Tam tạng Việt · Pháp Bảo (VBeta) · Sách › Thích Chơn Thiện

Satipaṭṭhàña Trái Tim Của Thiền Định Phật Giáo

Tác giả: Nyanaponica Thera
Dịch giả: Thích Chơn Thiện
Thông tin: Ghi trên sách: NYANAPONICA THERA - THÍCH CHƠN THIỆN dịchPhương Đông, 2009

Các Ghi Chú Riêng Lẻ

CÁC GHI CHÚ RIÊNG LẺ

Vì tầm quan trọng của sự việc, ở đây lại nhấn mạnh một lần nữa rằng các đối tượng của Niệm tâm ở đây chính là những quá trình thuộc thân và tâm như chúng xảy ra. Trong lúc thực hành, ta đừng để bị kéo lệnh vào trong những ý tưởng rời rạc hay những cảm thọ về chúng. Nếu những ý tưởng và cảm thọ như thế khởi lên thì ta nên đối xử với chúng như đã nêu ở đây và nên quay trở lại đối tượng chính yếu của Niệm tâm.

Tuy vậy, tưởng cũng cần nói riêng ở đây một chút. Trong sự tiến bộ liên tục về thực hành, có thể xảy đến sự việc tâm của hành giả bỗng nhiên chói ngợp bởi một luồng tư tưởng sáng tỏ cho anh ta một cách mãnh liệt về một số phần nào đó trong Chánh pháp hay trong những lời dạy của Đức Bổn Sư; hoặc sự cảm xúc mạnh mẽ khởi lên: hạnh phúc và phấn chấn, lòng tin sâu xa hay lòng tôn kính Đức Phật, v.v…Những điều này sẽ là những kinh nghiệm của sự thỏa mãn lớn lao về trí óc và tình cảm (mà ta nên nhận biết một cách khách quan như thế, ít ra là một cách phản tỉnh). Vào những lúc như thế, hành giả sẽ tự xét xem mình có thể cho phép những tư tưởng, những cảm thọ ấy chiếm bao nhiêu chỗ cho thuận lợi. Dù rằng chúng có giá trị to lớn đối với sự tiến bộ nói chung của anh ta và chắc hẳn không nên loại trừ chúng bằng sức mạnh, hành giả nên biết rằng chúng đúng là những phó

sản phẩm của việc thực hành mà anh ta dấn thân. Sau nhi những làn sóng tư tưởng và cảm thọ ấy đã lắng dịu, anh ta nên quay trở lại các đối tượng cơ bản và thứ yếu, và nhờ chúng mà tiến lên sự thành tựu cao hơn trong phạm vi Tuệ giác.

Như đã được ghi nhận trước đây (trang 133), những sự thực tập chủ yếu nên được thực hành trước tiên chỉ vì lợi ích riêng của chúng, như là những phương kế để làm mạnh sự chú tâm hay tập trung. Trước tiên, ta cần trở nên quen thuộc thân thiết với những quá trình tìm ẩn dưới những sự thực tập ấy, và đừng chuyên chăm vào những “kết quả nhanh chóng”, ngoài sự lớn mạnh của chú tâm. Những kết quả khác, trong phạm vi Tuệ giác, sẽ xuất hiện theo thời gian. Những cố gắng về trí óc quá sớm, để mong thành tựu được kết quả như thế chỉ xâm phạm vào sự tĩnh lặng và chơn chất của tâm, cần thiết cho việc chuyên chú không ngừng vào các đối tượng cơ bản và thứ yếu. Do đó, lúc mới đầu thực hành, ta nên tạm bỏ qua một ít điều nói đến những kết quả về “ Tuệ giác” vừa được bàn tới ở đây mà không được nêu ra trong sự truyền dạy bằng miệng.

Ngoài những giờ chuyên nhằm cho các đối tượng cơ bản và thứ yếu, việc thực hành Niệm tâm chung (suốt ngày) cũng thuộc tình trạng tương tợ. Mục đích đầu tiên của việc thực hành này là tạo nên một trình độ khá cao về sự tỉnh giác nhạy bén; nhờ tỉnh giác này, điều mà ta gọi là “những giờ cao điểm” của Niệm

tâm (tức là những sự chú ý vào những thực tập chủ yếu) sẽ được lợi lạc rất nhiều. Nó đặc cái tâm vào chỗ thích đáng là hiệu năng cao để phóng ra một sự “tấn công quyết định” và lúc “những cao điểm” ấy.Nhưng một ảnh hưởng có lợi khác cũng sẽ được ghi nhận ngay trong chiều hướng ngược lại: những kết quả thành tựu trong sự tập trung và Tuệ giác suốt trong “những giờ cao điểm” sẽ làm mạnh sự tập trung và năng lực thâm nhập trong những thời gian tỉnh giác thông thường. Điều rất có thể xảy ra là những kết quả quan trọng về Tuệ giác sẽ xuất hiện trước, không liên hệ tới đối tượng cơ bản, mà xuất hiện vào những dịp nào đó trong ngày thực hành.

Vì sự trợ lực hỗ tương quy báu giữa việc Niệm tâm suốt ngày và việc áp dụng vào những việc thực tập chủ yếu, tốt nhất là sự thực hành xác quyết về Satipaṭṭhàna nên khởi sự một số tuần lễ đặt biệt dành riêng cho nó, theo cách được miêu tả ở đây. Để được quen dần với một kỷ luật tâm linh chặt chẽ như thế, ta có thề bắt đầu bằng một hay hai ngày (cuối tuần) mở rộng nó ra đến một tuần, và gia tăng thời gian lên đến ta có cơ hội thực hiện được như thế. Một thời gian tụ tập nghiêm túc như thế sẽ là một thúc đẩy mạnh mẽ tới việc tiếp tục thực hành đều đặn trong đời sống bình thường.

Nếu hoàn cảnh sinh sống của ta như thế nào đó mà ngay cả trong những ngày thực hành nghiêm túc, ta cũng không hoàn toàn tránh được sự giao tiếp

xã hội, thì vào lúc ấy, ta có thể, bằng cách cân nhắc và rất ý thức, gác việc thực hành sang một bên và hãy bằng lòng với một thái độ Niệm tâm tổng quát (chẳng hạn, sự liễu hội trong việc nói năng). Sau khi ta đã được yên tĩnh rồi thì ta nên trở lại việc thực hành, cũng bằng cách cân nhắc và ý thức như thế, “đúng như ta mang lên lại một món hành lý mà ta đã tạm thời bỏ xuống” (bản sớ luận)

Tuy nhiên, đối với những điều kiện sinh sống của một thành phố hiện đại, đôi khi khó hoặc khôn thể tạo những sắp đặt thích ứng cho một thời kỳ thực hành nghiêm nhặt, dù là rất hạn chế và châm chước. Do đó, vấn đề đặt ra cho vị thiền sư là nếu việc thực hành bị hạn hẹp vào cái thời gian rảnh rỗi ngắn ngủi mà công việc hàng ngày cho phép và không có trước một thời kỳ tu tập nghiêm nhặt thì liệu có thể có được sự tiến bộ hay không và nếu có thì đến mức nào. Câu trả lời là một số môn đệ cư sĩ của thiền sư đã thực hành theo cách ấy trong lúc vẫn theo đuổi các nghiệp vụ của mình và phần nào đã đạt được những kết quả tốt đẹp. Những sự tiến bộ, theo như đòi hỏi của khía cạnh thực hành chuyên biệt của Phật giáo, sẽ chậm hơn, khó hơn và sẽ tùy thuộc vào những khả năng và lòng kiên trì của từng cá nhân. Việc thực hiện rất điều đặn là rất cần thiết dưới những hoàn cảnh như thế, dù rằng thời gian sắp xếp của chúng ta có ngắn ngủi. Tuy nhiên, việc thực hành hạn hẹp như thế cũng

sẽ không hề thiếu những kết quả lợi lạc cho việc phát triển tổng quát về tâm thức như phần chính của cuốn sách này đã nêu tỏ; và những kết quả này lại cũng sẽ đưa đến sự tiến bộ xa hơn.

Đối với một cách thực hành hạn hẹp như thế, và cũng đối với việc thực hành tiếp tục sau sự tụ tập nghiêm nhặt, chương trình được vẽ phát ở đây sẽ phải thích hợp với hoàn cảnh. (1) Vị trí của Niệm tâm tổng quát (suốt ngày) sẽ phải được chiếm giữ bằng việc tiến tới bằng trình độ Niệm tâm tối đa sự cẩn thận và gìn giữ trong suốt cả ngày, thích ứng với những đòi hỏi của đời sống nghiệp vụ và gia đình. Lại nữa, trong những giờ làm việc, ta sẽ có thể, dù trong vài giây, hướng sự chú ý của ta vào các tư thế hay vào việc hít thở; và công việc tự nó cũng nhờ đó mà có lợi lạc (xem trang 93). (2) Ta nên dành hết thời gian thuận tiện cho sự yên tĩnh, vào những giờ sáng sớm hay lúc đêm khuya, cho việc thực hành bằng các đối tượng cơ bản và thứ yếu. Khi khởi sự việc thực hành có hệ thống, trong thời gian ngắn, hay kéo dài lâu hơn nếu được, ta có thể bỏ qua mọi theo đuổi riêng tư khác (như mọi việc đọc sách, v.v…)và hạn chế sự giao tiếp xã hội đến mức tối thiểu. Điều này có thể được dùng để thay thế cho thời kỳ đầu của việc thưc hành nghiêm nhặt và chuyên sâu.

Khi theo đuổi việc thực hành Niệm tâm trong hoàn cảnh chung quanh thông thường, ví lý do tâm

II. Vị Trí Của Việc Thực Hành Có Phương Pháp Về Satipaṭṭhàna Trong Hệ Thống Thiền Định Phật Giáo

linh cũng như vì lý do thực tiễn, ta nên thực hiện làm sao càng không gây trở ngại càng tốt. Việc thực hành Niệm tâm và liễu hội nên tự chứng tỏ bằng các kết quả chứ không bằng bất cứ thái độ nào có thể tỏ ra bất thường đối với những người khác. Ta có thể chọn lựa những tập đều đặn của ta cho thích đáng và dành những thực tập khác vào những dịp ta được yên tịnh.

II.VỊ TRÍ CỦA VIỆC THỰC HÀNH CÓ PHƯƠNG PHÁP VỀ Satipaṭṭhàna TRONG HỆ THỐNG THIỀN ĐỊNH PHẬT GIÁO

Hệ thống Thiền định Phật giáo chai làm hai phần lớn:

A. SỰ PHÁT TRIỂN ĐỊNH (SAMATHABHÀVANÀ)

B. SỰ PHÁT TRIỂN TUỆ (VIPASSANÀBHÀVANÀ)

A. SỰ PHÁT TRIỂN ĐỊNH nhằm vào sự tập trung trọng vẹn của tâm, đạt được trong các Thiền định (Jhàna). Các Thiền định này đạt được, trong các trình độ khác nhau, do việc thực hành có hệ thống về một số trong 38 “đề tài Thiền định truyền thống dần đến Định” (Samatha Kammatthàna).

Nhờ ở trình độ cao của sự nhất hóa và tịch lặng tâm thức đạt được trong cái thiền định này, nhận thức ngũ quan tạm thời xóa đi và tư duy khái niệm và rời rạc bị yếu đi ở cấp độ thứ nhất của Thiền

định sẽ hoàn toàn vắng mặt trong các cấp độ tiếp theo. Riêng từ sự kiện sau này (1), ta chỉ có thể hiểu rằng, theo lời Phật dạy, sự phát triển Định hay Thiền định chỉ là một phương tiện cho một cứu cánh chứ tự chúng không thể dẫn đến mục đích giải thoát tối thượng được là mục đích chỉ có thể đạt được nhờ Tuệ giác. Do đó, hành giả cần tiếp tục hành thiền bằng sự phát triển của Tuệ giác.

B. SỰ PHÁT TRIỂN TUỆ. Ở đây, những hiện tượng tâm thức hiện diện trong Thiền định và những quá trình thuộc thân thể mà từ đó chúng được xây dựng nên thì được phân tích và được nhìn dưới ánh sáng của Tam Pháp ấn (xem từ trang 54 – 64). Phương cách ấy, được chấp nhận trong Thiền định Phật giáo, được dùng như một chỗ dựa vững chắc chống lại sự giải thích suy lý hoặc tưởng tượng về kinh nghiệm Thiền định. Trình độ tập trung đạt được trong việc tu tập Tuệ tinh tiến và cần thiết cho việc tu tập này được gọi là cận Định (Upacàra Samàdhai). Ở đây, tư duy khái niệm và suy nghĩ rời rạc sẽ lấy lại trọn vẹn sức mạnh của nó, nhưng nhờ vào sự tập trung tâm thức mà ta đã đạt được, chúng sẽ không dễ dàng bị lệnh lạc vào nhiều đối tượng, mà vẫn theo đuổi một cách vững chắc và hiệu quả cái dòng mạch được đặt cho nó.

———

(1)Tức là sự kiện tư duy khái niệm và rời rạc hoàn toàn vắng mặt ở các cấp độ tiếp theo. (N.D.)

Việc thực hành tập hợp về Định và Tuệ rất thường được miêu tả trong các kinh điển Phật giáo. Nhưng chúng ta cũng gặp, và không phải là hiếm khi, một phương pháp về Tuệ giác đơn thuần (Sukkha Vipassanà) (1), tức là sự thực hành Thiền định. Phương pháp Satipaṭṭhàna được miêu tả ở đây, và những phương pháp thực hành được phát họa trong các trang trước đây, thuộc vào loại Tuệ giác đơn thuần ấy.

Một trong những khảo luận thuộc ki điển cổ về phương pháp Tuệ giác đơn thuần là kinh Susima (Samyatta Nikàya XII, N° 70). Trong đó các tu sĩ, bằng phương pháp ấy mà đạt đến giải thoát (Arhatta – Thánh quả) tự nói mình là “được giải thoát bằng Trí Tuệ” (Paññà Vimutti), và được giải thích trong phần sở chú là “ Bằng Tuệ giác đơn thuần mà không qua các Thiền định”. Trong rất nhiều trường hợp khác trong các kinh điển, Đức Phật đã nêu ra nhiều phương pháp để đạt thẳng tới mục đích tối thượng chỉ bằng Tuệ mà không phải nhờ vào Định (chẳng hạn, Samy. Nik.XXXV, 152).

Trừ ra những người đặc biệt, do bản chất, có chiều hướng mạnh mẽ tiến thẳng ngay đến Tuệ giác đơn thuần, chắc chắn phương pháp mà trong đó việc đạt đến Định trước cho sự thực hành có hệ thống

———

(1)Tác giả không trực dịch từ Sukkha Vipassanà, Lạc tuệ hay Thanh tịnh tuệ, cái giác tuệ an lạc. (N.D.)

về Tuệ là được ưu ái. Trong Định, tâm đạt đến một trình độ tập trung rất cao, sự thanh tịnh và an tịnh, và thâm nhập tận đến các suối nguồn tiềm thức của trực giác. Với một chuẩn bị như thế, giai đoạn tiếp theo của việc tu Tuệ rất có thể sẽ mang lại những kết quả nhanh hơn và vững chắc hơn. Do đó, người nào có những lý do chính đáng để tin rằng mình có thể tiến bộ khá nhanh trên con đường ấy hẳn là nên chọn một “đối tượng cơ bản của Thiền định” (Mula Kammaṭṭhàna) cũng đưa đến việc đạt định, chẳng hạn sự chú tâm vào việc hít thở.

Tuy thế, chúng ta phải đối mặt với sự kiện là trong thời đại cuồng loạn và náo nhiệt của chúng ta đây, sự trầm lặng tự nhiên của tâm, cái khả năng đạt những trình độ cao hơn trong tập trung, và những điều kiện bên ngoài cần thiết đối với việc trau dồi hai thứ ấy đã giảm xúc quá nhiều so với ngày xưa. Điều này thể hiện không chỉ ở phương Tây mà cả ở phương Đông, dù chỉ ở trong một mức độ nhỏ, và ngay cả ở một phần không phải là không đáng kể trong giới Tăn sĩ Phật giáo. Những điều kiện bên ngoài chính yếu cần cho việc tu Định là sự tịch cư và tĩnh lặng; và đây là những thuận tiện ngày nay rất hiếm hoi. Hơn nữa, hoàn cảnh chung quanh và sự giáo dục đã sản sinh một số càng lúc càng đông những mẫu người tự nhiên sẽ thích hợp với sự phát triển trực tiếp về Tuệ giác hơn và sẽ bị nó thu hút nhiều hơn.

Dưới những hoàn cảnh như thế, sẽ có thể đưa

đến sự việc là thay vì ta dùng cái phương pháp do chính Đức Phật nêu lên rất rõ ràng; một phương pháp để thích ứng với những điều kiện thông thường ên trong và bên ngoài hơn, nhưng lại dẫn đến lục đích mong muốn; thì đằng nay ta lại bỏ qua những con đường hứa hẹn cho ta tiến bộ nếu ta dùng phương pháp ấy sẽ là một áp dụng thực tiễn sự liễu hội về sự thích đáng.

Trong khi cứ mãi thất bại trong việc tạo tiến bộ trên con đường Định (đôi khi vì những điều kiện bất lợi bên ngoài) sẽ đưa đến việc làm nản lòng hành giả thì những kết quả sơ khởi tương đối nhanh chóng nhờ sự phát triển Tuệ sẽ là một khích lệ và là một kích thích mạnh mẽ đến nỗ lực liên tục. Hơn nữa, nếu Cận Định (trang 154) một khi đã đạt được nhờ phát triển Thiền quán về Tuệ thì những cơ may để đạt đến sự tập trung trọn vẹn của các Thiền định sẽ gia tăng đáng kể đối với những ai mong muốn đạt tới sự tập trung ấy.

Những lý do thực tiễn đã được nêu ra ở đây như thế chắc chắn cũng góp phần vào sự kiện là Satipaṭṭhàna đã chiếm lĩnh mạnh mẽ trong tâm thức của nhiều người ở Myanmar ngày nay. Việc áo dụng chuyên môn vào pháp môn Niệm tâm và sự truyền bá nhiệt liệt về pháp môn này của các tín hữu Myanmar được đặt căn bản trên niềm tin vững chắc, đưa vào kinh nghiệm cá nhân. Sự chuyên trọng mà việc thực

hành Satipaṭṭhàna nhận được ở Myanmar, và trong các trang sách này, tuy vậy, không có nghĩa là gây nản lòng hay làm giảm giá trị đến những phương pháp hay lo toan khác. Satipaṭṭhàna sẽ không phải là con đường độc nhất nếu nó không bao gồm được tất cả các phương pháp hay lo toan ấy.

Phương pháp được miêu tả ở trong những “hướng dẫn” trên đây được vào Satipaṭṭhàna thứ nhất, việc quán thân thể (Kàyànupassanà). Những quá trình thuộc thân thể được chọn ở đây làm những đối tượng chính yếu cho Niệm tâm, dùng cho sự phát triển một cách hệ thống về Tuệ giác xuyên suốt toàn bộ việc thực hành, từ những bước đầu tiên của người mới khởi sự lên cho đến đỉnh cao của mục đích tối thượng. Ba phép quán Satipaṭṭhàna kia (cảm thọ, trạng thái của tâm, và các nội dung tâm thức) không được thực hiện một cách hệ thống mà nhằm vào mỗi khi những đối tượng của chúng xuất hiện, hoặc trong liên hệ với các đối tượng cơ bản và thứ yếu, hoặc trong phạm vi Niệm tâm tổng quát (suốt ngày). Bằng cách ấy, toàn bộ phạm vi của Satipaṭṭhàna được gồm đủ.

Khi những đối tượng thuộc về tâm xuất hiện trong sự nối kết chặt chẽ với một trong những đối tượng thuộc về thân thì việc nhận rõ bản chất tinh tế của chúng sẽ ít khó khăn hơn. Do tính tinh tế của chúng, chúng không được dùng riêng lẻ làm những đối

tượng cho việc phát triển có hệ thống về Tuệ, vì điều này chỉ hứa hẹn thành công đối với trường hợp của những hành giả đã đạt được Thiền định (Jhàna).

Sự nhấn mạnh vào việc quán thân thể được các phát biểu của Đức Phật trong các kinh điển của Ngài cũng như truyền thống sớ luận nêu tỏ.

Bậc Giác Ngộ đã dạy: “Này các Tỳ kheo! Kẻ nào đã phát triển và đã thực hành Niệm tâm về thân thể thì mọi thứ lợi lạc đưa đến trí tuệ sẽ từ đó mà gồm vào cho kẻ ấy”.

(Majjhima 119, Kayagatasati Sutta)

“Nếu thân không được chế ngự (bằng thiền định, A Bhàvito), thì tâm sẽ không được chế ngự; nếu thân được chế ngự thì tâm được chế ngự”.

(Majjhima 36, Mahà – Saccaka Sutta)

Sách “Thanh Tịnh Đạo” (Visuddhi Magga) viết:

“Nếu sau khi đã chú tâm vào các quá trình về thân thể, ta chú tâm vào các quá trình tâm thức mà các quá trình về tâm thức tự chúng không xuất hiện một cách rõ ràng thì hành giả không nên xả bỏ việc thực hành, mà nên cứ mãi hoài tìm hiểu, quán xét, thực hiện và xác định chính ngay những quá trình thân thể đối với ta trở nên hoàn toàn tách bạch, không lộn xộn, rõ ràng thì những quá trình tâm thức dùng quá trình thân thể ấy làm đối tượng tự chúng sẽ trở nên rõ ràng.

“Vì những quá trình tâm thức sẽ chỉ trở nên rõ

ràng đối với kẻ nào đã nắm lấy quá trình thân thể một cách hoàn toàn rõ ràng cho nên mọi nỗ lực để nắm lấy các quá trình tâm thức chỉ nân được thực hiện bằng cách nắm chắc chuyên cái quá trình thân thể chứ không thể khác hơn được…Nếu ta cứ tiến hành như thế, việc thức hành đề tài Thiền định (Kammatthàna) của ta sẽ lớn lên, phát triển và chín muồi.

Tưởng cũng nên nêu ra đây một ít lời giải thích liên hệ đến “đối tượng cơ bản” (cử động bụng) mà ngài Đại lão U Sobbana đã hướng dẫn. Người ta có thể phản đối và bảo rằng việc thực hành như thế không thấy được nói đến trong kinh Satipaṭṭhàna, cũng không thấy các bản kinh khác nói đến. Nhưng nhiều quá trình vật lý và tâm lý khác cũng thuộc vào trường hợp như thế, cũng không được nêu rõ ràng trong các kinh điển, ấy vậy mà lại thuộc về toàn bộ phạm vi lãnh hội của Niệm tâm. Tuy thế, “đối tượng cơ bản” của chúng ta rất có thể gồm trong đoạn sau đây của bản kinh: “Thân thể vị ấy được đặt trong tư thế nào, vị ấy biết thân thể ấy đúng như thế ấy”. Hoặc, lần lượt trong phần nói về “Sáu nội ngoại xứ”, vị ấy biết thân (1) và các đối tượng thuộc xúc chạm”.

Một học nhân cư sĩ ở Myanmar đã diễn tả rất khéo léo về sự thực tập ấy đã được thiền sư giới

———

(1)Thân, tức là quan năng tiếp xúc, cùng với đối tượng bên ngoài, tạo xúc thức (cái biết do sự xúc chạm…)

thiệu như thế nào và về cái tinh thần theo đó nó được ngài đưa ra “sự thực tập này không phải do thiền sư phát minh ra, không phải nó bày đặt ra một cách tự tiện hay có tính toán. Quá trình thuộc thân thể được nêu lên chính là đúng theo sự chú ý của ngài…Nhận thấy chú ý đến quá trình ấy là có lợi, ngài luyện tập điều ấy và truyền lại cho những người khác. Nó không có một “ý nghĩa thần bí” nào cả, mà chỉ là một sự kiện đơn giản và trong sáng của sự hiện hữu thuộc thân thể của chúng ta như nhiều sự hiện hữu khác. Nhưng bằng cách kiên trì áp dụng, ta có thể làm cho nó hiển lộ ra những gì mà nó phải nói và cho nó một cơ hội để thắp sáng ngọn lửa Tuệ giác thâm nhập. Sự thực tập này có một số lợi lạc rõ ràng sẽ được xác nhận xuyên qua việc thực hành, hành thực sự: cử động của bụng, cũng giống như sự hít thở, là một quá trình tự động, nó tạo nên cơ hội cho nhiều sự quan sát đưa đến Tuệ giác: Nó là, và vẫn là, một lợi lạc cho việc tu tập Tuệ giác có phần “thô trọng”, trong khi sự hít thở, ở những trình độ cao cả của việc tu tập về Ãnàpànasati(1) có khuynh hướng càng lúc càng tinh vi, tế nhị hơn.

———

(1) Âm Hán – Việt là an ban thủ ý, dạy 16 phép quán sự hít thở, chia làm 4 nhóm, mỗi nhóm 4 phép quán.

Phụ Lục B.

PHỤ LỤC B

Satipaṭṭhàna sutta

KINH NIỆM XỨ

BẢN DỊCH VÀ CHÚ THÍCH

———

* Phần chú thích in chung ở cuối sách là của tác giả

* Phần chú thích ở cuối các trang sau là của người dịch

Kinh Niệm Xứ

Namo Tassa Bhagavato Arahato Samma Sambhuddhassa

KINH NIỆM XỨ (x)

Tôi đã được nghe như vầy. Một thời, Thế Tôn sống giữa những người Kuru, tại Kammàsadamma, một đô thị của dân Kuru.

Tại đây, Thế Tôn gọi là Tỳ kheo: “Này các Tỳ kheo”, và các vị ấy đáp: “Bạch Ngài, chúng con đây”. Thế Tôn thuyết giảng như sau:

“Này các Tỳ kheo! Đây là con đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho chúng sinh, thắng vượt phiền muộn bi thương, diệt trừ khổ đau sầu não, đat đến Chánh đạo chứng đắc Niết bàn, đó là Bốn niệm xứ.

Bốn niệm xứ ấy là gì? Này các Tỳ kheo! Một thầy Tỳ kheo sống mà quán thân thể trong thân thể (1), tinh cần, liễu hội và chú tâm, thắng vượt tham dục và sầu não trong cuộc đời này; vị ấy sống mà quán cảm thọ trong cảm thọ, tinh cần, liễu hội và

———

(x) Vẫn được dịch là kinh Niệm Xứ, kinh Quán Niệm.

chú tâm, thắng vượt tham dục và sầu não trong cuộc đời này; vị ấy sống mà quán tâm thức trong tâm thức(2), tinh cần, liễu hội và chú tâm, thắng vượt tham dục và sầu não trong cuộc đời này; vị ấy sống mà quán đối tượng tâm thức trong đối tượng tâm thức, thắng vượt tham dục và sầu não trong cuộc đời này.

I. QUÁN THÂN THỂ

1- Niệm xứ vào sự hít thở:

Này các Tỳ kheo! Một Tỳ kheo, sau khi đã đến khu rừng, đến một gốc cây hay đến một nới trống trải, ngồi xuống theo thế kiết già, giữ thân thể ngay thẳng và sự chú tâm sẵn sàng(3).

Chú tâm, vị ấy hít vào, và chú tâm, vị ấy thở ra. Hít vào dài, vị ấy biết, “Tôi hít vào dài”; thở ra dài, vị ấy biết, “Tôi thở ra dài”; hít vào ngắn, vị ấy biết, “Tôi hít vào ngắn”, thở ra ngắn, vị ấy biết, “Tôi thở ra ngắn”.

“Cảm nghiệm toàn thân (…hơi thở), tôi sẽ hít vào”, vị ấy tập như thế, “An tịnh sự hoạt động của thân thể(x), tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập như thế.

Như một người thợ tiện khéo léo hay một người đang học nghề tiện(xx) khi quay xong một vòng dài,

———

(x) Còn gọi là thân hành

(xx)Hay một người học nghề tiện: không thấy có trong nhiều bản kinh.

Biết rằng: “Tôi quay dài”, hoặc, khi quay ngắn, biết rằng: “Tôi quay ngắn”. Cũng y như thế, một Tỳ kheo, khi hít vào dài, biết rằng, “Tôi hít vào dài”, hoặc, khi thở ra dài, , biết rằng, “Tôi thở ra dài”, hoặc, khi hít vào ngắn, biết rằng, “Tôi hít vào ngắn, hay khi thở ra ngắn, biết rằng, “Tôi thở ra ngắn”. “Cảm nhiệm toàn thân thể, tôi sẽ hít vào”, vị ấy tập như thế. “ Cảm nghiệm toàn cả thân thể, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập như thế”. “An tịnh sự hoạt động của thân thể, tôi sẽ hít vào”, vị ấy tập như thế. “An tịnh sự hoạt của thân thể, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập như thế.

Theo như thế, vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng vào bên trong, hoặc vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng ra bên ngoài, hoặc vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng vào bên trong và hướng ra bên ngoài(4). Vị ấy sống mà quán các yếu tố sinh khởi(5) trong thân thể, hoặc vị ấy sống mà quán các yếu tố hoại diệt (6) trong thân thể, hoặc vị ấy sống mà quán các yếu tố sinh khởi và hoại diệt (7) trong thân thể. Hoặc Niệm tâm của vị ấy được xác lập với ý nghĩ: “Có thân thể đây” (8), đến mức cần thiết đủ cho sự hiểu biết và chú tâm như thế, và vị ấy sống tự tại và không chấp trước vào một thứ gì trong cuộc đời (9). Này các Tỳ kheo! Một Tỳ kheo sống mà quán thân thể trong thân thể như thế đấy.

2- Các tư thế của thân thể:

Lại nữa, này các Tỳ kheo! Một Tỳ kheo khi đang đi, biết rằng, “Tôi đang đi”, khi đang đứng, biết rằng, “Tôi đang đứng”; khi đang ngồi, biết rằng, “Tôi đang ngồi”; khi đang nằm xuống, biết rằng, “Tôi đang nằm xuống”; hoặc thân thể của vị ấy được đặt trong tư thế nào, vị ấy biết thân thể ấy đúng như thế ấy.

Theo như thế, vị ấy sống mà quán thân thể bằng cách hướng vào bên trong, hoặc vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng vào bên trong và hướng ra bên ngoài. Vị ấy sống mà quán các yếu tố sinh khởi trong thân thể, hoặc vị ấy sống mà quán các yếu tố hoại diệt trong thân thể, hoặc vị ấy sống mà quán các yếu tố sinh khởi và hoại diệt thân thể (10). Hoặc Niệm tâm của vị ấy xác lập với ý nghĩa: “Có thân thể đây”, đến mức cần thiết đủ cho sự hiểu biết và chú tâm như thế, và vị ấy sống tự tại và không chấp trước vào một thứ gì trong cuộc đời. Này các Tỳ kheo! Một Tỳ kheo sống mà quán thân thể trong thân thể như thế đấy.

3- Niệm tâm với sự liễu hội:

Lại nữa, này các Tỳ kheo! Một Tỳ kheo, khi đang đi tới và khi đang đi lui, vận dụng sự liễu hội về điều mình đang làm (x); khi đang nhìn ngay vào

———

(x)Về điều mình đang làm: chúng tôi tự ý thêm vào cho rõ nghĩa.

và khi đang quay nhìn đi, vị ấy vận dụng sự liễu hội về điều mình đang làm; khi đang co cúi và khi đang ưỡn duỗi, vị ấy vận dụng sự liễu hội về điều mình đang làm; khi đang mang y bát, vị ấy vận dụng sự liễu hội về điều mình đang làm; khi đang ăn, uống, nhai, nếm, vị ấy vận dụng sự liễu hội về điều mình đang làm; khi đang đại tiện, tiểu tiện, vị ấy vận dụng sự liễu hội về điều mình đang làm; khi đang đi, đang đứng, đang ngồi, đang nằm(x), đang ngủ, đang thức, đang nói và đang im, vị ấy vận dụng sự liễu hội về điều mình đang làm.

Theo như thế, vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng vào bên trong, hoặc vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng ra ngoài, hoặc vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng vào bên trong và hướng ra bên ngoài. Vị ấy sống mà quán các yếu tố sinh khởi trong thân thể, hoặc vị ấy sống mà quán các yếu tố hoại diệt trong thân thể, hoặc vị ấy sống mà quán các yếu tố sinh khởi và hoại diệt trong thân thể. Hoặc Niệm tâm của vị ấy được xác lập với ý nghĩ: “Có thân thể đây” đến mức cần thiết đủ cho sự hiểu biết và chú tâm như thế, và vị ấy sống tự tại và không chấp trước vào một thứ gì trong cuộc đời. Này các Tỳ kheo!

———

(x) Đang nằm: chúng tôi tự thêm vào vì thấy các chỗ khác có ghi như thế.

một Tỳ kheo sống mà quán thân thể trong thân thể như thế đấy.

4- Quán tưởng về sự ghê tởm thân thể:

Lại nữa, này các Tỳ kheo! Một Tỳ kheo quán tưởng về chính cái thân thể này, được bao bọc bằng da và đầy đủ các dơ dáy, từ gót chân trở lên và từ đỉnh tóc trở xuống, mà sy nghĩa rằng: “Trong thân thể này, đây có tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy, thận, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột non, ruột già, màng ruột, phân, mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ đặc, mỡ nước, nước miếng, nước nhờn, nước khớp xương, nước tiểu.

Này các Tỳ kheo! Cũng giống như một bao tải có hai nắp đựng đầy các loại hạt như lúa, gạo lức, đậu xanh, đậu bò(x), mè, gạo; và một người có mắt tốt, sau khi mở bao ra, nên quán tưởng rằng: “ Đây là lúa, đây là gạo lức; đây là đậu xanh, đây là đậu bò; đây là mè, đây là gạo”. Này các Tỳ kheo, cũng như thế, một Tỳ kheo quán tưởng về chính cái thân thể này, được bao bọc bằng da và đầy cả những thứ dơ dáy, từ gót chân trở lên và từ đỉnh tóc trở xuống, mà suy nghĩa rằng: “Trong thân thể này, có tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy, thận, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột non, ruột già, màng ruột, phân, mật, đàm, mủ, máu,

———

(x) Đậu bò: Thứ đậu có vỏ dài, được dùng làm thức ăn cho súc vật

mồ hôi, mỡ đặc, mỡ nước, nước miếng, nước nhờn, nước khớp xương, nước tiểu”.

Theo như thế, vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng vào bên trong, hoặc vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng ra bên ngoài, hoặc vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng vào bên trong và hướng ra bên ngoài. Vị ấy sống mà quán các yếu tố sinh khởi trong thân thể, hoặc vị ấy sống mà quán các yếu tố hoại diệt trong thân thể, hoặc vị ấy sống mà quán các yếu tố sinh khởi và hoại diệt trong thân thể. Hoặc Niệm tâm của vị ấy được xác lập với ý nghĩ: “ Có thân thể đây” đến mức cần thiết đủ cho sự hiểu biết và chú tâm như thế, và vị ấy sống tự tại và không chấp trước vào một thứ gì trong cuộc đời. Này các Tỳ kheo! Một Tỳ kheo sống mà quán thân thể trong thân thể như thế đấy.

5- Quán tưởng về tứ đại:(x)

Lại nữa, này các Tỳ kheo! Một Tỳ kheo quán tưởng về chính cái thân thể này theo như các tư thế mà nó được đặt để, sắp xếp, về mặt tứ đại: “Trong thân thể này, có địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại” (11).

———

(x) Tứ đại: 4 thành tố tạo nên vật chất: Địa (đất), Thủy (nước), Hỏa (lửa), phong (gió), là các thành tố có ý nghĩa tượng trưng, theo một quan niệm cổ của Ấn Độ.

Này các Tỳ kheo, cũng giống như một người đồ tể khéo léo hay một người đang học nghề đồ tể, sau khi đã giết một con bò và xẻ nó ra từng phần, đang ngồi giữa ngã tư đường; cũng như thế, một Tỳ kheo quán tưởng vào chính cái thân thể này theo như các tư thế mà nó được đặt để, xếp đặt, về mặt tứ đại: “Trong thân thể này, có địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại”.

Theo như thế, vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng vào bên trong, hoặc vị ấy sống mà quá thân thể trong thể bằng cách hướng ra bên ngoài, hoặc vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng vào bên trong và hướng ra bên ngoài. Vị ấy sống mà quán các yếu tố sinh khởi trong thân thể, hoặc vị ấy sống mà quán các yếu tố hoại diệt trong thân thể, hoặc vị ấy sống mà quán các yếu tố sinh khởi và hoại diệt trong thân thể. Hoặc Niệm tâm của vị ấy được xác lập với ý nghĩ: “Có thân thể đây” đến mức cần thiết đủ cho sự hiểu biết và chú tâm như thế, và vị ấy sống tự tại và không chấp trước vào một thứ gì trong cuộc đời. Này các Tỳ kheo! Một Tỳ kheo sống mà quán thân thể trong thân thể như thế đấy.

6 – Chín phép quán nghĩa địa:

(1) Lại nữa, này các Tỳ kheo! Cũng giống như một Tỳ kheo thấy một xác chết để đã một, hai hay

ba ngày trương sình, xanh thâm và thối rã, bị vứt bỏ trong bãi tha ma, rồi vị ấy liên hệ với chính cái thân thể của mình như thế này: “Thật vậy, thân thể này của ta đây cũng cùng bản chất như thế, rồi sẽ trở thành như thế và sẽ không thoát khỏi điều ấy”.

Theo như thế, vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng vào bên trong, hoặc vị ấy sống mà quán thân thể trong thân bằng cách hướng ra bên ngoài, hoặc vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể bằng cách hướng vào bên trong và hướng ra bên ngoài. Vị ấy sống mà quán các yếu tô sinh khởi trong thân thể, hoặc vị ấy sống mà quán các yếu tố hoại diệt trong thân thể, hoặc vị ấy sống mà quán các yếu tố sinh khởi và hoại diệt trong thân thể. Hoặc Niệm tâm của vị ấy được xác lập với ý nghĩ: “Có thân thể đây” đến mức cần thiết đủ cho sự hiểu biết và chú tâm như thế, và vị ấy sống tự tại và không chấp trước vào một thứ gì trong cuộc đời. Này các Tỳ kheo! Một Tỳ kheo sống mà quán thân thể trong thân thể như thế đấy.

(2) Lại nữa, này các Tỳ kheo! Cũng như một Tỳ kheo thấy một xác chết bị vứt bỏ trong bãi tha ma, đang bị quạ, diều hâu, kên kên, chó, dã can hay các loài giòi bọ khác nhau ăn, rồi vị ấy liên hệ với chính cái thân thể của mình như thế này:

“Thật vậy, thân thể này của ta đây cũng cùng bản chất như thế, rồi sẽ trở thành như thế và sẽ không thoát khỏi điều ấy”.