Số 48 (1975)

Đại Học Tư lập Đầu Tiên Tại Việt Nam Hiện Đại

ĐẠI HỌC TƯ LẬP ĐẦU TIÊN

TẠI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

★VŨ ĐỨC BẰNG

THOẠT nhìn vào đầu đề bài này, chắc ít độc giả nghĩ ngay đến Đông Kinh Nghĩa Thục. Người viết đã có dịp hỏi khoảng mười sinh viên, không một sinh viên nào trả lời Đông Kinh Nghĩa Thục là một trường đại học. Khó khăn một phần không những vì định kiến sai lầm về một sốchi tiết quan trọng liên hệ tới Đông Kinh Nghĩa Thục, phần khác còn do sự khó định nghĩa của danh từ « đại học ».

Thật vậy, ngay người Tây Phương cũng không đồng í với nhau về trường đại học đầu tiên của họ. Một số tác giả cho rằng đại học đầu tiên của Tây Phương bắt nguồn từ thời Trung Cổ. Nhưng cũng có tác giả cho là cần phải thụt lùi tới thế kỉ thứ X, tới trường Al-Azhar của người Á Rập. Lại cũng còn có người cho rằng phải lùi xa hơn nữa, tới khoảng thế kỉ thứ II mới gặp được thủy tổ thật sự của định chế đại học Tây Phương hiện đại, Đại Học Nhã Điển.

Trở về Đông Phương, vấn đề cũng nan giải không kém. Trước hết, chúng tôi không nghĩ rằng lịch sử cóthểchứng minh định chế đại học như chúng ta thấy hiện nay thoát thai trực tiếp từ quan niệm «tại minh minh đức, tại tân dân ». Bởi vậy, chúng tôi sẽ không lấy năm 124 trước Tây lịch ở Trung Hoa,

thế kỉ IV sau Tây lịch ở Cao Li, thế kỉ VIII ở Nhật, hoặc năm 1076ở Việt Nam, làm mốc phát xuất đại học ; bởi lẽ, đại học theo quan niệm hiện đại gắn liền với một số cơ cấu và giá trị vắng mặt trong quan điểm cổ truyền phát xuất từ Trung Hoa.

Trở vềViệt Nam nói riêng, từ trước tới nay các sử gia cũng chưa xác quyết được năm Việt Nam có trường đại học đầu tiên. Có tác giả dựa vào năm 1902, năm người Pháp thành lập Trường Thuốc tại Hà Nội. Có người cho là năm 1906, năm người Pháp mở tại Saigon mấy lớp đầu tiên dạy luật nhằm đào tạo chức phụ án cho người bản xứ. Lại cũng có tác giả căn cứ vào năm 1907 là năm có một nghị định hẳn hoi của vị đương nhiệm toàn quyền Đông Dương thiết lập lần đầu tiên tại Việt Nam một viện đại học năm phân khoa lấy tên là « Université Indo-chinoise » (sẽ trình bày chi tiết hơn ở phần sau). Sau hết, lại có một số tác giả chỉ chấp nhận Việt Nam có đại học thật sự kể từ 1917, bởi lẽ kể từ năm này, một truyền thống cao đẳng và đại học mớiđược xây dựng liên tục mãi tới ngày nay.

Trước bối cảnh rất dị đồng đó, bài viết này chỉ có mục đích nhỏ mọn đóng góp với những ai sẽ cầm bút viết lịch sử giáo dục nước nhà một số dữ kiện hiện đang thiếu sót hoặc đặt không đúng chỗ và do đó, cóthể độc giả nói chung và người học trò Việt Nam nói riêng đã nhận định sai vị trí và tầm quan trọng của trường đại học đầu tiên ở nước ta. Người viết không tự hào là người đầu tiên khám phá ra sự vắng bóng của Đông Kinh Nghĩa Thục trong truyền thống văn hóa, giáo dục nước nhà. ² Người viết chỉ muốn nhấn mạnh đến một khía cạnh từ trước tới giờ dường như chưa được nghiên cứu đầy đủ : ĐÔNG KINH NGHĨA THỤC NHƯ MỘT ĐẠI HỌC TƯ LẬP VÀ CŨNG LÀ ĐẠI HỌC ĐẦU TIÊN CỦA VIỆT NAM TRONG THỜI HIỆN ĐẠI. Một trong những định đề then chốt trong bài này nhầm đả phá quan điểm sai lầm coi Đông Kinh Nghĩa Thục như một định chế văn hóa giáo dục trá hình, một «trường ma», một «hội kín.» ³

Xin khẳng định ngay rằng Đông Kinh Nghĩa Thục là một cơ cấu giáo dục thật sự : có trụ sở, số 4 phố hàng Đào (rue de la Soie) Hà Nội, có giáo chức (khoảng 15 vị), có học viên (ít nhất trên 300) và có một chương trình giáo dục hẳn hoi đặt trọng tâm vào việc dạy và học. Đông Kinh Nghĩa Thục lại còn là một cơ cấu giáo dục đại học và cũng là cơ cấu đại học đầu tiên của Việt Nam. Thật vậy, nếu tổng hợp lại các côngtrình nghiên cứu gần đây cùng với những dữ kiện đương thời được khai quật, chúng ta có đầy đủ yếu tổ cần thiết giúp các sử gia giáo dục Việt Nam chấp nhận luận thuyết đó. ⁴

HOÀN CẢNH THUẬN LỢI

Trường Đông Kinh chào đời trong một số hoàn cảnh khá thuận lợi. Vua Thành Thái, lên ngôi từ 1889 đến 1907, rất sính bàn chuyện tân học. Vị vua không ngai này, tuy nổi tiếng bướng với Tây, song lại cúp tóc, ăn mặc, cầm ba toong, lái xe, bơi thuyền, khiêu vũ như Tây. Cũng tại kinh đô Huế, triều đình vẫn du nhập được các tân thư Trung Quốc và theo dõi một cách chăm chú các hoạt động biến pháp duy tân của người Tàu. Trung Quốc đã quyết định bỏ chế độ khoa cử cũ kể từ 1905. Hệ thống giáo dục mới của họ mô phỏng theo Nhật và một Học Bộ được thiết lập kể từ 1900 để kiểm soát các trường đổi sang tân chế độ. Ngay từ 1898, một trường đại học theo mô thức Tây Phương chào đời tại Bắc Kinh, sau này sẽ trở thành đại học nổi tiếng Bắc Đại (Bắc Kinh Đại Học).

Mặt khác, Nhật Bản vừa thắng hai trận lẫy lừng những năm 1894-1895 và 1904-1905, trận đầuvới Trung Quốc, người đàn anh «tiền đạo văn minh » da vàng, trận sau với Nga, một bậc thầy của nền văn minh da trắng, làm cho tên tuổi của Nhật Bản, anh học trò trẻ của Tây Phương, nổi lên như cồn. Không những Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh nối gót nhau qua Nhật (1905-1906) để được chứng kiến tận mắt bài học Âu hóa, các chí sĩ khác của Châu Á (đặc biệt là Trung Hoa, Ấn Độ và Phi Luật Tân), cũng « đông du » đông đảo để được chiêm ngưỡng tại chỗ bài học duytân của Nhật. Chính tại đây, các chí

sĩ Việt Nam mới có dịp nhận thức Phi cũng là xứ thuộc địa mà họ đã có đại học từ thế kỉ XVII, Ấn Độ, một thuộc địa khác cũng đãcóđại học từ giữa thế kỉ XIX.

Phan Bội Châu ghi nhận trong tập hồi kí :

« Hồi tôilênĐông Kinh, cụ Tây Hồ [Phan Châu Trinh] cùng đi với tôi, thăm quan khắp các học đường, vào khảo sát khắp những công việc chính trị giáo dục của Nhật Bản. »

Rất tiếc Phan Bội Châu đã không cho độc giả biết rõ hơn hai cụ đã thăm viếng những trường nào. Nhưng căn cứ vào các học giảđã nghiên cứu tại Nhật và ngoại quốc⁶ cũng như các tác giả Việt Nam như Nguyễn Hiến Lêvà Nguyễn Bá Thế, chúng ta cóthể qủa quyết hai cụ Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh đã viếng thăm ngôi trường đại học tư lậpđầu tiên của Nhật, Keio gijuku, mà các tài liệu cổ truyền của ta thường gọi là Khánh Ứng Nghĩa Thục.

Tác giả Nguyễn Hiến Lê viết: ⁷

« Ở Nhật ba, bốn tháng, cụ [Phan Châu Trinh] khảo sát phương châm tự cường của người Nhật, lại thăm Khánh Ứng Nghĩa thục, nơi đào tạo các nhà tiền bối duy tân của Nhật, tiếp xúc với các giáo sư trong trường, tìm hiểu cách huấn luyện đồng chí và phương pháp tổ chức việc học. »

Tác giả san đó ⁸còn khẳng định Đông Kinh Nghĩa Thục ra đời tại phố hàng Đào là do quyết định tập thể của một số sĩ phu yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Tăng Bạt Hổ, Lương Văn Can, Nguyễn Quyền... thể theo đề nghị của cụ Phan Châu Trinh muốn mô phỏng Khánh Ứng Nghĩa Thục của Nhật Bản.

Tác giả Nguyễn Bá Thế ⁹ tuy có nêu ra một ban tham mưu sáng lập gồm bốn vị (Phan Bội Châu, Tăng Bạt Hổ, Nguyễn Thượng Hiền, Nguyễn Quyền) trong đó vắng mặt Phan Châu Trinh, nhưng tựu trung cũng khẳng định rõ rệt làĐông Kinh Nghĩa Thục đượcthành lập để «noi gương chí sĩ Nhật là

Phúc Trạch Dụ Cát [Fukuzawa Yukichi] đã mở Khánh Ứng Nghĩa Thục. »

Ngoài ra, chúng ta còncó thể căn cứ vào một số dữ kiện gián tiếp. Suốt đời, cụ Phan Bội Châu thường nhắc nhở đến Phúc Trạch Dụ Cát với một cảm tình ưu ái đặc biệt. Ngay về sau này, khi đã bị người Pháp bắt đem về giam lỏng tại Huế, nhân một dịp đượcđến nói chuyện tại trường Quốc Học (1920), cụ không dấu nổi cảm tình này và đã trích dẫn vị sáng lậpĐại Học Keio như sau : ¹⁰

« Cái hồn của một nước nào thì y phục [nương tựa] ở vào dân nước ấy, cái hồn của dân nước ấy thì y phục vàomôn [lớp] thanh niên học sinh ; thanh niên học sinh ấy là linh hồn quốc dân vậy. »

Đàng khác, chính cái lên trường « Đông Kinh» má các sĩ phu sáng lậpđã chọn, ngoài í muốn gợi lại quá trình văn học củađếđô Hà Nội, cũng còn bao hàm rõ rệt mối liên hệ giữa ngôi trường mới và kinh đô xứ Phù Tang. Phan Châu Trinh, trong đoạn kết bài «Đời Người Cuộc Thế» viết nhân một dịp ra Bắc diễn thuyết tại Đông Kinh Nghĩa Thục, mạnh dạn đề cao : ¹¹

«Thầy Đông Kinh đã đứng lên

Đem kinh giác thế màkhuyên những lời !...»

Thật vậy, cái tên trường « Đông Kinh » gợi lên một cách quá lộ liễu mối liên hệ giữa ngôi trường mới với Nhật Bản đến độ ta có quyền quả quyết là các sĩ phu sáng lậpđã quá say sưa mô thúc giáo dục Nhật Bản mà quên hoặc thấy không cần thiết phải đề phòng phản ứng của chính quyền thực dân thời đó. Theo Nguyễn Quyền, trường bị đóng cửa vìcó người hiểm ác tâu với Pháp: ¹²

« Đông Kinh là Đông Kinh của Nhựt Bản, trường lấy hiệu Đông Kinh là có tư tưởng thân Nhật. Nghĩa thục là một tư thục dạy việc khởi nghĩa, việc cách mạng. »

Thiết nghĩ người Pháp đủ thông minh (và nhất làđủ tin tức tình báo từ Nhật gởi qua) để tự họ thấy ngay mối liên hệ

giữa Đông Kinh của Nhật và Trường Đông Kinh của các sĩ phu, hà tất phải có « người hiểm ác »tâu báo. Lại nữa, chúng tôi không đồng í ngay cả phần sau của đoạn trích dẫn cho rằng « nghĩa thục là một tư thục dạy việc khởi nghĩa, việc cách mạng. » Sự thật, sở dĩ các vị sáng lập đãxử dụng danh từ «nghĩa thục» (lần đầu tiên xuất hiện trong lịch sử giáo dục Việt Nam ?) là nhằm lột tả í nghĩa danh từ « gijuku» trong Nhật Ngữ.

MÔ THỨC KEIO-GIJIKU

Keio-gijuku ¹³ hiện nay tuy hãnh diện làm trưởng đại học tư lập đầu tiên của Nhật Bàn, nhưng lại có một quá trình rất khiêm tốn. Trường chào đời năm 1858, tại nhà riêng của Fukuzawa Yukichi (1835-1901), một võ sĩ đạo đồng thời cũng là một học giả uyên bác không làm việc trong chính quyền, song lại được coi là nhânvật ảnh hường nhất dưới thời vua Minh Trị. Thoạt đầu, đó chỉ là mấy lớp dạy tiếng « mọi rợ» Hòa Lan. Về sau, nhờ có chút vốn liếng Anh Ngữ tự học lấy, Fukuzawa mở thêm các lớp dạy liếng Anh. Kể từ 1808, sau hai chuyến du hành qua Hoa Kì và Châu Âu trở về, ông cải tổ lại toàn bộ ngôi trường chuyên dạy ngoại ngữ do ông sáng lập.

Cũng như người Anh hãnh diện vì dã thắng Napoléon không phải trên chiến trường Waterloo, nhưng trên ghế những ngôi trường họ gọi là nghĩa thục (Public school) ¹⁴, Fukuzawa cảm thấy cần phải nuôi dưỡng nơi mỗi côngdân Nhựt cắp sách tới trường tình yêu chính thểđại nghị, bởi lẽ định chế này thể hiện rõ rệt nhất truyền thống tự do dân chủ của Tây Phương. Do đó, cùng năm với Minh Trị nguyên niên (1808), Fukuzawa đổi tên trường của ông thành Keio-gijuku, « Keio » là để ghi nhớ triều đại trước chính thể Minh Trị (1865), còn « gijuku » là cố í lột tả tinh thần «public school» của người Anh. Tinh thần này, theo Fukuzawa, bao gồm bốn đức tính đã lùm rạng danh cho người Anh ; đó là tính tự chế, í chí độc lập, óc tháo vát, và sau hết, lòng tự nguyện đóng góp vào các việc công ích, công thiện.

Thoạt đầu, Pukuzawa chỉ nhằm dạy các học viên lớn tuổi, ông để cho các học viên này tùy sáng kiến dạy lại học viên nhỏ tuổi hơn. Dần dà có sự phân chia ra cấp lớp vàkể từ 1874, trường đã có một số lớp « tiểu » và « trung » học. Năm 1890, với sự cộng tác của một số giáo sưĐại Học Harvard (Hoa Kì), trường mở cáclớp « đại học » Năm 1891, trường mở thêm một số lớp đêm chuyên dạy các môn thương mại; vàkểtừ 1905, trường thiết lậpthêm một phân khoa chuyên về khoa học kinh doanh, ngoài bốn phân khoa đã có sẵn : kinh tế, chính trị, luật học và văn chương.

Có tài liệu ¹⁵ cho rằng Fukuzawa sở dĩ đứng ra mở đại học tư lập đầu tiên cho Nhật Bản lànhằm thiết lập một lực lượng đối lậpđể quân bình hóa khí thế mỗi lúc một mạnh của chính quyền Minh Trị. Tiên sinh quan niệm phải có tiếng nói đối lập, Nhật Bản mới canh tân được một cách kiên trì, liên tục.

Như vậy, vào khoảng 1906, khi hai chí sĩ Việt Nam, Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh, thăm viếng Đại Học Keio tại Đông Kinh, chắc hẳn hai vị đều nhận chân được một cơ sở giáo dục vững chãi, độc đáo : về hàng dọc bao gồm cả ba cấp tiểu, trung, đại, và về hàng ngang, phát triển theo chiều hướng một học viện đa khoa.

TRƯỜNG ĐÔNG KINH TẠI HÀ NỘI

Ai cũng cho là đến nay chúng ta đã biết khá nhiều về Đông Kinh Nghĩa Thục nói chung, về vị thục trưởng, vị giám học, và một số vị trong ban chỉ đạo của nhà trường, nói riêng. Nhưng nếu muốn biết rõ hơn những dữ kiện như ngày tháng nhà trường khai giảng và bế giảng, muốn tìm hiểu kĩ hơn học trình, chiều hướng phát triển cũng như thành phần ban giáo huấn, và ngay tới con số chính xác học viên là bao nhiêu, nhiều chi tiết hãy còn trong vòng tranh luận. Dẫu vậy, thiết nghĩ chúng ta đã nắm được một số dữkiện căn bản đủ để cho phép nhận diện một cách không còn nghi ngờ gì nữa Trường Đông Kinh là đại học tư lập đầu tiên của Việt Nam.

Các tài liệu đều ghi nhận nhà trường chấp nhận nhiều loại học viên. Chẳng hạn, tác giả Nguyễn Hiến Lê cho biết : ¹⁶

« Muốn mở cả ba ban : tiểu, trung và đại học, trường phải mượn thêm nhà ông Cống Sùng. Tuy chia ra ba ban như vậy, nhưng thực sự chương trình không được hoạch định rõ ràng. Đại loại, tiểu học để dạy những người mới học quốc ngữ, trung học và đại học dạy những người lớn đã thông chữ Hán hoặc muốn học chữ Pháp...»

Tác giả Đặng Thái Mai viết : ¹⁷

« Chương trình dựa theo lối tân học Trung Hoa và Nhật Bản dạy thể thao, dạy cách trí, toán pháp, địa dư, lịch sử, văn chương, công dân giáo dục. Đối với học sinh cáclớp trên, nhiều tuổi và đãthông chữ Hán, nhà trường dùng sách tân thư Trung quốc làmtài liệu giáo khoa.»

Khi cho du nhập mô thức Keio vào Việt Nam, các sĩ phu sáng lập thừa hiểunó chỉ thích hợp phần nào, bởi lẽ có sự chênh lệch trong hiện tình dân trí quá rõ rệt giữa hai dân tộc Việt Nhật; thứ đến có sự cách biệt quan trọng giữa phương tiện sẵn có và chủđích các Ngài đang theo đuổi, và sau hết, không kém phần quan trọng hơn hai yếu tố trước, nócòn tùy thuộc đường lối thống trị của người Pháp tại Việt Nam.

Căn cứ vào tài liệu đương thời, Trường Đông Kinh là trung tâm giáo dục của một nhóm giáo chức có chân trong hội Trí Tri, một hiệp hội thành lậptại Hà Nội vào năm 1892 do sáng kiến của một nhóm thông dịch viên và giáo chức nhằm tương trợ lẫn nhau trong việc trau dồi chữ quốc ngữ và tiếng Pháp cùng các khoa học thực dụng của Thái Tây, chẳng hạn như điện, nhiếp ảnh và máy móc cơ giới. Hội được sự bảo trợ « kín đáo» của chính quyền bảo hộ. Với tư cách đó, Trường Đông Kinh nhận được sự tài trợ của chính quyền. ¹⁸

Sự kiện trên (một khám phá gây nhiều ngỡ ngàng cho người viết) nếu đem đối chiếu với những ai đã viết nhiều về Đông Kinh Nghĩa Thục, thật ra khôngcó sự mâu thuẫn. Tác giả Nguyễn Hiến Lê¹⁹ghi nhận người «đảmnhiệm việc xin giấy

phép mở trường » là Nguyễn Văn Vĩnh và Phạm Duy Tốn. Chúng ta biết cả hai ôngđều tốt nghiệp Trường Thông Ngôn, Hà Nội. Nguyễn Văn Vĩnh tốt nghiệp từ 1896và sau đó tùng sự tại Thư Kí Tòa Sứ. Phạm Duy Tốn cũng vậy, ông tốt nghiệp cùng một trường mấy khóa sau Nguyễn Văn Vĩnh, sau đó cũng được bổ vào ngạch thông ngôn Tòa Sứ Bắc Kì. Như vậy, chính kiến của hai ông, chắc hẳn người Pháp khôngcòn lạ gì ; bởi đó nếu thật sự giấy phép xin mở Trường Đông Kinh là do hai ôngđứng tên, thiết tưởng chính quyền bảo hộ chấp thuận không chút e ngại.

Tuy nhiên, theo tác giả Nguyễn Bá Thế ²⁰, người đứng tên xin mở trường lại là Nguyễn Quyền và Trần Đình Dức. Về Nguyễn Quyền, chúng ta được biết sở dĩ ông xin thôi làm huấn đạo tại Lạng Sơn là để dồn hết thời giờ và tâm trí cho ngôi trường tương lai ; vậy nếu một vị huấn đạo của triều đình đứng tên xin mở trường mới, thiết tưởng chính quyềnbảo hộ không phải e dè lắm. Riêng về Trần ĐìnhĐức (có tài liệu ghi Trần Hữu Đức), chúng ta biết ít hơn. Tác giả Nguyễn Bá Thế ²¹ ghi nhận cụ là « một giáo học chữPháp hồi hưu ». Tác giả Nguyễn Hiến Lê²² lại cho biết cụ là một trong số những « nhà tân học»,« một nhân viên sở Địa Lý ». Như vậy, với tư cách là một công chức hay một giáo chức hồi hưu, thiết tưởng nếu cụ đứng tên xin phép mở trường, chắc người Pháp cũng không đến nỗi e ngại.

Dầu sao đi nữa, giấy phép đã thật sự đến trường vào khỏang tháng 5 năm 1907 cho phép ông Huấn Quyền mở một trường «theo phương châm khai hóa của chính phủ bảo hộ. »²³

ĐẠI HỌC TƯ LẬP

Nếu thật sự giấy phép mở trường chỉ nói một cách mơ hồ « theo phương châm khai hóa » như ghi nhận ở trên, chắc chắn các vị sáng lập được tự í sử dụng những sự giải thích cần thiết làm sao cho tinh thần « khai hóa » đi sát với chủ đích đã được các vị ôm ấp, thảo luận, vàđề xướng.

Phải xác dịnh ngay rằng tuy những vị đứng tên xin mở trường có liên hệ ít nhiều tới nhà nước bảo hộ, Trường Đông Kinh vẫn là một cơ sởgiáo dục tư lập. Tăng Bạt Hổ, xuất thân là con nhà võ lại bôn ba bôn tẩu hết Tàu tới Nhật, chưa từng khi nào làm công chức. Phan Bội Châu, đậu thủ khoa kì thi Hương năm 1900 rồi vào Huế mượn tiếng học Trường Quốc Tử Giám kết nạp đồng chí lo « chuyện đại sự ». Từ hồi còn là thầy đồ Nghệâm thầm « gõ đầu trẻ.» trong đám «hơn 200 môn sinh » cho tới lúc bị bắt (1925) và được người Pháp chiêu dụ đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong chínhquyền, kể cả chức Thượng Thư Bộ Học, cụ dường như không một giây phút nào mơ tưởng làm công chức dưới quyền thống trị của Pháp. Phan Châu Trinh đậu phóbảng năm 1901 rồi được bổ làm thừa biện bộ Lễ ở kinh đô, nhưng cụ luôn luôn là một công chức bất đắc dĩ, say mê tân thư Trung Quốc hơn là ngoan ngoãn vâng lời hàng quan lại của triều đình bảo hộ. Cụ đã làm cho chính vị Thượng Thư Bộ Lễ có lần bực mình phải nhắn khéo : ²⁴ « Bộ tôicó một anh thừa biện mà cả năm tôi không thấy mặt. » Đời công chức dưới thời Pháp khôngcó gì quyến rủ nên đến 1905 cụ từ dịch luôn để chu du Nam Bắc hô hảo duy tân. Nguyễn Thượng Hiền, đỗ hoàng giáp năm 1892, có lãnh chức biên tu lại Quốc sử Quán của triều đình Huế và sau đó làmđốc học tại Nam Định, nhưng sau vụ bất mãn người Pháp truất phế vua Thành Thái, cụ cũng từ quan luôn.

Lương Văn Can 56tuổi, người nhiều tuổi nhất trong nhóm sĩ phu sáng lập, đượcbầu làm thục trưởng Trường Đông Kinh. Cụ đỗ cử nhân, có lần được triều đình bổ làm giáo thụ Phủ Hoài, lần khác lại được người Pháp đề cử vào nhiều chức vụ khác, lần nào cụ cũng nhất mực từ chối lấy cớ ở nhà dạy học. Riêng vị giám học của nhà trường, Nguyễn Quyền, 38 tuổi, ông quả có làm công bộc của triều đình một thời gian với tư cách huấn đạo tại Lạng Sơn. Nhưng chính tại đây, vìđược nghiền ngẫm các tài liệu duy tân của Tàu nên ngoài những giờ « gõđầu trẻ » ông còn đểtâm nghiên cứu những biến chuyển

mau lẹvề hiện tình Trung Quốc, Nhật Bản. Ngoài ra, nhờđược vị trí nằm sát biên thùy Trung Hoa, Lạng Sơn còn là trạm gặp gỡ của các chí sĩ Việt Nam trên đường xuất ngoại hoặc « nhập cảnh ». Chính tại đây, vị giám học tương lai ngôi trường mới được hai cụ Tăng Bạt Hổ và Phan Bội Châu nhiều lần trần tình về hiện trạng dân trí cũng như trình độ giáo dục tại Nhật Bản. Những dữ kiện quí báu này đã « mở mắt» cho vị huấn đạo Lạng Sơn nên ông quyết đoạn tình đời công chức đứng ra mở một trường tư tương tự Đại Học Keio theo lời mô tả tỉ mỉ của Tăng Bạt Hổ và Phan Bội Châu.

Như vẠy ta có thể khẳng định hầu hết ban lãnh đạo và sáng lập nhà trường đều là tư chức. Đa số thành phần giáo chức cũng vậy, trừ một số dạy môn Pháp và Việt Ngữ. Đó là những vị tân học như Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Duy Tốn, Trần Đình Bức, Bùi Đình Tá, Phạm Đình Đối, Nguyễn Bá Học. Trong số này, chúng ta được biết có những công chức như Trần Đình Đức, nhân viên sở Địa Lí. Tuy nhiên các vị còn lại trong đám tân học chưa hẵn đã là công chức tất cả. Trường hợpđiển hình làNguyễn Văn Vĩnh. Sau một thời gian làm việc tại Thư Kí Tòa Sứ, ôngđượcđề cửđi dự cuộc đấu xảo Marseille năm 1906. Nhờ có cơ hội quan sát tận mắt kĩ thuật làm báo và vai trò tiến bộ của báo chí tại Pháp, về nước ôngdã từ dịch nghề thông ngôn và từ đó góp phần tranh đấu đến « vỡ nợ» cho báo chí nước nhà.

Một chi tiết khác vừa được một học giả Việt Nam lôi ra ánh sáng làtờ Đại Nam Đăng CổTùngBáo, tuy thoát thai là một « quan báo » (báo của nhà nước) dưới danh xưng Đại Nam Đồng Văn Nhật Báo, nhưng kể từ số ra ngày 28-03-1907, tờ báo trở thành cơ quan ngôn luận của tư nhân,²⁵ và là của nhóm thân hữu với Đông Kinh Nghĩa Thục. Đối chiếu chi tiết này với dữ kiện cho rằng Trường Đông Kinh được thiết lập trước khi có giấy phép (tháng Ba, 1907), chúng ta thấy có một sự song hành đáng tin cậy về thời gian.

Như đã được đề cập ở trên, Trường Đông Kinh quả là cơ sở giáo dục của một nhóm tư nhân. Ai cũng biết một tổ

chức có sự tự nguyện đóng gópcủa nhiều người khi đem ra thực hiện chắc hẳn phải gặp nhiều khó khăn hơn các cơ sở do nhà nước trực tiếp và toàn quyền chỉ huy. Một khó khăn quan trọng dĩ nhiên là phương tiện tài chánh. Chúng ta chưa biết một cách chính xác nếu chính quyền thực dânkhôngđóng cửa Trường Đông Kinh, ngân sách của nhà trường cho phép trường sẽ còn tồn tại được bao lâu. Nhưng điểm nêu lên để làm sáng tỏ ở đây là lập trường cho rằngĐông Kinh Nghĩa Thục là một loại « trường miễn phí », rồi từ đó cơ hồ như đồng nhất nó với những « lớp học bố thí » trẻ con Việt Nam thường thấy quảng cáo khắp đầu đường xó chợ là một quan điểm tai hại. Quan điểm này đi ngược lại truyền thống gijuku (public school) mà Trường Đông Kinh đã minh thị chọn làm mô thức.

Chưa ai chứng minh Trường Đông Kinh là một loại trường«Vô chính sách, vô chiều hướng », ai vào học cũng được, ai bỏ đi cũng không biết, nhất nhất cái gì cùng rẻ rề, hạ giá. Đã đành các tài liệu có ghi học trònghèo, đúng theo truyền thống Keio, được chước giảm hoặc khỏi trả học phí, có khi còn được nhà trường đãi ăn bữa trưa cùng với ban giáo chức, và những trò ở xa còn được ngủ lại ban đêm trong trường. Nhưng phải thêm ngay rằngTrườngĐông Kinh là một tư thục thâu nhận học phí. Một phương thức khá phổ biến là các bậc cha mẹ sẽ tùy tâmđóng góp cho nhà trường và danh sách các vị «ân nhân » đó được ghi rõ trong một tấm bảng treo trước cổng trường. Mặt khác, tác gia Nguyễn Hiến Lê²⁶ ghi nhận là các học viên ban Pháp Ngữ phải đóng «mỗi tháng năm hào». Những lớp dạy tiếng Pháp tại Trường Đông Kinh rất thành công, thành công đến độ một số học trò Quảng Nam (trong đó có Phan Khôi) không vào học tiếng Tây « thuộc địa » tại Tây Cống, lại chịu lặn lội ra Hà Nội ghi danh vào các lớp Pháp Ngữ tại Trường Đông Kinh. ²⁷ Giống như Đại Học Keio, Trường Đông Kinh từ căn bản không phải là một trường bố thí. Các tài liệu gốc do công an Pháp nắm giữ cho biết phần lớn các học viên của trường thuộc về con nhà vọng tộc thế gia (« l’élite des jeunes lettrés et des fils de famille »). ²⁸

Sau hết, một chi liết liên hệ tới quan điểm đề cập ở trên là người ta thường suy diễn sai lầm rằng đã là một tư thục dạy học «để làm nghĩa » thì chắc hẳn các giáo chức không hưởng thù lao. Đã đành có thể có một số giáo chức tặng không dịch vụ giảng dạy của họ cho nhà trường, nhưng phần lớn các vị trong ban giảng huấn đều có nhận thù lao bốn đồng bạc một tháng, họ lại còn được đãi bữa ăn trưa tại trường. Có độc giả sẽ cho rằng bốn đồng chỉ đáng là một thù lao tượng trưng! Sự thật, nếu một mặt ta đối chiếu mãi lực của đồng bạc Đông Dương hồi đó, mặt khác, nếu ta í thức rằng ở thời đại nào, giáo chức cũng là một trong những nghề bị bạc đãi hơn cả về vật chất, thiết tưởng thù lao bốn đồng là một cố gắng tích cực của một tư thục đang trong thời kì phát triểnbuổi ban đầu.

Cần nêu lên ở đây bốn điểm căn bản làm cho chúng ta ngày nay có lí mà hãnh diện về trường đại học đầu tiên của ta. TrườngĐông Kinh là một đại học tư lập :

1. Cởi mở bao dung trong tư tưởng;

2. Sinh hoạt như một ngã tư quốc tế ;

3. Có một học trình tiến bộ nhấn mạnh cả hai mặt giáo dục chuyên môn cũng như giáo dục căn bản ;

4. Có đầy đủ một quốc sách và một căn bản triết lígiáo dục nhằm đổi mới con người, đổi mới xã hội Việt Nam.

(Còn tiếp)

VŨ ĐỨC BẰNG

CHÚ THÍCH

1. Một số định đề trong bài được viết vào cuối 1968, và đã được Viện Đại Học Hawaii xuất bản, xin xem cùng tác giả, « The Đong Kinh Free School Movement, 1907-1908 » Aspects of Vietnamese History (University of Hawaii Press, 1973) tr. 30-95. Người viết chân thành tri ân Giáo sư Fujimori Mitsuo, Viện Đại Học Keio, và Đại Đức Thích Nguyên Hồng, Viện Đại Học Vạn Hạnh, đã giảng giải cho một số chi tiết liên quan đến học chế Nhật Bàn.

2. Việc đó, ít nhất một tác giả đã làm cách đây trên mươi năm, xin xem Thiếu Sơn «Một Thiếu Sót Quan Trọng : Đông Kinh Nghĩa Thục Trong Văn Học Sử Việt Nam» Phổ Thông LXXXVI (15-8-1962) tr. 10-16 ; và Nguyễn Bá Thế trong loạt bài giá trị đăng vào khoảng 1970-71 trong nhật báo Đuốc Nhà Nam (sẽ ghi tắt ĐNN) « Chí Sĩ Trên Đường Duy Tân Cứu Quốc ».

Ngoài ra, bất cứ ai nghiên cứu về Đông Kinh Nghĩa Thục cũng không thể quên ơn Nguyễn Hiến Lê, tác giả đã khai quật được nhiều dữ kiện liên quan tới nhà trường. Tác phẩm căn bản của tác giả, Đông Kinh Nghĩa Thục : Phong Trào Duy Tân Đầu Tiên & Việt Nam (xuất bản lần đầu năm 1956, Saigon, 121 tr.) nay đã lên tới ấn bản thứ ba (Saigon, Lá Bối, 1974 ; 203 tr.) Tuy nhiên, vì ấn bản 1974 có mấy đoạn in sai, chúng tôi sẽ căn cứ vào ấn bản năm 1968 (cùng nhà xuất bản, 178 tr.)

3. Georges Coulet, trong cuốn sách tập hợp được nhiều tài liệu đương thời, Les Sociétés secrètes en terre d’Annam (Saigon : Imprimerie Commerciale, c. Ardin, 1926 ; 452 tr.) đã làm cho một số tác giả vội suy diễn sai lúc ông đề cập tới Đông Kinh Nghĩa Thục trong tác phẩm của ông viết về hội kín. Sự thật trái ngược hẳn. Lập trường của Coulet nhằm đả phá quan điểm « chính thức » của Pháp gặp cái gì cũng cho là « ám muội, ám xả ». Xin trích một đoạn tiêu biều (tr. 286) :

«S’abritant sous la fausse qualité d’une école libre d’ensei- mutuel aidé par notre Gouvernement dont elle avait

demandé àl’origftie la protection, le-vieux Cu Can depuis longtemps gagné à la cause de Phan Boi Chau sut y réunir l’élite des jeunes lettrés et des fils de famille, et les y préparer au rôle ambitieux qu’il caressait par avance pour ses fils et pour eux.

C’est une erreur, et d’ailleurs, il ne saurait y avoir là qu’une affirmation gratuite. En effet, la société secrète ne se cache pas sous les formes d’une société civile quelconque. Bien au contraire, elle est et veut être exactement cette société civile... » Phần chữ cho in nghiêng là sáng kiến của kẻ viết bài này.

4. Gần đây, luận thuyết này cũng đã được các học giả Tây Phương đề xướng. Chẳng hạn, Alexander B. Voodside, « Vietnam » In Search of Southeast Asia : A Modem History (do David J. Steinberg đứng chủ biên ; New York : Praeger, 1971 ; tr. 301-312) có thể được coi là học giả Tây Phương đầu tiên mạnh dạn gọi Đông Kinh Nghĩa Thục là một « Đại học viện » (University).

5. Xin xem Phan Bội Châu Niên Biểu (Saigon : Nhóm Nghiên Cứu Sử Địa, 1973 ; sẽ ghi tắt PBCNB) tr. 73.

6. Chẳng hạn, David G. Marr, Vietnamese Anticolonialism 1885-1925 (ấn bản bìa mỏng ; Berkeley : University of California Press, 1971 ; tr. 156-184) dành trọn một chương viết về Đông Kinh Nghĩa Thục. Tác giả ghi nhận (tr. XVIII) ông có được đi nghiên cứu tận những nơi như Nhật, Hương Cảng, Việt Nam và Pháp. 7. Tiếc rằng các tài liệu Nhật liên hệ tới trường đã ít ỏi, các tài liệu căn bản bằng Pháp Ngữ dường như không được tác giả quan tâm đúng mức.

7. sđd., tr. 37.

8. sđd., tr. 41-44.

9. Xin xem ĐNN ngày 21-01-1971.

10.Trích theo Thế Nguyên, Phan Bội Châu : Thân Thế và Thi Văn 1867-1940 (in lần thứ hai; Saigon : Tân Việt, 1956) tr. 181-182; để đối chiếu, xin xem cùng tác giả, ĐNN ngày 11-7-1971.

11. Trích theo Thái Bạch, Thi Văn Quốc Cấm Thời Thuộc Pháp (Saigon : Khai Trí, 1968) tr. 83.

12. Trích theo Lam Giang, Giảng Luận về Phan Bội Châu (Saigon : Tân Việt, 1959) tr. 25-26.

13. Kể từ đây, tên trường cũng như vị sáng lập sẽ được viết theo lối người Nhật thường làm trong các tài liệu quốc tế.

14. Một loại trường không phải do chánh quyền (hoặc giáo quyền) nhưng là của một nhóm tư nhân tự nguyện hùn vốn hiệp sức lại thành lập. Chữ « public » đây không có nghĩa « công lập », mà là «thiết lập để phụng sự công ích, công thiện». Các trường này nhấn mạnh việc đào luyện nhân cách. Một thí dụ điển hình là Eton, một « nghĩa thục » thành lập từ khoảng giữa thế kỉ XV đến nay hãy còn hoạt động.

15. Xin xem Nước Nhật 100 Năm Sau Minh Trị (Bộ Ngoại Giao Nhật phát hành 1973) tr. 14-15.

16. sđd., tr. 52.

17. Xin xem Văn Thơ Cách Mạng Việt Nam Đầu Thế Kỷ XX (1900-1925) (in lần thứ hai ; Hà Nội : Văn Học, 1964) tr. 57.

18. Xin xem Coulet, sđd., tr. 285 ; Isabelle Massieu, Comment j’ai parcouru I’Indo-Chine (Paris : Librairie Plon, 1901) tr. 373 ; Louis Sa- laun, L'lndo-Chine (Paris : Imprimerie Nationale, 1903) tr. 290 ; Bulletin de l’Ecole Français d’Extrême-Orient (sẽ ghi tắt BEFEO) số 1-2, tháng Giêng — tháng Sáu, 1907, tr. 179-180 ; và Đại Nam Đăng Cồ Tùng Báo (sẽ ghi tắt ĐNĐC) DCCXCVII (25-4-1907) tr. 76.

19. sđd., tr. 45.

20,21) ĐNN., ngày 21-01-1971.

22)sđd., tr. 65

23) Đặng Thái Mai, sđd., tr. 59.

24) ĐNN., ngày 12-3-1971.

25)Điểm này chúng tôi học được với nhà văn Phạm Việt Tuyên trong buổi nói chuyện về «Từ tờ báo Hán Văn đến tờ báo quốc ngữ đầu tiên ở Hà Nội » tại Đại Học Văn Khoa, Saigon, ngày 24-11-1974.

26) sđd., tr. 57. Chúng ta nên nhớ hồi đó một ổ bánh mì giá chưa tới năm xu, một tô phở chưa tới mười xu. Một vài tác giả chẳng hạn, D.G. Marr, sđd., tr. 165, bối rối trước hai qui chế dị biệt của nhà trường (một đàng bắt đóng học phí, một đàng lại không) đã vội kết luận là những lớp đêm dạy Pháp Ngữ thâu nhận học phí thật ra không thuộc trong chương trình nhà trường. Thiết tưởng quan điểm này giới hạn phạm vi sinh hoạt của trường một cách không cần thiết. Chúng ta nên nhớ các lớp đêm dạy sinh ngữ tại 27) Đại Học Keio cũng nằm trong toàn bộ chương trình của trường này.

27)Xin xem Nguyễn Văn Xuân, Phong Trào Duy Tân (Saigon : Lá Bối 1970) tr. 290.

28)Xem chú thích số 3.

Sứ Mệnh Của Viện Cao Đẳng Phật Học

SỨ MỆNH CỦA VIỆN

CAO ĐẲNG PHẬT HỌC*

★T.T. THÍCH MINH CHÂU.

Kính thưa Quí liệt vị,

VỚI sự thành lập Viện Cao đẳng Phật học Hải Đức Nha trang này Giáo hội Phật giáo Việt nam Thống nhất có được hai Viện Cao đẳng Phật học, hai cơ sở giáo dục Phật giáo thượng thặng nhất Việt nam, hai tổ chức giáo dục Tăng Ni sinh, nhằm đào tạo những vị quán thông Tam tạng Giáo điển và những cán bộ lãnh đạo ưu tú và nồng cốt cho Giáo hội trong hiện tại cũng như trong tưong lai. Sự thành hình và có mặt của Viện Cao đẳng Phật học Hải Đức Nha trang này nói lên được sự sáng suốt, lòng quyết lâm trì chí và sự hy sinh của các vị lãnh đạo đã luôn luôn nghĩ đến tương lai của Giáo hội và thế hệ trẻ Tăng Ni hiện tại. Và hôm nay, trong khung cảnh tưng bừng và trang nghiêm của lễ Khai mạc Viện Cao đẳng Phật học Hải Đức Nha trang, với sự hiện diện và chứng minh của Viện Tăng thống và Viện Hóa đạo, với sự quy tụ của Chư tôn Hòa thượng, Thượng tọa, Đại đức, Tăng Ni các Tỉnh Giáo hội, với sự vân

———

* Diễn văn Khai mạc Lễ nhậm chức Viện trưởng Viện Cao đẳng Phật học Hải Đức của Thượng Tọa Tổng Vụ Trưởng Tổng Vụ Giáo Dục Ngày 28-11-1974.

tập tụ hội của chư vị Nhân sĩ, Quan khách và Phật tử địa phương, lễ Tấn phong và lễ Khai giảng hôm nay nói lên được sự hân hoan cao độ của Giáo hội và của Tăng Tín đồ, và sự tán thành và hỗ trợ của tất cả những nhân sĩ ưu thời mẫn thế, lo nghĩ đến tiền đồ của Giáo hội và đất nước.

Kính thưa Quí liệt vị,

Trong hoàn cảnh phi hòa phi chiến hiện tại của đất nước, trong những rối loạn xã hội thường xuyên và những khó khăn kinh tế triển miên, sự hiện diện của Viện Cao đẳng Phật học này là cả một thử thách rất lớn đối với những vị sáng lập và điều hành cơ sở giáo dục tối cao này.

Sự thử thách thứ nhất là sự thử thách về kinh tế tài chánh. Viện Cao đẳng Phật học này phải có đủ tài chánh để lo kiến thiết các cơ sởtrường ốc, thư viện, lớp học khang trang cho hơn 80 Tăng sinh trong năm đầu, ngoài ra còn lo về chi phí giảng huấn, di chuyển cho các giáo sư và phạn phí cho số Tăng sinh nội trú. Những đòi hỏi tài chánh này là cả một thử thách rất lớn cho những vị điều hành cơ sở này và cả cho Tỉnh Giáo hội Khánh hòa.

Ngày xưa, cách khoảng 5, 10 năm, một Viện Cao đẳng cóthể bằng lòng với một số Kinh điển chữ Hán, một vài vị giáo thọ thâm nho là đủ điều kiện để mở một Phật học viện. Ngày nay, một sự thử thách mới chờ đợi một Viện Cao đẳng, là chương trình giảng huấn phải như thế nào để Tăng sinh phải thấu hiểu Phật giáo Nguyên thủy, Phật giáo các Học phái và Phật giáo Đại thừa, không những phải thấu hiểu những tổng quát đại cưong về triết thuyết, lịch sử, phương pháp hành trì, mà còn phải đi sâu vào những chuyên ban Kinh học, Luật học, Luận học, Thiền học của từng học phái. Nói một cách khác, chương trình giảng huấn phải giúp cho Tăng sinh quán thông ba Tạng Giáo điển. Nhưng vì ba Tạng Giáo điển quá dồi dào và phong phú nên chương trình giảng dạy phải được soạn thảo, vừa đặt nặng về phần quán thông, vừa đi sâu vào phần chuyên khoa

nghiên cứu. Dung hòa được hai đòi hỏi trên là cả một thử thách lớn lao cho ban Học vụ của Viện Cao đẳng Phật học.

Chính từ sự thử thách chương trình này đưa đến một sự thử thách khác liên hệ, đó là sự thử thách về ngôn ngữ danh từ. Nếu chương trình Phạt học muốn cho được đầy đủ phải bao gốm cả Tạng Sanskrit, Tạng Pãli, Hán Tạng, Tạng Tây tạng, thời một Tăng sinh ở Viện Cao đẳng phải học những cổ ngữ như Sanskrit, Pãli, Tây tạng, Hán văn, cộng thêm các sinh ngữ liên hệ đến nghiên cứu Phật học như Nhật ngữ, Hoa ngữ, Anh ngữ, Pháp ngữ, Đức ngữ v.v... và cũng vì sự nghiên cứu Phật học đòi hỏi một số cổ ngữ, sinhngữ phức tạp như vậy, phương pháp mới, một hình thức mới. Nếu xưa kia cách đây 10 năm, chúng ta có quyền để 10 năm để học Hán tự, và học cũng chỉ đọc được hiểu được mà thôi. Ngày nay, thời gian không cho phép chúng ta làm như vậy. Chúng ta chỉcó quyền để dành tối đa là 4 năm để học một cồ ngữ hay sinh ngữ, và học ở đây đòi hỏi phải học được, nghe được, hiểu được, nói được và viết được. Sự thử thách phải áp dụng một phương pháp dạy mới và học mới để tiết kiệm thời gian và kiện toàn vấn đề nghiên cứu, cũng là một thử thách nan giải, đòi hỏi rất nhiều thiện chí và phương tiện.

Chắc một số Quý vị cóthể hỏi, làm gì phải học nhiều và phiền phức như vậy. Khổ hải thời vô biên thật, nhưng « Hồi đầu là thị ngạn » có học cho nhiều không bằng học được câu thơ này của một Thiền sư Việt nam :

« Kinh điên lưu truyền tám vạn tư.

Học hành không thiếu cũng không dư.

Năm nay tính lại chừng quên hết.

Chỉ nhớ trên đầu một chữ NHƯ ».

Câu nói trên trong khung cảnh một cốc thiền, một am tranh, dựa vào một đồi thông gần núi Ngự sông Hương cóthể phác họa lên một bức tranh giải thoát tuyệt đẹp. Nhưng trong khung

cảnh của một Cao đẳng Phật học, lấy học Phật làm căn bản, nhất là so sánh với trình độ nghiên cứu của các Trung tâm Phật học Quốc tế, và các Đại học Quốc tế, sự thử thách này không cho phép chúng ta tô bồi lên những màu sắc vừa đẹp vừa thơ, mà bắt buộc chúng ta phải áp dụng những kỹ thuật học sinh ngữ, cổ ngữ tối tân, cóthể khô khan và phiền toái, nhưng rất có hiệu năng và thiết thực.

Từ nơi sự thử thách về phương pháp học và chương trình học, chúng ta bước qua một sự thử thách khác quan trọng hơn, một sự thử thách về chánh kiến mà chính đức Phật đã tự thân đối mặt và khắc phục trong thời kỳ Ngài còn tại thế. Như tập Trường Bộ Kinh (Digha-Nikàya) và Trung Bộ Kinh (Majjhima- Nikàya) đã ghi nhận, đức Phật đã đối mặt với 02 tà thuyết trong kinh Phạm Võng (Brahmajalasutta), với lục sư ngoại đạo như Pũrana Kassapa, Makkhali Gosala trong kinh Sa Môn Quả (Sãmannaphalasutta), với chủ trương bốn giai cấp của Bà la môn giáo trong kinh Ambatthasutta, với lòng tin tưởng nghi lễ tế đàn cũng của Bà La Môn giáo trong kinh Kutadantasutta. Ngoài ra chúng ta được biết lập trường của đức Phật đối với phương pháp khổ hạnh của Ni kiền tử Nãtaputta trong kinh Kassapasihanada v.v... Trong các kinh trên đức Phật đã phân tích và phân biệt giữa các tà giáo với giáo lý chính. Ngài phát huy, cùng nêu rõ giáo pháp tu hành của mình đối với các phương pháp tu hành ngoại đạo. Ngày nay, Viện Cao đẳng Phật học phải đối mặt với sự thách thức về chánh kiến và pháp mônvớicác chủ nghĩa duy vật, duy linh, hiện sinh, các triết thuyết tôn giáo, Đông, Tây, Kim, Cổ, và cũng vì sự đối mặt về chánh kiến này mà một Viện Cao đẳng Phật học không thể bỏ qua môn Tỷ giảo học và phương pháp phân tích, để nêu rõ đâu là chánh kiến, đâu là tà kiến, đâu là chánh đạo, đâu là tà dạo, như đã được đề cập trong kinh Kãlamasutta và kinh Đại Bát Niết Bàn (Trường Bộ Kinh). Ngoài ra một Viện Cao đẳng Phật học cần phải khai thác những môn học rất đặc biệt trong Phật giáo như Luận Lý học của các tập Nhơn minh, Tâm lý học, Phân tâm học của các tập A tỳ đàm, các quan điểm về Chính trị học, Xã

hội học, Nhân chủng học, Y học v.v... của đức Phật được tìm thấy rải rác trong những kinh điển. Đó là những môn học mà một Viện Cao đẳng cần phải khai thác, đểchúng ta giới thiệu kho tàng văn hóa cùng phong phú, vô cùng thiết thực của Phật pháp, sự đóng góp của Phật giáo vào gia tài văn hóa nhân loại, và cũngđể chứng minh rằng :

« Phật pháp tại thế gian,

Bất ly thế gian giác,

Ly thế mích Bề Đê,

Diệc như cầu thố giác ».

Hơn thế nữa, chúng ta cần phải ý thức được vị trí của Phật giáo Việt nam trong cộng đồng các nước Phật giáo ở Đông nam á và Á châu và vai trò mà Phật giáo Việt nam cóthểđóng góp cho Phật giáo nhơn loại nói chung. Không ai cóthể phủ nhận sắc thái đặc biệt của Phật giáo Việt nam và những đóng góp của Phật giáođời Lý đời Trần vào đời sống văn hóa xã hội Việt nam. Nhưng chúng ta khôngthể chỉ biết có tán thán, đề cao mà không có những chứng minh văn hóa cụ thể. Do vậy một trong những trách nhiệm của Viện Cao đẳng Phật học là xây dựng một Tam tạng Giáo điển Việt nam và một tủ sách Phật giáo Việt nam, trong ấy chúng ta phải sưu tầm lại các dịch phẩm, các tácphẩm chữ Hán hay chữ Nôm của các Thiền sư Việt nam, phiên dịch, giới thiệu và phê bình. Chúng ta không cóthể nói « lấp lửng con cá vàng » mà phải có những chứng minh cụ thể và thiết thực để mọi người đều thấy và đều biết. Một sắc thái đặc biệt nữa của Phật giáo Việt nam là sự dung hòa và thống nhất các Phật giáo Nam tông, Bắc tông, Phật giáo Đại thừa và Phật giáo các Học phái. Chúng ta cóthể nói nước Việt nam là quốc gia độc nhất, trong đó, cả Phật giáo Bắc tông và Nam tông được tôn trọng, hành trì và thống nhất trong ý chí và hành động. Do vậy Phật giáo Việt nam nói chung và Cao đẳng Phật học viện nói riêng cóthể đóng một vai trò vô cùng quan trọng, vai trò hướng tìmmột chân đứng thống nhất cho

tất cả học phái, một căn bản giáo lý và giáo pháp nguyên thủy đồng nhất cho tất cả xu hướng Nam tông và Bắc tông, và chỉcó vậy Sự thành lập Phật giáo Việt nam Thống nhất và Viện Cao đẳng Phật học mới thật sự có ý nghĩa tốt đẹp.

Kính thưa Quý vị,

Chúng tôi vừa đề cập đến một vài thử thách và một vài trách nhiệm để đặt rõ mục tiêu và vị trí của một Viện Cao đẳng Phật học trong cộng đồng Phật giáo Việt nam và Phật giáo Quốc tế ; và nhờ vậy chúng ta sẽ tránh được những mục tiêu lệch lạc và những thế đứng sai lầm làm giảm thiểu hiệu năng đóng góp vào gia tài văn hóa Việt nam và nhân loại của Viện Cao đẳng Phật học. Trong lễ Tấn phong và Khai giảng trang trọng hôm nay, chúng tôi tha thiết trông mong rằng cơ sở giáo dục Cao đẳng Phật học này làm tròn sứ mệnh cao cả, và đứng vào vị thế chính đáng của mình, để góp phần xây dựng thế hệ Tăng Ni tương lai cho Giáo hội và cho xứ sở. Thay mặt cho Hội đồng Tổng vụ Giáo dục, chúng tôi xin chân thành tán thán tất cả Quý vị đã trực tiếp hay gián tiếp xây dựng cơsở giáo dục thượng thặng này và giúp cho cơ sở được khai giảng trong khung cảnh tưng bừng và trang trọng hôm nay. Chúng tôi hy vọng rằng lễ Tấn phong và Khai giảng này sẽ mở đầu những trang sử mới cho truyền thống Phật học viện của Giáo hội chúng ta và đáp ứng được những nguyện vọng chân thành và tha thiết nhất của toàn thể Tăng Tín đồ Việt nam.

Xin trân trọng kính chào Quý vị.

T.T. THÍCH MINH CHÂU

Phật Giáo Và Giáo Dục

PHẬT GIÁO VÀ GIÁO DỤC

★THÍCH HUYỀN VI

PHẬT giáo và giáo dục là hai nguyên động lực lớn mạnh luôn luòn đóng một vai trò vô cùng quí giá cho sự tiến bộ và nền văn minh của nhân loại. Trong bài nầy, chúng tôi chỉ muốn nêu lên một vài ý kiến làm thế nào sự học tập, nghiên cứu thiết thực của Phật giáo có thể giúp chúng ta giải quyết những chương trình đáng chú ý trong nền giáo dục tân tiến hiện đại.

Đã từ lâu, nền giáo dục giúp ích nhân loại trong nhiều địa hạt, đặc biệt nhất là những thành công về kỹ thuật, khoa học đã đưa con người đến sự kết hợp và đời sống tiến triển, kiểm soát được thiên nhiên, ngày nay người ta cóthể lên cung trăng một cách dễ dàng, chớ không còn mơ mộng ảo huyền như trước nữa. Từ xưa lòng tin bị đặt theo truyền thống một cách quá đáng, nên sự tiến bộ về kiến thức cũng như khoa học kỹ thuật kỳ diệu không được lưu tâm, sự suy vi của các tôn giáo chánh thống ngày càng rõ ràng hơn. Ngoài ra chúng ta còn thấy có những sự phát hiện và thay đổi rộng lớn về chính trị cũng như về xã hội. Trong sự tương phản ấy, khoa học và kỹ thuật đã bị tổn thương; theo lòng tin cổ truyền, tôn giáo đã thắng thế một cách đáng chú ý, không còn nghi ngờ gì nữa. Ngày nay dân chúng rất sáng suốt và khôn ngoan, ít xu hướng và không dể bị lường gạt như trước. Đặc biệt là giới thanh thiếu niên, khi

hỏi về tôn giáo thì thường đặt những câu hỏi thích đáng và yêu cầu được giải đáp bằng những chứng cứ cụ thể. Giới trẻ hiện nay rất thích nghiên cứu Phật giáo, vì những nguyên tắc căn bản của Phật giáo được đặt trên sự thực vĩnh viễn, Phật giáo không bao giờ xung đột với khoa học hay những phương pháp mới của các nhà giáo dục hay Tâm lý học.

Ngày nay chúng ta ai cũng nhận thấy rằng sự tiến bộ về tiện nghi vật chất của nền văn minh khoa học, đã đưa nhân loại đi trên con đường thoái bộ về đạo đức, khổ sở về tinh thần và sau cùng sẽ bị tiêu diệt oan uồng. Hiện nay có nhiều tình trạng bất an và xung đột gây lắm khổ đau cho nhân loại hơn thời kỳ đức Thế tôn giảng huấn thời pháp đầu tiên của Ngài cách đây hơn hai ngàn năm trăm năm. Sự tiến bộ về kỹ thuật đã cung cấp cho nhân loại những lạc thú tạm bợ bên ngoài, không phải là sự an vui vĩnh viễn bên trong. Hạnh phúc chân thật, trường tồn phải đặt trên sự thỏa mãn về tinh thần. Đời sống là một sự tiến bộ nhứt thời, từ sự buồn phiền nầy đến sự khổ đau khác và ở khoảng giữa thì được gọi là nhưng vui thú trần gian. Phật giáokhông bao giờ chống lại sự tiến bộ về vật chất hay tinh thần, mà chỉ chủ trương con đường Trung đạo (Majjhima-patipadã) để tránh mọi cực đoan giữa các điều « thái quá » và « bất cập » của cuộc sống.

Sau đây chúng ta hãy xét lại vấn đề Phật giáo và giáo dục.

Theo thứ tự thuộc niên chế đại học, giáo dục dành quyền ưu tiên hơn Phật giáo. Từ xưa nhân loại đã phát minh nhiều kỹ thuật giáo dục cho thế hệ trẻ. Người xưa thường giáo dục con cháu về nghệ thuật sống. Trong thời gian qua, nhiều hệ thống giáo dục khác nhau đã được thi hành. Tại Ấn độ, sự giáo dục là một phương thức cứu vớt tâm hồn. Tại Trung hoa, nền giáo dục chú trọng về nhân văn và nhứt là những gì liên quan đến sự lợi ích trên thế giới như tính giao hữu giữa nhân loại, các tổ chức xã hội, ngoại giao.v.v... Trái lại ở Nhật bản thì phần lớn liên quan với chủ nghĩa quốc gia và truyền thống quân đội. Đồng thời các quốc gia Tây phương xuất hiện từ sự

bảo thủ chủ nghĩa, đình đốn các sự nghiên cứu văn học và lịch sử thời Trung cổ (medisevalism). Khi đức Thích Ca Mâu Ni giảng huấn bài pháp đầu tiên cách đây hơn hai mươi lăm thế kỷ, nhân loại đã bắt đầu chú ý đến bài học ấy vì tánh cách quan hệ về siêu thế giới (supra-mundanẹ). Cả hai Tâyphương và Đông phương đều có sự tìm kiếm và khao khát về kiến thức liên quan đến đời sống hiện tại và tương lai. Đây là kết quả của sự giác tỉnh tinh thần. Những lý thuyết tương phản và sự suy nghĩ lầm lẫn do kiến thức mù quáng gây ra, là kết quả của nhiều sự rối loạn và mâu thuẫn. Trong thời gian đức Phật còn tại thế, Ngài phải dùng sức mạnh vô địch để chiến đấu những ý kiến bảo thủ và vô minh. Ngài đã hoàn thành sứ mệnh nầy bằng một phương pháp duy nhứt và siêu việt. Ngài đã phân tách cả hai đời sống và sự sống cho con người. Trong Phật giáo : Tôn giáo, triết học, đạo đức học, tâm lý học và xã hội học, tất cả đều hỗ trợ lẫn nhau, trở thành một hệ thống bao quát về tư tưởng, trong sự tương quan trực tiếp giữa nhu cầu và nguyện vọng tha thiết của nhân loại. Tóm lại, đây là một nền triết học ứng dụng đến mỗi trạng huống của nhân loại và đời sống xã hội. Một trong mục đích chính của Phật giáo là làm cho con người cố gắng thực hiện và tiến triểnbằng khả năng cao nhứt của họ qua sự tiến bộ thức tỉnh bên trong. Mục đích nầy không bao giờ mâu thuẫn với đường hướng hay chủ đích của nền giáo dục tân tiến. Mục tiêu chính yếu của nền giáo dục nầy là sự tiến bộ hoàn hảo của nhưng khả năng tự nhiên, những năng lực sẵn cóvà những ảnh hưởng sâu xa của cả tính con người qua một trạng thái giàu kinh nghiệm khác nhau. Mặc dù các nhà giáo dục và các nhà tâm lý không nói làm thế nào chúng ta đặt được những khả năng và năng lực đó. Phật giáo cho biết rõ ràng kết quả của tất cả mọi việc đều do hành động tạo tác của chúng ta trong thời gian trước. Đức Phật thừa nhận luật tương quan tương duyên như là nguyên tắc chính yếu trong giáo lý của Ngài : « Khi sự vật nầy khởi, sự vật đó trở thành hiện hữu, khi sự vật nầy diệt, sự vật đó không còn hiện hữu ». (When this arises that comes into being, when this ceases that does not

come into being). Giáo lý sâu sắc nầy được biết qua nhiêu danh từ khác nhau — Mối liên hệ thuộc về nguyên nhân (the causal nexus), căn nguyên tùy theo điều kiện (the conditional genesis), Luật duyên khởi (The law of dependant origination) v.v... cũng đồng ýniệm trên, Tôn giả Assaji đã nói : « Các sự vật do nhân duyên sanh, khi diệt cũng do nhân duyên diệt. Đức Thế tôn là bậc Đại Sa môn, thường thường giảng nói như thế ». (Ye dhamma hetuppabhavã, tesam hetum Tathãgata ãha, tesam ca yo nirodho, evain vãdi mahãsamano ti.Mg.trg.39.cf.Dh.A.I trg.59).

Bàn về nghĩa rộng, giáo dục cũng phân biệt hai phương diện là đời sống và sự sống. Sự tiến triển của giáo dục bắt đầu từ khi phôi thai đến lúc trưởng thành hay từ thời thơ ấu đến khi sắp viếng mộ phần. Nền giáo dục bao gồm một tổng số kinh nghiệm của nhân sinh trong quá khứ, lẫn hiện tại với một viễn ảnh tương lai. Giáo dục là sự liên quan cơ bản của cá nhân và xã hội. Cuối cùng con người trở thành tiến bộ nhờ sự giáo dục. Tưtưởng, ý kiến, hành động của mỗi người đều tùy thuộc sự giáo dục mà họ đã tiếp nhận. Khả năng thiên tánh của họ vững chắc, tốt đẹp, hay khô héo cằn cỗi cũng do sự huấn luyện và kinh nghiệm của họ đã trải qua. Đức Phật cũng đã nhấn mạnh về trạng huống đời sống quan trọng nầy.

Trong kinh Mahã Mangala, đức Phật thiết định những điều kiện cần thiết cho sự an vui hạnh phúc của nhân loại và đưa ra những điều liên quan đến cảnh chung quanh và các sự liên kết tốt đẹp. Cảnh trạng chung quanh đặt một phần quan trọng trong sự giáo dục, nhưng rất ít đượcnhững người có trách nhiệm chú ý dùng làm tiêu chuẩn để thực hành. Phật giáo cũng như nền giáo dục tân tiến rất chú trọng đến các giáo sư, họ giảng huấn đặc biệt bằng những phương pháp gương mẫu. Nếu họ giảng dạy tầm thường thì sẽ không lợi ích thiết thực và có thể đưa nền giáo dục đến chỗ suy vong.

Phật giáocũng như giáo dục phân chia hai ranh giới cá nhân và xã hội. Mặc dù xã hội đã thay đổi và đang liên tục thay đổi, nhưng những điều mà đức Phật đã giảng giải liên hệ đến

Cá nhân và xã hội thì hãy còn đang thực hành và ứng dụng tối đa. Những động lực chính yếu thì được đặt trên nền tảng tự độ và độ tha. Đức Phạt đã giảng giáo pháp là luật đạo đức của vũ trụ. Nhân loại cóthểhướng dẫn đời sống trở thành an lành và hữu dụng bằng cách làm cho trong sạch tâm hồn, tránh các điều ác và siêng năng thực hành các việc lành (To avoid all evil, to cultivate good, to cleanse one’s mind — this is Teaching of the Buddhas. Dhammapada 183).

Không những xã hội mà nền giáo dục cũng đã thay đổi và đang thay đổi thường xuyên. Với mỗi khám phá mới trong nền giáo dục, mục đích, chương trình, phương pháp và tổ chức giáo dục đang thường xuyên thay đổi từ quốc gia nầy đến quốc gia khác và từ thế hệ này sang thế hệ khác. Mặc dù có những khám phá và thay đổi mới, nhưng các chương trình liên quanđến cá nhân và xã hội vẫn bị thiếu sót, vì nền giáo dục tân tiến thiên về mục đích và giá trị vật chất nhiều hơn.

Trước nhất nền giáo dục tân tiến liên hệ với kiến thức và tinh xảo. Mặc dù hai động lực này cần thiết cho cá nhân và xã hội, nhưng các yếu tố đơn độc nầy không thể làm cho chúng ta an vui hạnh phúc và sáng suốt minh mẫn được. Một người có thể chất chứa một sự giàu có về kiến thức và tinh xảo, nhưng nếu người ấy hành động một cách mù quáng vì khôngcó sự tiến bộ về tâm linh và sức mạnh về tinh thần thì đời sống của người ấy sẽ vô cùng khốn khổ.

Phải học tập và thực hành Phật giáo như thế nào để giúp chúng ta giải quyết một số chương trình chưa giải quyết trong nền giáo dục ? Sự thành công hay thất bại của bất cứ hệ thống giáo dục nào cũng đều tùy thuộc một phần lớn vào các giáo sư. Sự nghiên cứu tỉ mỉvề đức Phật và các Thượng túc đệ tử của Ngải cóthể đem lại nhiều lợi ích cho các giáo sư. Đức Phật quả là bậc Thầy vĩ đại của thế giới, Ngài được tôn xưng là « Sat- thã - Deva - Manussanam » nghĩa là «Thiên Nhân Sư». Ngài đã hiểu và thực hành những điều Ngài đã giảng. Ngài đích thực là bậc Tâm lý gia đại iài, đã thông suốt mọi tâm hồn nhân

loại, có nhiều điều trong Phật giáo gồm trong Tâm lý học tân tiến hiện đại. Tâm lý Phật tử được biểu lộ trong nhiều sự dự liệu của những lý thuyết phân tích Tâm lý mới. Đức Phát đã hiểu rõ và đánh giá mỗi cá nhân khi họ đến nghe giảng, Ngài đã xác nhận căn tánh của biết bao người đến với Ngài. Phương thức giảng huấn của Ngài rất dễ hiểu. Ngài lập đi lập lại nhiều lần, bằng những lời giải thích thiết thực, để gây sự chú ý và ghi sâu vào tâm trí mọi người.

Phẩm cách kỳ diệu của đức Phật có uy lực nhiều hơn là phương pháp và lời nói của Ngài. Sự điểm tĩnh của Ngài đã khiến bao nhiêu người thương mến và kính trọng. Lòng từ bi và chí lợi tha của Ngài đã làm mọi người hoan hỷ. Các đặc tính phẩm giá của Ngài bao trùm về đạo hạnh nhiều hơn. Về giáo dục cũng thế, ngoài kiến thức và khả năng chuyên môn, phẩm cách của giáo sư cũng hết sức quan trọng. Ngày nay tìm cho được giáo sư có phẩm cách đã là khó, mà vị giáo sư đó lại thành công trong ngành giáo dục lại càng khó hơn. Chúng tôi mong những chương trình tu nghiệp giáo sư viện đại học sẽ lưu ý tối đa về động lực cốt yếu này. Phật giáo vàgiáo dục đều cần tuyển chọn những giáo sư có phẩm hạnh và tài năng.

Phương pháp học cũng phải được đặt một vai trò quan trọng trong nền giáo dục. Thời gian đức Phật còn tại thế cũng như trong nhiều thế kỷ đã qua, phương pháp giáo dục được ứng dụng về khẩu vấn một cách thuần túy. Truyền thống khẩu vấn nay có lắm điều hay mà cũng có nhiều điều dở. Ngày nay chúng ta được nhiều điều kiện may mắn hơn xưa, nhờ những dụng cụ mới phát minh, giúp cho sự giảng dạy rất dễ dàng, thuận tiện cho cả giáo sư và sinh viên, nhưng kết quả lại không được như ý.

Kỹ thuật của Phật giáo có phần hữu hiệu hơn. Chúng ta được biết kiến thức chỉ làbước đầu của sự học. Chúng ta nghe những sự thật sống động, rồi suy nghĩ những điều đã nghe đã thâu thập. Sau đó suy nghiệm và cuối cùng chúng ta thấy có sự tiến triển trực giác một cách chân thật.

Trong sự tiến triển về các phương tiện giáo dục, phương pháp giáo dục, chúng ta cần chú ý đến bản chất giáo dục. Một nền giáo dục thiếu bản chất sẽ làm cho kẻ hấp thụ dễ vong bản, tăng tự tôn. Bản chất của nền giáo dục là tinh thần đạo đức của nền giáo dục đó. Một quốc gia có trình độ giáo dục cao nhưng tinh thần đạo đức kém, quốc gia ấy chẳng sớm thì muộn cũng bị suy vong vì kết quả của sự giáo dục ấy chỉ đúc kết nên những bộ óc tính toán mà không biết rung động. Một nhà giáo thiếu nền tảng ấy cũng chỉ là một cái vỏ rỗng nhiều màu sắc, không đủ điều kiện để truyền thụ thiêng liêng giữa Giáo sư và Sinh viên. Sự giáo dục vì vậy chỉ làm cách xa tình thầy trò.

Những cái học nếu chỉ bồi bổ cho nhu cầu trí thức không thôi, và nếu trí thức ấy khôngcó đạo đức hướng dẫn, kết quả chỉ là một nền giáo dục nguy hại. Phật giáo, vì vậy, có đầy đủ yếu tốđể hướng dẫn giáo dục và tạo một sinh khí mới trong nền giáo dục tântiến hiện tại.

THÍCH HUYỀN VI