Satipaṭṭhàña Trái Tim Của Thiền Định Phật Giáo

Chánh Niệm và Các Chi Phần Của Nó

CHÁNH NIỆM VÀ CÁC CHI PHẦN CỦA NÓ

Chánh niệm là thành phần thứ bảy của Bát chánh đạo dẫn đến sự dập tắt khổ đau. Trong sự giải thích chính thống về con đường này, nó được định nghĩa rõ ràng là “ Bốn căn bản của Niệm xứ” (Tứ niệm xứ Satipaṭṭhàna). Do đó, Chánh niệm và Niệm xứ hay Satipaṭṭhàna sẽ được dùng ở đây như là những từ có thể thay thế cho nhau(1).

Chánh niệm được chia làm bốn về mặt đối tượng. Đó là nhằm đến 1. Thân, 2. Thọ, 3. Trạng thái của tâm (hay tâm), nghĩa là tình trạng tổng quát của ý thức vào một lúc nhất định, 4. Nội dung tâm thức (hay Pháp), nghĩa là những nội dung rõ ràng, hay các đối tượng của ý thức vào lúc nhất định ấy.

Đấy là bốn “Phép quán niệm” (Anupassanà) gồm thành sự phân chia chủ yếu của bản kinh. Đôi khi chúng cũng được gọi là bốn Satipaṭṭhàna trong ý nghĩa là những đối tượng căn bản của Niệm xứ hay Sati.

Trong kinh điển Phật giáo, từ “Niệm” (Sati) thường nối kết với một từ khác, được dịch ở đây là sự tỉnh giác (2) (Sampajañña). Hai khái niệm này

———

(1)Đến đây, rõ ràng là Niệm tâm (Mindfulness), Chánh niệm (Right Miidfulness), Tứ niệm xứ, Niệm xứ (Foundation of Mindfulness) và Satipaṭṭhàna đều là một. Chúng ta cần rõ như thế để khỏi bận tâm về từ ngữ dùng để chỉ Satipaṭṭhàna ở đây và ở các nơi khác. (N.D.)

(2)Sự hiểu biết rõ ràng, trọn vẹn nhất. Có chỗ dịch là Tỉnh giác hoặc (liễu hội).

A. Niệm Tâm và Tỉnh Giác

tạo thành trong ngôn ngữ Pàli từ ghép (Sati- Sampajañña) rất thường thấy trong các bản kinh Phật giáo. Trong ý nghĩa của từ ghép ấy, Niệm (Sati) đặc biệt áp dụng cho thái độ và việc thực hành sự chú ý đơn thuần trong trạng thái thuần túy thọ nhận của tâm. Tỉnh giác (Sampajañña) rất thường thấy trong các bản kinh Phật giáo. Trong ý nghĩa của từ ghép ấy, Niệm (Sati) đặc biệt áp dụng cho thái độ và việc thực hành sự chú ý đơn thuần trong trạng thái thuần túy thọ nhận của tâm. Tỉnh giác (Sampajañña) tham dự vào khi cần đến một loạt hoạt động, bao gồm những tư duy tác động, hồi phản về sự vật được quan sát…

Hai từ này cũng có thể được dùng như một sự phân chia khái quát của Chánh niệm, hay Satipaṭṭhàna, nghĩa là chia thể cách đặc thù của sự áp dụng nó. Chúng ta sẽ bàn đến cách chia hai này trước, còn cách chia bốn kia thì tùy theo các đối tượng của Niệm tâm, sẽ được bàn đến sau.

A. NIỆM TÂM VÀ TỈNH GIÁC(1)

Trong hai thành tố của cách chia ấy, trong khía

———

(1)Các từ Chánh niệm, Tỉnh giác. Chánh niệm Tỉnh giác đều có thể được dùng để dịch các từ Right Mindfulness, Mindfulness, Bare Attention, Clear Comprehension. Nhưng ở đây, chúng tôi dịch thành Chánh niệm, Niệm tâm, chú ý đơn thuần, liễu hội (sự hiểu biết rõ ràng, trọn vẹn) để cho thuần hợp với trình tự lập luận của tác giả và để người đọc dễ theo dõi hơn. (N.D)

I. Chú Ý Đơn Thuần

cạnh chuyên biệt của nó về chú ý đơn thuần, chính Niệm tâm cung cấp cái chìa khóa cho phương pháp đặc thù Satipaṭṭhàna và kéo theo việc thực hành nó một cách hệ thống, từ chính chỗ khởi đầu cho đến sự thành tựu của mục đích cao nhất của nó. Do đó, ở đây nó được bàn tới bàn tới trước và được bàn một tiết chi tiết hơn.

I. CHÚ Ý ĐƠN THUẦN

Chú ý đơn thuần là gì? Chú ý đơn thuần là sự để tâm trong sáng và đơn giản đến những gì thực sự xảy đến với ta và ở trong ta vào những khoảng khắc liên tục của nhận thức. Nó được gọi là “ đơn thuần” vì nó nhằm ngay vào những sự kiện đơn thuần của nhận thức như đã được nêu ra hoặc do năm quan năng của thân thể hoặc do ý là quan năng thứ sáu đối với tư tưởng Phật giáo. Khi nhằm vào cảm nhận của sáu quan năng (lục căn) ấy, chú ý hay chú tâm chỉ việc ghi nhận đơn thuần về các sự kiện được quan sát mà không tác động vào các sự kiện ấy bằng hành động, ngôn ngữ hay bằng giải thích của ý thức là thứ giải thích có thể là của sự biểu hiện tự ngã (ửa, ghét, v.v…) của phán đoán hay suy luận. Nếu trong suốt thời gian ngắn hoặc dài, định cho việc thực hành chú ý đơn thuần và bàn đến những kết quả đạt được từ việc chú tâm đơn thuần và bàn đến những kết quả đạt được từ việc chú tâm đơn thuần ấy, Trong sự trình bày đầu tiên này về phương pháp ấy, tưởng cũng nên bàn đến những đề tài ấy một cách chi tiết hơn, để cho những ai muốn nhận lấy

Sự Thâm Chuyên

Một sự thực hành mà đối với một số người sẽ có vẻ khác lạ, có thể khỏi đầu bằng một sự tin tưởng nào đó và hiệu quả của nó và bằng một sự hiểu biết về mục đích của nó. Tuy nhiên, chỉ có nhờ vào kinh nghiệm riêng tư của chính mình mà mình đã đạt được trong suốt quá trình tinh cần thực hành mới khiến cho sự tin tưởng và hiểu biết đầu tiên ấy mới trờ thành sự xác nhận tối hậu và vững vàng.

SỰ THÂM CHUYÊN

Mọi cố gắng có giá trị đều cần đến sự thâm chuyên nếu muốn thành tựu mục đích; đặc biệt lại càng phải thế khi công việc là cao cả và khó khăn như công việc mà Đức Phật đã nêu ra trong Bát chánh đạo, dẫn đến sự dập tắt khổ đau. Trong các chi phần của Bát chánh đạo, Chánh niệm tiêu biểu cho yếu tố tận lực thiết yếu ấy, dù Chánh niệm còn có thêm nhiều khía cạnh khác nữa. Trong các kinh sách Phật giáo, một trong những đặc tính quy cho Chánh niệm được gọi là “Tính không hời hợt”. Và dĩ nhiên đây đúng là các diễn tả tiêu cực đối với từ thâm chuyên có tính cách tích cực được dùng ở đây.

Rõ ràng rằng việc thực hành Chánh niệm tự nó sẽ phải sự thâm chuyên tác thành, đến mức độ cao nhất. Thiếu vắng hay lơ là nó sẽ là một sự trái ngược với một tính chất xứng đáng với cái tên Chánh niệm và sẽ tước đi những cơ hội thành công cho phương pháp ấy. Chính vì những hậu quả nguy

hại tất nhiên của một nền tảng không vững chắc và bị đặt một cách bất cẩn nên những hạnh phúc bền chắc và chân thật sẽ còn xa vời trong tương lai.

Do đó, Chánh niệm “ khỏi sự từ sự bắt đầu”. Dùng phương pháp chú ý đơn thuần, Chánh niệm trở về các trạng thái manh nha của các sự vật. Được áp dụng vào hoạt động của tâm, điều ấy có nghĩa là: Sự quan sát quay trở về chính cái giai đoạn đầu tiên của quá trình nhận thức khi tâm ở trong một trạng thái thuần túy thọ nhận và khi sự chú ý chỉ thu hẹp vào sự ghi nhận đơn thuần về đối tượng. Giai đoạn này thuộc một khoảng thời gian rất ngắn và khó nhận biết, và như chúng tôi đã nói, nó cung cấp một hình ảnh hời hợt, không toàn vẹn và thường sai lầm về đối tượng. Nhiệm vụ của giai đoạn nhật thức kế tiếp là sửa lại cho đúng và bổ túc cái ấn tượng đầu tiên ấy, nhưng không phải khi nào điều này cũng được thực hiện. Thường thì ấn tượng đầu tiên được nhằm tưởng là đúng và vẫn còn những sai lạc mới, đặc trưng của các chức năng tâm thức phức tạm hơn của cấp độ thứ hai, được thêm vào nữa.

Ở đây, chú ý đơn thuần khởi đầu công việc. Nó thận trọng theo dõi và làm cho cái trạng thái tâm thức thọ nhận đầu tiên ấy mạnh thêm lên và cho trạng thái ấy nhiều cơ may để hoàn tất nhiệm vụ quan trọng của nó trong quá trình trí thức. Chú ý đơn thuần tỏ rõ sự thâm chuyên trong vận hành

Đạt Đối Tượng Đơn Thuần

của nó bằng cách dọn sạch và chuẩn bị cẩn thận cái nền tảng cho tất cả những quá trình tâm thức tiếp theo. Bằng chức năng dọn sạch ấy, nó phục vụ cho mục đích cao vời của toàn bộ phương pháp được nêu trong bảng kinh: “Để làm cho chúng sanh được thanh tịnh…”mà bản sớ luận giải thích là làm cho thanh tịnh, dọn sạch cái tâm.

ĐẠT ĐỐI TƯỢNG ĐƠN THUẦN

Chú ý đơn thuần gồm trong một sự ghi nhận đơn thuần và chính xác về đối tượng. Điều này không phải là một công việc dễ dàng như nó có thể tỏ ra, vì nó không phải là điều mà chúng ta thường làm, trừ phi nó được đưa vào việc nghiên cứu vô tư. Thường thường người ta không lưu tâm tới một sự hiểu biết vô tư về “ những sự vật đúng thực như chúng”, mà chỉ lưu tâm và phán đoán chúng theo quan điểm lợi lạc cho riêng mình, có thể là rộng hay hẹp, cao thượng hay thấp hèn. Người ta gắn nhãn hiệu vào các sự vật đang hình thành cái vũ trụ vật lý, tâm lý của mình và những nhãn hiệu này thường tỏ lộ dấu ấn tư lợi và cái thấy hạn hẹp của mình. Người ta thường sống trong một tập hợp nhãn hiệu như thế và tập hợp ấn định hình chi những hành động, những phản ứng của mình.

Từ nay, thái độ chú ý đơn thuần – không có nhãn hiệu – sẽ mở ra con người một thế giới

mới. Trước tiên, người ta sẽ nhận ra rằng chỗ nào mà người ta tin rằng mình đang đối đãi với cái một, nghĩa là với một đối tượng riêng lẻ được đưa ra do một hành động nhận thức đơn lẻ, thì chỗ ấy thực ra là có cái nhiều, nghĩa là toàn bộ một chuỗi những quá trình vật lý và tâm lý khác nhau được đưa ra do những hành động nhận thức tương ứng, quá trình này theo sau quá trình kia trong một diễn tiến nhanh chóng. Người ta mà còn sửng sốt nhận thấy rằng hiếm khi người ta chú ý vào một đối tượng đơn thuần hay tin ròng mà không có sự pha trộn từ bên ngoài. Chẳng hạn, một nhận thức thị giác thông thường, nếu nó có gây chú ý cho người quan sát, sẽ hiếm khi nêu ra đối tượng thị giác tinh ròng và đơn giản, mà đối tượng sẽ xuất hiện dưới ánh sáng của những phán đoán chủ quan được thêm vào như: đẹp hay xấu, thích thú hay không thích thú, có ích, vô ích hay gây hại. Nếu nó là một chúng sinh thì cũng sẽ có cái niệm tiên chấp xâm nhập vào đó: “Đây là một cá thể, một cái Ngã cũng như “ Ta” đây vậy”.

Trong điều kiện ấy, nghĩa là bị đan chặt bằng những gia cộng chủ quan, nhận thức sẽ chìm vào trong kho ký ức. Một khi được gợi lại bằng tư duy phối hợp, nó sẽ tận dụng cái ảnh hưởng sai lầm của nó vào cả những nhận thức trong tương lai về những đối tượng tương tự cũng như vào những phán đoán, quyết định, thể cách, v.v… nối kết với chúng.

Nhiệm vụ của chú ý đơn thuần lá loại bỏ tất cả những gia cộng bên ngoài ấy ra khỏi chính cái đối tượng đang ở trong phạm vị của sự nhận thức(1). Những gia cộng này, nếu cần, sẽ được xét đến sau, nhưng cái đối tượng ban đầu phải được giữ cho khỏi bị chúng ràng buộc. Điều này sẽ đòi hỏi một sự thực hành tinh chuyên mà suốt trong sự thực hành ấy, sự chú ý dần dần lớn lên trong tính sắc sảo của nó, ta có thể nói, nó sẽ dùng những cái sàng có lỗ cứ nhỏ mãi lại để tách những cái pha trộn thô tháp trước rồi sau đó tách những pha trộn tinh tế hơn cho đến khi chỉ còn lại cái đối tượng đơn thuần.

Sự cần thiết một định nghĩa và hạn định chính xác như thế về đối tượng được chính kinh Satipaṭṭhàna (kinh Niệm Xứ) nhấn mạnh bằng cách đều đặn ghi hai lần đối tượng riêng của Niệm tâm, ví dụ “ Vị ấy sống mà quán thân thể trong thân thể”, chứ không nêu rằng, ví dụ, những cảm thọ của vị ấy được nối kết nó, như bản sớ luận giải thích một cách rõ ràng. Chúng ta hãy lấy thí dụ một người đang nhìn một vết thương trên cánh tay của anh ta. Trong trường hợp ấy, đối tượng nhìn chủ yếu sẽ đặc biệt gồm cái riêng ấy của thân thể và tình trạng đau đớn của phần ấy. Các yếu tố khác như thịt, máu, mũ, v.v… sẽ là những

———

(1)Hay các nội ngoại xứ, gồm 6 nội xứ, 6 ngoại xứ, tức 6 giác quan (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) và 6 đối tượng của giác quan (hình sắc, âm thanh, mùi hay xúc chạm sự vật…) – N.D.

đối tượng của việc “quán thân thể”, đặc biệt là của việc thực hành về “các phần của thân”. Sự đau đớn do vết thương gây nên sẽ làm thành một đối tượng của việc “quán cảm thọ”. Cái ý niệm có nhiều hay ít ý thức rằng đây là một cái Ngã, một tự kỷ bị tổn thương và đang chịu đau đớn sẽ thuộc về việc “quán trạng thái của tâm”, cái tâm mê lầm (quán tâm), hay thuộc vào việc quán các nội dung tâm thức (quán pháp), về những “trói buộc” tâm thức khởi lên qua việc tiếp xúc bằng thân thể (xem trong bản kinh, phần nói về căn bản thuộc giác quan). Mối ác cảm mà người ta có thể cảm thấy (biểu hiện vào chính lúc ấy) về người đã gây nên vết thường thì thuộc về quán các trạng thái của tâm (cái tâm sân hận) hay thuộc về việc quán các nội dung của tâm ( triền cái sân hận). Thí dụ này hẳn đã nêu rõ quá trình sàng lọc của chú ý đơn thuần.

Sự quan trọng lớn lao của việc đạt đến đối tượng đơn thuần đã được chính Đức Phật nhấn mạnh. Khi một Tỳ kheo xin Ngài một lời chỉ dạy vắt tắt, Bậc Đạo Sư đã đưa ra cho vị ấy nguyên tắc thực hành sau đây: “ Trong điều gì được thấy, phải có đúng cái được thấy; trong điều gì được nghe, phải có đúng cái được nghe; trong điều gì được cảm nhận (như ngửi, nếm hay sờ), phải có đúng cái cảm nhận; trong điều gì được suy nghĩ, phải có đúng cái được suy nghĩ…”.

(Udàna I, 10 – Phật Tự Thuyết)

Ba Giá Trị Của Chú Ý Đơn Thuần, 1-Giá trị của chú ý đơn thuần trong việc hiểu biết tâm

Lời dạy khúc chiết mà quan trọng này của Bậc Đạo Sư có thể xem là một người dẫn đường và bạn đồng hành cho những ai tận lực thực hành chú ý đơn thuần.

BA GIÁ TRỊ CỦA CHÚ Ý ĐƠN THUẦN

Chú ý đơn thuần cũng có giá trị giống như đã được quy cho học thuyết về tâm thức của Đức Phật và cho Chánh niệm một cách tổng quát: Nó sẽ tỏ ra là một sự hỗ trợ lớn lao và hữu hiệu trong việc hiểu biết, tu sửa và giải thoát cái tâm.

1-Giá trị của chú ý đơn thuần trong việc hiển biết tâm:

Tâm lá yếu tố mà trong đó và xuyên qua đó chúng ta sống, tuy nhiên nó lại là một cái gì khó nắm bắt và bí ẩn nhất. Dầu vậy, chú ý đơn thuần, bằng cách trước tiên kiên nhẫn nhằm vào những sự kiện cơ bản của các quá trình tâm thức, có thể chiếu rọi ánh sáng vào cái tăm tối bí ẩn của tâm và có thể cầm giữ vững chắc sự tuôn chảy khó nắm bắt của tâm. Sự thực hành có hệ thống về Niệm tâm, khởi đầu bằng chú ý đơn thuần, sẽ cung cấp tất cả sự hiểu biết ấy về cái tâm là cái chủ yếu cho các mục đích thực hiện, tức là cho sự làm chủ, sự phát triển và sự giải thoát tối hậu của tâm. Nhưng còn vượt quá cả cái phạm vi thực tiễn vốn có của phương pháp Satipaṭṭhàna nữa: Một khi hiểu biết và liễu hội đã được xác lập vững chắc trong khu

vực giới hạn nhưng sinh thiết của tầm mở rộng của tâm, cái ánh sáng sẽ lan dần ra một cách tự nhiên và sẽ đạt tới những hẻm hóc tối tăm, xa xôi của cảnh giới tâm thức mà trước đây không thể được cảm nhận. Điều này chủ yếu đòi hỏi rằng cái dụng cụ để tìm kiếm tri thức như thế phải trải qua một thay đổi căn bản: Cái tâm tìm kiếm tự nó phải có được tính sáng suốt và sức thẩm nhập.

“ Chỉ có những sự vật (Pháp) nào đã được Chánh niệm quán xét mới có thể được trí tuệ hiểu biết, chứ những gì rối mờ thì không thể được “(Chú giải kinh Nipàta – Kinh Tập). Một mẫu vật nghiên cứu cần được quán xét bằng kính hiển vi trước hết phải được chuẩn bị cẩn thận, được làm cho sạch, được tách khỏi những thứ không liên can tới nó và được giữ chắc dưới ống kính. Tương tự như thế, cái “đối tượng đơn thuần” cần được tách khỏi những bất tịnh của thành kiến và đam mê; nó tách đối tượng ấy ra khỏi những pha trộn từ bên ngoài, khỏi những quan điểm không thuộc về đối tượng ấy, nó nằm chặt đối tượng ấy trước con mắt của trí tuệ bằng cách làm chậm lại sự chuyển đổi của quá trình nhận thức hay trí thức từ giai đoạn thọ nhận sang giai đoạn tác động, do đó cống hiến một cơ hội rất tốt cho sự nghiên cứu chặt chẽ và vô tư.

Công việc đầu tiên của chú ý đơn thuần là quan trọng không những chỉ cho sự phân tích, nghĩa là cái chức năng chia chẻ và phân biệt của tâm đề làm lộ ra các yếu tố gồm thành các đối

tượng. Nó cũng còn là một hỗ trợ lớn lao cho việc tổng hợp cũng quan trọng như thế, nghĩa là cho việc tìm ra những sự nối kết và những liên hệ của đối tượng với các sự vật khác, những tác động hỗ tương của nó với chúng, tính chất gây điều kiện và bị lệ thuộc điều kiện(1)của nó. Khác nhiều những thứ này sẽ thoát khỏi sự ghi nhận nếu như không có một thời gian đủ lâu dài của chú ý đơn thuần. Như một châm ngôn có tầm quan trọng lớn lao và có ứng dụng rộng rãi cho cả những vấn đề thực tiễn, ấy là luôn luon ghi chắc trong tâm rằng những liên hệ giữa các sự vật chỉ có thể được xác quyết một cách chắc nếu như những phần tử riêng lẻ của những liên hệ ấy trước tiên phải được quán xét cẩn thận dưới những khía cạnh khác nhau của chúng là những khía cạnh chỉ đến những nối kết khác nhau. Việc chuẩn bị phân tích chưa đủ thường là một nguồn gốc của lầm lạc trong phần tổng hợp của các hệ thống triết lý và của các lý thuyết khoa học. Chính sự chuẩn bị này là cái mà phương pháp chú ý đơn thuần nhắm đến và chữa trị. Những ảnh hưởng của nó vào việc tu tập tâm linh mà chúng ta nay đang lưu tâm đã được bàn đến trước đây và sẽ được bàn rõ hơn nữa trong các trang sau.

———

(1)Sở duyên và Năng duyên (nó gây ảnh hưởng, tạo điều kiện cho các sự vật khác và nó bị ảnh hưởng, tùy thuộc vào các sự vật khác) – N.D.

Chú ý đơn thuần cho phép các sự vật trước hết nhân danh chính chúng mà nói chứ không bị ngắt đi vì những phán quyết tối hậu được công bố một cách quá vội vã. Chú ý đơn thuần cho các đối tượng một cơ hội để nói cho hết khi chúng đang còn quá nhiều điều để nói về chính chúng. Vì chú ý đơn thuần nhìn thấy các sự vật mà không có cái tác động thu hẹp hay san bằng của những phán đoán thông thường, bao giờ có cũng nhìn thấy chúng một cách mới mẻ như là khi nhìn thấy lần đầu tiên vậy; nhờ cứ mãi như thế mà các sự vật sẽ có một cái gì mới và đáng để được phát hiện. Sự kiên nhẫn dài lâu trong một thái độ như thế của chú ý đơn thuần sẽ mở ra những chân trời rộng rãi cho sự hiểu biết của người ta, và từ đó, bằng một cách tuồng như không có cố gắng gì, người ta đạt được những kết quả mà những nổ lực căn thẳng của một trí óc thiếu kiên nhẫn không đạt được. Do bởi thiếu suy nghĩ hay theo thói thường mà giới hạn, gán nhãn hiệu phán đoán sai lầm và đối sử sai lầm về các sự vật, nên những suối nguồn quan trọng của trí thức vẫn thường được đóng kín. Người phương Tây, đặc biệt sẽ phải học hỏi từ phương Đông để cái tâm lâu hơn và thường xuyên hơn trong một trạng thái thọ nhận nhưng lại quán sát một cách sắc bén – một thái độ tâm thức mà nhà khoa học, nhà nghiên cứu vẫn rèn luyện, nhưng hẳn rồi sẽ không ngừng trở thành cái sở hữu thông thường. Cái thái độ này của chú ý đơn thuần, bằng cách

thực hành chuyên sâu, sẽ tỏ ra là một suối nguồn phong phú của trí thức và cảm xúc.

Thế thì những kết quả, theo ý nghĩa trí thức, đạt được bằng chú ý đơn thuần là gì? Chúng ta sẽ chỉ ghi nhận nơi đây một ít các kết quả có tầm quan trọng cơ bản. Việc xác chứng, suy cứu, bổ túc những gì được nêu vắng tắt nơi đây xin dành cho những ai có “kinh nghiệm đường trường” trong pháp môn niệm tâm.

Sự quan trọng cơ bản đã được nói trước đây và bây giờ cũng được nhắc lại là: Dưới ánh sáng của chú ý đơn thuần, cái động tác nhận thức có vẻ đơn điệu sẽ càng lúc càng sáng sủa, xuất hiện như là một chuỗi gồm nhiều giai đoạn đơn lẻ khác nhau, nối tiếp nhau trong một diễn tiến nhanh chóng. Sự quan sát cơ bản này sẽ dần dần bày tỏ sự phong phú vốn có của nó về những sự kiện đơn lẻ và ý nghĩa sâu rộng của các sự kiện ấy. Nó sẽ tỏ ra là một sự quan sát thực sự khoa học trong từ nghĩa của nó, nghĩa là “cung cấp tri thức” (knowledge yielding – C. J Ducasse). Chẳng hạn nó chỉ rõ sự chân thật cơ bản của quá trình nhận thức: Sự biểu hiện tương đối đơn thuần(1) các dữ kiện thuộc giác

———

(1)Chúng tôi dè dặt thêm vào “tương đối đơn thuần” vì theo sự khảo sát thâm sâu của Abhidhamma (A Tỳ Đàm) thì ngay cả cấp độ sơ phôi nhất của sự biểu hiện các dữ kiện thuộc giác quan cũng mang một màu sắc tinh tế từ những ấn tượng tương tự đầu tiên.

quan và cái giai đoạn tiếp theo là diễn giải và đánh giá chúng. Đây là kiến thức tâm lý học cổ cho người Phật tử, quay về các bản kinh do chính Đức Bổn Sư dạy và được các sách vở, luận chú sau này về Abhidhamma nghiên cứu. Sự phân biệt giữa những “sự kiện đơn thuần của dương vi” và thái độ đối với chúng, ngoài giá trị khoa học của nó “cung cấp tri thức”. Cũng còn có một ý nghĩa thực tiễn quan trọng: nó chỉ định vị trí của khởi điểm, nghĩa là điểm hứa hẹn nhất, mà ở đó ta có thể định hình sự phát triển xa hơn của tình trạng lúc ấy theo với mức độ tùy thuộc của nó vào thái độ của chúng ta đối với nó. Tuy nhiên, việc khảo sát các khía cạnh này lại thuộc vào phần sau đây là phần nói về tu sửa tâm. Khi thực hành chú ý đơn thuần, sự va chạm mạnh mẽ đầu tiên đối với cái tâm của người quan sát sẽ có thể là sự đối mặt với sự kiện bao giờ cũng hiện diện là biến đổi. Trong ý nghĩa cỉa Pháp (Dhamma), cái đầu tiên của Tam Pháp ấn(1) (ba đặc tính của sự sống – singata) là Vô thường (Anicca). Sự tiếp nối liên tục của những sinh, diệt riêng của các sự kiện do chú ý đơn thuần quán sát sẽ trở thành một kinh nghiệm có sức tăng trưởng mạnh mẽ và sẽ gây những hậu quả quyết định vào quá trình tư duy.

Từ cái kinh nghiệm như thế về sự biến đổi từng lúc, sự hiểu biết trực tiếp về hai pháp ấn kia

———

(1)Tam Pháp ấn: Vô thường, Khổ, Vô ngã – N.D

sẽ theo đó mà hiển lộ, tức là về Khổ (Dukha) và Vô ngã (Anattà).

Mặc dù sự biến đổi thông thường vẫn được chấp nhận ít ra cũng ở một mức độ nào đó, người đời thường sẽ chỉ chú ý đến nó khi thách thức người ta một cách khá kịch liệt hoặc bằng một cách thích thú, hoặc phần nhiều là bằng một cách phiền nản. Tuy vậy, việc thực hành chú ý đơn thuần sẽ mạnh mẽ chứng tỏ rằng biến đổi là luôn luôn xảy ra với chúng ta, rằng ngay cả trong một phân tố nhỏ của thời gian, số lần tái diễn của biến đổi cũng vượt quá tầm nhận thức của chúng ta. Có thể rằng lúc đầu tiên, nó sẽ đập vào chúng ta – không phải chỉ trên trí thức, mà chạm đến toàn bộ sinh thể của chúng ta – theo thể cách của thế giới mà chúng ta đang thực sự sống. Có đối mặt với đổi thay như được thể nghiệm một cách mạnh mẽ trong chính thân và tâm, thì bấy giờ ta mới khởi sự “Nhìn thấy sự vật đúng thực như chúng nó”. Và điều này đặc biệt là chỉ đến các “sự vật của tâm thức”. Người ta không thể hiểu được tâm nếu như không biết rằng nó là một chuyển biến và không luôn luôn ý thức sự kiện ấy trong tất cả mọi nghiên cứu nhằm để hiển biết tâm. Tỏ rõ các sự kiện cũng như cái bản chất của biến đổi trong quá trình tâm thức, do đó, là một đóng góp cơ bản vào việc thực hành chú ý đơn thuần để hiển biết tâm. Cái sự kiện của biến đổi sẽ tham gia vào việc thực hành ấy một cách tiên cực, bằng cách loại trừ mọi

quan niệm tĩnh về tâm, mọi tin tưởng vào những thực thể thường hằng, mọi tính chất cố định, v.v… Sự thâm hiểu về bản chất của biến đổi sẽ là một dự phần tích cực, bằng cách cung cấp thật nhiều thông tri chi tiết cho bản chất năng động của các quá trình trí thức.

Dưới ánh sáng của chú ý đơn thuần hội tụ và nhận thức thuộc giác quan, cái tính chất riêng biệt của các quá trình vật chất và tâm thức, mối liên hệ hỗ tương và sự thay thế nhau xuất hiện của chúng cũng như cái chức năng “ đối tượng hóa” cơ bản của tâm sẽ được tỏa rạng.

Ở đây nói đến “đối tượng hóa” (tức là có đối tượng là, lấy đối tượng là) và đến các quá trình vật chất và tâm thức, chúng tôi chỉ nhằm đúng cho mục đích phân tích thực tiễn của chúng tôi. Các từ ấy không có nghĩa là để diễn tả sự bênh vực của chúng tôi về một vị nguyên luận của chủ thể / đối tượng hay tâm / vật. Chúng tôi cũng không đứng về phe của một nhất nguyên luận duy tâm hay duy vật nào cả. Giáo lý Trung đạo của Đức Phật về Duyên khởi (Paticca Samuppàda) vượt lên trên tất cả mọi khái niệm về nhất nguyên. Trong một thế giới duyên sinh, tương đối và thay đổi như đã được thực tiếp cảm nghiệm trong việc thực hành chú ý đơn thuần, những ý niệm cứng nhắc kia chẳng bao lâu sẽ tỏ ra hoàn toàn không đúng hợp.

Những ghi nhận thêm ấy của chúng tôi là chỉ

đến một sự dự phần khác nữa vào việc hiển biết tâm của một đặc tính có tính cách lý thuyết hơn liên hệ đến những thái độ triết lý cổ xưa đã được ghi nhận trước đây, sinh khởi từ những tiền đề sai lầm, với những siêu cơ cấu lý thuyết rộng lớn được dựng lên cho thích hợp với những tiền đề ấy. Nhưng tôi không trực tiếp bàn đến những vấn đề ấy ở đây. Trong ý mạch này, chúng tôi chỉ cần vạch ra rằng kinh nghiệm thông thường cũng như sự tìm hiểu thâm sâu nêu rõ cho chúng ta những khác biệt trong quá trình và các nội dung của trí thức là những thứ đủ mạnh để xác chứng rằng chúng ta sử dụng một cách thực tiễn những cặp từ vốn thường được sử dụng là chủ thể / đối tượng tâm / vật.

Sau khi việc thực hành chú ý đơn thuần đã thành tựu ở một mức độ thâm sâu nào đó của kinh nghiệm trong sự giao tiếp của nó với các sự kiện tâm thức, nó sẽ khiến cho một hành giả tin chắc ngay rằng tâm không có gì khác hơn là cái chức năng tri thức của nó. Không ở đâu cả, đằng sau bên trong chức vụ ấy, lại có thể khám phá ra được một động lực đặc thù hay một thực thể thường hằng. Bằng kinh nghiệm trực tiếp của chính mình, người ta sẽ đạt đến cái chân lý lớn lao là Phi linh hồn hay Vô ngã (Anattà); Phạn ngữ: Anàtma: chỉ rõ ràng mọi hiện hữu đều không có một ngã tính thường hằng (tự ngã, linh hồn siêu ngã, v.v…) hay

một bản chất thường hằng theo bất cứ một mô tả nào. Cũng như đối với khoa tâm lý học hiện đại, giáo lý vô ngã độc nhất và cách mạng ấy lại còn có thể trở thành sự “cung cấp tri thức” ở một gốc độ cao qua việc nó đập mạnh tới căn gốc và các ngành khác nhau của khoa học tâm lý học. Các ý nghĩa này sẽ rất rõ ràng đối với người nghiên cứu về phạm vi trí thức ấy và chúng tôi không thể làm sáng tỏ chúng ở đây được. Gọi học thuyết Vô ngã là độc nhất, chúng tôi muốn phân biệt nó với cái mà phương Tây biết tới như là một “khoa tâm lý học không có tâm thức”, một khoa học thường mang một màu sắc duy vật luận, và với một sự phản đối ngầm, đôi khi được gọi là “phi linh hồn”. Tâm lý học Phật giáo, tuy nhiên, không phải là duy vật theo nghĩa triết lý hay đạo đức của từ ngã ấy. Ý nghĩa triết lý và đạo đức thực sự của học thuyết Vô ngã, và cả cái “màu sắc tình cảm” của nó, chỉ có thể được hiểu một cách đầy đủ rtrong ý mạch của toàn bộ giáo lý Phật giáo chứ không phải trong từng phần riêng lẻ. Chúng ta sẽ có dịp quay trở lại vấn đề ấy.

Chú ý đơn thuần lại còn cung cấp kiến thức bất ngờ cũng như có ích về sự vận động của tâm người ta, cơ cấu của những cảm xúc và đam mê, sự vững vàng của năng lực suy luận, những động lực thực sự và giả hiệu, v.v… của người ta. Ánh sáng tỏ rạng sẽ chiếu vào các ưu điểm cũng như khuyết

2- Giá trị của chú ý đơn thuần trong việc tu sửa tâm

điểm của người ta và lần đầu tiên, người ta sẽ trở nên ý thức được một số ưu khuyết điểm ấy.

Phương pháp cú ý đơn thuần này rất hữu ích cho sự hiểu biết tâm và nhờ đó mà hữu ích cho sự hiểu biết thế giới, phù hợp với công việc và thái độ của khoa học gia và học giả thực sự: Định nghĩa trong sáng về chủ thể, vật vả những vị trí của chúng, thu nhận cho kiến thức những gì do chính các sự vật đưa đến mà không thiên kiến, loại trừ hay ít ra là giảm thiểu yếu tố chủ quan trong phán đoán, trĩ hoãn phán đoán, cho đến khi đã quán xét cẩn thận các sự kiện. Tinh thần chính xác này của nhà nghiên cứu được biểu lộ trong thái độ chú ý đơn thuần sẽ luôn luôn nối kết Phật pháp với khoa học thực sự dù không cần phải nối kết với những lý thuyết của thời đại. Nhưng mục đích của Phật pháp không giống với mục đích của khoa học thế tục chỉ tự giới thiệu trong việc phám phá và giải thích các sự kiện. Tâm học của Đức Phật không hạn hẹp vào việc hiểu biết cái tâm một cách lý thuyết mà nhằm ở việc tu sửa tâm, mà nhờ đó mà tự sửa cuộc đời. Dù sao, trong đối tượng ấy, nó cũng gặp gỡ cái ngành của khoa tâm lý học hiện đại nhằm áp dụng thực tiễn sự hiểu biết lý thuyết về tâm.

2- Giá trị của chú ý đơn thuần trong việc tu sửa tâm;

Phần lớn những đau khổ do con người tạo ra trong thế giới khi phát xuất từ sự ác độc cố ý hơn

là sự không hiểu biết, vô ý, không suy nghĩ, khinh suất và thiếu tự chủ. Một khoảng khắc chú tâm hay suy nghĩ khéo léo vẫn rất thường ngăn ngừa được một sự nối kết trầm trọng của khổ đau hay tội lỗi. Bằng cách trì hoãn trước khi hành động trong một thái độ chú ý đơn thuần quen thuộc, người ta sẽ có thể nắm được cái khoảng khắc quyết định ngắn ngủi kia khi cái tâm chưa đặt vào đường hướng hành động xác định hay vào thái độ xác định mà đang còn mở ra để đón nhận những điều động khéo léo. Khoảng khắc kế tiếp có thể sẽ thay đổi toàn bộ tình trạng, tạo ưu thế tối hậu cho những thúc đẩy hư hại và những phán đoán sai lầm từ bên trong hay những ảnh hưởng giả ngụy từ bên ngoài. Chú ý đơn thuần làm chậm lại, hay cả việc chặn đứng, sự chuyển đổi từ suy nghĩ sang hành động, ban cho nhiều thời gian hơn để đi đến một quyết định chín chắn. Việc làm chậm lại như thế thật vô cùng quna trọng nếu như những ngôn từ và hành động bất lợi, gây hại xấu xa có tính tự phát quá mạnh mẽ, nghĩa là nếu như chúng xuất hiện như những phản ứng tức thì đối với những sự việc hay suy nghĩ mà không trao cho những “cái thắng hãm bên trong”(1)của trí tuệ, tự chủ và quán quyết một cơ hội để vận hành. Có được thói quen “làm chậm lại” sẽ tỏ ra là một lợi khí để chống với sự khinh suất trong lời nói và việc làm. Nhờ

———

(1)Tức sự kiềm hãm nội tại. (N.D.)

Chú ý đơn thuần, mà đọc được sự trì hoãn, sự làm chậm lại và việc chặn đứng thì tính mềm dẻo và tính nhạy cảm của tâm sẽ lớn lên rõ rệt, vì những phản ứng của một bản tính xấu sẽ không còn tự động xảy ra nhiều lần như trước nữa khi ưu thế của những phản ứng quen thuộc này, những phản ứng thường khi vẫn không bị xét tới và không bị phản đối, được thử thách điều đặn, thì bấy giờ chúng sẽ mất dần sức mạnh của chúng đi.

Chú ý đơn thuần cũng sẽ ban cho thời gian để suy nghĩ xem trong một hoàn cảnh nhất định, hoạt động bằng hành vi, ngôn ngữ hay vận hành tâm thức có cần thiết hay thích đáng chút nào không.Người ta thường quá sẵn sàng để can thiệp một cách không thiết và chẳng hay ho gì; sự can thiệp ấy là nguyên nhân có thể trách được của nhiều rối rắm gây đau khổ và dư thừa. Khi đã quen với sự an bình của tâm mà thái độ chú ý đơn thuần tạo cho, người ta sẽ ít bị cuốn hút mà lăn mình vào hành động hoặc vào sự can thiệp các công việc của người khác. Nếu theo như thế mà mọi thứ phiền phức và tranh chấp bị giảm đi thì việc nỗ lực tu sửa tâm thức sẽ ít gặp trở ngại.

Lời khuyên thực tiễn vắn tắt về hai điểm vừa mới nêu ấy (“khinh suất” và “can thiệp”): nhìn kỹ trước khi vượt qua, cho cái tâm cơ hội để có cái nhìn lâu hơn, rộng hơn về các sự vật, ngăn cản việc lăn xả vào “hành động với bất cứ giá nào”.

Chú ý đơn thuần chỉ nhằm vào hiện tại. Nó dạy cho ta điều mà quá nhiều người đã bỏ quên: Sống với tỉnh giác trọn vẹn trong cái ở đây và bây giờ. Nó dạy cho ta đối mặt với hiện tại mà không cố gắn chạy trốn vào quá khứ hay tương lai. Đối với tâm thức tầm thường, quá khứ hay tương lai không phải là những đối tượng để quan sát mà là để suy tưởng. Trong đời sống bình thường, quá khứ và tương lai rất hiếm khi được xem là những đối tượng của suy nghĩ thực sự có trí tuệ mà thường chỉ là những đối tượng của tưởng tượng mộng mơ và hão huyền là những kẻ thù chính của cả Chánh niệm, Chánh kiến và Chánh mạng nữa. Chú ý đơn thuần giữ ngay đúng cái vị trí quan sát của nó, yên lặng nhìn mà không bị ràng buộc vào bước đi không ngừng của thời gian: Nó im lặng chờ các sự vật của tương lai hiện ra trước mắt nó, do đó trở thành những đối tượng hiện tại rồi lại tan biến vào quá khứ. Biết bao nhiêu năng lực đã bị hao phí bởi những suy nghĩ vô ích vế quá khứ, bởi tiếc nối và ân hận hão huyền, và bởi sự lặp lại vô nghĩa, dông dài, bởi lời nói và ý nghĩ, về tất cả mọi sự tầm thường của quá khứ! Đặt nhiều suy nghĩ về tương lai cũng vô ích như thế: Những hy vọng hão huyền, những dự định không tưởng và những mơ mộng trống rỗng, những sợ hãi vô căn cứ và những ưu phiền viễn vông. Tất cả điều ấy lại là một nguyên nhân của sầu muộn và chán nản có thể tránh được mà chú ý đon thuần có thể loại trừ.

Chánh niệm lấy lại cho con người cái viên ngọc tự do mà con người đã mất bằng cách vụt chớp lấy nó ra khỏi miệng của con rồng thời gian. Chánh niệm cắt đứt cho con người khỏi những trói buộc của quá khứ mà con người vẫn ngu dại làm cho mạnh hơn lên bằng cách quay nhìn lui về quá khứ với đôi mắt thèm khát, uất hận nuối tiếc. Chánh niêm ngăn chặn cho con người khỏi tự trói buộc mình ngay lúc bấy giờ với những sự việc tiên liệu của tương lai bằng những ảo tưởng của sợ hãi và hy vọng. Như thế, Chánh niệm hoàn trả lại cho con người một sự tự do là cái chỉ có thể được tìm thấy trong hiện tại.

Những suy nghĩ về quá khứ và tương lai là chất liệu chính yếu của mộng mơ làm đầy ắp cái khoản hẹp của tâm thức bằng cái bản chất mạnh mẽ keo sơn của nó với đặc tính lặp đi lặp lại không dứt, không tạo một cơ hội nào để tu sửa tâm thức mà thực ra, lại làm cho tâm thức còn thô tháp và những trở ngại chủ yếu cho sự tập trung tư tưởng. Một cách chắc chắn để loại trừ chúng là quả quyết quay tâm về sự quan sát đơn thuần đối tượng nào thật gần gũi mỗi khi không có sự cần thiết hay thôi thúc về một ý tưởng hay hành động đặc biệt có mục đích và khi mà cái khoảng trống của tâm, trái lại, đang có nguy cơ bị các mộng mơ xâm chiếm một cách nhanh chóng. Nếu các mộng mơ này đã

xâm nhập rùi thì người ta chỉ cần làm cho chúng trở thành những đối tượng của sự quan sát chặt chẽ để loại bỏ cái năng lực đánh lừa tâm của chúng và cuối cùng làm tiêu tan chúng đi. Đây là một thí dụ của cái phương pháp hiệu nghiệm là “biến đổi những rối loạn của thiền định thành đối tượng của thiền định” mà chúng tôi sẽ xét đến sau.

Chú ý đơn thuần mang lại trật tự cho những vùng hỗn độn của tâm thức. Nó vạch rõ ra những nhận thức mơ hồ và vụn vặt, những dòng vô tận của tư tưởng, những ý nghĩa hỗn loạn, những hình thức ngột ngạt, v.v… vẫn thường xuyên qua tâm. Khi được thu nhận đơn lẻ, những thứ viễn vong gây tiêu mòn tính hoạt động của tâm thức này thì yếu đuối và vô lực nhưng khi chúng cứ chất chứa thêm lên thì chúng ta sẽ làm tiêu hao dần hiệu lực của các chức năng của tâm. Hễ những mảnh vụn vặt tư tưởng này được để cho lắng chìm vào trong tiềm thức mà không bị coi chừng đúng mức, tự nhiên chúng sẽ ảnh hưởng đến cái cơ cấu cơ bản của đặc tính, những thái độ và những xu hướng. Chúng sẽ thu hẹp dần phạm vi và tính sáng sủa của tâm thức nói chung, cũng như tính mềm dẻo của nó, nghĩa là khả năn được tu sửa, được chuyển đổi và được phát triển của nó.

Sự tự tri không thiên vị được tích tập, nhờ chú ý đơn thuần hồi quán về những vùng xú uế của chính tâm ta, sẽ đánh thức sự phản kháng nội tại,

chống lại cái tình trạng mà phân minh biến thành hỗn độn và thứ kim quý của tâm biến thành váng bẩn. Do thôi thúc của sự tương phản ấy mà việc áp dụng nghiêm túc pháp môn Niệm tâm sẽ tăng trưởng và sự phun phí năng lực tâm thức quá độ sẽ dần dần được kiểm soát. Chính cái chức năng tự động “sắp xếp” của chú ý đơn thuần được dùng ở đây để tu sửa tâm.

Chú ý đơn thuần được trực hướng về chính tâm ra sẽ cung cấp sự thông tri chân xác ấy về tâm, sự thông tri rất cần thiết để việc tu sửa tâm được thành tựu. Bằng cách quay sự chú ý trọn vẹn về những suy tưởng của chúng ta khi chúng vừa sinh khởi, chúng ta sẽ hiểu biết được rõ hơn về những điểm yếu và những điểm mạnh của chúng ta, tức là những khuyết điểm của mình và không biết đến những khả năng của mình thì không thể tự giáo dục mình được.

Nhờ chú ý đơn thuần mà vạch đúng ngay liền tên của những sự vật xấu hay gây hại một cách thiện xảo, người ta sẽ bước lên được cái bước đầu tiên dẫn tới việc quán lộ trình của tâm: “ Có một ý tưởng thâm dục”, hay trong việc quán về nội dung tâm thức(1): “ Trong ta bây giờ có sự chướng ngại dao

———

(1)Tức quán tâm, ở cuốn sách, tác giả có ghi chú rằng tác giả dùng từ Trạng thái của tâm (The State of Mind) thay vì Tâm (Mind); và Nội dung tâm thức (Mental Contents) thay vì Pháp (Dhamma Mental Objets) cho nhẹ nhàng và dễ hiểu hơn. (N.D.)

3- Giá trị của chú ý đơn thuần trong việc giải thoát tâm

động”(1) thì cái thói quen đon giải này trong việc phát biểu một cách chính xác như thế sẽ tạo nên một sự nội kháng, chống lại những tính chất loại như thế sẽ càng lúc càng nỗi rõ ra. Hình thức vô tư và đơn giản này của sự ghi nhận suông thường sẽ chứng tỏ là có hiệu quả hơn một sự tập hợp của ý chí, tình cảm hay lý trí là sự tập hợp thường khi chỉ khơi dậy những sức mạnh đối nghịch của tâm đưa đến sự phản kháng còn cứng cỏi hơn nữa.

Những đức tính tích cực của chúng ta dĩ nhiên cũng sẽ được hội tụ lại sáng sủa hơn và những đức tính nào hoặc còn quá yếu hoặc chưa được ghi nhận thích đáng sẽ có cơ hội phát triển và thành tựu. Những nguồn năng lực và tri thức chưa được kích khai sẽ mở ra và những khả năng mà lâu nay chính mình không biết tới sẽ được phát hiện. Tất cả đều này sẽ làm tăng trưởng lòng tự tin vốn rất quan trọng để có tiến bộ nội tại.

Bằng những cách này hay cách khác, phương pháp chú ý đơn thuần giản dị vả không cưỡng lực, tỏ ra là một sự hỗ trợ hữu hiệu nhất trong việc tu sửa tâm.

3- Giá trị của chú ý đơn thuần trong việc giải thoát tâm:

Đề nghị độc giả đầu tiên hãy thử nghiệm trong ít ngày, nên cố gắng hết sức mà giữ thái độ chú ý

———

(1)Triền cái trạo hối (N.D.)

Đơn thuần về mọi người, về cảnh trạng vô vi chung quanh và về các sự việc xảy ra trong ngày. Bằng cách làm như thế, người ta sẽ cảm thấy ngay rằng những ngày như thế trôi qua một cách hòa hợp hơn biết bao nhiêu so với những ngày mà người ta phải chịu để cho những kích thích nhỏ nhặt nhất có hành động, ngôn ngữ, tình cảm và suy nghĩ can thiệp vào. Như cuộc bảo vệ bằng một chiếc áo giáp vô hình chống lại những tầm thường và phiền nhiễu của thế giới bên ngoài, người ta sẽ trải qua những ngày như thế, bình thản, hài lòng với cảm giác thoải mái và tự do phấn chấn. Như được thoát khỏi sự vây hãm phiền hà của đám đông xô bồ náo nhiệt, người ta đến được chốn yêu tĩnh, biệt lập của một đỉnh đồi, và với hơi thở nhẹ nhàng, nhìn lui cái náo nhiệt, om sòm ở bên dưới. Đây là sự bình an và hạnh phúc tách biệt mà người ta sẽ cảm nghiệm được. Do việc thói lui khỏi các sự vật và mọi người, thái độ của người ta đối với người và vật, cũng sẽ trở nên thân thiện hơn vì những căn thẳng vốn rất thường khởi lên do dự, tham dục, sân hận hay những hình thức liên hệ với tự kỷ khác. Cuộc đời sẽ trở nên thoải mái hơn nhiều, và thế giới bên trong và bên ngoài ta sẽ trở nên rộng rãi hơn. Hơn nữa, chúng ta sẽ nhận thấy rằng thế giới sẽ vận hành hoàn toàn tốt đẹp, không cần có sự can thiệp của chúng ta, và rằng chính chúng ta điều tốt hơn đối với sự giữ gìn như thế. Ta sẽ tránh khởi được biết bao nhiêu rối rắm, và biết bao nhiêu vấn đề

sẽ tự chúng giải quyết mà không cần sự tham gia của chúng ta! Theo đó, chú ý đơn thuần chỉ rõ lợi lạc của việc kiêng kỵ hành động tạo nghiệp, dù là thiện hay bất thiện, nghĩa là hoạt động tạo tác cuộc đời, gây đau khổ. Chú ý đơn thuần dạy cho ta nghệ thuật để mặc cho mọi sự, gỡ chúng ta ra khỏi mối bận bịu và khỏi sự can thiệp theo thói thường.

Sự tách biệt nội tại và sự vật, người và với chính chúng ta mà chúng ta đạt được một cách nhất thời và không trọn vẹn nhờ chú ý đơn thuần, tỏ rõ cho ta thấy, qua kinh nghiệm của riêng ta, cái khả năng thu đạt cuối cùng một sự thoát ly trọn vẹn và cái hạnh phúc thành tựu nhờ sự tự tại ấy. Sự tách biệt ấy ban cho ta niềm tin rằng tạm thời bước bên lề rất có thể một ngày kia sẽ trở thành bước trọn vẹn ra khỏi cuộc đời khổ đau này. Nó cống hiến một loại tiền vị, hay ít ra là một ý niệm về sự giải thoát tối đại, “Hữu dư Niết bàn” (Ditthadhamma Nibbàna) đã được áp chỉ bằng các ngôn từ: “ Trong cuộc đời nhưng không phải là của cuộc đời”.

Để thành tựu tự giải thoát tâm tối cao và tối hậu ấy, chú ý đơn thuần rèn luyện cái khí cụ chủ yếu là sự thâm nhập chân lý cao nhất mà trong Phật giáo gọi là Tuệ giác (Vipassanà). Tuệ giác và chỉ Tuệ giác này là mục đích tối hậu của phương pháp được miêu tả ở đây và là hình thức cao nhất của chức năng giải thoát tâm của phương pháp ấy.

Tuệ giác là sự thể chứng trực tiếp và thẩm

thấu về Tam Pháp ấn: Tức là Vô thường, Khổ và Vô ngã. Nó không phải chỉ là sự thông hiểu bằng trí óc hay trí thức khái niệm về ba chân lý ấy mà một kinh nghiệm cá nhân xác quyết và được vững vàng về ba chân lý ấy được đắc thụ, và được chín muồi nhờ sự đối mặt bằng thiền định tái diễn mãi với những sự kiện nằm bên dưới các chân lý ấy. Tuệ giác thuộc mẫu trí thức biến đổi cuộc đời mà nhà tư tưởng người Pháp Gyueau đã nhắc đến khi bảo rằng: “Nếu ai biết mà không làm theo đúng thì người ấy chưa biết một cách hoàn hảo”. Chính bản chất cố hữu về Tuệ giác tạo nên một sự thoát ly lớn mạnh và một sự tự do gia tăng, tách khỏi tham ái, đạt đến cực điểm và giải thoát tối hậu cái tâm khỏi tất cả những gì làm cho tâm lệ thuộc vào cuộc đời khổ đau.

Sự đối mặt trực tiếp với thực tại được chín muồi thành Tuệ giác, đạt được nhờ thực hành chú ý đơn thuần, và Satipaṭṭhàna, nói chung. Việc phát triển có phương pháp về sự đối mặt ấy sẽ được miêu tả trong phần cuối sách (xem Phụ lục A). Nhưng ngay cả việc áp dụng bất chợt về nó trong đời sống hàng ngày cũng sẽ chứng tỏ được các ảnh hưởng giải thoát của nó đối với tâm, và nếu được chuyên chú áp dụng nó sẽ tạo nên một hậu thuẫn tâm thức ích lợi cho sự thực hành nghiêm túc và có hệ thống.

Chính bản chất của Tuệ giác là tự tại với Tham, Sân và Si và thấy rõ mọi sự vật của thế giới nội.

tại ngoại tại là “hiện tượng đơn thuần” (suddhadhamma), nghĩa là những quá trình Vô ngã. Đấy cũng chính là đặc tính của thái độ chú ý đơn thuần, và do đó sự thực hành như thế sẽ tiến đến việc thích nghi dần với những cao độ của Tuệ giác toàn hảo và Giải thoát tối hậu.

Mục đích cao vời về thoát ly và Tuệ giác toàn hảo có thể còn xa vời đối với những người mới khởi sự trên con đường, nhưng nhờ vào chính những kinh nghiệm quen thuộc của người ấy, nó sẽ không còn hoàn toàn xa lạ đối với anh ta. Đối với một học nhân như thế, mục đích sẽ có ngay bây giờ một sự thân thuộc thâm thiết nào đó và do đó, có một sứ hấp dẫn tích cực, sức hấp dẫn mà mục đích không thể nào có được nếu như nó chỉ lưu lại cho anh ta một khái niệm trừu tượng mà không lưu lại một cái gì kiên hệ với nó trong kinh nghiệm của chính anh ta. Đối với kẻ đã bước vào pháp môn Niệm tâm, mục đích sẽ hiện ra giống như những đường viền của một dãy núi cao ở chân trời xa, dần dần trở nên thân thuộc với kẻ bộ hành cứ chăm chăm nhìn nó trong khi khấp khểnh trên con đường nhọc nhằn của mình còn quá xa với những chóp đỉnh diệu vợi ấy. Dù rằng sự chú ý chủ yếu của người đi hành hương là phải nhằm vào đoạn đường dưới bước chân anh, thường là hiu hắt, vào những trở ngại khác nhau và vào những chỗ rẽ rối rắm của con đường anh đi, nhưng anh cũng sẽ cần phải

II. Liễu Hội

Thỉnh thoảng quay mắt về các chóp đỉnh của mục đích anh đang theo đuổi khi chúng xuất hiện ở chân trời kinh nghiệm của anh. Nó sẽ giữ đúng phương hướng của lộ trình trước mắt của tâm anh, giúp anh truy tìm lại lối đi, khi anh bị lạc lối. Chúng sẽ tạo nên sinh lực mới cho đôi chân đã mỏi mệt của anh, lòng can đảm mới cho tâm anh và tạo nên niềm hy vọng mà đối với với anh có thể bị mất đi nếu như anh vẫn luôn luôn bị ngăn chặn không thấy được những ngọn núi ấy hoặc nếu như anh chỉ nghe nói hay đọc thấy về chúng. Những chóp đỉnh ấy cũng sẽ nhắc nhở cho anh ta không quên rằng, vượt trên “những niềm vui nhỏ trên đường”, vinh quang của những chóp đỉnh kia đang chờ đợi anh ta ở chân trời.

II. LIỄU HỘI

Thái độ thọ nhận và tách ly của chú ý đơn thuần có thể hẳn phải chiếm một khoảng lớn hơn nhiều trong đời sống tâm thức của chúng ta so với bình thường, và do đó mà nó đã được bàn tới ở đây một cách kỹ lưỡng. Nhưng chớ để cho nó khiến ta quên rằng chú ý đơn thuần thường chỉ có thể giữ được trong một thời gian giới hạn trong đời sống hàng ngày, ngoài những lúc được dành hẳn hoi để thực hành nó. Mỗi giờ trong ngày đòi hỏi một sô hoạt động bằng hành vi, ngôn ngữ hay suy tưởng. Trước tiên, có thể đòi hỏi về hoạt động thân thể hay cử động, dù đấy chỉ là một thay đổi vị thế cũng

trở nên rất cần thiết. Chúng ta lại vẫn cứ phải từ bỏ sự im lặng bảo vệ đủ cho mình để mà đi vào sự liên hệ với những kẻ khác bằng ngôn ngữ. Và tâm cũng không thể tránh khỏi sự xác định vị trí của nó, đối với chính nó và đối với thế giới bên ngoài, và ra lệnh cho hành động, không biết bao nhiêu lần trong ngày. Tâm phải chọn lựa, quyết và phán đoán.

Chính liễu hội (Sampajañña), khía cạnh thứ hai của Chánh niệm, là cái liên hệ đến phần lớn của đời sống ta, đời sống hoạt động. Một trong mục tiêu của việc thực hành Satipaṭṭhàna là liễu hội, cần phải dần dần trở thành sức mạnh điều chỉnh hết thảy mọi hoạt động của chúng ta về thân, khẩu, ý. Nhiệm vụ của nó là làm cho các hoạt động ấy hướng mục đích và có hiệu quả, phù hợp với thực tại, với các lý tưởng của chúng và với mức độ cao nhất của sự hiểu biết của chúng ta. Từ “ Liễu hội” nên được hiểu rằng, sự lĩnh hội trọn vẹn về mục đích và thực tại, bên trong và bên ngoài được thêm vào trong tính minh bạch của chú ý đơn thuần; hay nói một cách khác; Liễu hội là sự hiểu biết đúng (ñàna) hay trí tuệ (paññà), được đặt căn bản trên tâm niệm đúng (Chánh niệm – Sati).

Dù bản kinh tự nó chỉ nói về lĩnh hội một cách minh bạch về hành động và ngôn ngữ (thân, khẩu), và do đó nó bàn tới liễu hội trong phần Quán thân, nó không bảo rằng suy nghĩ, “cái cửa

Bốn Loại Liễu Hội, 1- Liễu hội về mục đích

thứ ba của hành động” cũng phải chịu sự kiểm soát của liễu hội.

BỐN LOẠI LIỄU HỘI

Truyền thống Phật giáo theo như được bao gồm trong các Sớ luận về các kinh của Đức Phật, phân biệt bốn loại liễu hội:

(1) Liễu hội về mục đích = Sātthaka Sampajañña.

(2) Liễu hội về sự thích đáng = Sappàya Sampajañña.

(3) Liễu hội về phạm vi (của Thiền định) = Gocara = Sampajañña.

(4) Liễu hội về thực tính (nguyên nghĩa là Vô si) = Asammola Sampajañña.

1- Liễu hội về mục đích:

Loại liễu hội đầu tiên này hiểu rằng, trước khi hành động, ta nên luôn luôn tự hỏi xem hoạt động có chủ tâm như thế có thực sự phù hợp với mục đích mục tiêu hay lý tưởng của ta không, nghĩa là tự hỏi xem nó có thực sự hướng về mục đích trong ý nghĩa thực tiễn hẹp hơn cũng như trong quan điểm của lý tưởng. Sự trì hoãn đúng lúc để đặt câu hỏi ấy – nếu như điều này vốn không phải là quen thuộc với hành giả - sẽ cần phải được hành giả học tập xuyên qua việc huấn luyện trong chú ý đơn thuần.

Một số người có thể nghĩ rằng không cần phải

làm cho hành động hướng mục đích thành một chủ đề đặc biệt cho họ nghiên cứu và tu tập vì họ tin rằng vì họ là “ Chúng sinh lý trí”, tự nhiên họ hành động “một cách hợp lý”, nghĩa là hướng mục đích nhưng hoàn toàn cách biệt với mục đích tối hậu của pháp môn Niệm tâm chắc chắn sẽ đưa đến việc người ta bao giờ cũng cư xử chẳng hợp lý tí nào cả, ngay cả khi cái mục đích mà người ta có trong tâm hẹp hòi, thực sự vị kỷ và thiên trọng vật chất. Người ta thường quên các mục đích, chương trình và nguyên tắc của mình mà bỏ qua cả cái lợi lạc hiển nhiên nhất của mình và tất cả điều này không những chỉ khinh suất, đam mê mà còn vì những thay đổi hoàn toàn thất thường, vì tính tò mò trẻ con và sự biếng nhác trễ tràng. Vì những lý do ấy và những lý do thí yếu khác mà người ta thường khiếm khuyết trong các chiều hướng hoàn toàn khác với mục đích riêng của họ trong đời sống và trong những lưu tâm thực sự của họ.

Dưới ảnh hưởng của vô số ấn tượng từ thế giới của đa tính (papañca) ngoại tại và nội tại chất chứa vào người ta, một sự lệnh lạc ngẫu nhiên ra khỏi phương hướng chính của đời người ta hẳn là dễ hiểu và, ở một mức độ nào đó, là không thể tránh khỏi đối với phần đông chúng ta. Giới hạn những lệnh lạc như thế cho đến tối thiểu và nỗ lực để loại trừ hằn chúng lại càng trở nên cần thiết, tuy nhiên chỉ bằng Niệm tâm hoàn hảo của bậc Thánh (Arahat)

mới loại trừ chúng hẳn được. Nhưng những lệnh lạc ra khỏi con đường chính của sự sống theo mục đích ấy không thể bị loại trừ hoặc bị giảm thiểu đi bằng một sự lệ thuộc do ép do ép buộc vào những mệnh lệnh độc đoán của lý luận và đạo đức khô khan. Cái khía cạnh tình cảm trong con người mà những lệnh lạc và đào tẩu thất thường như thế thường là một lối thoát hay một loại phản kháng đối với nó, chẳng bao lâu sẽ chống đối lại và ngay cả trả thù nữa bằng một số biểu hiện phi lý trong thái độ. Để thành tựu một sự “xâm nhập hòa dịu” vào những vùng phi lý của tâm và để thuyết phục chúng sẵn sàng tham gia vào việc thực hiện mục đích đã được thể hội rõ ràng, công việc lại phải “khởi sự ở chỗ bắt đầu”: trên nền tảng rộng rãi của chú ý đơn thuần. Do những phương pháp đơn giản, không cưỡng lực và hài hòa của việc thực hành ấy, những sức mạnh tạo căng thẳng bên trong tâm làm trở ngại cho những hành động hướng mục đích sẽ dần dần bị cuốn hút vào cái dòng chính của các mục tiêu và lý tưởng của ta. Một sự nối kết hướng mục đích của nhiều xu hướng và nhu cầu của tâm thức con người và của nhiều hoạt động của con người sẽ chỉ được thành tựu bằng một sự tăng cường kiểm soát tâm thức hay tự chủ một cách hệ thống nhưng theo thiên chất và tự nhiên. Chỉ cuộc sống bằng cách như thế, một sự gia tăng quân bình của các tình cảm và một sự hài hòa và ổn định chung về

căn bản mới có thể hình thành – và cuối cùng, mọi ngoan cố, mọi tự tác, xuống cho tới “tính cách phi lý hiển lộ” trong thái độ sẽ trở nên khác biệt một cách căn bản đối với các thứ trên. Cái căn cứ vững chắc cho một sự tự chủ như thế, nghĩa là cho sự kiểm soát giác quan và kiểm soát ý thức, là phương pháp chú ý đơn thuần bất cưỡng lực. Bằng cách làm mạnh cái thói quen “dừng lại và suy nghĩ”, nó tạo cho sự liễu hội về mục đích thêm cơ hội để bước vào sự vận hành bằng mọi cách; và bằng việc trình bày những sự kiện trung thực nó cung cấp cho liễu hội chất liệu chính xác để hình thành những quyết định. Điều có thể xảy ra và gây những ân hận về sau, là một lý tưởng cao vời, hay một mục đích quan trọng bị lãng quên hay tạm thời bị đẩy sang một bên chỉ vì sự đổi ý và thị hiếu nhất thời, trước khi được đảm nhận trở lại, trở thành hoàn toàn bất khả đắc vì một tình trạng bên ngoài bị thay đổi do chính mình gây nên xuyên qua chính những lạc lõng bất thường ấy. Lý tưởng, hay mục đích lại còn có thể trở thành bất khả đắc vì một thay đổi tự nội trong chính cá nhân ấy, gây nên nỗi một thái độ như thế. Nếu người ta vẫn quen nhượng bộ tất cả mọi sự đổi ý, hoặc tự cho pháp mình đi lệnh khỏi mục đích của mình thì những đặc tính như năng động, chịu đựng, tập trung, trung thành, v.v… sẽ dần dần phai mờ, yếu kém và đến một mức độ nào đó, chúng sẽ trở thành thiếu khả

năng hoặc không còn có thể thành mục đích ban đầu ấy hoặc không còn cả việc thực sự hiểu rõ mục đích ấy nữa. Theo cách ấy, điều thường xảy ra là, không được cái con người đương sự để ý tới, các lý tưởng, các niềm tin tôn giáo và cả đến mục đích, tham vọng tầm thường của anh ta sẽ biến thành những vỏ ốc trống rỗng mà chỉ vì thói quen, anh ta vẫn mang theo bên mình đấy thôi.

Những ghi nhận này có thể đủ để chứng tỏ rằng việc tăng sức của mục đích trong hành động và việc mở rộng quỹ đạo của nó là rất thiết yếu. Điều này được thực hiện bằng sự hiện diện thường hằng của liễu hội về mục đích. Nó có cái chức năng tiêu cực là ngăn chặn sự bỏ dở, tính phi mục tiêu, phung phí của phần quá lớn trong sinh hoạt của con người qua hành động, ngôn ngữ và suy tư. Cái chức năng tích cự của nó là tập trung năng lực bị phân tán của con người, giao cho năng lực ấy một khí cụ đáng để đạt đến việc làm chủ cuộc đời. Bằng cách ấy, liễu hội nhằm hình thành một trung tâm mạnh mẽ trong cá tính của người ta, đủ để điều hợp dần mọi hoạt động của người ta. Lại nữa, liễu hội về mục đích làm mạnh sự lãnh đạo của tâm bằng cách tạo cho tâm sự chủ động khéo léo và rõ ràng trong những trường hợp mà tâm vẫn quen nhượng bộ một cách thụ động hay phản ứng tự động trước áp lực từ bên trong và bên ngoài. Nó cũng chăm lo tới sự tuyển chọn và giới hạn khôn khéo trong