Số Đặc Biệt (1974)

Thử Tìm Hiểu Nguồn Gốc Và Ý Nghĩa Danh Sư Lạc Việt

THỬ TÌM HIỂU NGUỒN

GỐC VÀ Ý NGHĨA

DANH XƯNG LẠC VIỆT

• Lê Kim Ngân

THEO hiện tượng sử liệu, thì danh xưng Lạc Việt hiện đầu tiên trong cuốnSử ký (thế kỷ I), mục Nam Việt Úy Đà truyện trong câu :

« Đà dĩ binh uy biên tài vật lộ dị, Mân Việt, Tây Âu, Lạc đầu thuộc yên. Chú : Hán thư âm nghĩa viết : Lạc Việt dã. » Nghĩa là : « Đà đem binh uy hiếp (các nước) ngoại biên để vơ vét tài vật của cải. Mân việt, Tây Âu và Lạc đều đầu hàng và qui thuộc. Chú thích: Sách Hán thư âm nghĩa viết rằng: đó là Lạc Việt vậy» (1)

Về câu « Lạc vụt dã »O越也của Hán thư Âm nghĩa, Giáo sư Trần Kính Hòa dịch là : « Lạc » tức là Việt » và cho ba chữ Tây Âu Lạc ở trên đi liền nhau, và dịch là : dân Lạc ở

Tây Âu (Trần Kính Hòa, Khảo cứu về danh xưng Giao chỉ, Đại học Huế, số 15, trang 183).

Chúng tôi không đồng ý với cách dịch trên của giáo sư Hòa vì mấy lẽ sau :

1. Không cuốn tự điển nào của Trung hoa có ghi nghĩa Lạc là Việt cả. Nếu quả Lạc có nghĩa là Việt thì Khang Hi, Từ Nguyên hay Từ Hải đều phải ghi nghĩa đó và dẫn sách Hán thư Âm nghĩađể chứng thực về nghĩa này của chữ Lạc.

2. Chữ Lạc Việt vốn là chữ thông dụng trong các sách cổ Trung hoa, nhất là bộ Hán thư thường nhắc nhở đến danh xưng này (như dẫn chứng trong bài này), nên lời chú trong Sử ký mới dùng Hán thư Âm nghĩa để nhắc nhở chữ Lạc trong đoạn văn trên tức là chữ Lạc Việt ; vậy câu « Lạc Việt dã » phải dịch : « đó là Lạc Việt ».

• Ngoài ra, sách Hán thư, mục Giả Quyên Chi truyện, quyển 64 hạ, tờ 14a đã nói tới dân tộc Lạc Việt trong câu sau :

« Lạc Việt chi nhân phụ tử đồng xuyên nhi dục, tươngtập dĩ tị ẩm, cầm thú vô dị. »

Nghĩa : «Người Lạc Việt, cha con cùng tắm một sông, có tục uống nước bằng mũi, (so với) loài cầm thúkhông khác. »

Bộ Tứ khố Toàn thư, phần Bách Việt Tiên hiềnchí đề yếu cũng nói tới danh xưng Lạc Việt trong câu sau :

« Tang kha tây hạ, Ấp, Ung, Tuy, Kiến, cố Lạc Việt dã ». Nghĩa : « dưới phía Tây đất Tang kha, đất Ấp, đất Ung, đất Tuy, đất Kiến là đất Lạc Việt xưa, (dẫn theo Từ Hải).

Từ Hải thì xác định rằng :

« Lạc Việt vi Bách Việt chi nhất ». Nghĩa : «Lạc Việt là một (nhánh) của Bách Việt.»

• Những chứng cứ về sự hiện diện của danh xưng Lạc Việt trong sử sách Trung hoa mà chúng tôi vừa dẫn chứng đã quá hiển nhiên. Điều này đánh đổ hoàn toàn nhận định của Lê Văn Siêu trong Việt nam Văn minh sử lược khảo (2) khi ông cho rằng ông Đào Duy Anh đặt ra danh từ Lạc Việt, chứ « sử sách Trung hoa không hề gọi họ là Lạc Việt bao giờ cả ». (3)

Ông Lê Văn Siêu đã quả quyết : « Ngay những sách Giao châu Ngoại vực ký (Aurousseau luận là xuất hiện vào đời Tấn 205-420) mà Thủy kinh chú (thế kỷ thứ VI) lập lại, hay Quảng châu ký mà Tư Mã Trinh chú giải Sử kýcủa Tư Mã Thiên đã dẫn lời họ Đào, cũng chỉ thấy nói đến Lạc dân, Lạcvương, Lạc hầu, Lạc tướng, Lạc điền, không có chữ nào là « Lạc Việt cả » (4).

Sách Trung hoa có dùng chữ Lạc Việt hay không, thiết nghĩ với các chứng cứ trong sử sách Trung hoa chúng tôi nêu ở trên, ta chẳng cầnbàn luận thêm nữa.

Sau đây ta thử tìm hiểu cặn kẽ hai chữ Lạc và Việt.

BÀN VỀ Ý NGHĨA VÀ NGUỒN GỐC CHỮ LẠC.

• Theo ông Đào Duy Anh, trong Nguồn gốc dân tộc Việt nam, thì « chữ Lạc雒hay硌là họ, tức tên thị tộc của người Lạc Việt, chúng ta thấy chữ ấy chỉ một loài hậu điểu ở Giang nam » (5).

Học giả họ Đào cho rằng dân ta thời tiền sử thờ chim lạc này, coi loài chim lạc là vật tổ, nên sau người ta mới gọi nhóm Việt tộc thờ chim lạc là nhóm Lạc Việt.Ông giải thích rằng sở dĩ tổtiên chúng ta thờ chim lạc làm vật tổ là vì hàng năm theo gió mùa, vào lúc gió bấc lạnh lẽo dân Lạc Việt vượt

chim Lạc để mong được sự bảo vệ trong những chuyến vượt biển đổi mùa, thì tất nhiên phải tôn trọng vật tổ như một vị thần bất khả xâm phạm. Trái lại, theo những hình vẽ trên trống đồng, dân Lạc Việt đội mũ và quấn khố bằng lông chim mà ông Hồ Hữu Tường gọi là chim Lạc. Muốn có lông chim Lạc nhiều như vậy, để cung cấp cho nhu cầu của toàn thể dân tộc thường di chuyển đổi mùa chắc chắn là phải hy sinh bắn và giết rất nhiều giống chim mà ông Đào Duy Anh đã ức đoán là vật tổ. Điểm đó là một sự mâu thuẫn hiển nhiên chứng tỏ rằng dân tộc hàng năm giết bao nhiêu chục vạn chim,để lấy lông không thể nào lại thờ phụng giống chim này làm vật tổ» (9).

Ta thấy rõ ngay lập luận trên đây của giáo sư Vũ Văn Mẫu sụp đổ hoàn toàn, nếu ta đểý tới mấy điểm sau :

1) Theo các nhà xã hội học, diễn tiến của xã hội nhân loại tiến triển theo trình tự sau : hái lượm, săn bắn, và chài lưới, chăn nuôi và du mục, nông nghiệp định cư (10).

Sự diễn biến của xãhội Việt nam lẽ tất nhiên không qua khỏi trình tự tiến hóa ấy. Thị tộc Việt nam hàng năm di chuyển theo mùa gió mà ông Đào Duy Anh nói trong cuốn Nguồn gốc dân tộc Việt nam chính là đang ở trong giai đoạn du mục. Ở giai đoạn này, con người không hề có sản nghiệp, nhà cửa, mà thường di chuyển vì nhu cầu sinh tồn : đuổi theo các thúvật để săn bắn lấy thực phẩm nuôi sống họ (chứ không phải vì nhu cầu du lịch, đồi gió như giáo sư Mẫu tưởng). Nếu dân Việt có phải theo mùa gió bấc bỏ miền Giang nam xuống miền Nam sinh sống phần nhỏ vì cái lạnh ở phương Bắc (mà họ không có áo quần để chống lạnh), mà phần lớn vì thú vật có thể săn bắn vào mùa đông rất hiếm ; đến mùa gió nồm, tức vào mùa hạ, họ trở về miền Bắc vì ở miền duyên hải phía nam, vào mùa hạ

nước ngập lụt hết, không săn băn được thú vật nữa, nên lại phải quay về đất cũ mà kiếm ăn.

Giai đoạn du mục của thị tộc Việtnày chắc chắn chấm dứt vào thời kỳ đồng thau vì vào thời đồng thau người ta tìm thấy khánhiều lưỡi cày bằng đồng (11), chứng tỏ dân Việt vào thời kỳ đồng thau đã bước qua giai đoạn nông nghiệp định cư. Mà theo sự ước định của các nhà khảo cổ miền Вắс thì thời đại văn hóa Phùng nguyên có thể coi là sơ kỳ của thời đồ đồng thau, thời này ở nửa cuối thiên niên kỷ thứ tư trước Công nguyên đến giữa thiên niên kỷ thứ ba (12).

Như thế thì tới đầu kỷ nguyên niên đại mà giáo sư Mẫu dựa đó để lập luận, dân Việt đã định cư có tới hơn 4.000 năm rồi !

2) Đầu kỷ nguyên, dân ta theo Hán thư Địa lý chí, có một triệu người thì ngược về trước hơn 4.000 năm, trong lúc dân Việt còn trong thời du mục có được bao nhiêu? nhiều lắm là khoảng 500, 1.000 người mà thôi (13). Nếu mỗi thuyền đi biển chứa được vài chục người thì thị tộc Việt thời du mục này chỉ cần chừng hơn 30 chiếc thuyền là đã có thể đi lại trong miền bể Nam hải một cách dễ dàng để tránh cái lạnh của phương Bắc và nhất là để tìm nơi thích hợp cho việc săn thú, đánh cá nuôi sống thị tộc họ.

Sau này, chậm lắm là vào khoảng nửa cuối thiên niên kỷ thứ 4, thị tộc Việt sau khi biết kỹ thuật canh tác ruộng đất trồng lúa, đã định cư ở miền Nam, miều Bắc việt ngày nay. Ở đó họ vẫn theo phong tục cũ : coi vậttổ là chim Lạc và vì vậy khi họ chế tạo các trống đồng dùng trong việc tế lễ, họ đã khắc trên mặt trống này hình vật tổ bay, đậu cùng hình chiếc thuyền biển đã từng đưa tổtiên họ đi về trong miền duyên

Biển Nam hải (mà bấy giờ họ đã coi như chiếc thuyền linh thiêng chở linh hồn người chết về cõi thiên đàng) (14).

1. Những người Lạc Việt không cần phải giết chim Lạc để lấy lông chim làm mũ và quấn khố như giáo sư Vũ Văn Mẫu đã tưởng. Thực ra họ chỉ «giả trạng » cho giống hình vật tổ, « họ lại trang sức thuyền của họ cho thành hình trạng vật tổ, và đeo khắp những huy hiệu vật tổ, tất cả những hành động ấy là cốt để cầu cho vật tổ hộ vệ được an toàn giữa biển khơi » (15).

Nhìn những người và thuyền khắc trên mặt và thân trống đồngNgọc lữ, ta thấy rõ sự giả trang trên thân hình họ và chiếc thuyền biển của họ cho giống hình chim (16). Những hình này càng minh chứng ý kiến cho rằng dân Việt lấy một giống chim mà cổ thư gọi là chim Lạc làm vật tổ.

★ Đến đây ta có thể đặt câu hỏi : Lạc trong chữ Lạc Việt có phải chỉ một giống chim theo nghĩa của chữ nàykhông ?

Trong cổ thư của ta và Tàu, ta thường thấy có ba chữ Lạc để chỉ dân tộc Lạc Việt là :

Lạc 雒(chữ các bên bộ chuy, chứ không phải chữ danh bên bộ chuy như ông Hoàng Thúc Trâm viết),

Lạc骆 (chữ trãi hay bộ trĩ bên chữ các),

Lạc О (chữ mã bên chữ các).

Chúng ta thử xét từng chữ Lạc một :

1- Chữ Lạc О (chữ mã bên chữ các) : theo Khang Hi tự điển thì chữ Lạc này có mấy nghĩa sau :

• Nghĩa thứ nhất : Khang Hi dẫn sách Ngọc thiên ghi nghĩa chữ Lạc này là : ngựa trắng bờm đen (bạch mã hắc liệp).

• Nghĩa thứ hai tên nước

• Nghĩa thứ ba : tên huyện

Theo Từ Hải, chữ Lạc này có mấy nghĩa sau :

• Nghĩa thứ nhất : ngựa sắc trắng, lông bờm và đuôi đen (mã bạch sắc hắc liệp vĩ giả).

• Nghĩa thứ hai: danh xưng xưa của một thị tộc (cổ xưng tộc danh).

• Nghĩa thứ ba: họ (tính dã).

Vậy chữ Lạc này được sử dụng như tiếng để chỉ một họ, một thị tộc, một dân tộc chứ khôngcó ý nghĩa gì.

Tuy nhiên tưởng cũng cần ghi nhận rằng chữ Lạc O này, với chữ Lạc雒, theo Thích văn, vốn cùng một chữ với nhau (dẫn theo Trần Kính Hòa, « Khảo về Danh xưng Giao chỉ », tạp chí Đại Học Huế, số 16, trang 145).

Ta thấy chữ Lạc O này xuất hiện đầu tiên ở cổ thư Trung hoa là cuốn Sử ký (thế kỷ thứ nhất). Ở sử Việt, bộ Cương mục đã dùng chữ Lạc này để chỉ Lạc hầu, Lạc tướng.

2. Chữ Lạc 骆 (bộ trĩ bên chữ các) : Chữ Lạc này trong sử Việt thường thấy xuất hiện trong Lĩnh Nam chích quái và Toàn thư (17).

Tuy nhiên, theo Khang Hi Tự điển thì chữ 骆không đọc là Lạc mà đọc theo một trong những âm sau :

• Hạc nghĩa cũng là chim Hạc (hạt-các-thiết, âm hạc nghĩa đồng.) Khang Hi còn dẫn Chính tự thông để giải thích thêm về chữ hạc này như sau :

« Hạc tự li, duệ đầu tiêm tị ban sắc, mao thâm hâu, ôn vị khả vi cừu (Hạc tựa con li, đầu nhọn, mũi nhọn, lông loang lổ, rậm rạp mà mượt ấm, có thể dùng làm áo ốm).

— Hạc nghĩa là cạn hết (hạ-các-thiết, âm hạc, nghĩa đồng)

• Mạch là một giống mọi ở phương Bắc (mạc bách thiết, âm mạch, bắc phương trĩ chủng)

• Mạc nghĩa là tĩnh mịch (mạt-cát-thiết, âm mạc : tĩnh dã)

• Mã nghĩa là tế thần đất (mạc hạ thiết, đồng mã),

• Tra Từ Hải, ta cũng chỉ thấy chữ骆đọc theo mấy âm như Khang Hi là Hạc, mạch.

• Đào Duy Anh, trong Hán Việt Tự điển đọc là Lạc và ghi nghĩa là : một loài thú giống con Li.

Vậy thì chữ 骆 cũng có nghĩa là chim : chim hạc (một loại vạc bay rất mau) và cũng có nghĩa là loại thú bốn chân (li là loài chồn).

• Theo giáo sư Kiyoshi Wada (18) thì chữ 骆 đồng âm đồng nghĩa với chữ 頟 (ngạch), chữ sau này dùng để chỉ các dân mọi ở phương Bắc từ thời Chu, Tần, Hán và đối với các cư dân Bắc Việt ở phương Nam Trung quốc khôngcó liên hệ gì. « Như vậy đủ biết Toàn thư chỉ mượn chữ ấy dùng để chỉ dân Bắc việt thôi » (19).

Theo thiển ý của chúng tôi, trước hết Trần Thế Pháp trong Lĩnh Nam chích quái, rồi sau đó Ngô Sĩ Liên trong Toàn thư đã thay chữ Lạc 雒 và Lạc O vẫn dùng trong cổ thư Trung quốc bằng chữ骆có lẽ là đểkị húy hoặc để kiêng cữ một điều gì đó mà ngày nay ta chưa khảo ra được. Trường hợp sửa đổi chữ này ta vẫn thường thấy ở Trung hoa và ở Việt nam. Chẳng hạn ngay như chữ Lạc 络là tên sông, nhưng đến nhà Hán, nhà Hán vốn thuộc hành hỏa trong ngũ hành (Kim, mộc, thủy, hỏa, thổ), nên sợ nước, do đấy vua Quang Vũ nhà Hán bèn ra lệnh bỏ bộ thủy trong chữ Lạc 络 thay bằng chữ giai

佳 (sau viết thành bộ chuy佳) mà viết thành chữ Lạc雒(theo lời chú trong Hán thư Địa lý chí, dẫn theo Từ Hải và Khang Hi).

Chữ Lạc 络 dùng để chỉ dân tộc Lạc, Lạc hầu, Lạc tướng chỉ thấy viết trong hai cuốn Lĩnh Nam chích quái vàToàn thư (cả hai cuốn này đều được hoàn thành vào thế kỷ thứ XV), nên rất có thể vì kỵ húy hoặc vì một lẽ gì đó, các tác giả hai cuốn này đã đổi bộ mã 馬 chữ Lạc O thành bộ trãi 豸 (còn đọc trĩ) để viết thành chữ Lạc络.

3. Chữ Lạc雒(chữ các bên chữ chuy) : chữ Lạc này ta thấy xuất hiện ởGiao châu Ngoại vực kýđược Thủy kinh chú dẫn lại (quyển 37, trang 458).

Khang Hi cũng đọc là Lạc. Khang Hi dẫn cách đọc theo Đường vận : lô-các-thiết, và dẫn thêm Tập vận, Vận hội, Chính vận để xác định thêm về cách đọc này : lịch-các-thiết, tùng âm lạc ; và đưa ra mấy nghĩa sau :

• Nghĩa thứ nhứt : Lạc là chim dục khi (dục khi dã)

• Nghĩa thứ hai : Tên con ngựa thân đen bờm trắng (hựu mã danh). Khang Hi dẫn chữ Lạc này trong Kinh Thi thiên Lỗ tụng và phân truyện dẫn giải đó là con ngựa mình đen bờm trắng (Thi, Lỗ tụng : hữu lưu hữu lạc. Truyện : hắc thân bạch liệp viết lạc).

• Nghĩa thứ ba : tên sông (hựu thủy danh)

• Nghĩa thứ tư : tên huyện, tức huyện Lạc dương thuộc quận Hà nam (hựu Lạc dương huyện thuộc Hà nam quận)

• Nghĩa thứ năm : Họ Lạc (hựu tính). Khang Hi dẫn sách Hậu Hán Thư, Nam Man truyện về họ Lạc này như sau :

Hậu hán, Nam Man truyện : Trưng Trắc giả Mê linh huyện Lạc tướng chi nữ (nghĩa là Trưng Trắc là con gái Lạc tưởng

huyện Mê linh). Như thế Khang Hiđã lầm, tưởng chữ Lạc trong chữ Lạc tướng là họ (họ Lạc).

• Nghĩa thứ sáu : Cùng nghĩa với chữ Lạc 络là quấn quanh, đạn lưới (hựu dữ lạc thông).

• Nghĩa thứ bảy : cùng với chữ nghạch O ( trán, số ngạch) (hựu dữ ngạch đồng)

★Từ Hải cũng đọc là Lạc, nhưng chỉ ghi có 4 nghĩa sau :

• Nghĩa thứ nhất : lạc là con ngựa mình đen bờm trắng (mã chi hắc thân bạch liệp dã)

• Nghĩa thứ hai : lạc là khắc vào dồ vật gì (thông minh)

• Nghĩa thứ ba : lạc là tên sông (thủy danh)

• Nghĩa thứ tư : lạc để chỉ họ (họ Lạc) (tính dã)

★Như thế chữ Lạc 雒 cũng có nghĩa là chim (chim dục khi). Về chim dục khi, các từ điển Trung hoa ghi như sau :

• Chim khi còn gọi là kỵ khi O O, là loại chim mà ngày nay dân Giang đông dùng để gọi giống chim hưu lưu O O cũng còn gọi là Cù lạc O O( Từ Hải dẫn sách Nhĩ nhã Thích điểu chép như sau : « Kim Giang đông hô lưu lưu vi kỵ khi, diệc vị chi Cù lạc ». Cù lạc này còn có thể gọi tắt là chim lạc (theo Khang Hi).

• Chim dục cũng là loại chim cù như chim khi, mà ta gọi là cù dục О О (theo Từ Hải),

• Vậy chim dục khi chính là loại chim cù, cónhiều loại, có loại gọi là cù lạc, có loại gọi là cù dục.

• Ta thử xét giống cù lạc hay còn gọi là chim lạc O đồng âm với chữ lạc 雒:

Khang Hi Tự điển dẫn sách Thuyết văn, Nhĩ nhã thích điểu và Quách chú về giống chim lạc này như sau : Lạc là chim ô

bạo. Đó là loài chim nước, tựa như chim nghịch, nhưng cổ ngắn, bụng và cánh màu trắng tía, trên lưng màu xanh lục, Giang đông gọi là chim ô bạo (Quách chú . thủy điển giả, tự nghịch nhi đoản cảnh phúc si tử bạch, bối thượng lục sắc, Giang đông ô bạo).

Theo Từ Hải thì nghịch là loại chim nước, vẽ hình nó trên đầu thuyền, (Từ Hải dẫn theo lời chú trong Hán thư, Tư Mã Tương Như truyện) (nghịch thủy điểu dã, họa kỳ tượng ư thuyền đầu).

Từ nguyên cũng viết về chim nghịch như sau : « Chim nghịch tựa chim cò mà lớn, lông sắc trắng tía, bay liệng giỏi mà không sợ gió, tức là giống chim vẽ hình trên đầu thuyền. »

Tóm lại chữ Lạc雒mà người Trung hoa dùng để chỉ giống dân sống ở Bắc việt hiện nay có nghĩa là chim lạc O (chữ các bên bộ điểu). Đó chính là loại chim cò, bay giỏi khỏe mạnh, không sợ gió. Loại chim này thường được vẽ hình lên đầu thuyền, rất phù hợp với các hình thuyền mà đầu thuyền trang trí như đầu chim ta nhìn thấy khắc trên trống đồng của dân Lạc việt.

Giống chim này có rất nhiều ở miền Bắc Việt nam. « Trong sinh hoạt trên sông trên biển của người Lạc Việt ở miền Bắc Việt nam, người Lạc Việt đã từng tiếp xúc với những đàn chim thuộc loài cò sếu cũng thường kiếm ăn ở miền sông biển. Đó là loài chim khỏe mạnh, không sợ gió, lại có thể tiên cảm được khí hậu tốt xấu dựa vào đó con người có thể gìn giữ được an toàn trong cuộc sống trên sông biển mênh mông. Do vậy loài chim có được linh hóa và chuyển thành Vật tổ. Người Lạc Việt thờ chim làm vật tổ, hóa trang theo chim để cầu được

khỏe mạnh như chim, hóa trang thuyền theo hình chim để mong thuyền bè được bảo vệ, che chở cho sóng êm biển lặng »(20).

★ Về ý nghĩa chữ Lạc ta cũng nên ghi nhận ý kiến của hai Giáo sư Trần Kính Hòa và Kim Định trước khi kết thúc về chữ Lạc :

• Giáo sư Trần Kính Hòa.(21) cho rằng Lạc dù viết theo lối nào cũng là chữ dùng để chỉ ruộng. Giáo sư họ Trần viết : Tên Lạc có liên quan mật thiết với Lạc điền là tên ruộng nước của dân ấy cày cấy, và tên trước vẫn do tên sau mà đặt ra vậy. Âm đọc chữ Lạc 雒 theo Thích văn : « Lạc, âm Lạc 络, nguyên là chữ Lạc O », lại cứ cuốn phân tích tự điển của Karlgren, 3 chữ Lạc ấy, âm Quảng đông đọc là « Lok », âm Việt đọc là Lạc, âm xưa đọc là « Lâk ». Do những sự thực và thanh vận trên đây mà xét, chúng ta nên cho tên ấy là do tiếng Chàm « alauk » dịch ra. Theo ngữ pháp tiếng Chàm « alauk » là loại từ của ruộng đất (numéral des rizières) hay chỉ nghĩa một đám đất (pièce de terre). Tiếng ấy do mấy tiếng đồng nghĩa là lauk, lok, lokak mà ra, và những tiếng đồng nghĩa ấy lại ra từ Phạn ngữ (sanskrit) « loka » có nghĩa là « vũ tru », « thế giới », « loài người », v.v. Mặt khác, người Trung quốc từ xưa dùng chữ Lạc雒để chỉ sông Lạc络nghĩa là chữ雒 từ trước vẫn có liên quan với sông nước....

Dùng chữ Lạc, là tên của một con sông trứ danh ở Trung quốc để dịch ra tiếng Chàm « alauk », loại từ đất ruộng và dùng để chỉ ruộng của dân Lạc ở tam giác châu Bắc việt, chúng ta tin rằng nhận xét như thế ở trên âm vần và nghĩa đều thông cả và về phương diện áp dụng chữ và tiếng cũng hợp lý. »

Còn Giáo sư Kim Định thì cho tên Lạc có liên quan với tên sông Lạc. Giáo sư viết : « Vìsông Lạc cũng

dài lắm, theo Địa Hán chí là 1970 dặm, nên rất có thể một số cha ông ta đã có mặt ở một miền nào đó trên bờ sông Lạc và vì thế ta phải lên đến bờ sông này mới tìm ra nơi cư trú đầu tiên và lúc ấy ta có đủ lý do để suy đoán ra rằng mỗi khi tiên tổ Việt tộc phải di cư thì quảy luôn cả tên cũ đi để đặt cho những miền đất mới định cư, y như cái trại Bùi chu, Phát diệm di cư cả tên vào Nam vậy » (22).

Đọc kỹ những lập luận trên của giáo sư Trần Kính Hòa và giáo sư Kim Định, ta cũng chỉ thấy đấy là những giả thuyết không dựa vào tài liệu lịch sử xác thực mà chỉ dựa vào những suy đoản không lấy gì làm bảo đảm.

Để kết luận về chữ Lạc, sau đây là thiển ý của chúng tôi :

1. Cả 3 chữ Lạc 雒, O, 络trong các cổ thư đều để chỉ một nhánh của giống dân Việt đều có cùng một nghĩa và do người Trung hoa đặt ra để gọi dân ta.

2. Lạc đây nghĩa là chim Lạc, loài cò sếu rất nhiềuở Bắc Việt thời Tiền sử, mà dân ta suy tôn làm vật tổ. Chính vì thấy dân ta lấy chim Lạc làm vậttổ người Trung hoa mới gọi dân ta là dân Lạc, ruộng do dân Lạc cày là ruộng Lạc...

BÀN VỀ NGUỒN GỐC VÀ Ý NGHĨA CHỮ VIỆT.

Như chúng tôiđã nêu lên ở trên, chữ Việt越 đi với chữ Lạc (Việt) xuất hiện đầu tiên trong cổ thư Trung quốc là cuốn Sử ký, mục Nam Việt Úy Đà Truyện, quyển 113, tờ 2b.

Tuy nhiên, riêng về chữ Việt越, chữ này đã có từ lâu trong văn tự Trung quốc.

Theo Trần Quốc Vượng và Hà Văn Tấn thì tên « Việt có từ trước đời Xuân Thu. Theo lời sách Sử ký chép về người Di

Việt thì Di Việt có từ đời Chu Thành vương (1027-1005 trước Công nguyên). Theo Thượng thư Đại truyện chép tên Việt thường (23) cũng ở đời Thành vương (24).

Theo Đào Duy Anh thì tên Việt thường là một tên vốn có từ xưa. « Nước Việt thường xuất hiện ở đầu đời Chu (có lẽ ở đời Thương đã cónước ấy rồi) ở trên địa bàn cũ của nước Tam miêu, ở khoảng hồ Động đình và hồ Phiên dương. Trung tâm điểm của nước ấy có lẽ là xứ Việt chương (Việt chương và Việt thường theo tiếng Tàu là đồng âm) (25).

Đến khi Câu Tiễn hưng khởi nước Việt và xưng bá ở đất Giang đông thì tên Việt bắt đầu được thông dụng trong ngôn ngữ, văn tự Trung quốc. Ngoài tên Việt để chỉ nước của Câu Tiễn, người Trung hoa còn dùng chữ Việt để chỉnhiều dân Việt khác nữa mà họ gọi chung các chủng tộc Việt này là Bách việt百越 (một trăm việt) (26).

Theo sách Thông khảo dữ địa khảo, mục Cổ Nam Việt (do Từ Hải dẫn) thì từ Giao chỉ đến Cối kê (27) 78.000 dặm là địa bàn của giống Bách việt.

Tóm lại tên Việt là tên dùng « để chỉ cư dân phân bố trong một phạm vi rất rộng bao gồm miền lưu vực sông Dương tử từ Tứ xuyên đến biển, miền tây nam Trung quốc, đông nam Trung quốc và Bắc Việt nam » (28).

• Về chữ Việt, cả Khang Hi lẫn Từ Hảiđều cho biết chữViệt này có thể viết theo hai cách :越hay粵.

• Ý nghĩa chữ Việt này ra sao ?

1. Trước hết ta bàn về chữ Việt 越

Theo Vệ Tụ Hiền, trong Ngô Việt thích danh thuyết (29) thì chữ 越(Việt) tức là chữ 樾 (Việt) là chỉ cái rìu búa. Búa (rìu)

trong các di chỉ thời đại đồ đá mới ở lưu vực Hoàng hà còn chưa phát hiện được, trong miền Chiết giang, Cổ đãng thuộc Hàng châu. Lương chử thuộc Hàng huyện, Tiền sơn dạng thuộc Hồ châu đều thấy xuất hiện búa (rìu) đá, vậy búa (rìu) là do dân tộc xưa ở Chiết giang phát minh ra ... chữ O (Việt) thời cổ là tượng hình cái búa (樾)... nước Việt vì sản xuất ra búa (rìu) (樾) nên lấy làm tên gọi. »

Trần Quốc Vượng và Hà Văn Tẩn (30) sau khi trích dẫn đoạn trên của Vệ Tụ Hiền trong «Ngô Việt thích danh thuyết, Ngô Việt văn hóa tùng luận » đã đồng ý với học giả họ Vệ và còn bổ túc thêm : «Trong Kim văn chữ越viết là O. trong giáp cốt cũng nhiều lần có chữ O, vì vậy ý kiến cho rằng tên Việt vốn là để chỉ công cụ, sau lấy tên đó chỉ tên đất đã sản xuất ra công cụ đó, là một giả thuyết rất đáng chú ý ».

1. Sau nữa ta thử bàn tới chữ Việt粵

Giáo sư Kim Định, trong Việt lý Tố nguyên, đưa giả thuyết « chữ Việt trong có bộ Mễ, mà Mễ nay ta quen đọc là Mị. Đó là họ rất lớn của dân Việt, như Mị Nương, Mị Châu. Và có lẽ vì đó nên chữ Việt viết với bộ Mễ (31).

Sau đó, giáo sư Kim Định lại còn nhấn mạnh vào bộ Mể米, theo tự nghĩa, là gạo, tức chỉ về nông nghiệp. Vìdân Việt có nền văn minh nông nghiệp trước Hoatộc nên người ta mới dùng chữ Việt trong có bộ Mễ để ghi dấu nền văn minh nông nghiệp này vào tự dạng, tên của chủng tộc. Giáo sư Kim Định viết : « Vì thế con cháu ThầnNông hay những người làm nghề nông đầu tiên gọi là Viêm tộc. Và khi sử viết rằng cháu ba đời vua Thần Nông là Đế Minh thì chỉ có ý nóỉ tới mối liên hệ nông nghiệp đó. Có lẽ người xưa đã muốn ghi mối liên hệ này vào

dạng tự, vì chữ Việt 粵 ban đầu viết với bộ Mễ 米 là gạo, còn chữ Miêu 苗 viết với bộ thảo và chữ điền nói lên rõ tính chất nông nghiệp, nên trong Kinh Thư gọi họ là « Hữu Miêu » nghĩa là dân có ruộng. Vì mối liên hệ văn minh nông nghiệp này nên việc gì xảy tới cho Thần Nông cho Hữu Miêu thì cũng âm vang sang Bách Việt. Bởi cả hai đều là con cháu Thần Nông cùng là Viêm tộc, tức cùng chung một nền văn hóanông nghiệp và sự kiện lịch sử lớn lao hơn hết trong nền văn hóa này là việc chống lại nền văn minh du mục của Hoa tộc, tuy đến sau nhưng lại mạnh hơn » (32).

Tưởng ta cũng cần thêm rằng chữ Việt粵có thể coi như chữ tượng hình của một thứ trái (quả) 粵O tức là chỉ về trồng trọt, nông nghiệp.

Vào thời dân Việt đã định cư và bắt đầu sinh hoạt nông nghiệp thì dân Hoa tộc vẫn ở trong trạng thái du mục có lẽ vì đó người Hoa tộc mới dùng chữ Việt, tượng hình một thứ trái cây, để chỉ dân Việt là dân đã định cư, biết trồng cây và làm nghề nông trước họ.

Giả thuyết này rất đáng lưu ý, nếu như ta ghi nhận thêm rằng : do những công cuộc đào xới gần đây trong vùng Đông Nam á và nhất là ở Bắc Việt các nhà khảo cổ đã đưa ra ý kiếnrằng dân vùng Đông Nam á là dân đã biết trồng cây sớm nhất trên thế giới. Thực vậy, một nhà nhân chủng học Hoa kỳ, giáo sư Wilhelm G. Solheim II, trong bài New Light on a Forgotten Past, đăng trong tạp chíNational Geographicsố 3, tháng 3.1971 trang 331-332 đã viết :

« Từ những địa điểm khảo cổ tại Đông bắc và Tây bắc Thái lan, với những bằng chứng bổ túc từ các cuộc đào xới tại Đài

loan, Nam và Bắc Việt Việt nam, nhiều miền khác ở Thái lan, Mã lai, Phi luật tân và cả Bắc Úc châu nữa, người ta đã tìm thấy cái bằng chứng hiển nhiên đó.

Những vật dụng đã được tìm thấy và được định tuổi bằng phương pháp Carbon 14 là những di chỉ văn hóa của các dân tộc mà tổ tiên họ rất có thể đã biết trồng trọt và chế tạo những dụng cụ bằng đá mài, đồ gốm sớm hơn các dân tộc miền Cận đông, Ấn độ và Trung hoa tới hàng mấy ngàn năm (The evidence comes from archeological sites in northeastern and north western Thailand, with support from excavations in Taiwan, North and South Vietnam, other areas in Thailand, Malaysia, Phippines, and even from northern Australia.

Materials uncovered and dated by carbon 14 are the cultural remain of people whose ancestors may have been growing plants and making polished stone tools and pottery thousands of years earlier than were the peoples of the Near East, India, or China).

Sau hết Giáo sư W. G. Solheim II đã đi tới kết luận : «Tôiđồng ý với ông Sauer rằng dân tộc thuộc nền văn hóa Hòa bình quanh quẩn đâu đó trong vùng Đông Nam á là những người biết trồng trọt đầu tiên trên thế giới. Nếu việc này đã bắt đầu từ 15.000 năm trước Tây lịch, thì tôi cũng không lấy gì làm ngạc nhiên » ( I agree with Sauer that the first domestication od plants in the world was done by people of the Hoabinhian culture, somewhere in Southeast Asia. It would not surprise me if this had begun as early as 15.000 BC) (33)

TRỞ VỀ CHỮ LẠC VIỆT.

Ta đã tìm hiểu cặn kẽ từng chữ Lạc và chữ Việt. Phối trí các nghĩa của từ ngữ và các sự kiện lịch sử, khảo cổ, ta có thể

đi tới kết luận rằng : ở miền Nam sông Dương tử có một chủng tộc đã biết cách trồng cây, chế tạo đồ đá mài, đồ gốm rất sớm, trước cả chủng tộc Hán, mà người Hán gọi chung là chủng tộc Việt, chữ Việt này được dùng vớiý nghĩa dân này là dân có ruộng, trồng cây, khác với dân du mục ở phưoug Bắc. Chủng tộc Việt này cónhiều ngành nên người Trung hoa gọi họ là Bách việt, trong đócó một nhóm tôn thờ giống chim Lạc, lấy giống chim này làm vật tổ, nên người phương Bắc gọi họ là dân Lạc việt để phân biệt với các nhóm Việt khác như Mân việt, Tây âu ...

LÊ KIM NGÂN

(Những chỗ để chữ O là những chỗ chữ Hán thiếu.)

CHÚ THÍCH

1. Sử ký, quyển 113 tờ 2b.

2. Lê Văn Siêu, Việt nam Văn minh sử lược khảo, tập thượng, trang 29.

3. , (4) Lê Văn Siêu, sách đã dẫn, trang 34.

5. Đào Duy Anh, Nguồn gốc dân tộc Việt nam, Hà nội 1957, trang83 (dẫn theo Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lịch sử chế độ Cộng sản nguyên thủy ở Việt nam, trang 187).

6. Đào Duy Anh, Nguồn gốcdântộc Việt nam, Hà nội 1946, bản Ronéo, trang 40.

7. Hoàng Thúc Trâm, Lịch sử xã hội Việt nam. Đoạn trên được giáo sư Vũ Văn Mẫu dẫn lại trong bài Đi tìm nguồn gốc dân tộcđăng trong tạp chí Hóa Giải, số đầu, trang 35.

8. Hóa Giải,số đầu, trang 35.

9. Vũ Văn Mẫu, « Đi tim nguồn gốc dân tộc » Hóa Giải, số đầu trang 36-37.

(10) Trúc Chi, Xã hội học yếu lược, trang 97-130.

(11) Lê Văn Lan, Phạm Văn Kỉnh, Nguyễn Linh, Những vết tích đầu tiên của thời đại đồđồng thau ở Việt nam, trang 100.

(12) Hà Văn Tấn, Niên đại các văn hóa đồ đồng miền Bắc Việt nam với vấn đề Hùng Vương, trong Hùng Vương dựng nước, trang 62.

(13) Chúng tôi đã thử áp dụng định luật Malthus về dân số, lấy chuẩn là đầu kỷ nguyên dân Việt có một triệu người, đi ngược về trước 1.000 năm, thì dân Việt chỉ có chừng 2.000 (xem Lê Kim Ngân, « Tổ chức chính trị nước ta thời Hùng Vương, » Tư Tưởng số 2, 1973. trang 82).

(14) V. Golovbew, « L‘Age du Bronze au Tonkin et dans le Nord Annam,» BEFEO, tome XXIX, 1929, trang 37.

(15) Đào Duy Anh, Nguồn gốc dân tộc Việt nam, bản Ronéo, trang 41.

(16) Xem H. Parmentier, Anciens Tambours de Bronze, BEFEO, tome XVIII, 1918.

(17) Toàn thư, quyển 1, Ngoại Kỷ, tờ 5a.

Cương mục lại thường dùng chữ O (quyển 1, tiền biên, tờ 5a).

Trần Thế Pháp, Lĩnh Nam chích quái, bản in của Lê Hữu Mục, quyển 1, trang 6 (phần chữ Hán).

(18) Kiyoshi Wađa, Shu dai no ban раku ni tsuite, Toyo - gakuho, quyển 29; trang 639-640 (trích dẫn theo Trần Kính Hòa, « Khảo về danh xưng Giao chỉ», tạp chí Đại Học Huế, số 16, trang 115).

(19) Trần Kính Hòa, « Khảo về danh xưng Giao Chỉ » Đại học Huế, số 16, trang 145.

(20) Hà Văn Tấn, Trở lại vấn đề tổtiên của người Việt, đăng trong tập san Nghiên cứu Lịch sử số 4 (tbáng 6.1959).

Trần Quốc Vượng, Hà Vấn Tấn, Lịch sử chế độ Cộng sản nguyên thủy ở Việt nam trang 189,190.

(21) Trần Kính Hòa, sách đã dẫn, trang 145-146.

(22) Kim Định, Việt lýTố Nguyên, trang 367.

(23) TriềuHán thưdẫn lời Trương Yếu cho rằng xưa kia người Việt không biết làm quần áo (y thường) nhờ Trung quốc sai sứ giả tới thông dịch ngôn ngữ, từ đó mới khai hóa, mới biết làm quần áo mà mặc, nên mới gọi là Việt thường (Hán thư, Giả Quyên Chi truyện, quyển 64 tờ 12b).

(24) Lịch sử chế độ Cộng sản nguyên thủy ở Việt nam, trang 192.

(25) Đào Duy Anh, Nguồn gốc dân tộc Việt nam, Hà-nội, 1946, bản ronéo, trang 13

(26) Sách Lộ Sửở đời Tống chép rằng: « Việt thường, Lạc Việt, Âu Việt, Âu Khải, Âu nhân, ThảÂu, Cung Nhân, Hải Dương, Mục Thâm, Phù Xác, Cầm nhân, Thương ngô, Man dương, Dương Việt, Quế Quốc, Tây âu, Quyên Tử, Sản Lý, Hải Quỳ, Tây Khuẩn, Kê Từ, Bộc Cầu, Tỉ Đái, Khu Ngô, gọi là Bách Việt (dẫn theo Đào Duy Anh, Đất nước Việt nam qua các đời, trang 16)

(27) Cối Kê là kinh đô của Việt Vương Câu Tiễn, nay thuộc huyện Nhật chiếu tỉnh Sơn đông.

(28) Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lịch sử chế độCộng sản nguyên thủy ở VN, trang 192.

(29) Do Trần Quốc Vượng và Hà Văn Tấn, sách đã dẫn, dẫn lại nơi trang 193.

(30) Sách đã dẫn, trang 193.

(31) Kim Định, Việt lý Tố nguyên, trang 60-61.

(33) W.G. Solheim II, New Light on a Forgotten Past, National Geographic, Vol. 139, no 3, March 1971, p. 339

Một Vài Nhận Định Mới Về Nguốn Gốc Dân Tộc Việt

MỘT VÀI NHẬN ĐỊNH

MỚI VỀ NGUỒN GỐC

DÂN TỘC VIỆT NAM

• Trương Đình

NGƯỜI Việt nam ta thường tự hào với quá khứ 4.000 năm văn hiến, nhưng một điều đáng buồn là chính ngay cả cỗi gốc của dân tộc, đến nay vẫn chưa được biết một cách rõ rệt.

Trong bài nầy, dựa vào một số tài liệu mới tìm thêm được gần đây, chúng tôi xin góp thêm một vài nhận định về nguồn gốc dân tộc Việt nam ta.

I.— NHỮNG KHÁM PHÁ VỀ KHẢO CỔ HỌC VÀ NHÂN CHỦNG HỌC

Từ đầu thế kỷ thứ 20, nhiều nhà khảo cổ học đã tổchức khai quật các di tích tiền sử ở Bắc Sơn, Hòa bình, Đông sơn... Kết quả cho thấy là đã có 5 giống người khác nhau sinh sống tại Bắc việt, suốt trong thời kỷ tiền sử, đó là các giống : Mélanisien, Indonésien , Négrito, Australoide, Mongoloide .

Giống Mélanisien là thổ dân, đãcó mặt tại Bắc việt từ thời đại đồ đá cũ, các giống sau mới di cư đến từ đầu thời đại đồ đá mới.

Theo Henry Mansuy, thì người Mélanisien đã sống cùng thời với người Indonésien và chính giống Indonésien đã góp phần lớn trong sự cấu tạo nên các giống người ở vùng Đông Nam Á. Giống Négrito, Australoide đến sau, rồi cuối cùng mới đến giống Mongoloide, nhưng giống Mongoloide có một ảnh hưởng đáng kể trong thành phần nhân chủng của dân cư Đông dương.

Với sự pha trộn của 3 giống người Mélanisien, Indonésien, Mongoloide và một phần nhỏ của giống Australoide, Négrito đã tạo thành giống Nam-á bao gồm các dân tộc Diến điện, Khmer, Thái lan, Lào, Mã lai á, Nam dương, Phi luật tân... và người Việt nam ta ngày nay.

Theo ông Hoàng Hưng, một sử gia mới nổi tiếng tại Bắc việt thì « những sọ người thuộc thời đại Hùng Vương mới phát hiện gần đây đều có những đặc điểm của tiểu chủng Australoide pha trộn với những đặc điểm Mongoloide, càng về sau những đặc điềm nam Mông gôn cộng chiếm địa vị ưu thắng đưa đến việc hình thành nhóm Nam á, nhóm nầy góp phần rất quan trọng trong thành phần nhân chủng của cư dân thời Hùng Vương. »

Nhậnxét nầy phù hợp với các cuộc nghiên cứu về nhân chủng học của các giáo sư ở Trường Viễn đông Bác cổ (Hà nội) thời tiền chiến. Theo hai Giáo sư P.Huart và Bigot cho thấy ít nhất có 2 giống người đã tạo nên người Việt nam : một thành phần bé nhỏcó lẽ là của giống Mélanisien và Indonésien, một

thành phần cao lớncó lẽ là giống Mongoloide. Về tập đoàn huyết hệ theo cuộc nghiên cứu của Bezacier và Marneffe thì huyết hệ của người Việt nam thuộc về loại Phi châu và Nam á cùng chung với các giống Bahnard, Rhadé, Chàm, Mường, Thái, Ainu (ở Nhật), người Mã lai ở Sumatra Java và người Malgache ở Madagascar.

Người Mường về huyết hệ gần giống với người Mã lai và Nam dương hơn người Việt, chứng tỏ là người Việt đãcó sự pha máu với một giống người khác, nhưng dẫu sao người Việt cũng gần với người Mường hơn người Trung hoa. Vì thế, về phương diện nhân chủng, Marneffe và Bezacier đãđề nghị lược đồ sau đây để trình bày nguồn gốc dân tộc Việt nam :

Dấu hỏi trong lược đồ, để chỉ một giống người đã sinh ra người Việt nam và người Thái, nhưng chưa biết đích xác là giống nào, nhiều học giả đã cho là giống Nam á, nhiều học giả khác lại cho là giống Indonésien.

Bây giờ ta hãy xét đến những điểm tương đồng về nghệ thuật cấu tạo của các di vật đã tìm thấy được tại các di tích đào được ở cuối thời đại đồ đá mới, tại Phùng nguyên, Lũng

hòa, Vịnh Hạ long... và nhất là trong thời đại đồ đồng, mà các loại trống đồng Kiểu I (theo Héger) đã tìm thấy trong một diện tích khá rộng rãi không những ở Bắc việt, Thái lan, Tứ xuyên, Vân nam, Lưỡng Quãng, mà còn đến tận Nam dương, Phi luật tân, Hawai, Équateur (Nam Mỹ). Những cảnh điêu khắc trên các di vật như cảnh tang lễ, cảnh giã gạo, cảnh người chèo thuyền hóa trang thành chim ... và các nét hoa văn khác làm cho ta phải ngạc nhiên hết sức về sự giống nhau của những người đã tạo ra trống đồng; phải chăng đây là do sự mậu dịch giữa các dân tộc, hay do sự di tản của một giống người trước hiểm họa xâm lăng?

Những dụng cụ bằng đồng tìm được trong các cuộc khai quật mới đây tại Đào thịnh, Lũng hòa, Làng vạc (Nghệ an)-... cho thấy là thời đại đồ đồng tại Việt nam đã có từ 2.000 năm TTL. Người ta cũng tìm được tại di chỉ Gò chiền, Đường mây những dụng cụ bằng sắt có vào khoảng thế kỷ thứ 4 TTL.

Những khám phá nay rất quan trọng, đã làm đảo ngược tất cả tin tưởng của nhiều người từ trước đến nay vào sử sách của Tàu, vì theo các sử sách nầy thì chính người Hán trong thời kỳ Bắc thuộc đã dạy cho dân ta cách dùng cày bừa bằng kim khí, bán cho dân ta trâu bò, dạy dân ta lễ nghĩa, lấy vợ gã chồng...

Sự thực đã trái lại. Khoa khảo cổ học, đã cho thấy là tại Trung hoa, thời đại đồ đồng mớicó từ đời nhà Thương, tức là sau ta hàng ngàn năm. Chính nhờ mang những đạo quân đông đảo, thiện chiến đến đổ hộ nước ta, mà người Hán đã học của chúng ta các kỹ thuật luyện kim, trồng tỉa... (cũng như người Mông cổ nhờ tài thiện chiến đã đô hộ được Trung hoa) rồi đem về truyền bá lại cho giống Hán. Nhưng với 1.000

rải rác ở Trung hoa;ở Bắc việt, ở quần đảo Hải nam, những nơi mà ngôn ngữ được biểu hiện trong cùng một nhómngôn ngữ mà Benedict gọi là Kadai.

Nhóm ngôn ngữ Kadai mới được nhận ra gồm có:

• Nhóm Lidialects của dần đảo Hải nam,

• Nhóm ngôn ngữ líêhlao của Nam trung Trung hoa.

• Nhóm ngôn ngữ Laqua và Lali ờ biên giới của Trung hoa và Bắc việt. Ngôn ngữ Thái và ngôn ngữ Kadai, Indonésien rất giống nhau về cú pháp, nhất là trong việc đặt các chữ phụ nghĩa sau, nhiều hơn là trước những chữ được phụ nghĩa Về ngữ căn, ngôn ngữ Thái có sự tương ứng với ngôn ngữ Indonésien được phối hợp với một đơn âm thể hiện trong tiếng Thái bởi một âm trung vị (mid-level).

Về tự vựng, văn phạm, cũng cónhiềuđiểm tương đồng trong ngôn ngữ Thái, Thổ, Li (ở biên giới Trung hoa, Bắc việt), Ahom. Lối làm thơ lục bát trước đây ta tưởng là của người Việt thuần túy, thì ngày nay người ta thấy cóở Thái lan, người Chàm từ lâu.

Khi nghiên cứu về tên của 2 con sông lớn ở vùng Đông nam Á là Dương tử giang và Cửu long giang, ta thấy cách phát âm của nhiều dân tộc rất giống nhau :

• Tên cổ của sông Dương tử là Giang. Từ Giang đọc theo Hán cổ là Khang. Cách phát âm nầy hiện được giữ lại trong các tiếng địa phương Quảng đông và Thượng hải.

Tên sông Mékong cũng cónhiều cách gọi khác nhau tùy theo tiếng nói của mỗi dân tộc. Người Việt gọi là Cửu long, Lào gọi là Nậm không (Nậm khoỏng), Khmer gọi là Mékong; người Tàu gọi là Khung giang ... là những dạng tương tự về mặt ngữ âm.

Để chỉ những vùng cư trú, tên nôm cổ của ta dùng chữ « Kẻ» (thay vì Làng) mà ngày nay ta còn thấy một vài vùng dùng đến như Kẻ noi (Cổ nhuế), người Mường cũng dùng chữ Kuelđể chỉ Làng. Sau này, bị ảnh hưởng của chữ Hán, chữ Kẻ đã được phiên âm thành Cổ, sự phiên dịch này dần dần trở nên thông dụng không những ởnước ta mà còn thấy trong địa danh ở những vùng Cam túc, Tứ xuyên, Quý châu, Vân nam, nhất là ở vùng Lưỡng Quảng.

Tiến sĩ Benedict đã đề nghị sự phân loại sau đây về ngôn ngữ Đông nam Á :

Ngôn ngữ đã có một sự tương đồng từ miền Cam túc, xuống Tứ xuyên, Vân nam, Lưỡng Quảng qua Lào, Thái lan ra đến đảo Hải nam làm cho ta nghĩ đến sự di tản của một giống người nào đó từ miền Tây bắc Trung hoa về Nam ?

III.— NHỮNG KHÁM PHÁ THEO SỬ LIỆU TRUNG HOA

Theo Sử gia Đào Duy Anh, thì từ đời Tháicổ, trong lúc giống Hán quanh quẩn ở lưu vực sông Hoàng hà (ứng vào các triều đại Nghiêu, Thuấn, Hạ, Thương) thì ờ miền Nam sông Dương tử, sông Hoài đã có những giống người văn hóakháchẳn với người phương Bắc, mà người Trung hoa gọi chung là Man Di, trong đócó người Giao chỉ là thường giao thiệp với người Trung hoa

Sách xưa nhất nói đến Việt nam ta viết vào thời Xuân thu Chiến quốc (thế kỷ thứ 5-3 TTL), trong đócónóiđến những sự việc ở vùng Lưỡng Quãng, rồi đến bộ Nhị thấp Tứ sử (Sử ký của Tư Mã Thiên, Tiền Hán thư của Ban Cố, Hậu Hán thư của Phạm Việp...)

Arousseau khai thác tài liệu cổ của Trung hoa nói trên, đã cho rằng người Việt nam trước ở Trung hoa rồi mới sang Bắc việt. Theo sử Trung hoa, thì từ thế kỷ thứ XI-TTL đã thấy nói đến nước Sởở hai tỉnh Hồ nam và Hồ bắc. Đến thế kỷ thứ IX- TTL, một ngành của vương quốc Sở di cư dọc theo Dương tử giang và định cư ở Triết giang, thành lập một vương quốc lấy tên là VIỆT vào thế kỷ thứ VI -TTL. Năm 333-TTL, nướcSở đánh bại nước Việt, người Việt phải chạy về Nam chia thành nhiềunhóm :

1. Đôngâu hay là Việt Đông hải thuộc miền Ôn châu (Chiết giang)

2. Mân việt (Phúc kiến)

3. Nam việt (Quãng đông, và Bắc Quãng tây)

4. Lạc việt hay Tây âu việt ở Nam Quãng tây và Bắc việt

Sau nầy ba nhóm trên bị người Hán đồng hóa chỉ còn lại nhóm Lạc việt.

Vậy theo sử sách của Tàu thì người Việt nam chính là do người Lạc việt, trước ở miền Nam Trung hoa sau di cư đến Bắc việt, hợp với thổ dân tại đấy thành người Việt nam ngày nay.

Theo truyền thuyết thì dưới thời Hùng Vương thứ I, nước ta có địa giới kéo dài đến Dương tử giang, những đến cuối đời vua Hùng Vương thứ 18 thì địa giới chỉ còn bao gồm vùng

Bắc Việt và 3 tỉnh Thanh, Nghệ, Tĩnh. Phải chăng địa giới nầy đã bao gồm cả các nước Sở Việt mà người Trung hoa gọi là Man Di ? Còn về số đời vua chỉ có 18 đời lại ứng với thời gian 2.621 năm thì giải thích thế nào? Phải chăng là « một con số tùy tiện thêm vào, » « bắt đầu từ thời Lê sơ » hay là thời gian đóđã có 18 dòng họ khác nhau nối ngôi ? Theo tác giả Việt sử lược thì đời Hùng Vương mới xuất hiện vào thế kỷ thứ VII-TTL. Trong Việt sử lược của Vũ Quýnh chép rằng : «Năm 690-TTL ở bộ Gia ninh có người dị thường dùng thuật huyền bí khuất phục các bộ lạc, tự xưng là HùngVương, đặt tên nước là Văn lang, thắt nút giây đề ghi nhớ ».

Trong bộ Tiền Hán thư của Ban Cố soạn, đã nêu một vài con số về hộ khẩu ở các quận Giao chỉ, Cửu chân, Nhật nam làm cho ta suy nghĩ. Sách đó cho biết vào thế kỷ thứ I-STL miền Giao chỉ có 92.440 hộ, tức là 746.237 nhânkhẩunhiều gấp đôi tổngsổ dân của quận Hợp phố, Nam hải, Uất lâm, Thương ngô (tương đương với Lưỡng Quảng ngày nay), cả 4 quận này chỉ có 71.805 hộ với 390.555 khẩu. Phải chăng vì dân Lạc việt bị giống Hán xâm lăng, nên đã bỏ miền Lưỡng Quảng vào Bắc việt, khiến cho Bắc việt sau mấy thế kỷ đã trở nên đông đúc, còn miền Lưỡng Quảng chưa được phát triển mấy với số chủ nhân mới ?

Nhà sử học Từ Tùng Thạch cũng nhận xét: « Nhân khẩu của quận Giao chỉ so với quận Nam hải nhiều gấp 8 lần ». Xem thế thì miền Giao chỉ rất thích hợp với sự cư trú của loài người nên văn hóa tất nhiên phải phát triển nhanh và trước văn hóa của Lưỡng Quảng ?

IV.- TỔNG KẾT

Qua các tài liệu đã trình bày trên, chúng tôi có một nhận định như sau về nguồn gốc dân tộc ta :

Dân tộc ta là một nhóm trong giống người, mà sử sách Trung quốc gọi là MAN DI, các nhà cổ nhân loại học gọi là INDONÉSIEN. Giống người này có lẽ phát xuất từ Tâybắc sông Hoàng hà. Họ đã định cư tại miền này suốt trong thời đại đồ đá cũ, cách đây ít nhất hơn 10,000 năm, đồng thời với người Hán.

Sự va chạm ngày càng lớn, khi nhânkhẩu mỗi ngày một tăng giữa nòi Hán (Mongoloide) và Indonésien, có khi Hán thắng, có khi Indonésien thắng.

Sau đó người Hán đã thắng (ghi dấu bằng trận đánh giữa Hoàng Đế và Suy Vưu) và giống Indonésien đã phải bỏ lưu vực Tây bắc Hoàng hà để di cư theo hai đường :

1.— Một theo đường bể đổ bộ lên Bắc việt, rồi từ đó sang ; Phi luật tân, Nam dương, Mã lai. Sự di cư nầy bằng đường bể ; nhanh chóng, nên ngày nay giống Indonésien ở những vùng nầy nguyên giống hơn.

2.— Một theo đường bộ di tản trên lục địa Trung hoa rồi đi dần về phía miền Dương tử giang. Nhóm nầy chia thành nhóm nhỏ :

• Nhóm người Miêu, Man đi về miền Tây nam định cư ở miền Vân nam, Quý châu, Tứ xuyên, Cam túc.

Nhóm người Thái bành trướng rộng rãi nhất. Họ di cư đến Diến điện, Ấn độ nhưng sau lại bị giống Aryen đánh đuổi phải quay ngược trở về Bắc lập nên các nước Thái, Lào và định cư ở miền Bắc việt, Vân nam, Quý châu, Quảng đông, Quảng tây, ra đến tận đảo Hải nam

Nhóm người Việt theo bờ bể định cư ở Triết giang, Phúc kiến, Quàng đông, Quảng tây rồi đến Bắc việt hợp thổ dân Mélanisien và giống Thái đã đến trước thành người Việt ngày nay.

Trong nhóm người Thái di cư đến Ấn độ, có một số đã hợp với thổdân Dravidien để thành lập các nước Phù nam, Khmer, và có lẽ cả một số bộ lạc ở cao nguyên Trung phần hiện nay như Bahnar, Sédang.

Để tóm lược nhận định này, chúng tôi đề nghị một lược đồ sau đây để trình bày nguồn gốc dântộc Việt nam.

Lớp người Nam thiên đợt I vì đi đường biên nên đã tới định cư tại Bắc Việt nam và Lưỡng Quảng trước, lớp người Nam thiên đợt II theo đường lục dịa. Thời gian chính thức của đợt Nam thiên I phải đợi những khai quật của khoa Khảo cổ học để xác định. Nhưng dựa vào những khai quật gần đây của các sử gia miền Bắc và của ông Solheim ở Thái lan thì tại địa bàn sông Nhị và miến Bắc Thái lan đã có một nền văn minh định cư nông nghiệp lâu ít nhất 5, 6 nghìn năm hay hơn nữa. Dựa vào những khai quật này những sử gia trên đã đưa ra thuyết « nguồn gốc tại chỗ » để bác thuyết nguồn gốc từ phương Bắc. Tuy nhiên, theo thiển ý việc khám phá ra một nền văn minh tối cổở địa bàn Bắc Việt nam và Bắc Thái lan chưa đủ để bác thuyết Nam thiên, trái lại còn làm cho thuyết này có thêm luận cứ vững chắc. Chính vì tới Bắc Việt nam trước bằng đường biển nên lớp người Cổ Việt đãcó thể định cư ở Bắc Việt nam và tạo ra tại đây một nền văn minh độc đáo sớm hơn cổ Việt, Nam thiên bằng đường bộ. Hơn nữa những khai quật tại địa bàn sông Nhị và Bắc Thái lan phải được cắt nghĩa trong toàn bộ những khám phákhác như ngôn ngữ tỷ giảo, đo

sọ, sử liệu cổ Trung hoa, phong tục học, truyền thuyết dân tộc v.v... Mà xét như thế thì những khai quật của khảo cổ học tại Bắc Việt nam và Bắc Thái lan vừa ăn khớpvới toàn bộ cuộc nghiên cứu về nguồn gốc dân tộc ta lại vừa rọi sáng được nhiều nghi vấnlớn lao củacổ sử Việt, như huyền thoại Lạc Long Quân « tuần thú phương Nam », vấn đề kết hợp Âu việt và Lạc việt, kết hợp Đại việt về Chàm.

Để tóm lược nhận định này, chúng tôi đề nghị một lược đồ sau đâyđể trình bày nguồn gốc dân tộc Việt nam.

Chúng tôi xin minh xác lược đồ nầy, chỉ là ý kiến riêng của chúng tôi, dựa vào những điều đã và mới khám phá được của các tài liệu khảo cổ, nhân chủng, sử học và ngôn ngữ học. Chúng tôi hy vọng rằng chẳng bao lâu nữa ý kiến nầy sẽ được

các khám phá mới của khoa học chứng minh với đầy đủ dữ kiện hơn.

Trong lúc chờ đợi, chúng tôi thành tâm mong mỏi rằng, dân tộc của cả vùng Đông nam Á sớm tìm thấy được cỗi gốc chủng tộc và văn hóa của mình mà thống nhất thành một khối, Liên bang, để quân bình lực lượng với các dân tộc thuộc khối Anglo-Saxon, Bạch Nga, nhất là của nòi Hán để ngăn chận manh tâm bành trướng của bất cứ khối nào nhất là của nòi Hản.

Dân tộc Do thái sau 3.000 năm linh lạc, đã từ khắp 4 phương trời trở về miếng đất xưa lập quốc, rồi chỉ 20 năm sau đã chiếm lại một phần những vùng đất trù phú của tiền nhân, làm cho cả thế giới khâm phục, thì giống INDONÉSIEN ta, với địa giới còn khá rộng rãi, lại chẳng biết đoàn kết đề thống nhất đất đai, xây dựng lại cái quá khứ oai hùng hay sao ? Tất cả chỉ là do sự trưởng thành về ý thức chủng tộc mà chúng tôi nghĩ rằng người Việt nam ta phải dẫn đầu trong nhiệm vụ phát triển và trau dồi cho ngày thêm lớn mạnh.

TRƯƠNG ĐÌNH

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1) Nguồn gốc Mã lai Á của người Việt nam (Bình Nguyên Lộc)

2) Thời đại Hùng Vương (Hà nội) của (Vân Tân, Nguyễn Linh, Hoàng Hưng).

3) Nguồn gốc dân tộc Việt nam (Đào Duy Anh)

4) The Thai’s Peoples (Erik Seidenfaden)

5) Connaissance du Vietnam (P.Huard).

Đã phát hành :

HẢI TRIỀU ÂM

Số Đặc Biệt Phật Đản 2518

Chủ Nhiệm, Chủ Bút :

•

T.T. THÍCH MÃN GIÁC

một nội dung phong phú :

TÔN GIÁO CHÍNH LÀ NỀN VĂN MINH NHÂN LOẠI * LŨY TRE LÀNG * SUY TƯ VỀ BẠO LỰC NHÂN THỜI XUÂN THU CHIẾN QUỐC * MIỀN NAM ĐÀNG CỰU * LIÊN HỆ VĂN HÓA ẤN – VIỆT TRƯỚC THỜI TRIỆU ĐÀ * HOÀN CẢN LỊCH SỬ HUẾ - THỪA THIÊN * GIÁO LÍ CỦA ĐỨC THẾ TÔN SOI SÁNG VỊ TRÍ VÀ LẬP TRƯỜNG HIỆN TẠI PHẬT GIÁO NHƯ THẾ NÀO ? * SỰ THỰC HÀNH CỦA THIỀN TÔNG VIỆT NAM …

với những cây bút giá trị :

Thích Mãn Giác★Toan Ánh★Thạch Trung Giả★Ngô Văn Phát★Bình Nguyên Lộc★Tô Hữu Quỵ★Trần Ngọc Ninh★Tuệ Sỹ

một hình thức trang nhã

Niên Đại Hình Thành Kinh Điển Đại Thừa

NIÊN ĐẠI HÌNH THÀNH

KINH ĐIỂN ĐẠI THỪA

Thích Viên Dung

PHẬT giáo Đại thừa đã có ảnh hưởng lớn tại Trung, Đông và Đông Nam châu Á. Đó là một sự thực lịch sử không thể phủ nhận. Nhưng Phật giáo Đại thừa đã bắt đầu từ lúc nào ? Do những nguyên nhân nào ? Và được phát triển theo một chiều hướng nào ? Đó là những vấn đề mà những người nghiên cứu Phật giáo đã và đang cónhiều bàn cãi.

Trước hết, Phật giáo Đại thừa xuất hiện vào lúc nào ? Qua kinh điển cũng như trong lịch sử Ấn độ, không cho thấy một câu trả lời nào thỏa đáng. Nhiều giả thiết được nêu lên, nhiều suy định dựa theo các công trình nghiên cứu được phát biểu. Và, một trong những phương pháp để truy tầm niên đại thành lập Phật giáo Đại thừa là truy tầm niên đại hình thành kinh điển Đại thừa.

Khi có kinh điển Đại thừa thì tư tưởng Đại thừa đãcó trước đó rồi. Đó là một nhận định rất được phổ cập. Cho đến nay, các nhà nghiên cứu Phật giáo đều đi đến một nhận

định chung : có thể chia lịch sử Phật giáo làm ba thời kỳ. Từ khi Phật nhập Niết bàn cho đến lúc giáo đoàn chính thức bị chia đôi. Thời kỳ này kéo dài trên 100 năm (1), được gọi là Phật giáoNguyên thủy. Biến cố chia đôi giáo đoàn Nguyên thủy mở màn cho một thời kỳ tranh chấp và chia nhỏ thành nhiều bộ phái. Có đến 18 bộ phái trong vòng 5 thế kỷ đầu của lịch sử Phật giáo (2). Thời kỳ này được gọi là thời Phật giáo bộ phái. Trong thời bộ phái, có một bộ phái nổi bật hẳn lên và phát triển theo một con đường riêng biệt. Đó là Phật giáo Đại thừa. Chữ « Tiểu thừa » được bộ phái này dùng đề gọi những bộ phái còn lại,Phật giáo Nguyên thủy, Phật giáo bộ phái và Phật giáo Đại thừa; Đó là chữ dùng của hầu hết những người nghiên cứu Phật giáo. Cũng có người gọi Phật giáo Nguyên thủy, Phật giáo Tiểu thừa và Phật giáo Đại thừa. Thiết tưởng lối gọi thứ nhứt có tánh cách khách quan và thích hợp với phạm vi nghiên cứu hơn. Ngược lại, cũng có người chỉ gọi có 2. Phật giáo Nguyên thủy và Phật giáo phát triển (trong đó có bộ phái và Đại thừa). Và, đi xa hơn, còn có người ngầm ý cho rằng « Phật giáo phát triển » không còn tánh cách «chánh thống » ... Khỏi phải nóidông dài, lối phân chia và nhận định như trên không những khác xa với thực tế lịch sử mà còn thêm tánh cách cực đoan cục bộ.

Dĩ nhiên, trong hơn 100 năm Phật giáo Nguyên thủy, khôngphải là không có những sự khác biệt ý hướng. Phật giáo Đại thừa cũng không phải đoạn tuyệt hẳn những liên hệ với Bộ phái, cũng như lối phân chia niên đại trên đây không phải là không có nghi vấn. Nhưng tất cả chi tiết về các vấn đề trên vì chưa phải là muc tiêu của bài này, xin được phép gác lại, sẽ bàn đến trong những phần sau.

Trở lại vấn đề, đó là niên đại hình thành kinh điển Đại thừa. Và từ đó có thể suy định ra niên đại thành lập Phật giáo Đại thừa.

Kinh điển Đại thừa hầu hết đều bị thất lạc, nhất là khi Hồi giáo xâm nhập vào Ấn độ vào thế kỷ II. Được coi như khá đầy đủ là kinh điển Đại thừa được dịch ra Hán văn. Ngoài ra, còncó những bản dịch ra tiếng Tây tạng. Và, ngày nay, người ta còn tìm lại được một ít kinh điển Đại thừa bằng nguyên ngữ chữ Phạn. Như thế, tài liệu văn học của Đại thừa còn lại hiện nay, phần lớn là những kinh được dịch ra chữ Hán. Do đó, vấn đề được đặt ra : những kinh điển Đại thừa được dịch ra Hán văn đầu tiên vào năm nào ? Vấn đề này sẽ kéo theo một vấn đề khác. Những ai là người phiên dịch đầu tiên tại Trung quốc ? Giải quyết được hai vấn đề này tức tìm được phần đầu cho câu giải đáp về niên đại hình thành kinh điển Đại thừa.

I.— NHỮNG NGƯỜI DỊCH KINH ĐẠI THỪA ĐẦU TIÊN TẠI TRUNG QUỐC.

Theo lịch sử Phật giáo Trung quốc, những người dịch kinh đầu tiên được kể đến là An Thế Cao, Chi Lâu Ca sấm, Trúc Phật Sóc, Nghiêm Phật Chu, An Huyền, Chi Diệu, Chi Khiêm... Nhưng những kinh do An Thế Cao dịch « đều là kinh Tiểu thừa » (3) vìkhông hợp với mục tiêu bài này, nên không bàn đến. Trong số những người còn lại, Chi Lâu Ca Sấm và Chi Khiêm được xem là những người dịch kinh Đại thừa nhiều nhất. Và hơn thế nữa, đã dịch những kinh trọng yếu của Đại thừa. Nếu Trúc Pháp Hộ và La Thập được kểlà những người phiên dịch quan cho thời kỳ sau khi Chi Lâu Ca Sấm và Chi Khiêm quả là

những người quan trọng trong công việc phiên dịch kinh điển Đại thừa trong thời kỳ đầu tại Trung quốc.

Theo Cao tăng truyện. Chi Lâu Ca Sấm (Lokaraksa, còn gọi tắt là Chi Sấm) đến Lạc dương vào thời Linh đế (167-189) nhà Hậu Hán. Đến giữa niên hiệu Quang hòa và Trung bình (178- 189), mới phiên dịch kinh điển từ chữ Phạn ra. Và những kinh do Chi Sám dịch cũng được Cao tăng truyện ghi lại như sau:

« Khoảng giữa niên hiệu Quang hòa và Trung bình, phiên dịch từ chữ Phạn ra 3 bộ Bát nhã đạo hạnh, Bát châu tam muôi, Thủ lăng nghiêm tam muội. Lại dịch thêm 10 bộ nữa, trong đócó kinh A xà thế vương, kinh Bảo tích... (4)»

Các kinh lục Trung quốc đều thừa nhận việc phiên dịch của Chi Sấm. Chỉ có số kinh được dịch ra là mỗi người ghi mỗi khác. Chẳug hạn, trong Xuất Tam tạng ký tập (5), Tăng Hữu đã dựa vào Tống lý chúng kinh mục lục của Đạo An (6), mà ghi số kinh được Chi Sấm dịch là 14 bộ, 27 quyển (7). Sau Xuất Tam tạng ký tập, có Lịch đại Tam bảo ký của Phí Trường Phòng, tăng số kinh dịch của Chi Sấm lên 21 bộ, 63 quyển (8). Khai nguyên Thích giáo lục của Trí Thăng lại thêm 2 bộ nữa thành ra 23 bộ, 67 quyển (9).

Các học giả Nhựt bản hiện đại có nhiều nghiên cứu về các bản kinh dịch ra Hán văn và các kinh lục Trung quốc. Mặc dầu cónhiều ý kiến sai khác nhau, nhưng tất cả đều đồng ý là Chi Sấm có dịch và dịch những kinh trọng yếu của Đại thừa như kinh Bát nhã Đạo hạnh 10 quyển, kinh Bát châu tam muội 1 quyển, kinh Thủ lăng nghiêm 1 quyển, kinh A sơ Phật quốc 2 quyển, kinh A xà thế vương 2 quyển. . . Trong số này, các kinh Bát nhã Đạo hạnh, A xà thế, A sơ Phật quốc, theo giáo sư Tokiwa Daijo, là những bản hiện còn lưu hành. Kinh Thủ lăng

nghiêm Tam muội do Chi Sấm dịch đã bị thất lạc. Kinh Bát châu Tam muội hiện còn hai bản dịch. Một bản 1 quyển (Đại Chánh Tạng qu.13 từ. tr. 897) và một bản 3 quyển (ĐCT qu. 3 từ tr.902), cả hai đều ghi Chi Sấm dịch. Nhưng theo giáo sư Tokiwa, bản một quyển do Chi Sấm dịch, còn bốn 3 quyển chưa được xác định (11). Đó là đại lược những điều có liên quan đến Chi Sấm.

Chi Khiêm là một cư sĩ người Nhục chi. Ông học với Chi Lượng là đệ tử của Chi Sấm (12). Theo Xuất Tam tạng ký tập của Tăng Hữu ghi rằng: đời Ngô, từ niên hiệu Hoàng Vũ (222- 228) đến giữa niên hiệu Kiến Hưng (252-253) (13) trong khoảng 30 năm, đã dịch tất cả 36 bộ 48 quyển, trong đó có những bộ quan trọng của Đại thừa như kinh Duy ma cật 2 quyển, kinh Đại A Di Đà 2 quyển, kinh Huệ ấn Tam muội 1 quyển, kinh Bổn nghiệp 1 quyển, kinh Minh độ 4 quyển, kinh Thủ lăng nghiêm 2 quyển... (14). Nhưng trong Cao tăng truyện của Huệ Hiệu lại ghi « đời Ngô từ niên hiệu Hoàng Vũ nguyên niên đến giữa niên hiệu Kiến Hưng, những kinh được dịch ra là Duy ma, Đại bát nê hoàn, Đoan ứng bổn khởi... 49 kinh » (15). Ở Lịch đại Tam bảo ký, tăng lên 129 bộ, 152 quyển (16). Trong Khai nguyên Thích giáo lục, Phí Trường Phòng từ 129 bộ giảm bớt 44 bộ, tăng thêm 3 bộ thành ra 88 bộ, 118 quyển (17).

Như trên, mặc dầu cónhiều ghi nhận sai khác, nhưng không ai có thể phủ nhận việc phiên dịch của Chi Khiêm. Và những kinh do ông dịch, phải nói là rất nhiều cả Đại thừa lẫn Tiểu thừa.

Các học giả Nhựt bản đều đồng ýđại cương như thế. Về chi tiết, giáosư Sakaino Koyo cho rằng kinh Đại A Di Đà do Chi Khiêm dịch có thể là bản « A Di Đà tam đa tam Phật tát

đỏa Phật đàn quá độ nhân đạo kinh » hiện còn lưu hành (ĐCT qu. 12 từ tr. 300) (18). Các học giả Shiio, Tokiwa, Mochizuki (19) đều nói rằng kinh A Di Đà do Chi Khiêm dịch là bản dịch đầu tiên được lưu truyền ở Trung quốc. Còn kinh Duy ma cật hiện lưu hành, theo sự nghiên cứu về dịch ngữ trong bản này, giáo sư Tokiwa nóicónhiều chỗ cho thấy Trúc Pháp Hộ đã tu chỉnh lại bản dịch của Chi Khiêm (20). Kinh Bổn nghiệp được suy định là kinh Bồ tát bổn nghiệp hiện còn lưu hành (ĐCT qu. 10 từ tr. 446). Bộ này là bản dịch khác của phẩm Tịnh hạnh trong kinh Hoa nghiêm, nói về những sinh hoạt của Bồ tát vàđược coi như là một kinh trọng yếu. Kinh Minh độ được suy định là kinh Đại minh độ 4 quyển hiện còn (ĐCT qu. 8 từ tr. 478). Như thế, Chi khiêm đã dịch những kinh liên quan đến tín ngưỡng Phật A di đà như kinh Đại A di đà, liên quan đến kinh Bát nhã như kinh Minh độ, kinh Thủ lăng nghiêm, kinh Duy ma, liên quan đến kinh Hoa nghiêm như kinh Bổn nghiệp...

II.— NƯỚC NHỤC CHI

Những người dịch kinh trong thời kỳ đầu tại Trung quốc đều xuất thân từ nhiều xứ khác nhau. Theo thông lệ, những người có tên bắtđầu bằng chữ « An » như An Thế Cao xuất thân từ An tức (Parthia), bằng chữ « Trúc » xuất thân từ Ấn độ, bằng chữ « Khang », từ Khang cư (Kirgiz) và chữ « Chi », từ Nhục chi (Kusãna). Chi Sấm, Chi Khiêm người nước Nhục chi. Chi Sấm đến Lạc dương vào thời Linh đế (167-189) nhà Hậu Hán và bắt đầu dịch kinh giữa niêu hiệu Quang hòa Trung bình (178-189). Như vậy, cóthể Chi Sấm đã rời khỏi Nhục chi khoảng từ năm 150 sau tây lịch. Vậy Nhục chi là một xứ như thế nào, và vào thời kỳ trên, đã có những liên quan gì với Phật giáo Đại thừa ?

Gọi là Nhục chi là gọi theo các tài liệu Trung quốc. Theo Sử ký quyển 123, thiên Đại uyển liệt truyện hay theo Hậu Hán thư trong phần Tây vực truyện, nước Nhục chi, lúc đầu, được ghi nằm vào khoảng giữa Đôn-hoàng và Kỳliên. Sau bị Hung nô đánh thua phải chạy về phía tây vượt qua Đại uyển (Far- ghãna), đánh nước Đại hạ (Bactria) làm thần thuộc rồi kiến lập một quốc gia nằm phía bắc sông Quy thủy (Oxus). Theo sự khảo sát của các học giả hiện đại, cóthể nói sự việc trên xảy ra vào khoảng thế kỷ thứ 2 trước tây lịch (176-126) (21). Lúc bấy giờ, nước Nhục chi nằm vào phía bắc sông Quy thủy, nam có nước Đại hạ, tây cónước An tức, bắc giáp nước Khang cư. Ngày nay có thể suy định nằm vào địa phương Sa man căn.

Trương Khiên đi sứ Nhục chi vào thời Hán Vũ Đế niên hiệu Nguyên sóc nguyên niên (128 trước tây lịch) (22). Như vậy có thể hiểu vào thời này, nước Nhục chi khá mạnh được nhà Hán chú ý đến. Theo tôi liệu ở Hậu Hán thư (23), sau khi định cư, nước Nhục chi chấm dứt đời sống du mục sinh hoạt theo đời sốngđô thị. Tại đây, Nhục chi chia ra thành 5 chức tộc trưởng để cai trị dân chúng. Khoảng 100 năm sau, một trong 5 tộc trưởng là Quý sương Hấp hầu trởnên mạnh đổi tên là Kujula Kadphisès (Khưu Tựu Chước) diệt 4 tộc trưởng kia tự xưng làm vua đặt tên nước là Quý sương (Kusãna). Rồi đánh chiếm An tức phía tây, chiếm Cao phụ là cửa ngõ ăn thông vào phía bắc Ấn độ, diệt cácnước Kê đạt, Kế tân (Kasmira) mở rộng lãnh thổ. Đến đời con là Wina Kadphisès thôn tính luôn xứ Thiên trúc (lưu vực sông Indus) đặt người cai trị. Từ đónước Nhục chi trởnên giàu mạnh lừng lẫy ở miền bắc Ấn độ. Các xứ khác đều gọi là Kusãna, nhưng vào đời Hán, cứ quen theo danh xưng thời xưa mà gọi là nước Nhục chi hay Đại Nhục chi.

Người nối ngôi vua Wina Kadphisès không ai xa lạ. Đó là vua Kaniska, một người thường nghe nói đến trong lịch sử Phật giáo. Niên đại của vua Kahiska, cho đến nay, chưa được xác định rõ ràng. Thuyết mạnh hơn hết cho rằng vua lên ngôi khoảng năm 78 sau tây lịch. Nhưng gần đây, căn cứ vào thành quả của các nhà khảo cổ mà cónhiều thuyết được nêu ra, trong đó có J. Marshall nóirằng triều đại vua Kaniska từ năm 128 đến năm 151 sau tây lịch và Sten Know nói từ năm 129 đến năm 152 (24).

VuaKaniska lập kinh đô ở Purusapura (nay là Peshawar), lấy bắc Ấn độ làm trung tâm để thiết lập một vương quốc đủ các chủng tộc, du nhập đủ thứ văn hóa Hy lạp, La mã, Trung hoa hợp với văn hóa Ấn độ thành một thứ văn hóa đặc biệt : văn hóa Gandhãra.

Vua Kaniska còn là một Phật tử hết lòng hộ trì và phát triển Phật giáo. Dưới thời vua trị vì, cótổ chức một cuộc kết tập kinh điển Phật giáo, về cuộc kết tập này cónhiều truyền thuyết khác nhau, có thuyết nói ở Kundalavana Vihãra (Hoàn lâm tịnh xá) thuộc vùngKasmira ; có thuyết nói ở Tăng viện Kuvana xứ Jalandhara thuộc vùng Punjab (25). Vua cũng cho xâynhiều tháp thờ Phật khắp nơi trong nước và một tháp tráng lệ được dựng lên tại thủ đô Purusapura. Tháp này ngày nay không còn. Nhưng những người chiêm bái Trung hoa vào thời sau có ghi chép. Và gần đây Spooner đã tìm thấy di tích ngôi tháp này trong một cuộc khai quật vào năm 1908-1909 (26). Trong những di tích này, người ta còn tìm được thêm một hộp dùng để đựng xá lợi, trong đó có khắc chữ và chạm trổ hình Phật, Phạm thiên, Đế thích. Phân tích những điều uày, người ta được biết vua Kaniska quy y với Nhứt thiết Hữu bộ. Và mặt

khác người ta cũng kết luận rằng bên cạnh Phật giáo, các tín ngưỡng khác vẫn được tôn trọng và để cho tự do phát triển. Còn chứng minh cho điều này là những hình ảnh khắc trên đồng bạc phát hành dưới thời vua Kaniska. Có đồng khắc hình Phật, nhưng cũng có đồng khắc hình các vị thần gió, thần lửa (27). Sự kiện này làm cho một số người nghiên cứu ngạc nhiên. Một dân tộc, tính vốn hung bạo ở Trung Á như dân Kusãna mà lại chấp nhận nguyên tắc tự do tôn giáo. « Phải chăng hoàn cảnh xã hội tôn giáo Ấn độ đã thay đổi những người chinh phục họ » ? (28). Radhakrishnan trong quyển Indian Philosophy cũng đã xác nhận điều này. Ông nói những bộ lạc bán khai đã chiếm vùng Punjab và Kashmir. Những người ngoại quốc này đã chấp nhận và nuôi dưỡng tôn giáo ngôn ngữ, văn hóa của cácdân Phật giáo mà họ chinh phục ở vùng này. Kanaiska, một trong những ông hoàng mạnh nhất đã trở thành Phật tử (29). Chính vì những yếu tố trên mà dưới triều đại Kaniska, Phật giáo được triển khai rộng rãi không khác gì thời vua A dục ở Trung Ấn. Và phải chăng vào thời này, Phật giáo được truyền vào Trung hoa nhiều hơn và được phiên dịch ra ?

Sau khi vua Kaniska băng hà, nước Nhục chi trởnên yếu dần và chẳng bao lâu rơi vào tình trạng phân hóa, quân chủ địa phương trong khi ở Trung Ấn, vương triều Gupta được thiết lập. Một điều đáng chú ý là vùng bắc Ấn độ, trước khi bị người Nhục chi cai trị, đã có người An tức (Parthia) chi phối tại đó rồi. Trước người An tức là người Saka, trước người Saka là người Hy lạp. Và vị vua gốc Hy lạp nổi danh là vua Menadros (cũng gọi là Milinda hay Menander) đã trị vì ở đây khoảng lừ năm 160 trước tây lịch (30), đã thọ giáo với ngài Na Tiên tỳ kheo (Nãgasena) mà câu chuyện còn được nhiều người biết đến (kinh Na Tiên tỳ kheo hay Milindapanha). Bởi thế, dầu có bị thay đổi người cai trị nhiều lần, nhưng văn hóa tôn giáo, nhất là Phật giáo Hữu bộ, từ lâu đãcó thế lực tại đây vẫn được duy trì và có khi còn được pháttriển mạnh mẽ hơn như dưới thời vua Kaniska.

Qua một phần dâng dài về nước Nhục chi, bắc Ấn độ và vua Kaniska, người ta có thể tìm ra được những gì có liên quan đến sự hình thành kinh điển Đại thừa ? Có thể nói ngay là không tìm được gì cả. Nhưng muốn phăng đến chỗ hình thành đầutiên của kinh điển Đại thừa, không thể không đi qua con đường này.

Câu chuyện lịch sử trên đã cho biết điều đó. Điểm thứ nhứt từ trước đến đây vùng bắc Ấn là vùng có thế lực của Hữu bộ. Cho đến ông vua cai trị nổi danh Kaniska còn

phải quy y với Hữu bộ. Theo truyền thuyết, cuộc kết tập giáo lý dưới thời vua Kaniska là kết tập giáo lý của Hữu bộ. Truyền thuyết nói mỗi ngày vua thỉnh một vị sư vào cung nghe pháp. Nhưng vua nhận thấy có nhiều chỗ sai biệt trong giáo lý mà vua được nghe. Nhà vua bèn nêu nỗi thắc mắc này với ngài Hiếp tôn giả (Pãrsva) và được biết cónhiều khuynh hướng khác nhau ngay trong Hữu bộ. Do đó vua mới đề xướng một cuộc kết tập giáo lý, dĩ nhiên là giáo lý cho Hữu bộ. Một vùng như vậy chắc chắn không phải là đất xuất hiện những bộ kinh đầu tiên của Đại thừa.

Tuy nhiên, điểm thứ hai, chính nhờ vùng này mà kinh điển Đại thừa được pháttriển. Thật vậy, nhờ chánh sách rộng rãi đối với mọi khuynh hướng tín ngưỡng của vua Kaniska mà kinh điển Đại thừa được phát triển ở đây. Những kinh do An Thế Cao dịch ra tại Trung quốc được ghi nhận « toàn là kinh Tiểu thừa » như đã nói từ trước trong khi kinh do Chi Sấm, Chi Khiêm dịch cócả kinh Đại thừa lẫn Tiểu thừa. Phải chăng đó là phản ảnh

phần nào chánh sách dung hợp mọi khuynh hướng của vua Kaniska. Một khi yếu tố khác không kém phần quan trọng, đó là chữ Phạn được dùng thay thế chữ Praprit (31). Dĩ nhiên, sự kiện này cónhiều hậu ý của người cai trị. Nhưng, riêng về phương diện phát huy giáo lý Đại thừa, thì quả là một yếu tố thuận lợi, thì kinh điển Đại thừa đều được ghi chép bằng chữ Phạn. Và cũng vì điểm này, mà cónhiều người đã cho những kinh điển về sau của Đại thừa có thể đã được ghi chép tại vùng này.

Từ những điểm trên có thể đi đến điểm thứ ba. Ở đây không có sự bắt đầu của kinh điển Đại thừa, chỉ lãnh phần tiếp nối và phát triển. Như vậy, sự bắt đầu phải có ở chỗ khác và phải có trước nữa. Một bằng chứng là kinh Bát nhã.Nền văn học Bát nhã này được xem như xuất hiện sớm nhứt trong văn học Đại thừa. Nhìn vào bộ kinh Bát nhã đồ sộ còn lại ngày nay, về lượng cũng như phẩm, thì đủ biết nền văn học này không thể hình thành một sớm một chiều được. Những kinh liên quan đến hệ thống Bát nhã được Chi sấm, Chi Khiêm dịch ra trước tiên tại Trung quốc là kinh Đạo hạnh Bát nhã, kinh Đại minh độ. Những bộ này thuộc về hệ thống Tiểu phẩm Bát nhã. Do đó ngưởi ta nghĩ rằng lúc bấy giờ những kinh thuộc hệ thống Đại phẩm lúc bấy giờ chưa được truyền đến Nhục chi. Điều này cho thấy giả thiết kinh Đại thừa đã có từ trước đó không đến nỗi là sai nhầm.

Mặt khác, trong bộ Tiểu phẩm Bát nhã có ghi câu này khiến cho nhiều người chú ý :

« Kinh Bát nhã ba la mật này, sau khi Phật niết bàn, bắt đầu ở phương nam. Từ phương nam tiến về phương tây, từ phương tây tiến về phương bắc... » (32)

Phương nam là nơi chịu ảnh hưởng phái An đạt la (Andhra) thuộc Đại chúng bộ. Đó là nơi đầu tiên được suy định là trung tâm của Đại thừa phát sinh tư tưởng Bát nhã. Và nơi đây chính là trung tâm hoạt động của Long Thọ. Giáo sư Kimura Taiken cũng đồng ý với tác giả quyển Long Thọ Bồ tát truyện do Cưu Ma La Thập dịch, cho rằng LongThọ ra đời khoảng 700 năm sau Phật Niết bàn, tức cuối thế kỷ thứ 2 sau tây lịch. (33). Radhakrishnan cũng nói Long Thọ là người đồngthời với vua Kaniska (34). Qua các tác phẩm của Long Thọ, nhất là Luận Đại trí độ và luận Thập trụ Tỳ bà sa, người ta thấy có nói đến những kinh trọng yếu của Đại thừa rồi. Đó là những kinh Bát nhã, Hoa nghiêm, Duy ma, Lăng nghiêm, Pháp hoa... Chừng ấy kinh điển trọng yếu của Đại thừa không thể nào được hình thành trong một thời gian ngắn. Nếu vua Kaniska và Long Thọ là những con người có mặt vào hậu bán thế kỷ thứ hai sau tây lịch, thì những kinh điển Đạithừa vừa kể trên phải có trước đó lâu xa hơn, nghĩa là phải từ hậu bán thế kỷ thứ hai sau tây lịch tính ngược về trước. Đó là lý do khiến ta có thể hiểu tại sao hầu hết các học giả đềusuy định kinh điển Đại thừa được thành lập trước hay khoảng đầu kỷ nguyên tây lịch (35).

Nhưng vấn đề không phải đến đâylà chấm dứt. Nếu lấy niên đại của vua Kaniska và Long Thọ làm cái móc để phăng dần về phía trước, thì rõ ràng vấn đề chưa được ổn định, mà còn phải tiếp tục phăng đi xa hơn nữa. Trong những kinh điển Đại thừa có trước Long Thọ, kinh nào được hình thành sớm nhứt? Như trên đã nói, đa số những người nghiêu cứu đều đồng ý những kinh thuộc hệthống Bát nhã được hình thành trướctiên. Nhưng gần đây, kết luận trên xem chừng không đứng vững. Bởi lẽ xuyên qua những kinh Đại thừa được dịch

ra đầu tiên tại Trung quốc, người ta đã tìm thấy vết tích của những bộ kinh có trước lâu xa hơn nữa. Bởi vậy mà vấn đề không dừng lại, phải bước sang phần kế tiếp.

III. — VẾT TÍCH NHỮNG KINH ĐẠI THỪA LÂU XƯA.

Trong kinh Di nhật ma di bảo, I quyển do Chi sấm dịch vào thời Hậu Hán (167-189), hiện còn trong Đại chánh tạng quyển 12, từ trang189 đến trang 194, người ta thấy đã nói đến những kinh có trước đó rồi :

« Bồ tát có 4 điều …..

Thế nào là 4 điều ? Chỉ tìm cầu kinh pháp Lục ba la mật, kinh Bồ tát Tỳ la và Phật chư phẩm. Khử trừ tâm sân hận... » (36)

Thế là kinh Di nhật ma ni bảo hình thành, đã có các kinh Lục ba la mật, kinh Bồ tátTỳ la và Phật chư phẩm lưu hành rồi.

Trong kinh Pháp cảnh do An Huyền và Nghiêm Phật Chu dịch, cũng vào thời Linh đế nhà Hậu Hán (167-189), hiện còn trong Đại chánh tạng quyển 12 từ trang 15 đến trang 23, đã thấy nói đến kinh Tam phẩm, một kinh được dùng nhưpháp sám hối của Đại thừa :

« Đảnh lễ chư Phật mười phương ngày ba lần, đọc tụng kinh Tam phẩm, ăn năn vớitất cả những hành vi ác trong đời trước, hối cải việc đã qua, tu sửa điều sắp đến... » (37)

Kinh Phápcảnh còn có một bản dịch khác sau này là kinh Úc già la việt vấn Bồ tốt hạnh do Trúc pháp Hộ dịch cũng cónói về kinh Tam phẩm :

« Nên đọc tụng kinh pháp Tam phẩm, dứt bỏ tất cả hành vi xấu ác... » (38)

Như thế, kinh Tam phẩm phải được lưu hành trướccó kinh Phápcảnh nên mới được đưa vào kinh này.

Trong kinh Đại A Di Đà do Chi Khiêm dịch vào đời Ngô giữa niên hiệu Hoàng vũ và Kiến hưng (222-253) cũng thấy đã nói đến kinh Lục ba la mật và kinh Đạo trí. Nơi thượng bối đoạn trong tam bối đoạn của kinh này có nói :

« Đó là những người lìa gia đình, bỏ vợ con, đoạn ái dục làm Sa môn theo con đường vô vi, thực thi Bồ tát đạo, phụng hành kinh Lục Ba la mật... » (39)

Điều này, trong kinh Bình đẳng giác, cũng được nói đến như sau :

« Nên thực thi Bồtát đạo, phụng hành kinh Lục Ba la mật... » (40)

Ngoài ra, còn nói đến một kinh khác, kinh Đạo trí :

« Phật dạy A Nan : Phật A Di Đà khi thuyết pháp cho hàng Bồ tát, A la hán, hội ở giảng đường. Bồ tát, A la hán, thiên, nhơn số lượng không thể tính được. Tất cả đều đến chỗ Phật A Di Đà, đảnh lễ xong ngồi xuống nghe pháp. Phật A Di Đà giảng thuyết kinh Đạo trí. Tất cả đều lãnh hội vui mừng, tâm hồn rộng mở... » (41)

Ở Kinh Bình đẳng giác, cũng nói tương tự :

« Đức Phật Vô Lượng Thanh Tịnh liền vì chư Tỳ kheo, chư Bồtát, A la hán, trời, người mà giảng thuyết kinh Đạo trí. Tất cả nghe rõ nghĩa kinh, đều vui mừng, tâm hồn rộng mở... » (42)

Như trên, những kinh do Chi Sấm, An Huyền, Chi Khiêm dịch ra đầu tiên tại Trung quốc, người ta đã tìm thấy vết tích những kinh có trước lâu xa hơn. Đó là kinh Lục Ba la mật,

kinh Bồ tát Tỳ la, kinh Tam phẩm, kinh Đạo trí. Những kinh này không có bản dịch nào tại Trung quốc hay bất cứở đâu. Cũng không còn nguyên bản chữ Phạn. Chỉ còn một vài vết tích qua các kinh điển kể trên, cũng như qua các bản dịch khác về sau này. Đến đây người ta có thể đưa ra một kết luận sơ khởi rằng : Nếu các kinh Di nhựt ma ni bảo, Pháp cảnh do Chi Sấm, An Huyền vào thế kỷ thứ 2 sau tây lịch tại Trung quốc, thì các kinh này phải được hình thành ở Ấn độ, có muộn gì nữa, cũng phải vào thế kỷ thứ I sau tây lịch hay khoảng đầu kỷ nguyên như nhiều học giả đã suy định. Và như thế Lục Ba la mật, Tam phẩm... được kể lại, qua các kinh trên, phải dược lưu hành trước đó hơn nữa, nghĩa là phải ở vào những thời gian trước kỷ nguyên tây lịch.

Đi vào một vài chi tiết, kinh Tam phẩm, như trên đã nói, cóthể là một kinh được hình thành gồm ba chương, dùng làm phương pháp sám hối cho Bồtát trong thời kỳ đầu của Đại thừa. Trong những kinh được dịch về sau này, cũng cónói đến kinh Tam phẩm hay Tam phẩm pháp môn. Kinh Úc già trưởng giả hội, thuộc bộ Đại Bảo tích,quyển 82, do Khang Tăng Khải dịch vào đời Ngụy, gọi kinh này là Tam phẩm pháp (43). Trong bộ Siksã samuccaya (còn gọi là Đại thừa Bồ tát học luận), cũng có nói đến kinh Tam phẩm (44). Học Giả Sakaki (45) còn cho rằng kinh này tương đương với kinh Đại thừa Tam tụ sám hối (1 qu.) do Xà Na Quật Đa và Cấp Đa dịch vào đời Tùy khoảng năm Khai hoàng 15 (595). Đọc kinh này người ta thấy giống với phần kinh Tam phẩm được trích dẫn trong kinh Phápcảnh. Như thế, ảnh hưởng kinh Tam phẩm vẫn còn kéo dài mãi về sau này. Do đó, nếu tìm những kinh điển hình thành đầu tiên của Đại thừa hoặc nghiên cứu về

phương pháp sám hối của Đại thừa trong thời kỳ đầukhôngthểkhông tính tới kinh Tam phẩm.

Kinh Bồ tát Tỳ la là thế nào ? Theo sự truy tầm của các học giả gần đây, Bồtát Tỳ la tức Bồ tát tạng. Giáo sư Ogihara nghiên cứu chữ « Tỳ lặc » trong luận Đại Trí độ, cho rằng chữ này trong tiếng Phạn là « pẹdã » có nghĩa là « khiếp tạng » (khiếp : cái hòm, cái tráp) (46). Và, vì chữ Tỳ la tương tự với chữ Tỳ lặc, nên có thể dịch Bồtát Tỳ la thành « Bồ tát khiếp tạng » hay «Bồ tát tạng ». Trong những kinh được địch về sau này, không thấy dùng chữ Bồ tát Tỳ la mà dùng chữ Bồtát tạng bên cạnh Lục Ba la mật. Có lẽ từ ngữ Bồ tát tạng đã dược phổthông rồi. Trong kinh Đại Ca Diếp vấn Đại Bảo Tích Chánh pháp do Thi Hộ dịch vào đời Tống, cónói «cầu Lục Ba la mật và Bồ tát tạng ». Trong kinh Đại Bảo Tích, qu. 112 ở phần Phổ Minh Bồtát hội, cũng cónói « xả bỏ tà pháp, cầu kinh điển chơn chánh Lục Ba la mật Bồ tát tạng» (47). Trong phẩm Ca Diếp (Kãsyapa-parivarta) cùng đãnói đến việc cầu Lục Ba la mật (sat pãramilã) và Bồtát tạng (Bodhisattva Pitaka) (48).

Như trên, qua các kinh được dịch vào đời sau, đều cónói đến Bồtát tạng bên cạnh Lục Ba la mật. Bồ tát tạng, theo nghĩa trên, là nhiều kinh điển hợp lại, có nghĩa là những kinh điển thuộc về Bồ tát thừa. Nhưng, mặt khác, Bồ tát tạng cũng còn là tên một bộ kinh, kinh Bồ tát tạng. Theo Xuất Tam tạng ký tập của Tăng Hữu, kinh Bồ tát tạng 3 quyển còn có tên là kinh Phú lâu na vấn hay là kinh Đại bi tâm (49). Kinh này đến đời Đường được Bồ Đề Lưu Chi sáp nhập vào kinh Đại Bảo Tích mà thành ra Phú lâu na hội. Hiện nay, liên quan đến kinh này có 4 bản dịch trongĐại Chánh tạng. Phú lâu na hội do La Thập

dịch, 3 quyển, trong bộ Đại Bảo Tích (qu. 77-79, ĐCT qu. II tr. 434-457), kinh Bồ tát tạng 1 quyển do Tăng Già Ba La đời Lương dịch (ĐCT qu. 24 tr. 1086-1090), kinh Đại Bồ tát tạng, bản bịch của Huyền-Trang 20 quyển, trong bộ Đại Bảo Tích, Bồtát hội (qu. 35-54, ĐCT qu. II tr. 195-322). Ngoài ra, còn có một bản dịch nữa của Pháp Hộ đời Tống, kinh Phật thuyết Đại thừa Bồtát tạng Chánh pháp 40 quyển (ĐCT qu.II tr.781-886). Như thế, Bồtát tạng hay kinh Bồtát tạng đã được khai triển rộng rãi về sau này và đã đóng một vai trò hết sức trọng yếu trong Phật giáo Đại thừa. Nhưng kinh Bồ tát tạng này lúc đầu tiên như thế nào, thì chưa ai được biết. Có điều sự hiện diện của nó sớm nhất trong Phật giáo Đại thừa bên cạnh kinh Lục Ba la mật là điều không thể phủ nhận.

Sau cùng, đến kinh Lục Ba la mật. Kinh này được nói đến trong các kinh Di nhựt ma ni bảo (Chi Sấm dịch), kinh Đại A Di Đà, kinh Bình Đẳng giác (Chi Khiêm dịch) và trong các kinh khác được dịch về sau này như kinh Bồtát tạng (Phú lâu na hội) do La Thập dịch hay kinh Nguyệt đăng Tam muội do Na Liên Đề Da đời Tề dịch, như đã nóiở đoạn trên, bên cạnh kinh Bồtát tạng. Trong bộ kinh Đại Bồtát tạng 20 quyển do Huyền Trang dịch, quyển 13 của bộ này dùng để giải thích về Lục Ba la mật. LongThọ luôn luôn đề cập đến kinh này. Trong luận Đại Trí độ, khi giải thích về 12 bộ kinh, kinh này được đưa vào hàng đại biểu cho kinh Phương quảng :

« Kinh Phương quảng (Vaipulya) tức là Đại thừa (Mahãyana). Đó là những kinh Bát nhã, kinh Lục Ba la mật, kinh Hoa thủ, kinh Pháp hoa, kinh Phật bổn khởi nhơn duyên, kinh Vân, kinh Pháp vân, kinh Đại vân. Vô lượng a tăng kỳ các kinh như vậy chỉ vì mục đích

làm cho đắc được Vô thượng chánh đẳng chánh giác mà thuyết ra. » (50)

Trong luận Thập trụ Tỳ Bà sa, khi nói về 4 pháp làm hư hỏng thiện căn và 4 pháp làm tăng trưởng thiện căn, Long Thọ cho việc nghe kinh Lục Ba la mật Bồ tát tạng là pháp thứ nhứt làm tăng trưởng thiện căn :

« Những gì là 4 pháp làm tăng trưởng thiện căn ?

Một là những kinh chưa nghe phải cầu được nghe không nhàm chán. Đó là Lục Ba la mật Bồ tát tạng. Hai là đối với chúng sanh, bỏ tâm kiêu mạn, có lòng khiêm tốn... » (51)

Mặc dầu vậy, trong những kinh hiện còn lưu hành, không tìm thấy đâu có kinh Lục Ba la mật cả. Có học giả cho rằng vìcó kinh Lục Ba la mật mới có kinh Bát nhã Ba la mật. Nhận định này dựa theo ý nghĩa một câu trong luận Đại Trí độ như sau :

« Nếu nói về Bát nhã Ba la mật tức là thống nhiếp tất cả Lục Ba la mật. Nếu nói về Lục Ba la mật, tức nói đầy đủ Bồtát đạo. » (52)

Theo ý nghĩa này, Bát nhã Ba la mật bao gồm được cả 5 Ba la mật kia. Bát nhã Ba la mật là ưu vị, là trên hết. có được Bát nhã (Trí huệ) là có tất có. Đó là lập trường căn bản của kinh Bát nhã. Cả hệ thống văn học Bát nhã được hình thành theo chiều hướng ấy cho đến mức cao tột. Và như thế, Lục Ba la mật, hay đúng hơn, năm Ba la mật kia trở nên lu mờ trước sự triển khai của Bát nhã Ba la mật. Từ đó người ta có thể suy luận ngược lại. Khi Bát nhã Ba la mật chưa đi vào con đường phát triển riêng biệt, còn là một trong Lục Ba la mật

và được diễn tả bằng một vai trò bình đẳng với 5 Ba la một kia. Rồi dần dần về sau, Bát nhã Ba la một được chú trọng và được triển khai càng lúc càng rộng lớn hình thành một hệ thống văn học Bát nhã như còn lại hiện nay. Nếu sự suy luận này không sai lầm, thì kinh Lục Ba la mật được coi như con đường đưa đến nền văn học Bát nhã. Như thế, khi những kinh đầu tiên trong hệ thống Bát nhã được hình thành, kinh Lục Ba la mật phải được xuất hiện trước đó lâu xa hơn nữa.

E. Conze, khi nghiên cứu về kinh Bát nhã, có đưa ra một nhận định cho rằng những kinh thuộc hệ thống Bát nhã được hình thành trong khoảng từ năm 100 trước tây lịch đến năm 600 sau tây lịch. (53)Nếu nhận định này không bỏ xa sự thực mấy thì kinh Lục Ba la mật, Bồtát tạng phải được lưu hành trước đó, có muộn gì nữa, cũng phải vào khoảng thế kỷ thứ hai trước tây lịch. Và nếu như thế, tư tưởng Đại thừa cũng phải có mặt trước đó hơn nữa, tức tính từ thế kỷ thứ hai trước tây lịch ngược về trước. Nhưng ở đây,vì chỉ nhắm đến việc truy tầm niên đại hình thành kinh điển đầu tiên của Đại thừa, nên vấn đề hình thành tư tưởng Đại thừa sẽ được bàn đến trong những phần sau.

THÍCH VIÊN DUNG

CHÚ THÍCH

Chữ viết tắt ĐCT. tức Đại Chánh tạng : Đại Chánh tân tu Đại tạng kinh.
(1) Theo Dìpavamsa (Đảo sử) của Thượng Tọa bộ Tích lan và các bộ phái y cứ vào bộ sử này cho cuộc kết tập thứ2 là biến cố phân chia giáo đoàn nguyên thủy làm đôi xảy ra vào

năm 100 sau Phật Niết bàn. Nhưng Hữu bộ và Căn bản hữu bộ lại ghi nhận vào năm thứ 110 sau Phật Niết bàn là niên đại của cuộc kết tập thứ hai tại Tỳ xá ly, chứ không coi là niên đạiphân chia giáo đoàn nguyên thủy (dị bộ tôn luân luận).

(2) E, Conze: Buddhist thought in India p. 129.

Theo Dìpavamsa (Đảo sử) đã có tới 17 bộ phái tính đến năm 236 sau Phật Niết bàn, tức kỳ kết tập thứ 3 tại Pàtaliputra.

(3) Sakaino Koyo : Chi na Phật giáo sử giảng thoại qu. I tr. 32, Chi na Phật giáo tinh sử tr, 65.

(4) Cao tăng truyện qu. I BCT. qu. 50 tr. 324 b.

(5) Xuất Tam tạng ký tập qu. I, ĐCT. 55-Ib.

(6) —nt— qu. 5, ĐCT. 55-40a.

(7) — nt— qu. 2, DCT. 55-ôb.

(8) Lịch đại Tam bảo ký qu. 2, ĐCT. 49-52c, 53a.

(9) Khai nguyên Thích giáo lục qu. I, ĐCT. 55-478c.

(10) Sakaino Koyo : các sách đã dẫn trên, Tokiwa Daifo : «Kinh lục từ Hậu Hán đến Tống Tề », Mochizuki Shinko : « Phật giáo kinh điển thành lập sử luận », Shiío Benkyo : « Phật giáo kinh điển khái thuyết », Hayashiya Yujiro : « Kinh lục nghiên cứu » .

(11) Tokiwa Daijo : Kinh lục từ Hậu Hán đến Tống Tề, tr. 493.

(12) Cao tăng truyện qu. I, ĐCT. 50-325a.

(13) Xuất Tam tạng ký tập qu. 2, ĐCT. 55-7a.

(14) —nt— ĐCT. 55-6c, 7a.

(15) Cao tăng truyện qu. I, ĐCT. 50-325b.

(16) Lịch đại Tam bảo ký qu. 5, ĐCT. 49-58C.

(17) Khai nguyên Thích giáo lục qu. 2. ĐCT. 55-489b.

(18) Chi na Phật giáo tinh sử tr. 146.

(19) Shiio Benkyo : Phật giáo kinh điển khái thuyết tr. 377.

Tokiwa Daijo : Kinh lục từ Hậu Hán đến Tống Tề tr. 560. Mochizuki Shinko : Phật giáo kinh điển thành lập sử luận tr.200.

(20) Sakaino Koyo : Chi na Phật giáo tinh sử tr. 147.

(21) Kanakura Ensho : Ấn độ Trung thế tinh thần sử qu. 2 từ tr. 72. Nakamura Hajime : « Nước Kusàna khi thành lập kinh điển Đại thừa » trong bộ « Nghiên cứu về sự thành lập Phật giáo Đại thừa » từ tr. 335.

(22) Hirakawa Akira : « Nghiên cứu về Đại thừa Phật giáo thời kỳ đầu » tr. 21.

(23) Hậu Hán thư qu. 118.

(24) Hirakawa Akira sách dẫn trên tr. 96.

(25) Nakamura Hajime —nt— tr. 360-361.

(26) —nt— tr.360.

(27) —nt— tr.361.

(28) —nt— tr.362.

(29) Radakrishnan : Indian Philosophy qu. I, tr. 591.

(30) —nt— tr.345 lại nói từ năm125 đến năm 95 trước tây lịch. Hirakawa Akira : sách đã dẫn tr. 98.

(31) Nakamura Hajime sách đã dẫn tr. 361.

Radakrishnan : sách đã dẫn tr. 591. cho rằng chữ Phạn thay thế chữ Pàli,tưởng không được đúng lắm.

(32) Tiểu phẩm Bát nhã qu. 4, ĐCT. qu. 8-555a. Và ở các kinh khác thuộc hệ thống Bát nhã cũng cónói đến :

Đạo hạnh Bát nhã qu. 4, ĐCT. 8-446b.

Đại Minh độ qu. 3, BCT. 8-490a.

Phật mẫu Bát nhã qu. 10. ĐCT. 8-623b.

Phóng quang Bát nhã qu. 10, ĐCT. 8-72a.

Ma ha Bát nhã ba la mật đa kinh qu. 13, ĐCT. 8-3l7b.

Đại Bát nhã ba la mật đa kinh qu. 439, 508, 546, ĐCT. 7-213, 593, 594, 808.

(33) Kimura Taiken : Đại thừa Phật giáo tư tưởng luận tr. 106.

(34) Radakrishnan sđd tr. 583

(35) N. Dutt: 100 năm trước tây lịch (Aspects of Mahàyàna Buddhism and its relation to Hinayàna tr. 34).

Sir Charles Elliot: đầu kỷ nguyên tây lịch hay sớm hơn (Hinduism and Buddhism tr. 6).

S. Dagupta : I thế kỷ trước tây lịch (A history of Indian philosophy tr. 125).

Ui Hakuju : khoảng đầu kỷ nguyên tây lịch (Phật giáo kinh điển sử tr. 93).

(36) ĐCT. 12-189c.

(37) ĐCT. 12-18c.

(38) ĐCT. 12-26c.

(39) ĐCT. 12-309c.

(40) ĐCT. 12-291c.

(41) ĐCT. 12-307a.

(42) ĐCT. 12-287b.

(43) ĐCT. 11-475c.

(44) C. Bendall : Siksà-Samuccaya tr. 171, 290.

(45) Mahàvyutpatti N. 1384, ban của Sakaki tr. 106.

(46) Văn tập Ogihara Uurai tr. 206.

(47) ĐCT. 11-6323

(48) Stael Holstein : Kàsyapa-parivarta tr. 13.

(49) Xuất Tam tạng ký tập qu. 2, ĐCT. 55-11a.

(50) Đại Trí độ luận qu. 33, ĐCT. 25-308a.

(51) Thập trụ Tỳ Bà sa luận qu. 9, ĐCT. 26-66a.

(52) Đại Trí độ luận qu. 46. ĐCT. 25-39lb.

(53) E. Conze : Buddhist Wisdom Books, preface tr. 2.