Số Đặc Biệt (1974)

Hùng Vương Với Ý Thức Quốc Gia Dân Tộc

TƯ TƯỞNG

VIỆN ĐẠI HỌC VẠN HẠNH CHỦ TRƯƠNG

NĂM THỨ VII, SỐ 1 THÁNG 4 NĂM 1974

Chủ Nhiệm : T.T. THÍCH MINH CHÂU

Tổng Thư Ký: G.s. ĐOÀN VIẾT HOẠT

BAN BIÊN TẬP :

Ngành Phật Học: T.T. THÍCH QUẢNG Bộ, Đ.Đ. TUỆ SỸ

Đ.Đ. CHƠN HẠNH

Ngành Văn Học: T.T. THÍCH THUYỀN ẤN, G.S. NGUYỄN

ĐĂNG THỤC, G S. LÊ KIM NGÂN

Ngành Khoa Học: Đ.Đ. THÍCH GIÁC ĐỨC, G.S. BÙI TƯỜNG

Xã Hội HUÂN

Tòa soạn và Trị sự: 222 Trương Minh Giảng Sg 3, Đ.T 25.946
• Nguyệt san xuất bản do Nghị định số: 521/BTT/HCBC ngày 20 – 4 – 1970.
* Chi phiếu, Bưu phiếu xin gửi T.T THÍCH MINH CHÂU (Chủ Nhiệm)
* Thư từ, bản thảo, xin gửi ông ĐOÀN VIẾT HOẠT (Tổng Thư Ký)
* Giao dịch trực tiếp, ông NGUYỄN HIỀN (Thư ký Tòa soạn) Văn phòng Tòa Viện Trưởng

Ngành Giáo Dục: B.Đ. THÍCH NGUYÊN HỒNG.

Số Đặc Biệt :

KỶ NIỆM

QUỐC TỔ HÙNG VƯƠNG

Nguyệt san TƯ TUỞNG do Viện Đại Học Vạn Hạnh chủ trương, phát hành 10 số một năm, kể từ đầu tháng 3 mỗi năm.

TƯ TƯỞNG nhằm giới thiệu các công trình nghiên cứu và sáng tạo của các Học giả, các nhà Nghiên cứu và Giáo sư tại Đại Học Vạn Hạnh cũng như các Đại Học khác. Ý kiến do các tác giả phát biểu không nhất thiết phản ánh quan điểm chính thức của Viện Đại Học Vạn Hạnh.

HÙNG VƯƠNG

VỚI Ý THỨC

QUỐC GIA DÂN TỘC

Nguyễn Đăng Thục

HẰNG ngày chúng ta đang giẫm chân trên mặt lãnh thổViệt nam dầy công tưới bằng máu nóng, bón bằng mồ hôi, chắc chúng ta không thể ăn quả mà chẳng nhớ tới kẻ trồng cây, uống nước chẳng nhớ tới nguồn, làm người không biết nhớ đến Tổ vậy.

Một buổi chiểu tà đi trên bờ đê Hồng Nhị, cuồn cuộn giòng nước của phù sa màu mỡ, đàng xa dẫy núi Tam đảo, Ba vì mầu lam sẫm, chợt bên tai giọng véo von trong trẻo của một thôn nữ đang lúi húi dưới ruộng lúa vàng :

Ai đưa em đến chốn này

Bên kia là núi, bên này là sông

Ai chẳng thấy xúc động tâm can, mà nghĩ lung về câu hỏi thành thật hồn nhiên của một tâm hồn nông dân đa cảm. Chinh vậy, ta đây với núi kia, với sông nọ, há không có một mối

tương quan một thiết từ lâu ? Giang san này từ đâu mở cõi, dân tộc này đã có từ bao ?

Non cao ai đắp mà cao

Sông sâu ai bới ai đào mà sâu

Và nhà thi sĩ Tản Đà diễn giải thêm

Này bức dư đồ thử đứng coi,

Sông sông núi núi khéo bia cười

Biết bao lúc mới công vờn vẽ,

Mà đến bây giờ rách tả tơi.

Ấy trước ông cha mua để lại ...

Sự thực ông cha chúng ta không phải mua đắt bán rẻ của ai, cái lãnh thổ Việt nam yêu dấu này, mà là đã dầy công tranh đấu, mạnh được yếu thua như lời khóc của Phan Bội Châu khi ai điếu Phan Chu Trinh trong một văn tế đọc ở Huế :

Tuồng thiên diễn mưa Âu gió Mỹ,

Cuộc nọ kém thua, hơn được,

Ngó non sông nên nhớ bậc tiên tri;

Dấu địa linh con Lạc cháu Hồng

Người sao trước có, sau không,

Kinh sấm sét hỏi đâu lòng hậu bối.

Vậy ông cha ta là ai, đến đây khai thác tự bao giờ. Đã phải tranh đấu vật lộn như thế nào, và nay chúng ta nên nối chí ra sao, đấy là những ý nghĩ nó hiện trong tâm tư của chúng ta không sao dừng được, mỗi khi đến ngày giỗ Tổ.

Hai chữ Hùng Vương nhắc lại ta hồi ức, bưởc đầu chập chững lập cơ sởnông nghiệp định cư, để sống cuộc đời văn minh có tổ chức quốc gia của một ngành trong các ngành Việt tộc là ngành Văn lang vẽ mình. Từ Phúc yên đi về Hà nội, đi

qua Loa thành còn lại nhấp nhô một vài ngọn đồi đất, rồi rẽ vào cánh đồng làng Cói, không khí nức mùi lúa tám thơm, vẳng nghe tiếng hát của cô thợ gặt tức cánh sinh tình :

Thương cho hạt gạo tám soan

Thổi nồi đồng điếu lại chan nước cà !

Và chúng ta liên tưởng đến hình dáng của cái nồi đồng điếu, từ cái nồi đồng điếu đến cái giã gạo của người dân Mường ở Lương Sơn, từ cáicái ta liên tưởng đến cái dáng của trống đồng mà các nhà khảo cổ đã khai quật ở Đông sơn miền Thanh hóa. Chúng ta nhâncái dấu tích của trống đồng mà suy ra đến nền văn hóa Đông sơn bao quát toàn cõi Đông nam Á châu,đến cái xã hội bắt đầu bước vào văn minh nông nghiệp củaViệt tộc, rải rác từ Triết giang xuống tận Thanh hóa, Nghệ an. Thật vậy cõi Đông nam Á châu này từ sống Dương tử trở xuống, hàng ngàn năm trước kỷ nguyên, trong khi Hán tộc còn đang mải xây dựng cơ đồ, nhà Thương, nhà Chu, ở lưu vực sông Hoàng hà Vỵ thủy gọi tất cả các dân tộc ngoài Trung quốc, nghĩa là về phía Nam sông Dương tử là Man di, thì cái cõi Đông nam Á châu này vốn là sân khấu của một số lớn dân tộc Bách việt. Khi Hán tộc đã có tổ chức của một xã hội vững bền thì Bách việt hãy còn sống đời bán du mục, bán nông phố, sinh nhai theo ven sông bãi bể. Sống với sản vật của sông ngòi, cho nên giỏi nghề bơi lội, lấy giống khóe nhất ởnước là cá sấu đem thần thánh hóa bằng tưởng tượng ra con rồng kỳ lạ, để lấy làm vật tổ, và vật tổ ấy sẽ tập trung tất cả tâm hồn của đoàn thể…

Nhân loại bấy giờ là nhân loại còn mộc mạc hồn nhiên, cùng với các thế lực tự nhiên giao dịch thân mật đồng văng lai, ấy là tinh thần ma thuật, tinh thần phù thủy, tinh thần

« chài» « ngải» của Mường, Mán ngày nay hay « gồng » Chà kha. Ấy là thời kỳ chưa lấy thờ phụng tổ tiên làm căn bản xã hội tinh thần, mà lấy tục bái vật làm tôngiáo, coi vạn vật đều có linh hồn như mình cà. Ở thời ấy cánhân chưa vị kỷ, nghĩa là chưa phân biệt đời sống của mình với đời sống chung của đoàn thể, đoàn thể là một thế lực độc nhất thiêng liêng. Hồn nước phảng phất bao bọc chung quanh mình, mình đi đâu theo đi đấy trong giới hạn của khí hậu có vật tổ của mình. Song cứ lang thang đời sống bộ lạc du mục, nay đây mai đó thì chỉ là sống cầu may, ăn sổi ở thì, ví như một nhóm người chưa có gia sản, chưa có thể tích các phòng cơ thì làm sao mà phát triển văn minh được, cho nênnhân loại sớm phân biệt ra làm hai nhómdân tộc, một nhóm theo đuổi đời sống du mục trong rừng núi, với một nhóm tách khói đoàn thể cùng một vật tổ để tìm nơi an cư lạc nghiệp ở các bãi phù sa, có đường thủy để giao thông, có núi bề để che chở ngoại xâm, có đất mầu mỡ đểcầy cấy. Một ngành trong Việt tộc đã dời cao nguyên Bắc bộ, mà chọn nơi đồng bằng Nhị hà và Thái binh, phía đông có Thái bình dương, phía tây có dẫy Hoành sơn là những bức thành tự nhiên. Ở đấy đoàn thể Văn lang trong các ngành Việt tộc đã dừng chân tìm đặt nền móng cho giang sơn đất Việt :

Nam quốc sơn hà nam đế cư !

(Sông núi Nam, dân Nam là chủ)

Sử chép : « Một hôm Lạc Long Quân bảo Âu cơ rằng : Ta là loài rồng, nàng là loài tiên, thủy hỏa tương khắc khó chung với nhau.

« Vợ chồng từ đấy ly biệt chia con làm đôi, 50 con theo mẹ về núi, 50 con theo cha về bể, cắt con trưởng lên làm vua Hùng

Vương nối ngôi, đặt quốc hiệu Văn lang đóng đô ở Phong châu nay là Bạch hạc, truyền 18 đời đều gọi Hùng Vương.

Từ đấy nàng ở lại phía Bắc với đàn con. Chàng đi về khai thác cơ nghiệp ở đồng bằng vời đàn con. Bởi vì ởbộ lạc du mục thì còn giữ nhiều tính cách của chế độ xã hội công cộng nguyên thủy gọi là mẫu hệ, người phụ nữ được tôn trọng, con cái theo giòng họ của mẹ, cả họ là một nhà. Chuyển sang chế độ định cư nông nghiệp lang đổi thành làng, nhất thiết từ tinh thần đến tổ chức kinh tế đều thay đổi. Gia đình là đơn vị của xã hội kinh tế nông nghiệp, tinh thần bái vật biến dần sang tôn giáo tổ tiên, vật tổ biến ra tổquốc, lấy sơn hà xã tắc làm tiêu chuẩn, chế độ phụ hệ thế cho chế độ mẫu hệ để thích ứng với điều kiện kinh tế mới, từ thiên hạ vi công biến sang thiên ha vi gia, cần phải thừa tự, cha chuyền con nối.

Trong khi ấy thì Hán tộc ở phía Bắc sông Dương tử đã dựng xong cơ nghiệp ở lưu vực sông Hoàng hà, Vị thủy, sẵn sàng để bành trướng xuống miền Nam, vì thấy chật hẹp và lại luônluôn bị Nhung, Địch xăm lăng. Hán tộc bèn dòm ngó xuống phía Nam sông Dương tử của dân Bách việt. Sách Giao châu vực kỷ, là quyển sách sử ký cổ nhất của Trung hoa có viết :

« Đời xưa, khi nước Giao chỉ chưa chia làm Quận, Huyện nghĩa là chưa bị Hán tộc đô hộ, thì lãnh thổ chia ra những cánh đồng gọi là Lạc điển, trong những cánh đồng đó, nước lên xuống theo thủy triều. Dân cư cầy bừa những ruộng đóđể sinh nhai.»

Lại trong sách Việt nam chíviết :

« Đất Giao chỉ rất phì nhiêu, nhiều dân bị di cư đến đó. Họ là những người đầu tiên khai khẩn đất. Đất đen và bốc hơi lên

mạnh lam, nên bấy giờ những cánhđồng đó gọi là Hùng điển và dân là Hùng dân; lãnh thổđất Hùng thì chia ra cho Hùng tướng. »

Giáo sư Maspéro chuyên khảo cứu về Đông phương cổ sử kết luận về nước Văn lang của giòng giống Lạc hồng :

« Xã hội có tính cách trật tự và phong kiến tương tự với dân Thái và Mường ở miền Đà giang và những vùng giáp giới Bắc bộ với Ai lao.»

« Người Bắc việt bình dân không hay di chuyển và lập thành các đoàn thể nhỏ, gồm làng, đặt dưới quyền cai trị của Lạc tướng thể tập. Những Lạc tướng giữ quyền về tôn giáo, dân chính và binh bị. »

«Về phương diện vật chất thì cũng khá tiến bộ. Dân ở Bắc việt xưa kia cầy ruộng không dùng cầy và trâu mà dùng toàn cuốc làm bằng đá mài. Họ đã biết cầy 1 năm 2 mùa, và nếu thực ra họ biết lợi dụng được mực nướcsônglên xuống để cho nước vào ruộng, thì họ cũng đã là những nhà làm ruộng giỏi. Còn về binh khí họ có những cung lớn độ vài thước cao để dùng bắn những mũi tên có tẩm thuốc độc. Họ đã biết đúc đồng để làm đầu mũi tên.

« Họ hay ưa vẽ mình, búi tóc ra đàng sau gáy và chít khăn cũng như bây giờ con cháu họ vẫn theo. Tuy rằng Triệu Đà gọi nước họ là « nước của người lõa lồ » nhưng không nên hiểu nghĩa đen của lời nói đó. »

Xem như thế thì những truyện về đời Hùng Vương ngày nay còn truyền tụng không phải hoàn toàn là hoang đường, mà trái lại ngu nhiều ý nghĩa xác thực. Ý nghĩa bình dânvới lõa lồ đã diễntả trong truyện Chứ Đồng Tử. Không bình dân

sao một công chúa như Tiên Dung Mị Nương lại kết hôn với chàng Chứ Đồng Tử nghèo đến không sắm nổi cái khố, mà đến nỗi hai cha con phải dùng chung! Không bình dân mà sao anh hùng lại xuất thân nơi hàn ốc?

Lại còn câu truyện Trương Chi, anh lái đò mơ màng nàng công chúa song không được may mắn như Chứ Đồng Tử với Tiên Dung Mỵ Nương. Đấy là tượng trưng tục kết hôn không phân biệt giai cấp ở dân tộc Việt từ cổ lai, « yêu nhau giá thú bất luận tài. ». Dù về sau Hán tộc có thịnh hành ở xã hội Việt nam mà sinh ra cái lệ « môn đăng hộ đối » nhưng môn đăng hộ đối đấy là để cầu lấy dòng thi lễ, nơi trâm anh, chứ không phải có phân biệt giai cấp như ở các xã hội phong kiến khác. Cho tới ngày nay, trước tư tưởng lái buôn đang dồn dập làm dao động đến cỗi rễ xã hội Việt nam, chúng tôi tin chắc còn nhiều bà từ mẫu sẵn lòng gả con gái yêu cho một học trò kiết. Đấy là tinh thần bình dân của văn hóa cổ truyền Việt nam vậy.

Muốn khai khẩn đồng bằng sông Nhị, không có tài trị thủy, không biết đoàn kết để hợp tác và phân công thì làm sao giải quyết được vấn đề nước lụt ở Trung châu Bắc việt, để xây dựng cơ sở cho xã hội nông nghiệp. Lúc đầu còn đóng đô ở Bạch hạc là cửa ngõ Trung nguyên, dần dần mới tiến xuống Cổ loa và Long biên, ấy là tuần tự theo sau công cuộc khai thác đồng bang và giải quyết vấn đề nước lụt. Cho nên truyện Sơn tinh, Thủy tinh chẳng đã ngụ cái công trình khó nhọc để tranh đấu gian nan, hòng cướp lấy miếng đất phì nhiêu, mầu mỡ cửa giòng nước phù sa cuồn cuộn hãi hùng. Nhân công tranh đấu với hóacông, nào chỉ có đối với nước lụt. Ngoài nước lụt còn phải thích ứng với thủy thổ nóng, rét bất thường, ẩm thấp sinh bệnh. Cho nên bảo rằng ruộng bốc hơi độc nên gọi là « Hùng

điền. » Loài người tranh đấu với thiên nhiên bằng gì, nếu chẳng phải bằng kỹ thuật, mà kỹ thuật nông nghiệp là khí cụ canh tác.

Hơn nữa còn phải chống với những cuộc xâm lăng của các dân du mục, thường hay đi xâm chiếm vào các xã hội định cư, vì miếng ăn cho nên phải có khí giới sắc bên, nào gươm của Phù Đồng Thiên Vương, nào nỏ thần của Thục An Dương Vương. Muốn chế tạo khí cụ để tăng gia nhâncông, trong công việc sản xuất, cung cấp cho một xã hội sinh sôi nẩy nở đông đúc miệng ăn thì ít ra người chỉ huy cũng phải dạy cho dân cách đo lường, đo vuông và đo tròn, đây là quy củ, lại còn tỏ ra cái trí thức về tài tổ chức. Cho nên vua Hùng Vương thứ VI, sau khi đã phá được giặc Ân, nhờ bậc anh hùng dân tộc là PhùĐồng Thiên Vương, muốn truyền ngôi cho con mà trong 22 ông quan Lang, đem trân cam mỹ vị đến dâng, lại chỉ trọn lấy chiếc bánh chưng vuông, bánh dầy tròn mà trao ngôi thủ lĩnh cho người con thứ 18. Ý hẳn là với quan niệm trời tròn, đất vuông, nhà vua xét ông này mới đủ kinh luân để mà : « Trăm năm tính cuộc vuông tròn » cho dân tộc.

Xã hội nông nghiệp là xã hội lấytổ chức gia đình làm đơn vị cho xã hội kinh tế cũng như cho xã hội tôn giáo chính trị. Một xã hội phức tạp là phải cótổ chức, muốn tổ chức phải lấy chế độ để quy định dường mối quan hệ giữa người với người và người với sự vật, tức là phép xử thế tiếp vật, tức là Lễ vậy. Xã hội lấy gia đình làm đơn vị, mà gia đình thì lấy cá thế là một cặp âm dương, tức là vợ chồng, chứ không phải lấy cá nhân làm đơn vị như xã hội Tây phương cận dại. « Quân tử chi đạo tạo đoan hồ phu phụ.»

Đường lối người đối sử với người bắt đầu từ cách thức cư xử giữa vợ chồng. Cho nên tình vợ chồng là quan hệ căn bản

thì cách lấy nhau cũng bắt đầu quy định cho nócó một tính cách thiêng liêng. Ấy là ý nghĩa trong truyện Trầu, Cau.

Trầu, Cau có ý nghĩa siêu thần hóa tình vợ chồng, lấy tôn giáo thuần phong mỹ tục để sửa trị dường mối xã hội. Vậy dân tộc Việt nam, đoàn thể Văn lang đã có ý niệm về luân thường đạo lý, trước khi chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung hoa.

Và trước khi Hán tộc tràn xuống đô hộ miền Nam thì phong tục Văn lang, nhất là về sự giao thiệp, giữa nam nữ vẫn còn tự do chất phác. Bằng chứng là ngày nay thôn quê Bắc ninh lên đến Phú thọ, gặp ngày đầu Xuân, trai, gái rũ nhau lên đồi, vào động, hát những câu hát phong tình :

Đèm qua sáng trăng mờ mờ,

Em đi gánh nước tình cờ gặp anh

Vào vườn trẩy quả cau xanh

Bổ ra làm tám mời anh xơi trầu

Trầu này têm những vôi tầu

Ở giữa đệm quế, đôi đầu thơm cay

Chiềng anh xơi miếng trầu này

Dù mặn, dù lạt, dù cay, dù nông

Dù chẳng nên đạo vợ chồng,

Cầm năm ba miếng kẻo lòng nhớ thương.

Lại còn tục lệ động thổởcác làng Việt nam từ dân làng phong tước cho thần bằngcách đặt ba nắm đất dưới gốc cây cổ thụ trước sân đình, phảng phất với tục thờ thần bên Trung quốc, nhưng khác là ở Trung quốc thì nhà vua ban cho chư hầu một miếng đất để về lập bàn thờ, như thế chứng tỏ xã hội Việt nam vốn có tinh thần bình dân hơn xã hội Trung hoa vậy.

Đấy là xã hội Việt nam trước khi bị các văn hóa khác du nhập. Nước Văn lang là một tổ chức nông nghiệp, có tính cách

xã hội với chế độ kinh tế, bán công, bán tư, đến ngày nay vẫn còn di tích, có tinh thần dân chủ bình dân của tổ chức làng xã cótinh thần tự do tín ngưỡng phiếm thần. Nam, nữ chưa theo hẳn quy chế « Thụ thụ bất thân » của Hán tộc, cùngnhau tỏ khí phách anh hùng trong công cuộc bảo vệ giang sơn đất nước và kiến thiết quốc gia chung. Đấy là ý thức quốc gia Dân tộc thuần túy Việt nam ở bước đầu trên con đường Nam tiến. Từ đây trở đi, dòng dã trong khoảng hơn haingàn năm, từ sông Dương tử cho chí bờ bể Thái bình dương, trên một sân khấu rộng lớn, đã diễn ra cuộc tranh hùng, giữa hai chủng tộc, Hán tộc với Việt tộc. Các đoàn thể Việt tộc từ Triết giang, Động đình, Ba thục, Quảng Đông, Quảng tây đến Giao chỉ (Bắc bộ) đến Cửu chân (Thanh, Nghệ) dần dần bị đồng hóa vào văn hóa Trung hoa hoàn toàn.

Các triều đại Trung quốc dùng võ lực thôn tính, sát nhập vào bản đồ Trung quốc như chúng ta đã thấy. Duy có đoàn thể Lạc Việt này, sau một thời gian hàng ngàn năm đô hộ, đã nhẫn nại bền gan, theo gương Câu Tiễn, cái gì của người hay, mình thâu lấy, cái gì của mình dở thì bỏ đi, nhưng không bao giờ vong bản, luôn luôn biểu lộ cái ý chí độc lập, cái ý thức Quốc gia Việt tộc, mỗi ngày một sáng suốt. Kìa như Âu lạc của nhà Thục, kế nghiệp Văn lang của nhà Hùng đúng hơn của nhà Lạc, cùng là hai giống Việt tộc hợp làm một, cùng tỏ ra một tinh thần độc lập cương quyết đối với thế lực nhà Tần.

Sử chép : « Người Việt không chịu làm dân nhà Tần, trốn vào rừng ở, ngầm đặt người mạnh giỏi lên làm tướng, nhân khi quân Tần trễ nải, khởi lên đánh giết Đồ Thứ là Hiệu úy của Thủy Hoàng. Kìa như Triệu Đà là người Tàu, sau khi dùng 1 mưu mà chinh phục đượcÂu lạc, đặt nước là Nam việt, tự

xưng là Việt Vương, cũng có một tinh thần không chịu sáp nhập vào Trung quốc của nhà Hán. Lữ Gia, Thừa tướng Nam việt cũng quả quyết giết kẻ gian thân cùng sứ bộ Tàu, sẵn sàng chống cự với quân Tây Hán. Như thế đủ thấy từ trướcthời kỳ Bắc thuộc, ý thức quốc gia Việt tộc đã cương quyết, trung thành với lý tưởng : « NAM QUỐC SƠN HÀ NAM ĐẾ CƯ » của tưóng quân nhà Lý.

Nhưng từ Hồng Bàng cho tới nhà Lý, kể đường đất còn dài, 258 trước Thiên chúa đến 1010 sau Thiên chúa tính ra có hơn 12 thế kỷ, cuộc đổ bộ của Hán tộc đã thay đổi bản sắc Việt nam như thế nào; dân tộc Việt nam đã nhờ có sự Bắc thuộc mà tiến hóa hay đã vì nó mà thoái hóa. Đấy là một câu hỏi làm cho chúng ta phải suy nghĩ.

Người ta thường ví cuộc đô hộ của nhà Hán trên đất Giao chỉ với cuộc đô hộ của đếquốc La Mã trên đất Gaulẹ. Ngày nay sử gia Pháp đều công nhận có cuộc đô hộ ấy mà dân Pháp đã thâu thái được văn minh La Tinh, rồi mới có điều kiện để thống nhất thành quốc gia dân tộc Pháp. Còn dân tộc Việt nam đối với cuộc đô hô Hán tộc thì sao ? Chúng ta cũng phải công nhận một điều là Hán tộc trong cuộc đô hộ đã truyền bá văn minh sang cho ta và nhờ đó mà chúng ta đã được phát triển về các phương diện kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa. Chúng ta không thể chối cãi rằng cầy sắt trâu kéo thay cuốc thuông bằng đá mài, đã không làm tăng gia lực lượng sản xuất của xã hội Việt nam. Lực sản xuất tăng gia thì dân số mới tăng gia và dân tộc mới cường thịnh. Ngoài ra văn hóa Hán tộc đã là một nền văn hóa nông nghiệp cao đẳng với nền triết học phong phú uyên thâm của Xuân thu Chiến quốc hẳn đã giúp nhiều tư tưởng cho dân Việt. Dân Việt cũng hẳn nhận thấy thế mà

đã lập đền thờ Sĩ Nhiếp, và thường nhắc nhở đến Tích Quang với Nhâm Diên, là những quan cai trị Tàu. Không ai chối cãi là văn hóa Hán tộc đã biểu thị rực rỡ mãnh liệt cáitổ chức chính trị, kinh tế, xã hội trên nền tảng sinh hoạt nông nghiệp.

Nhưng cũng vìcái văn hóa ấy đã tỏ ra quá đồ sộ, nguy nga cho ta, kiến trúc quá chật hẹp đối với tính tình của ta, cho nên cá tính dân tộc Việt nam đã không phát triển được tự do tiềm lực của nó.

Song nếu xét ở thành tích, lịch sử thì chúng ta thấy đại khái dân Việt vẫn luôn luôn cố giữ cá tính của mình và cố thâu thái của người để thích ứng vào tính tình của mình, chứ không bao giờ chịu hoàn toàn mượn một cách vô ý thức. Bằng chứng là trong thời Hán thuộc, hai phen khởi nghĩa đầu tiên, dân chúng đã suy tôn quyền phụ nữ, toàn dân hưởng ứng, và tuân theo sự lãnh đạo của Hai Bà Trưng và của Bà Triệu. Đấy là trung thành với phong tục Lạc Việt về sự tôn trọng nữ quyền. Nếu các Bà đã thất bại, không phải vì không được lòng dân, nhưng chính vì tổ chức quân đội chưa hoàn bị. Và sau này, đến Đinh Tiên Hoàng, ý thức quốc gia Việt nam mới được thực hiện, một trong những điều kiện thành công ấy hẳn là đã thâu hóa phương pháp tổ chức chính trị và binh bị của đối phương tài giỏi hơn mình. Và cũng nhờ sự học hỏi thêm tài chính trị thống nhất của Trung quốc mà Đinh Bộ Lĩnh đã thống nhất được quốc gia Việt nam bằng chính trị đi đôi với binh bị.

Về chế độ chính trị và chế độ quân chủ của Việt nam còn giữ được nhiều tính cách bình dân, chứ không phong kiến như ở Trung hoa. Bởi vì tổ chức hành chánh đã lấy làng làm đơn vị mà tổ chức làng vẫn giữ được tính cách dânchủ, như ở thời

Lang, công điền đi đôi với tư điền, hành chính do sự tuyển cử chọn ra, phảng phất như một hội đồng thị tộc ngày xưa. Còn đối với Chính phủ trung ương thì tuy tôn trọng nhưng vẫn giữ tính cách địa phương tự trị. Cho nên tục lệ ít ra cũng được coi ngang hàng với pháp luật : «Luật vua thua lệ làng! »

Cái tinh thần bình dân ấy đã nhiều phen bộc phát trong lịch sử bằng cuộc cách mệnh chính trị táo bạo như Hồ Quý Ly, muốn quốc hữu hóa điền địa, hạn chế tư sản không quá mười mẫu, về tiền tệ cấm tích trữ bạc tiền, về giáo hóa thì bắt nho sĩ quay về thực học. Sau Hồ Quý Ly đến nhà Tây Sơn Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, lãnh đạo nông dân nghèo chống với giai cấp chỉ huy, lúc bấy giờ đã phản quyền lợi của dân tộc, đi trái với ý chí thống nhất của quốc gia. Về phương diệncải tạo xã hội nhà Tây Sơn cũng tỏ ra tính cách Việt nam bằng cách bỏ chữ Hán thay bằng Nôm. Vua Quang Trung định hun đúc cho người Việt nam một nền văn hóa riêng biệt, một quốc gia hoàn toàn độc lập để đối trọi với Trung quốc vẫn thường coi Việt nam như một Phiên thuộc. Nhưng « dục tác bất đạt, » nhà Hồ cũng như Tây Sơn đã thất bại vì vội vàng.

Ngoài văn hóa Trung hoa thiên về thực tiễn, dân Việt nam còn đồng hóa vào cá tính của mình cái tinh hoa của văn hóa Ấn độ là một văn hóa có tính cách thuần túy tâm linh. Cả văn hóa nhà Lýđã đẻ ra trong dân gian một trào lưu Phật học. Nhà vua chỉ mong làm hết nhiệm vụ đế rút lui về chùa, cũng như các nho sĩ Việt nam xuất từ cửa Không, nhập vào cửa Phật, rа làm quan để thi hành chính đạo, để vì dân vì nước, lúc về già lại tiêu dao cảnh Phật, cảnh Tiên. Ví như khẩu khí của một ông quan đời nhà Lý là Đoàn văn Khâm:

Chống gậy lên non dứt tục trần

Lặng trong ảo mộng bạn phù vân

Rắp ranh tôi muốn theo « Trừng » « Thập »

Khốn nỗi cân đai luống buộc chân !

Hay là như đời nhà Trần, hai ông vua bỏ ngai vàng trốn lên núi đi tu là Trần Thái Tôn và Trần Nhân Tôn. Tác giả kinh Khóa Hư, Trần Thái Tôn cóviết : « Đạo của Phật ta lại phải mượn đấng Tiên-Thánh-Nhân để truyền bá cho đời ».

Như thể đủ thấy cái tinh thần văn hóa dân tộc của Việt nam lấy nghĩa quân bình làm tiêu chuẩn chứ không có thiên lệch.

Quân bình bên lý với bên tình, luân lý quốc gia với tình cảm tự nhiên. Mỵ Châu, Trọng Thủy, nỏ thiêng hờ hững, giếng ngọc vơi đầy, nghĩa đoan thể, quyền cá nhân, bên nào nặng, bên nào nhẹ ? Không lưỡng lự chàng nam nhi đất Việt đành cam chịu bạc với tình để đền nợ nước, còn nợ tình thì chỉ một thác cho rồi ngày xanh, bởi vì trong thâm tâm chàng vẫn tin có ba sinh hương lửa, vốn là tư tưởng vật linh truyềnthống. Đấy là cái quan niệm lý tưởng về cái nghĩa sống của dân tộc Việt nam từ ngàn xưa mỗi khi có sự xung đột giữa bên tình bên nghĩa, thì con người ý chí của Việt nam tức thì xuất hiện. Con người lấy nghị lực để giải quyết sự sống hiểm nghèo, giữa hai khối Hán tộc với Hồi tộc. Cái chủ nghĩa ý chí ấy thực đã chứng minh cho cái tinh thần dân tộc Việt Nam bằng cả bộ Việt sử hơn hai ngàn năm không hề gián đoạn, và đã diễn tả bằng một câu chuyện có vẻ hoang đường là quả dưa đỏ : Một người phải dời hoàn cảnh xã hội để sống một mình tự lực nơi hoang đào như Robinson Crusoé, rút cục, với lòng tự tin, tuy tin có thiên định, nhưng không ngừng tranh đấu nỗ lực, đã thắng nỗi cuộc thử thách của thiên nhiên.

Đấy là quan niệm Việt nam về con người lý tưởng, con người lấy ýchí điều khiển cả tâm lẫn vật mà hạnh phúc ở tại chỗ quân bình.

Nhưng dân tộc Việt nào phải chỉ chống đỡ có một mặt Bắc với cuộc đánh đuổi dồn dập của Hán tộc mà thôi. Muốn bảo tổn cá tính và sống còn nó còn phải đối phó mặt Nam với dân tộc Hồi (Chiêm thành). Dân tộc này nào phải mọi rợ, trái lại văn hóa của họ còn cao hơn dân Việt. Song mạnh được yếu thua là công lệ của các dân tộc trên mặt đất. Trong cuộc tranh hùng lấy đất sống, dân Việt đã tỏ sự thắng thế vì dồi dào sinh lực hơn dân tộc Chàm, và nhờ vănhóa thực tiễn hơn nó đã thụhưởng được của Hán tộc. Trước sự áp bách Nam tiến của Hán tộc, người Việt tộc cũng phải tranh đấu dẻo dai anh dũng để tiến về phương Nam. Phần tử tỏ ra tinh nhuệ trong Việt tộc là Âuviệt và Lạc việt đã mở đường tiên phong để tiến tới Hà tiên, Châu đốc, giáp Vịnh Xiêm la. Bởi vì dân Việt đi đồng hóa một cách ôn hòa lặng lẽ, suốt trong cuộc Nam tiến họ chỉ tỏ cái khả năng cần cù nhẫn nại, vừa khai khẩn đất hoang vừa sinh sôi nẩy nở, vạn bất đắc dĩ mới phải dùng đến võ lực, và sau võ lực lại bắt tay vào công việc đồng hóa thâm nhập với đời sống của dân bản xứ. Cứ như thế với thời gian, và nghị lực cuộc di dân nếu khôngcó điều cản trở thì hẳn còn xa hơn nữa và trên khoảng đất Đông dương lấy Hoành sơn làm xương sống, chạy dọc theo bờ biển Thái bình dương, biết đâu một Liên hiệp Đông dương đã không ra đời sớm hơn Liên hiệp Pháp ?

Nhà địa lý nhân loại J. Sion viết: « Cuộc bành trướng của dân Việt nam là một cuộc đồng hóa thật sự. Tính cách đó giải thích vì sao người Việt bành trướng chậm, nhưng rất chắc

chắn. Cao niên và Lào đánh nhau chỉ đem quân cướp lấy tù đem về làm nô lệ, lại có một giai cấp quí tộc thống trị dân đen, cho nên cócướp được đất cũng dễ mất ngay.

« Mục đích của người Việt lại khác. Họ không cần bắt nô lệ, họ làm lấy. Đối với họ thắng trận không phải là để có người làm, mà là đểcó đất cầy ruộng.

«Nhiều khi chiến tranh chỉ là để xác nhận một tình thế đã rồi. Dân Việt bành trướng một cáchônhòa, sinh cơ lập nghiệp rồi binh mới tới sau. Trước khi Việt nam sáp nhập đất Nam kỳ về mình, người Việt đã lập ở đó những tổchức, những đám người di cư, đã xây dựng làng xóm hay là tới ở chung với người Cao mên, rồi lần lần nắm lấy quyền hành.

« Cuộc bành trướng thi hành bằng cách đưa đến những đám người liên tiếp, đủcác hạng người, dân cầy không có ruộng, những người tù tội, những người trốn tránh chế độ hay là những quân cướp muốn chuộc tội. Cũng có khi chánh phủ thu thập những người đó, rồi đưa xuống những miền mới chiếm hay là lập những đồn điền tận biên thùy đề phòng bị lân bang tới đánh. Những đám người đó có quan lại cai trị và lập thành làng mạc.

« Cuộc bành trướng của các đám bình dân Việt đã là sức mạnh của Việt nam, cũng như ở Trung hoa. Cuộc di dân đã biến hóa xứ Nam kỳ thành một xứ hoàn toàn Việt nam cũng như đất Bắc kỳ. Ngay dưới mắt ta trong cảnh thái bình, cuộc bành trướng đó vẫn tiếp tục khắp đất Cao mên và đất Lào.

(Jule Sion. L‘Asie des moussons Géographie Universelle).

Lịch sử Nam tiến ấy cũng được ngòi bút của nhà bác cổ Aurousseau dẫn chứng rất tinh tường và kết luận

« Những yếu tố, những sức mạnh có thể diệt chết một quốc gia mới thành lập, đều vô hiệu quả trước sức sống mãnh liệt của Việt nam.

« Dân tộc Việt nam chiếm đoạt các đồng bằng Bắc bộ ngay từ cuối thế kỷ thứ ba trước Tây lịch. Xã hội Việt nam trở nên phồn thịnh tại đó. Lần lần các làn sóng người di cư tiếp tục tràn lan mãi về phía Nam, để tới một cái điểm xa nhất trong cuộc bành trướng mà người Bách việt khởi từ thế kỷ thứ bốn trước Tây lịch.

Người Việt tới trung phần trung bộ ngay từ cuối thế kỷ sau. Tới đâydân tộc Chiêm thành chặn họ lại một thời ký khá lâu. Khi nhiệm vụ chính đã đạt rồi, Quốc gia Việt nam thành lập. Người Việt vẫn giữ được cái đà bành trướng như một sức mạnh âm ỷ và sau một cuộc tiến triển, sau nhiều năm chinh chiến, đã thắng được đối phương Chiêm thành vào năm 1471 để tiến mãi về phía Nam tới Qui nhơn cuối thế kỷ 15, tới sông Cầu 1611, Phan rang 1653, Phan thiết 1697, Sai gon 1698, Hà tiên 1714. Cuối cùng trong nửa đầu thế kỷ 18, người Việt thực hành xong công cuộc bành trướng của dân tộc, và chiếm trọn đất đai Nam bộ hiện thời.

(Trích tạp chí Viễn Đông Bác cổ).

Và đại úy Gosselin trong cuốn L'Empire d'Annam có nhận chân tính cách thống nhất của dân tộc Việt nam như sau :

« Hết thẩy các sử gia có nhiệt tâm tìm sự thật, đều phải công nhận rằng : Khi để chân lên đất Việt nam, người Pháp đã phải đụng chạm đến một dân tộc thống nhất, thống nhất một cáchkhông thể ai ngờ tới từ các miền cao nguyên thượng du Bắc kỳ cho đến biên giới Cao mên, thống nhất về đủ các phương diện nhân chủng cũng như chính trị và xã hội. »

Xem như thế thì dân tộc Việt nam ngày nay với một lãnh thổ chạy dài từ ải Nam quan xuống mỏm Cà mâu với một dân số trên hai mươi triệu, với một nền văn hóa thuần nhất, ngôn ngữ thuần nhất đã là đại biểu cuối cùng và duynhất của Việt tộc. Cái mệnh vận đặc biệt ấy của dân tộc Việt nam không phải là một sự ngẫu nhiên. Cái sứ mệnh lịch sử của nó là một phần do giang sơn, hay là điều kiện khách quan về kinh tế, địa lý, chế độ, phong tục, ngôn ngữ tập trung lại mà ngấm ngầm ấn định.

Và cái giang sơn ấy không phải là cái xác vô hồn ngoài những điều kiện khách quan bên ngoài, nào ngôn ngữ với chủng tộc, kinh tế với chính trị còn cần một yếu tố quyết định ấy là ý thức sứ mệnh lịch sử, ấy là ý thức về quốc gia dân tộc, ấy làquốc hồn, quốc túy của dân tộc Việt. Cái hồn ấy là sinh lực vô hình nhưng linh động, một mạch liên tục từ đời Hùng cho tới ngày nay khác nào dòng Cửu long từ nguồn suối Tây tạng khi xuyên sơn âm thầm, khi bộc lộ như thác ghềnh, khi quanh quất sườn đồi, khi lờ đờ trong đồng nội, mỗi ngày được mở rộng cho tới khi hòa nước ngọt của lục địa Á Tế Á với nước mặn của biển Thái bình dương, tìm đường thông đồng với toàn thể thế giới.

Vậy thì hồn nước ở đâu, để biết bao kẻ gọi hồn. Phải chăng hồn nước là sông núi, nhưng sông núi khôngcó người thì đất hoang rừng rộm !

Phải chăng hồn nước ở xã tắc, nhưng xã tắc không người hương khói thì chỉ thấy nhện chăng dế khóc.

Phải chăng hồn nước ở kinh tế, ởchínhtrị, nhưng kinh tế và chính trị chỉ là những phương pháp tổ chức và điều khiển, nếu không có người có công tâm ý thức chỉ huy, nếu không

được nhân dân góp sức nhiệt thành thì phương pháp có khỏe mấy, nước cũng lìa tan, dân cũng điêu đứng !

Phải chăng hồn nước ở nhân dân, nhưng nhân dân không ý thức thì :

Chứa chan máu quốc nước vẫn vơ hồn

Xao xác tiếng gà trời mù mịt tối.

Vậy hồn nước tại ởcáiý thức chung của đoàn thể, cái ý thức quốc gia dân tộc khi xã hội còn đơn giản thì tượng trưng là vật tổ. Khi đã trưởng thành tự giác thì tượng trưng là Tổ quốc, là sơn hà xã tắc, là Đế, là Quân, và ngày nay chủ quyền phân hóa Dân vi quý thì là ý thức quốc gia dân tộc, ý thức sáng suốt thì nước được vẻ vang, ý thức mù quáng thì nhà tan nước mất.

Ý thức ấy là gì nếu chẳng phải ý thức về thực tại dân tộc. Thực tại hiển nhiên linh động biểu diễn ra ở không gian và thời gian bằng những trang lịch sử vinh quang hay tủi nhục, nhất là tủi nhục của con cháu Lạc Hồng, cùng nhau sinh tử cộng tồn về vật chất cũng như tinh thần trên bán đảo Thái bình dương đầy di tích của biết bao thế hệ đã chết cho nó, mà truyền thống ngày nay còn đè nặng trên đầu người sống vậy.

NGUYỄN ĐĂNG THỤC

VIỆT NAM PHẬT GIÁO

SỬ LUẬN *

Của NGUYỄN LANG

Giáo sư Sử học và Bác Ngữ học Paris

Đây là một công trình tổng hợp được tính cách vững chãi của phương pháp biên khảo và kiến thức sâu sắc về giáo lý đạo Phật. Ông Nguyễn Lang đã trình bày những dữ kiện lịch sử, phân tích và bình luận những tư tưởng và những hệ thống tư tưởng trong quá trình diễn biến của lịch sử Phật giáo Việt Nam một cách rành rẽ và khoa học. Sách VIỆT NAM PHẬT GIÁO SỬ LUẬN không những sẽ hữu ích cho giới Phật học mà cũng sẽ rất hữu ích cho khoa văn học sử Việt Nam.

Sách đang in để kịp phát hành vào lễ Phật Đản 2518. Vì giấy đắt quá chỉ in giới hạn 1.500 cuốn.

LÁ BỐI Xuất bản và phát hành

Cần Có Kế Hoạch Hóa Gia Đình Ở Nông Thôn Không?

CẦN CÓ KẾ HOẠCH

HÓA GIA ĐÌNH Ở

NÔNG THÔN KHÔNG ?

• Vương Pển Liêm

CHO đến ngày hôm nay, không ai còn chối cãi nữa về mối ưu tư trọng đại nhứt của thế giới, của nhân loại về vấn đề Dân số và Kế hoạch gia đình.

Liên hiệp quốc đặt năm 1974 là năm Dân số Hoàn cầu vớichủ đích thúc đẩy những công trình nghiên cứu và hoạt động nhằm tìm giải pháp thích ứng cho vấn đề áp lực kinh khủng dân số gia tăng tại các quốc gia trên thếgiới.

Khóa hội thảo về dân số do ủy ban Quốc gia Dân số tổ chức đã diễn ra từ 18-2 đến 20-2-74 vừa qua tại Saigon đã đi từ nhận định vấn đề bộc phát dân số qua việc tìm hiểu hậu quả tương quan với các vấn đề kinh tế xã hội đến việc cứu xét đến khía cạnh tinh thần và đạo đức của những chính sách dân số.

Kế đó, cuộc hội thảo « Kế hoạch hóa gia đình » về khía cạnh kinh tế xã hội và luận lý, tín lý được tổ chức vào ngày 3-3 tại Tân định và hôm nay do Trường Công tác Xã hội đảm trách, đã đặt nặng vai trò của nhân viên xã hội đối với vấn đề trên, một lần nữa như cố ý thúc đẩy những người làm công tác xã hội phải quan tâm và dính líu, tích cực hơn là có thái độ cũng như phải biết mình hành động ra sao.

Có lẽ trước hết, chúng ta nên suy nghĩ về hai chiều hướng hầu như trái ngược nhau đã diễn ra trên thế giới : Một mặt người ta lo ngại dân số gia tăng sẽ gây khủng hoảng đời sống nhân loại, là con người đang lớn mạnh từ 25 đến 40 % ở những vùng kém mở mang và từ 16 đến 17 % ở những vùng phát triển, tức khu vực kỹ nghệ. Như Ấn độ 33 %, Mã lai Á 34 %, Thái lan 34 %... (Tài liệu : L’Economie de Tiers Monde của W. Schmeltz, trang 16-17).

Mặt khác, người ta lại không ngớt suy tư về tỷ số yểu tử. Như Hoa kỳ vẫn còn 11 % trong khi Hòa lan 21 %, các nướcĐông nam Á 200 % và Mễ tây cơ 125 %.

Như vậy, chúng ta nghĩ gì khi một đàng lo làm giảm dân số, đàng khác lại ra công bớt tử xuất ?

Trong khi đó, Niên giám Thống kê năm 1972, dân số Việt nam gia tăng 2,6 % mỗi năm và ước định trong vòng 25 năm tới, dân số Việt nam từ 20 triệu sẽ tăng lên gấp đôi là 40 triệu người (Tài liệu thuyết trình của Giáo sư Nguyễn Duy Xuâu, Viện trưởng Viện Đại học Cần Thơ).

Tỷ lệ gia tăng nói trên vẫn còn rất thấp so vớicác quốc gia trên thế giới có khi không thấm vào đâu nữa. Trong dịp hè năm rồi, một toán sinh viên Trường Chính trị Kinh doanh

của Đại học Đà lạt, nghiên cứu ấp Thới tam Đông quận Hốc môn (Gia định) phát giác rằng một số lớn sản phụ đánh mất nhiều trẻ sơ sinh hoặc lúc lâm bồn hoặc bỏ rơi trong vài tháng sau.

Tuy rằng đó là một trường hợp nghiên cứu ngẫu nhiên nhưng vẫn cho thấy tử xuất vẫn còn cao ởnông thôn Việt nam.

Bây giờ chúng ta bàn về vấn đề dân số và kế hoạch gia đình có cầu thiết hợp và thực tế không ?

Chúng tôi không muốn và chưa vội trả lời ngay.

Có điều trước khi trình bày về quan niệm và vai trò của tác viên xã hội, chúng tôi muốn đề cập tới bối cảnh nông thôn và thực trạng gia đình nông dân, vì đó là môi trường làm việc của Thanh niên Phụng sự Xã hội (TNPSXH) và ở đây, chúng tôi được hiểu biết hơn.

I.__ BỐI CẢNH VỀDÂN SỐ NÔNG THÔN

1) Thực trạng về dân số tại các làng xã

Dân sốnôngthôn đã giảm sút một cách đột ngột từ 80% (năm 1960) xuống đến 58% vào năm 1969.

Mật độ trung bình các làng xã mà TNPSXH có dịp công tác là 800 người/km² Hiện nay nôngthôn chiếm 57%dân số toàn quốc.

Trên 1/4 thế kỷ qua bom đạn tàn phá làng mạc và chiến tranh đã ảnh hưởng càng ngày càng trầm trọng vào đời sống nông dân. Tuy chưa có thống kê chính xác nhưng người ta tin con số tử vong khá lớn. Miền quê chỉ còn những người già cả và trẻ con vì thế tỷ lệ dân phụ thuộc càng ngày càng tăng trong khi đó thành phần dân hoạt động miền quê đã giảm sút một cách trầm trọng.

Có thể mật độ dân số chỉ lên cao ở một vài thị trấn vì tình hình an ninh ở nông thôn. Trong tương lai thế nào nó cũng giảm xuống, không gian của nôngdân bị thu hẹp lại nhưng mật độ không vì thế mà tăng thêm. Làng Sơn trung tại Quãng ngãi nơi tập trung dân số nhiều làng bất an khác mà chỉ có 12.000 dân trải ra trên một diện tích là 17,8 cây số vuông.

Trong khi đó, dân hoạt động giảm nhưng tình trạng khiếm dụng nhân công cố hữu của nôngthôn vẫn không giảm sút vì diện tích canh tác hay sự khai thác tài nguyên địa phương vẫn đồng biến theo sự di chuyển địa lý của thành phần dân hoạt động.

Như thế, thực trạng dân số làng xã đãcó sự di động về số lượng và cơ cấu mà không tăng mật độ và nếp sống.

2) Thực trạng gia đình ởNông thôn

Theo sự phối hợp nghiên cứu của Tác viên TNPSXH và một số Sinh viên Xã hội IV Đại học Vạn Hạnh trong tháng vừa qua * cho thấy rằng cơ cấu nông thôn vẫn là cơ cấu đại gia đình, mực độ tương quan lệ thuộc kinh tế có phần giảm sút nhưng tương quan luân lý đại gia đình vẫn còn.

Trung bình mỗi gia đình hiện nay là 7 người con, một gánh nặng cho người cha lẫn mẹ. Một số rất ít có con dưới 4 người; số gia đình có con dưới 4 người là vì thiếu điều kiện sinh lýkhông sinh sản chứ không phải muốn ngưng sinh. Những câu mà dân làng thường dùng để trả lời trong cuộc tiếp chuyện thân mật với phỏng vấn viên là :

———

Chúng tôi dựa vào bản tóm lược sơ khởi của cuộc nghiên cứu về Đời sống xã thôn Việt nam do Giáo sư Lê Văn Hòa, Phó Giám đốc Trung tâm Phát triển Xã hội ĐH Vạn Hạnh hướng dẫn, ngày 09-2-1974.

• Trời sinh trâu thi sinh cỏ,

• Trời cho bao nhiêu thì nuôi bấy nhiêu,

• Người ta có của mình có con.

Điều đó nói lên một thái độ chấp nhận sự tiếp đón con cái một cách chân thành của những bậc làm cha mẹ.

Những gia đình trên 8 đứa con, chúng tôi thường gặp sự than vãn là con cái đông quá không đủ ăn và tuyệt nhiên không có một ý nghĩ nào cho thấy rằng thôn dân nghĩ đến chuyện ngưng sinh hay là hạn chế lại.

Thôn dân chỉ nghĩ rằng sinh một đứa con chỉ thêm « cái chén đôi đũa » chứ « không mất gì cả ». Biết đâu nhờ tuổi tác nó mà gia đình làm ăn nên.

Đứa lớn dẫn dắt đứa nhỏ và có thể giúp cha mẹ công việc làm ăn. Sự giúp đỡ này của con cái trong giai đoạn hiện tại đã giảm sút rất nhiều, trong gia đình chỉ còn những đứa dưới 15 tuổi chỉ giúp những việc lặt vặt.

Vai trò người mẹ tăng thêm về kinh tế và giáo dục trong gia đình, đôi khi nuôi cả người chồng đi lính thì phải gói thêm tiền cho chồng, nếu chồng không đi lính vì bệnh hoạn hay trốn lính và như thế không thể làm ăn gì được.

Khía cạnh dân số của gia đình nông thôn đã làm nổi bật năng suất kém và bị khống chế bởi quan niệm truyền thống để gia tăng số lượng.

3) Nhu cầu về Dân số tại Nông thôn

a) Nếu đối chiếu dân số nôngthôn và thành thị ta thấy 2 con số:

—Mật độ dân số tại làng Sơn trung (Quảng ngãi) là 800 người/km2

— Một độ dân số tại Đô thành Saigon là 25.000 người/km2.

Vậy thì ở nôngthôn hiện nay nhu cầu hạn chế số lượng chưa có gì trầm trọng so với thành thị.

Tỷ lệ dân lệ thuộc cao trong khi đó tỷ lệ dân hoạt độnggiảm, đã làm cho vấn đề dân số nông thôn trở thành một sự đảo lộn trong lề lối sinh hoạt. Dân số bất khả dụng (dưới 15 tuồi) chiếm 48 %. Dân số khả dụng 49 % so với 55 % ở các nước chậm tiến và 63 % tiền tiến. Vì thế cần phải tăng dần hoạt động nôngthôn lên, người chồng và những đứa con lớn khôn được có cơ hội sống tại làng xã để sản xuất.

Nếu theo dõi chi phí cho một đứa trẻ từ khi người mẹ thụ thai đến khi trưởng thành tại nôngthôn ít tốn hơn thành thị, nếu mức sống của 2 gia đình này giống nhau. Vì thế vấn đề giới hạn số lượng con trong gia đình chưa khẩn thiết bằng những nhu cầu khác trong gia đinh và của cộng đồng ởnông thôn.

II.— QUAN ĐIỀM VỀ SỰ THỰC HIỆN KẾ HOẠCH HÓA GIA ĐÌNH TẠI NÔNG THÔN

1. Trước cao trào kiểm soát và hạn chế sự sinh sản, và trước sự gia tăng dân số nhất là tại đô thị, người ta đã vội vã cho rằng giới hạn sinh sản là vấn đề trọng đại nhất. Nhưng vấn đề này đặt ra chỉ đúng cho vấn đề dân số tại thành thị chứ chưa khẩn thiết đặt ra cho vấn đề dân số nông thôn.

Vấn đề áp dụng kế hoạch hóa gia đình nôngthôn phải được hiểu là giúp đỡ đểnông dân biết tổ chức lấy nếp sống gia đình cho phù hợp với sinh hoạt của gia đình và cộng đồng

hơn là ngăn chận sự sinh sản. Hơn nữa tử xuất vẫn còn cao so với sinh xuất.

3. Cần có một sự nghiên cứu sâu rộng về dân số và quan niệm lẫn thái độ của nông dân về vấn đề sinh sản chứ không thểnôn nóng áp dụng một cách liều lĩnh vào nông thôn những kỹ thuật hạn chế sinh sản.

Vấn đề đặt ra là thay đổi thái độ và quan niệm nhất là lãnh vực Đạo lý và Tôn giáo chứ không phải thuần kỹ thuật hạn chế sinh đẻ.

4. Phải đặt dân số trong môi sinh của cộng đồng, vì thế cần phải ưu tiên gây yếu tố môi sinh thuận lợi để tự nó giải quyết vấn đề dân số.

5. Tuy nhiên, Việt nam là một phần của cộng đồng thế giới. Vấn đề dân số và kế hoạch gia đình đã được người ta đặt ra cho thế giớithì chúng ta có bổn phận phải hành động theo đa số nhưng khi áp dụng cho Việt nam, chúng ta phải nghiên cứu sâu rộng và tận tường mọi khía cạnh đạo đức, tâm lý nhân bản và dân tộc để giải quyết vấn đề kế hoạch gia đình một cáchđứng đắn.

III.- VAI TRÒ TÁC VIÊN XÃ HỘI TRƯỚC VẤNĐỀ DÂNSỐVÀ KẾ HOẠCH HÓA GIA ĐÌNH

1. Tác viên ưu tiên am hiểu tình trạng dân số của cộng đồng và phải dựa vào yếu tố dân số khách quan này để hoạch định công tác cho phù hợp sự phát triển nói chung.

2. Giúp cho nôngdân ý thức được bổn phận vàtrách nhiệm của người cha người mẹ để rồi tự họ giải quyết vấn đề dân số của gia đình.

Ưu tiên giải quyết bế tắc tình trạng dân sốbằng những công tác hướng về môi sinh và mưu sinh

4. Tìm hiểu kỹ thái độ, tâm lý của nông dân để giúp đỡtổ chức gia đình hơn là giải quyết bằng hạn chế sinh sản.

5. Người tác viên cần có sự hiểu biết kỹ thuật về kế hoạch hóa gia đình và chỉ nên đóng vai trò môi giới giữa nông dân với cơ quan liên hệ trong việc giải quyết vấn dề trong những trường hợp tối ư cần thiết.

6. Tác viên xã hội phải biết thích nghi hóa và khế hợp hóa vai trò của inình trong công cuộc cải tiến dân sinh và phát triển cộng đồng.

KẾT LUẬN

Đáp lời kêu gọi của Liên hiệp quốc, Việt nam đã sốt sắng tham gia vào hoạt động thảo luận về vấn đề dân số và kế hoạch gia đình.

Qua các cuộc hội thảo rộng lớn vừa diễn ra tại Saigon, chúng ta nhận thấy đại đa số chuyên gia đều ưu tư và hình như tán đồng một mục đích chung là tìm cách hạn chế sự gia tăng dân số và đẩy mạnh kế hoạch hóa gia đình để cóthể hữu hiệu hóa công cuộc phát triển kinh tế.

Bên cạnh sự đồng ý đó, chúng ta cũng không quên cánh giác rằng « kế hoạch hóa gia đình có thể đưa quốc gia lên cao nhưng cũng có thểđưa quốc gia tới chỗ diệt vong».

Trên phương diện xã hội, tác viêncó trách nhiệm bình thường hóa sinh hoạt gia đình, gây ý thức trong mọi lãnh vực kiểm soát sự sinh nở và làm giảm thiểu nhu cầu. Và coi đó là một trong những côngtác xã hội bình thường, với mục đích đóng góp vào công trình chung của thể giới.

Dù sao đi nữa, dân Việt nam vẫn lo ăn hơn lo đẻ. Nghèo đói là hậu quả của nền kinh tế tệ hại chớ chưa phải là đích thựcdân số đông.

VƯƠNG PẾN LIÊM

Vai Trò Của Đại Học Cộng Đồng Tại Việt Nam

VAI TRÒ CỦA

ĐẠI HỌC CỘNG ĐỒNG

TẠI VIỆT NAM

Đỗ Bá Khê

Bài thuyết trình của tôi hôm nay bàn về vai trò của đại học cộng đồng tại Việt nam. Để vấn đề được sáng tỏ, tôi sẽ phác họa hình ảnh một đại học cộng đồng theo quan niệm tại Việt nam, lịch sử thành lập định chế này tại nước ta và các nhiệm vụ ấn định cho nó. Từ đó tôi sẽ bàn về vai trò của đại học cộng đồng, tầm quan trọng và tính cách thiết yếu của định chế này trong việc phát triển giáo dục, kinh tế và xã hội Việt nam.

ĐẠI HỌC CỘNG ĐỒNG LÀ GÌ ?

Đại học cộng đồng là tên gọi một định chế giáo dục được nhắc nhở rất nhiều từ năm 1970 tại Việt nam và chính thức thành lập vào mùa thu năm 1971, một công thức giáo dục mới

———

Bài thuyết trình tại Khóa hội thảo về Đại học Cộng đồng, tổchứctại Saigon ngày 27-29 tháng 3 năm 1974.

lạ, đã rất thành công tại Hoa kỳ và các nước Á châu như Nhựt bổn, Đại hàn, Trung hoa Dân quốc, Phi luật tân, một số nướcở Nam mỹ như Chili, Colombie, Pérou, Brézil. Đại học cộng đồng cũng đã bắt đầu được thành lập tại Gia nã đại, Jordanie, Iran, Sri Lanka, Ấn độ, Na uy và cả Anh quốc nữa. (1)

Các quốc gia Âu châu hội viên của tổ chức Hợp tác Kinh tế và Phát triển (OECD), trong một đại hội tại Grenoble, Pháp quốc, năm 1972, cũng kiểm điểm thành tích các định chế giáo dục tương tự như đại học cộng đồng và hoạch định chương trình phát triển theo chiều hướng cộng đồng. Riêng tại Việt nam, theo như Sắc lệnh thành lập ấn định, đại học cộng đồng là một loại trường đại học hai năm, có những chương trình phổ thông và chuyên nghiệp, cộng thêm những dịch vụ cho sinh viên và cộng đồng. Một đại học cộng đồng được thành lập cho một cộng đồng nhứt dịnh, như đại học cộng đồng Tiền Giang được thành lập cho Định tường, Mỹ tho, Kiến phong, Kiến tường, Gò công, Long an, Kiến hòa và Viện Đại học Cộng đồng Duyên Hải cho Khánh hòa, Ninh thuận, Phú yên, Nha trang và Cam ranh. Do đócó thể nói đại học cộng đồng là một đại học địa phương, ra đời vì nhu cầu giáo dục của địa phương đểgóp phần phát triển địa phương.

Nếu những nhiệm vụ của một tổ chức là dấu chỉ để xác định bản thể của tổ chức đó, thì theo sắc lệnh 503-TT/SL ngày 15-8-1971, đại học cộng đồng là một cơ sở giáo dục để :

1. Đào tạo chuyên viên trung cấp để hổ trợ sự phát triển kinh tế của cộng đồng ;

2. Chuẩn bị và hướng dẫn sinh viên để sau hai năm học chương trình đại học căn bản sẽ chuyển sang một viện

đại học quốc gia tiếp tục học chương trình sơ cấp đại học chuyên khoa ;

3. Giúp cựu quân nhân, công chức, và tráng niên trong cộng đồng nâng cao trình độ giáo dục của họ ;

4. Trắc nghiệm và hướng dẫn sinh viên chọn ngành học thích hợp với khả năng mình sau này ;

5. Phát huy sự sinh hoạt văn hóa và giáo dục xã hội nhằm bồi bổ cho đời sống của nhân dân trong cộng đồng ;

6. Hướng dẫn sự hỗ tương phát triển giáo dục giữa tiểu, trung và đại học trong các tỉnh thuộc phạm vi phục vụ của Viện đại học cộng đồng liên hệ. (2)

Nói cách khác viện đại học cộng đồng là một định chế có tính cách tông hợp, đa năng, đa diện. Đại học cộng đồng là một trường dạy học đồng thời là một trường dạy nghề cho sinh viên mới xong trung học cũng như cho mọi từng lớp khác trong dân chúng. Đối với sinh viên thuần túy, đại học cộng đồng có tác dụng của một dụng cụ đãi lọc và chọn lựa, và đối với dân chúng, đại học cộng đồng là một trung tâm văn hóa, học thuật. Đối với khu vực địa lý phục vụ, đại học cộng đồng là chất liệu xúc tác và tiền phong trong việc phát triển mọi ngành hoạt dộng nhứt là giáo dục và kinh tế.

Đại học cộng đồng Việt nam do đó dựa trên căn bản triết lý giáo dục thực tiễn và đại chúng : thực tiễn trong chương trình và phương pháp giáo dục, và đại chúng trong thái độ dấn thân của đại học, lấy vấn đề của cộng đồng làm vấn đề của đại học, và đến gần quần chúng thay vì khép kín trong tháp ngà tri thức.

Đại học cộng đồng ở Việt nam vì thế không phải là một thứ trung học nối dài, và lại càng không phải là một thứ đại học dự bị hạng nhì. Nó là một thứ đại học nhân dân (3), tông hợp, đa năng. Khi công thức đại học này bắt đầu phôi thai tại Hoa kỳ, người ta gọi nó là « đại học sơ cấp » (junior college) và danh xưng này còn dùng để chỉ những trường đại học hai năm tư thục tại Hoa kỳ. Gia nã đại thì gọi là « đại học vùng » (regional college) hay « trường chuyên biệt » (specialized school). Các nước Nam Mỹ thì gọi là « học viện đại học » (institutos universitarios) hay «đại học quận lỵ» (universidad distrital). Các nước Á châu lại gọi bằng những tên khác như « đại học đoãn kỳ » tại Nhựt, « đại học sơ cấp » tại Đại hàn, « đoãn kỳ học hiệu » tụi Đài loan. Riêng tại Việt nam, định chế này được gọi là đại học cộng đồng, bao hàm một khuynh hướng cộng đồng vềnguồn gốc sáng lập, phương thức quản trị, và chương trình giáo dục và hoạt động như lịch sử thành lập đại học cộng đồng tại Việt nam sẽ cho ta thấy rõ.

LỊCH SỬ THÀNH LẬP ĐẠI HỌC CỘNG ĐỒNG TẠI VIỆT NAM

Nhìn lại quá trình thành lập đại học cộng đồng tại Việt nam, người ta không khỏi ngạc nhiên nhận thấy rằng đại học cộng đồng đã ra đời bằng những cuộc vận động của tất cả mọi giới : quần chúng, trí thức va chính quyền giáo dục.

Nói đến những sự canh tân trong các nước chậm tiến, người ta nghĩ ngay đến vai trò của người trí thức, bất cứ về lãnh vực nào. Vai trò này, trong trường hợp thành lập đại học cộng đồng sẽ không đóng trọn vẹn được nếu không được tăng cường bằng sức mạnh quần chúng và sự hỗ trợ của nhà cầm quyền giáo dục. Edward Shils trong bài « Vai trò người trí

thức trong việc phát triển chánh tri tại các tân quốc gia », cho rằng :

Việc thai nghén, sản sinh, và mệnh hệ của các tân quốc gia Á châu và Phi châu, qua tất cảthăng trăm, đều là phần lớn công việc của người trí thức. Trong suốt dòng lịch sử nhân loại chưa bao giờ người trí thức đóng vai trò quan trọng trong công tác quốc gia bằng trong thế kỷ này. (4)

Shils định nghĩa người trí thức là « tất cả những người có một căn bản học thức cao cấp, và có những ưu lo và khả năng trí thức do học thức mà có » (5) và thường ở trong những nghề như : công chức, nhà báo, luật gia, dạy học (nhứt là đại học, một sốở trung học), và bác sĩ. Họ chính là những người đòi hỏi thay đổi và cũng chính họ thực hiện công cuộc canh tân. Trong lãnh vực giáo dục, điều hiển nhiên là những nhà giáo « có một căn bản học thức cao cấp » là những nhà canh tân.

Không thỏa mãn vì hệ thống giáo dục xa rời nhu cầu thực tế của xã hội, sáu mươi giáo chức đại học gồm đủcác đẳng trật kể cả quí vị khoa trưởng và viện trưởng đã họp tại Nha trang trong một khóa hội thảo Liên Viện từ 1-9-1968 đến 9-9-1968 để duyệt xét toàn bộ hệ thống giáo dục đại học, và đã kết thúc bằng một số các khuyến cáo, trong đócó câu :

Để đáp ứng với nhu cầu hiện tại của xứ sở và thích ứng vời thời buổi hiện tại, giáo dục đại học phải : 1) nặng về chuyên nghiệp, 2) có tính cách đại chúng. (6)

Đó là lần đầu tiên các giới chức đại học Việt nam có dịp gặp gỡ để cùng khảo sát những vấn đề mà từ lâu họ đã ưu tư

nhưng chưa có cơ hội nói lên bằng tiếng nói tập thể. Sau đó hằng năm một khóa hội thảo đại học được tổ chức tại một địa điểm khác nhau trong nước. Kết quả của những kỳ họp mặt này, như ta có thể dự đoán với những thành phần tham dự cùng ước nguyện như thế, là những đề nghị, khuyến cáo tiếp theo để cải tổ đạihọc. Chẳng hạn trong khóa hội thảo gần đây, vào tháng 3 năm 1972, bốn khuyến cáo đã được nghị quyết : 1) thành lập một ủy ban thiết kế đại học quốc gia; 2) thực hiện hướng dẫn và khải đạo sinh viên, và khuyến khích sự tham gia của tư nhân và đoàn thể vào việc phát triểngiáo dục đại học ; 3) thiết kế cơ sở đại học : 4) phát huy giáo dục thường xuyên. (7)

Năm 1969, trong Thông điệp đọc trước Quốc hội Lưỡng viện, Tông thống Việt nam Cộng hòa khẳng định rằng giáo dục Việt nam phải « đại chúng và thực tiễn ».

Đại học cộng đồng được nhắc nhở rất nhiều tại Việt nam vào khoảng cuối năm 1969, đầu năm 1970, nhứt là sau chuyến công du của phái đoàn giáo dục Việt nam để quan sát chương trình tổ chức đại học cộng đồng tại Hạ uy di, Phi luật tân, Đại hàn. Nhật bản, và Đài loan. Trước những đóng góp hữu hiệu của đại học cộng đồng được thăm viếng, phái đoàn đã đề nghị với chính phủ thành lập ngay một đại học cộng đồng thí điểm, nhận thức rằng đại học cộng đồng « ảnh hưởng trực tiếp đến việc phát triểnnhân lực trong nước », và sau khi đã dự liệu phải có « những điều kiện chuyển tiếp cho một số sinh viên đủ khả năng vào các năm thứ ba của chương trình cử nhân hay kỹ sư tại các đại học hoặc các trường cao đẳng kỹ thuật ». (8)

Do đó ta thấy rằng đại học cộng đồng tại Việt nam trước đại học khởi xướng, sau khi đã nhận định rằng nền

giáo dục đại học xa rời thực tế và sau khi đã nhận thấy công thức đại học cộng đồng đã thành công ở các nước Á châu có điều kiện sinh hoạt tương tự Việt nam.

Bộ Giáo dục đã nhiều lần nhắc nhở, khuyến khích việc thành lập đại học cộng đồng ngay cả những trường tư lập và ghi đại học cộng đồng vào trong kế hoạch phát triển giáo dục đại học Việt nam.

Nhưng đại học cộng đồng đã không ra đời nếu dân chúng không chấp nhận.Ý dân là ý trời. Mặc dầu các nhà chính trị học xếp xã hội Việt nam vào loại xã hội « cổ truyền » với nghĩa là những phương thức dân chủ chưa ăn sâu vào lề lối sinh sống, suy nghĩ của dân chúng như những nước có một nền dân chủ lâu đời, nhưng tiếng nói dân chúng nhiều khi rất có ảnh hưởng. Về phương diện giáo dục, ý dân thường được bày tỏ bằng phương tiện báo chí. Cho tới năm 1964 với Đại hội Giáo dục Quốc gia, coi như móc nối giữa chánh quyền và dân chúng, gồm đại diện các tầng lớp nhân dân và giáo chức, tiếng nói dân chúng mới bắt đầu chính thức được đạo đạt lên chính quyền. Nhưng ngoài ra dân chúng vẫn tiếp tục bày tỏ ước vọng bằng những phương thức khác. Như trong trường hợp đại học cộng đồng, nguyện vọng dân chúng được bày tỏ thẳng với vị nguyên thủquốc gia bằng hình thức một thỉnh nguyện thư. Dân chúng sáu tỉnh Tiền giang thỉnh nguyện :

Tông thống chấp nhận cho thiết lập tại tỉnh Định tường một Viện Đại học lấy tên là Viện Đại học Tiền giang để con em chúng tôi có thể tiếp tục học tập sau khi rời trung học. (9)

Ngoài ra còn có thỉnh nguyện thư của dân chúng vùng Nha trang, vùng Cao nguyên, và vùng Đà nẵng yêu cầu thiết lập đại

học cộng đồng tại các địa phương này. Mặc dầu một vài nơi chưa đích xác dùng danh từ « đại học cộng đồng » dân chúng thật sự muốn thiết lập một kiểu đại học loại này, như các luận cứ nêu ra trong thỉnh nguyện cho thấy : Cơ sở đại học gần nhà, tiết kiệm ngân quỹ gia đình, chương trình giáo dục thích ứng với những hoạt động kinh tế địa phương, cộng đồng sẵn sàng đóng góp về tài chánh, vân vân... đích thực là những đặc tính của công thức đại học cộng đồng. (10 và 11)

Đối với riêng tôi, sau một thời gian để tâm nghiên cứu sự thích ứng của ý niệm đại học cộng đồng trong việc phát triển hậu chiến tại Việt nam, tôi rất lấy làm vui mừng và khích lệ khi thấy việc sưu tầm đơn phương của mình lại phù hợp với đường lối của chính phủ và nguyện vọng dân chúng. Và tôi cũng rất lấy làm hân hạnh được làm việc bên cạnh ông Tông trưởng Giáo dục đương kim trong thời gian ông quyết định đệ trình Tôngthống ký sắc lệnh thiết lập hệ thống đại học cộng đồng tại Việt nam.

Sau đây tôi xin nhắc lại sơ lược những diễn tiến trong việc thiết lập hai viện đại học cộng đồng đầu tiên tại Việt nam : Tiền giang và Duyên hải. Tôi sẽ chọn ngày 15-8-1971 làm ranh giới để chia phong trào vận động thành lập đại học cộng đồng tại Việt nam ra làm hai thời kỳ : trước 15-8-71 và sau 15-8-71. Đó là ngày ban hành ba Sắc lệnh của Tông thống : thiết lập hệ thống đại học cộng đồng, và thiết lập Viện Đại học Cộng đồng Tiền giang và Viện Đại học Cộng đồng Duyên hải. (12)

Trước 15-8-1971 : Nhu cầu trông thấy

Giai doạn mà tôi gọi là Trước 15-8-1971 kéo dài vào khoảng giữa năm 1970 tới ngày ban hành sắc lệnh thành lập Đại học cộng đồng. Trong giai đoạn này tất cả mọi thành phần trí thức

chánh quyền, dân chúng đều cảm thấy nhu cầuphải thiết lập đại học cộng đồng. Các nhà giáo dục nhiều lần lên tiếng đòi duyệt xét lại toàn bộ giáodục đại học để phù hợp với thực trạng xứ sở. Biên bản của khóa Hội thảo Liên Viện năm 1968 và các khóa hội thảo đại học tiếp theo cho thấy mối ưu tư này. Về phía Bộ Giáo dục,có những sự thay đổi chính sách giáo dục để phục vụ đại chúng. Nhưng quan trọng hơn cả là những thỉnh nguyện thư của dân chúng. Các ủy ban Vận động Thành lâp Đại học được thiết lập ởnhiều nơi, gồm các thân bào, nhân sĩ địa phương, tình nguyện phuc vụ cho ủy ban, và có nơi còn sẵn sàng cho mượn cơ sở tư hữu để Viện đại học có thể bắt đầu. Cũng cần ghi chú thêm là một số kiến trúc sư Việt nam tình nguyện đóng góp vào việc thiết lập đồ án cho Viện đại học Cộng đồng Tiền giang. (13)

Sau 15-8-1971 : Nhu cầu được đáp ứng

Sau ngày 15 - 8 - 1971 ước vọng của dân chúng được thỏa mãn với sự thành lập hai Viện Đại học Cộng đồng Tiền giang tại Mỹ tho và Duyên Hải tại Nha trang.

Công việc đầu tiên là phải tìm người để hoạt động cho các cơ sở tân lập. Năm giáo sư được chọn trong số 24 ứng viên để gởi đi tu nghiệp về quản trị đại học. Thời gian tu nghiệp đòi hỏi tối thiểu hai năm. Trong thời gian đó các chuyên viên đại học cộng đồng được mời sang để thiết lập căn bản cho những hoạt động sau này. Bộ Giáo dục ban hành Nghị định tổ chức đại học cộng đồng vào cuối tháng 2 năm 1972 làm nền tảng sinh hoạt của đại học cộng đồng. Giáo sư Nguyễn Đăng Long, chuyên viên về nông nghiệp, và giáo sư Trần Ngọc Lợi, chuyên viên hải dương học, được đề cử làm Viện trưởng đầu tiên cho

hai Viện Đại học Cộng đồng Tiền giang và Duyên hải. Việc lựa chọn Viện trưởng căn cứ trên nhu cầu phát triển của mỗi cộng đồng.

Từ ấy đến nay viện đại học cộng đồng đã hoạt động, thâu nhận sinh viên và nhân viên, và đã tiến triển khả quan, mặc dầu vô số những khó khăn từ đủ mọi phía cho tới tình trạng như ngày hôm nay mà quí vị sẽ được nghe trình bày trong các bài thuyết trình sau này.

Nói tóm lại, đại học cộng đồng đã được thành lập tại Việt nam vì nguyện vọng của dân chúng đòi hỏi, vì những nguyện vọng này phù hợp với đường lối giáo dục của chính phủ, và vì các giới chức đại học mong muốn và hỗ trợ cho những nguyện vọng ấy.

TÁC DỤNG CỦA MỘT ĐẠI HỌC CỘNG ĐỒNG.

Theo những văn kiện căn bản thiết lập đại học cộng đồng tại Việt nam, các tác dụng chính yếu của một đại học cộng đồng là : giáo dục căn bản chuyển tiếp, giáo dục chuyên nghiệp, giáo dục kiến thức tông quát, giáo dục bổ lúc, giáo dục tráng niên, hướng dẫn và khởi đạo, và phục vụ cộng đồng. Tôi xin nhắc lại cácđiều mà tôi đã trình bày cùng dân chúng địa phương cách dây ba năm.

1. Tác dụng chuyển tiếp : Tùy theo khả năng của mình, một số sinh viên mong được huấn luyện ở cấp đại học trong một thời gian khá dài 4 năm hoặc lâu hơn nữa. Đó là những sinh viên có khả năng phổ thông vững chắc, có phương tiện tài chánh đểcó thể tiến xa trên đường đại học. Đại học cộng đồng sẽ có chương trình gọi là chương trình chuyển tiếp giống hệt như chương trình hai năm đầu của các đại học khác. Sau khi

tốt nghiệp chương trình chuyển tiếp nầy, sinh viên sẽ tiếp tục ghi tên ở cấp trên để tiến xa hơn.

2. Ngoài số sinh viên thiên về phổ thông, đa số sinh viên lại có khả năng về thực nghiệp và muốn học những nghề có liên hệ trực tiếp với nền kinh tế của cộng đồng. Như vậy đại học cộng đồng sẽ có những chương trình chuyên nghiệp để dạy những ngành thực tiễn.

Giáo dục tùy theo năng khiếu của mỗi người là một trong những nguyên tắc căn bản của đại học cộng đồng, như Edgar Faure đã nói :

Bảo đảm bình đẳng vận hội cho mọi người không phải là đối xử như nhau cho tất cả theo một công thức cứng rắn, trái lại là hiến cho mỗi cánhân một phương pháp, một nhịp độ và các hình thức giáo dục phù hợp với cá nhân ấy : (14)

3. Thứ ba là tác dụng phổ thông, cả sinh viên chuyển tiếp lẫn sinh viên chuyên nghiệp cùng sinh viên trong các chương trình sau này đều cần cómột kiến thức bao quát để cho đời sống của mình cóý nghĩa hơn. Một chuyên viên có kiến thức hẹp hòi chỉ biết sử dụng và chăm sóc máy móc của mình sẽ hóa ra nô lệ cho máy móc. Nhà chuyên môn cũng phải biết nguồn cội của mình, phải biết thưởng thức thi ca, văn nghệ, phải biết xử thế lịch duyệt để sống trong một xã hội dân chủ công bằng. Vì vậy đại học cộng đồng tổ chức những lớp giảng dạy có tính cách phổ thông có ích lợi cho mọi công dân. Các lớp phổ thông này sẽ bắt buộc cho cả sinh viên chuyển tiếp lẫn thực nghiệp.

4. Chương trình giáo dục bổ túc : có một số sinh viên khi bước vào ngưỡng cửa đại học thiếu căn bản vững chắc để theo các lớp đại học. Vả lại, chúng ta hy vọng rằng hòa bình thật sự

sẽ đến trong một ngày gần đây, và khi đó sẽ có một số lớn cựu quân nhân giải ngũ. Các cựu quân nhân này vì chiến cuộc mà phải dở dang việc học hành nên cần phải bổ túc việc học vấn để trở lại đời sốngdân sự bình thường. Nhưng sau nhiều năm tại ngũ, các kiến thức của họ đã lỗi thời, còn một số khác thì muốn hoàn tất chương trình trung học để tiếp tục lên đại học nbưng không thể cắp sách đến một trường trung học như những học sinh trẻ tuổi. Như vậy viện đại học cộng đồng sẽ có chương trình giáo dục bổ túc để cho những sinh viên trong hoàn cảnh đặc biệt này thêm kiến thức trước khi theo những lớp dành chung cho tất cả sinh viên.

5. Tác dụng thứ năm là chương trình giáo dục tráng niên, cónhiều người vì hoàn cảnh gia đình phải bước sớm vào đời để tìm sinh kế, về sau nhận thấy rằng kiến thức của mình còn quá khiếm khuyết nên muốn trở lại học thêm để mở rộng kiến thức.

Cũng có những người đãcó một nghề và đang hành nghề nhưng vì kỹ thuật càng ngày càng tiến nên họ muốn trau dồi thêm chuyên môn để bắt kịp trào lưu hiện đại, và tiến lên trong nghề nghiệp của mình.

Đại học cộng đồng sẽ tổ chức những lớp học ngoài giờ làm việc thường là buổi chiều để đáp ứng nhu cầu hiếu học và cầu tiến của tráng niên. Đại học cộng đồng không giới hạn thời gian, mà trái lại uyển chuyển và linh động để phát huy giáo dục thường xuyên.

6. Chương trình hướng dẫn và khải đạo. Một sinh viên muốn ghi tên vào một đại học cộng đồng sẽ bỡ ngỡ nếu không có sự hướng dẫn để nhận thức khả năng của mình sẽ chọn những ngành học thích ứng với khả năng ấy. Như vậy, đại học

cộng đồng phải có một ban hướng dẫn và khải đạo để chẳng những giúp sinh viên trong việc chọn ngành, chọn lớp mà còn cố vấn trong việc học hỏi, trong thời gian tại trường, và hướng về các ngành mà sau này sinh viên tốt nghiệp có thể tìm việc làm dễdàng trong cộng đồng của mình hoặc nơi khác.

Một trong những công việc khó khăn và tế nhị nhứt của giáo sư hướng dẫn là tác dụng mà tôi tạm gọi là «tác dụng làm nguội » (cooling out function), nghĩa là phải làm sao khuyên giảng các sinh viên không có đủ khả năng cần yếu mà cónhiều cao vọng để họ thấy rõ thực tế mà chọn một ngành khiêm tốn hơn và vừa khả năng hơn, hầu khỏi bị thất vọng.

Có nhìn cao mới đạt được việc lớn. Nhưng mỗi người có một vốn liếng khả năng khác nhau. Nếu nhắm quá cao, mà vớikhôngtới, rồi thất bại, thì rớt là tai hại không những cho chính mình mà luôn cả cộng đồng của mình; vì nếu thất bại rồi bất mãn là phí phạm nhân lực, và có thể gây xáo trộn cho cộng đồng.

Điều cần yếu là phải giải thích cho sinh viên biết là không phải ai cũng cóthể trở nên bác sĩ, kỹ sư, luật sư. Kinh nghiệm đã cho thấy rằng hiện nay rấtnhiều người có bằng cấp cao mà không chen chân được trên thị trường nhân dụng. Trái lại, nhiều người khác không có bằng cấp cao, nhưng chọn nghề đúng với khả năng và sở thích của mình nên thành công mỹ mãn trong nghề của mình và giúp ích xã hội rất nhiều.

7. Tác dụng phục vụ cộng đồng : Đại học cộng đồng không chỉ là nơi đến để học hỏi. Được thiết lập do nguyện vọng và sự đóng góp của cộng đồng, nó còn phải là nơi họp mặt của đại chúng, của tấ cả những phần tử trong cộng đồng. Nó phải

tế»; « trợ giúp », và trong bài này tiếng « xã hội » cũng được dùng trong nghĩa đó. Tuy nhiên công tác « trợ giúp » và « cứu tế » ở đây được thực hiện theo một phương thức hữu hiệu hơn và có kết quả lâu dài hơn là phương thức « phát chẩn ».

Trước hết với vị trí của một cơ sở đại học được thiết lập gần nhà, người sinh viên, nhất là sinh viên nghèo, có thể đủ sức đi học mà không quá bận tâm vềvấn đề tài chính. Hiện nay một sinh viên ở tỉnh lên Saigon đi học phải tốn khoảng 24.000 đồng mỗi tháng chia ra như sau :

9.000$ tiền cơm

3.000$ tiền trọ

3.000$ ăn sáng

3.000$ quà vặt

6.000$ di chuyển

Cộng : 24.000$

Đó là chưa kể tiền sách có thể lên đến 15.000$ một năm, vở 4.000$ một năm, quần áo, thuốc men, và những chi phí đóng góp lạc quyên bất thường khác.

Một vài cư xá tư dành cho sinh viên, mỗi tháng tiền trọ lên đến 5.000$ và tiền ăn khoảng 15.000$.

Ngoài vấnđề tài chánh còn một mối ưu tư khác quan trọng hơn của giới phụ huynh. Nhiều người sợ rằng sinh viên vừa 18 tuổi mà lên thành phố lớn như Saigon ắt phải bị lôi cuốn vào các cạm bẫy xã hội mà sa đọa.

Một công tác xã hội mà đại học cộng đồng có thể làm được là đi đến gần nhà sinh viên, đại chúng hóa giáo dục đại học, thay vì chỉ ởcác đô thị lớn, chỉ có con nhà giàu mới đủ sức đi học, làm sâu thêm hố ngăn cách giữa các giai cấp trong xã hội và thiếu hẳn sự lưu chuyển giai cấp trong một xã hội dân chủ.

Những góa phụ, cựu quân nhân, cựu công chức, những người tàn phế vì chiến tranh — những con số này gộp lại, theo ước tính của các cơ quan từ thiện quốc tế hoạt động tại Việt nam lên đến hàng triệu người. Họ sẽ làm gì ? Dĩ nhiên là họ cầnhọcmột nghề thích hợp để sinhsống.Đại học cộng đồng làmộtnơi thích hợp để huấn luyện chuyên nghiệp cho những giới này nhờ vào cơ sở trang bị có sẵn cho những lớp thường xuyên và nhờ vào kỹ năng của nhân viên giảng huấn đại học.

Những rốiloạn xã hội có thể ngănchặn được nếudânchúng, nhứt lànhững thành phần thiệt thòi, được chămsócđúng mức. Trật tự xã hội sẽ được duy trì nếu các thành phần này được trang bị một khả năng chuyên nghiệp để tự mưu sinh trong niềm kiêu hãnh của cần lao. Đại học cộng đồng sẽ là dụng cụ hữu hiệu giải quyết những vấn đề xã hội dứt khoát, tránh tình trạng cứu tế dễ gây tinh thần ỷ lại và bất mãn khi sự cứu tế không còn nữa.

4. Vai trò kinh tế : Nhưng quan trọng hơn cả, đại học cộng đồng được thiết lập để nhận lãnh một vai trò kinh tế quyết định. Nước ta là một nước hậu tiến. Muốn mở mang, pháttriển cần phải cónhiều chuyên viên trong đủ mọi ngành hoạt động. Chẳng hạn, riêng trong lãnh vực kỹ thuật, theo tỷ lệ 1/5/25 về chuyên viên (1 kỹ sư, 5 chuyên viên, 25 thợ) thì nước ta còn phải đào tạo hằng năm 1.500 chuyên viên kỹ thuật trung cấp để tương ứng với số 300 kỹ sư dự trù được đào tạo hằng năm tại Học viện Quốc gia Kỹ thuật. Các chuyên viên trung cấp này từ năm 1947 cho tới năm 1965 tông cộng chỉ mới đào tạo được 1254 người (18), và cơ sở duy nhứt đào tạo chuyên viên kỹ thuật trung cấp hiện tại có một sĩ số chưa tới 1000 sinh viên.

Chúng ta đang thiếu nhân lực, mà hình như chúng ta đang phí phạm lớp trẻ. Theo ước tính của Bộ Kế hoạch, cho tới niên khóa 1975-76, bậc đại học kể cả các ngành chuyên khoa, kỹ thuật, và nông lâm súc, sẽ thâu nhận khoảng 157.000 sinh viên chia ra :

• chuyên khoa 154.000

• kỹ thuật 1.460

• nông lâm súc 1.430 (19)

Nhìn vào những con số này, chúng ta thấy rằng hai ngànhthiết yếu để phát triển kinh tế là kỹ thuật và nông lâm súc chưa được mở mang. Nếu giả sử tất cả khoảng gần 3.000 sinh viên của hai ngành này đều sẽ ra trường với cấp bằng kỹ sư, chúng ta sẽ cần 15.000 chuyên viên trung cấp để làm việc với họ, theo tỷ lệ 1/5 nói trên.

Vừa rồi đây, Hội đồng Văn hóaGiáo dục nhắc lại rằng phải tăng sĩ số học sinh, sinh viên ngành kỹ thuật và nông nghiệp.

Tại Đài loan sĩ số sinh viên học chuyên nghiệp đã lên tới 60% so với tông số sinh viên. Nhờ vậy mà Đài loan có một nền kinh tế vững chắc. Và dẫu cho có thoái bộ về ngoại giao đi nữa Trung hoa Dân quốc vẫn thạnh vượng.

Ngoài phin huấn luyện chuyên viên trung cấp, đại học cộng đồng, với những kiến thức và kỹ năng đại học, sẽ rất đầy đủ khả năng và thẩm quyền đểtổ chức những khóa dạy nghề ngắn hạn để bổ túc và chuẩn bị đổi nghề cho một số thợ chuyên môn, vì sự tiến bộ nhanh chóng của kỹ thuật, có thể bị lỗi thời và bị thất nghiệp nếu không học một nghề chuyên môn mới.

Làm sao đại học cộng đồng có thể thực hiện vai trò quan trọng này ? Trước nhứt phải có sự tham dự của cộng đồng trong việc đặt định chính sách và chương trình giáo dục. Việc

tham dự này có thể được thực hiện qua Hội đồng Quản trị, vàcác Ban Cốvấn. Ngoài ra cần phải có sự hợp tác chặt chẽ ở cấp địa phương cũng như trung ương giữa những giới chức giáo dục, vàcác giới chức kinh tế, thương mại, kỹ nghệ, lao dộng, xã hội, để có thể hoạch định những chính sách, đường lối và chương trình thích hợp.

KẾT LUẬN

Trong phần trên tôi vừa trình bầy phác họa một định nghĩa đại học cộng đồng, sơ lược diễn tiến thành lập đại học cộng đồng tại Việt nam, các tác dụng của đại học cộng đồng, và từ đó suy diễn ra những vai trò mà đại học cộng đồng được dân chúng và quốc gia trao phó. Vai trò này bao gồm các mặt giáo dục, văn hóa, xã hội và kinh tế. Để thực hiện các vai trò này, cần phải có một sự hợp tác, phối hợp giữa đại học cộng đồng và các Viện đại học quốc gia, các cơ quan chính phủ và các đoàn thể tư nhân.

Tôi đã không trình bày về các đại học đoản kỳ tư lập có mô thức tổ chức và hoạt động tương tự như đại học cộng đồng công lập. Tôi cũng không nói đến dự án thành lập những đại học cộng đồng tại Quảng đà, Qui nhơn, trong tài khóa 1974.

Tôikhông kể hết các thỉnh nguyện thành lập Viện đại học cộng đồng tại các tỉnh khác. Nhưng tôi muốn nói là đồng bào thiểu số cũng ước mong có 1 Viện đại học cộng đồng tại vùng Cao nguyên. Và hiện nay Hội Phụ nữ Việt nam Phụng sự Xã hội đang nghiên cứu thành lập 1 Viện đại học cộng đồng trong niên khóa 1974-75.

Qua dư luận báo chí thuận lợi và với những cuộc vận động thành lập đại học cộng đồng khắp nơi trong nước, tôi có cảm

tưởng là vai trò của đại học cộng đồng rất được nhiềungười nhận biết và đặc biệt kỳ vọng, tin tưởng vào định chế này.

Vào cùng ngày hôm nay tháng trước, tôi được hân hạnh tham dự Đại hội Thường niên của Hiệp hội Đại học Cộng đồng Hoa kỳ tại Hoa thịnh đốn, trong đó có sự tham dự của nhiềunước trên thế giới cótổ chức đại học cộng đồng như Gia nã đại, Colombie, Indonesia, Mễ tây cơ, Pérou, Cộng hòa Dominique, Tanzanie, Venezuela, Đại hàn, Trung hoa Dân quốc, Thái lan và Việt nam. Về phía Âu châu, có đại diện của Cơ quan Hợp tác Kinh tế và Phát triển (OECD, trụ sở tại Paris). (Đây không phải là tất cả những nước trên thế giới cótổ chức đại học cộng đồng. Nhiều nước khác ở Âu châu và Á châu cũng có định chế giáo dục này. Như Nhựt bổn, con số đại học cộng đồng tính đến năm 1972 là 486 trường).

Các nước có đại diện tại Hoa thịnh đốn trình bày những thành quả khích lệ mà đại học cộng đồng đã đạt được, và đã đi đến quyết nghị thành lập một hiệp hội đại học cộng đồng thế giới để hợp tác và trao dồi kinh nghiệm phát triển định chế này hầu có thể phát triển các nước hội viên.

Trong số các tác dụng của đại học cộng đồng cócái tương tự như các Viện đại học thông thường, nhưng lắm cái lại khác hẳn. Tuy rằng học trình của sinh viên ngắn hơn, nhưng trách nhiệm điều khiển của cấp lãnh đạo không kém phần tế nhị, nhứt là trong hiện tình đất nước. Vì tánh cách đại chúng nên có khách hàng phức tạp. Vì không giới hạn không gian nên cấp điều khiển phải chứng minh trực tiếp thành tích của mình với cộng đồng.

Một định chế đại học cần phải nhiều thập niên để sửa sai, điều chỉnh mới trưởng thành. Sau 2 năm hoạt động, 5 Viện

đại học cộng đồng đầu tiên của Việt nam còn đang trong thời kỳ sơ sinh. Mặc dầu gặp phải nhiềukhó khăn đủ mọi mặt, 2 vị Viện trưởng và cộng tác viên tiền phong đã cố gắng và kiên nhẫn tột bực để khắc phục mọi chướng ngại. Tôi chia sẻ nỗi lo âu của quí vị ấy và cầu chúc cho quí vị thành công trong trách vụ mồ Chánh phủ đã giao phó trên con đường phục vụ cộng đồng và xứ sở.

ĐỖ BÁ KHÊ

CHÚ THÍCH

(1) Yarrington (cd.), International Development of the Communitg Junior College Idea, AAJC, Washington, DC : 1970.

(2) Sắc lệnh 503-TT/SL do Tông thống Nguyễn văn Thiệu ban hành ngày 15-8-1971.

(3) Yarrington (ed); sách đã dẫn, trang 14.

(4) Harvey G. Kebschull (ed.), Politics in Transitional Societies: The Challenge in Asia, and Latin America. New York : Appleton-Century- Crofts, 1968, trang 171.

(5) Sách đã dẫn, trang 173.

(6) Khuyến cáo của khóa Hội thảo Liên Viện tại Nha trang từ 1-9 đến 9-9-1969.

(7) Hội thảo Kế hoạch Giáo dục Đại học, Sài gòn : Bộ Giáo dục, 1972.

(8) « Tường trình của Phái đoàn Giáo dục Việt nam quan sát chương trình tổ chức đại học cộng đồng. » Bộ Giáo dục: 1970.

(9)«Thỉnh nguyện thư gởi Tông thống Việt nam Cộng hòa về việc thành lập Viện Đại học Cộng đồng Tiền Giang ». Sài gòn, Bộ Giáo dục: 18.10.1970 (bản ronéo).

(10) Thái Can, Thư gởi Tông thống Việt nam Cộng hòa về việc thiết lập Đại học cộng đồng tại Đà nẵng. Sài gòn : Bộ Giáo dục : 8-1-1973 (bản ronéo).

(11) Nguyễn Ngọc Liên, Thư gởi Tôngthống Việt nam Cộng hòa về việc thỉnh nguyện thư xin thiết lập đại học cộng đồng tại cao nguyên. Sài gòn : Bộ Giáo dục, 17-10-1972 (bản ronéo).

(12) Sắc lệnh 503-TT/SL, 504-TT/SL, 505-TT/SL ngày 15 8-1971.

(13) « Đại học Cộng đồng Tiền Giang », Nhựt báo Điện Tín, Saigon : 14-4-1971, trang 3.

(14) Edgar Faure, Apprendre à être. Unesco Fayard, 1972, trang 87.

(15) Vladimir Kourganoff, La Face Cachée de L'Unioersité. Presses Universitaires de France, 1972, trang 11, 12.

(16) Edgar Faure, sách đã dẫn, trang 178.

(17) Edgar Faure. Như trên trang 212, 228.

(18) Wesley L. Or, et. al., « Survey oil Engineering Education in Viet nam », Saigon : USAID/Vietnam, August 28, 1965.

(19) Hội Quán trị Xí nghiệp Việt nam. Vai trò của các định chế giáo dục trong việc huấn luyện quản trị để phát triển quốc gia. Saigon : 1973.

TƯ TƯỞNG Số 2 :

Đặc biệt về :

ĐẠI LỄ PHẬT ĐẢN 2518

VÀ KỶ NIỆM 10 NĂM THÀNH LẬP

VIỆN ĐẠI HỌC VẠN HẠNH