Satipaṭṭhàña Trái Tim Của Thiền Định Phật Giáo

Lời Giới Thiệu

Trái Tim của Thiền Định Phật Giáo

NYANAPONICA THERA

THÍCH CHƠN THIỆN dịch

Satipaṭṭhàña

TRÁI TIM CỦA

THIỀN ĐỊNH PHẬT GIÁO

NHÀ XUẤT BẢN PHƯƠNG ĐÔNG

Lời Giới Thiệu

Đại đức Nyanaponika, người Đức, được đào tạo trong truyền thống Thượng tọa bộ tại Trung tâm Thiền Mahasi Rangoon, Myanmar. Ngài là Giám đốc Hội Phát hành kinh: Publication Buddhist Society Kandy, Sri Lanka.

Quyển sách Trái Tim Của Thiền Định Phật Giáo được ra mắt độc giả Việt Nam sau hơn các bản tiếng Đức, Anh, Pháp, Ý, Tây Ban Nha và Thái Lan.

Ngài còn là tác giả nhiều quyển kinh giá trị viết bằng Anh ngữ, năm nay thọ 87 tuổi, đang tu hành ở Forest Hermitage Kandy, Sri Lanka.

Ngài Tỳ khưu Nyanaponika được nhiều đọc giả uyên thâm nước ngoài biết đến và còn được các dịch giả lỗi lạc Việt Nam biết.

Thành kính tán thán công đức Hòa thượng Thích Chơn Thiện đã dành nhiều thì giờ dịch quyển kinh quý báu này.

Thành tâm cầu nguyện tác giả Nyanaponika và dịch giả Thích Chơn Thiện hạnh phúc, giải thoát.

CÀGA

Lời đầu của Tiến sĩ Dr. E. Graham Howe

Lời Đầu

Của Dr.E. GRAHAM HOWE

Tôi rất lấy làm sung sướng được vị Thượng tọa thân ái của tôi, ngài Nyanaponika đề nghị viết lời đầu cho quyển sách hết sức quan trọng này. Dù không phải là một Phật tử, tôi đã đọc Thiền với ngài trong một thời gian ngắn, vào tháng 10-1952, tại một tu viện biệt lập, tĩnh lặng và an lạc tại Dodanduwa, Sri Lanka. Do việc học hỏi với ngài và do ngài giới thiệu, tôi đã bay sang Rangoon học Satipaṭṭhàna (pháp môn Niệm xứ) với vị Thiền sư của tôi là Ngài Mahà-Si Sayadaw ở Thathana Yeiktha, Rangoon.

Không phải chỉ do khác biệt về ngôn ngữ mà còn do khác biệt về quan điểm khiến người phương Tây khó hiểu tâm thức người phương Đông. Do đó, trong các cuộc đàm luận với ngài Nyanaponika, tôi thật vô cùng sung sướng mà hiểu rằng cái cảm giác nghịch ý đầu tiên của tôi vốn chỉ là do rối ren, ngộ nhận ở chính ngăn trong tâm tôi. Càng học với ngài, tôi càng có thể thấy được vấn đề như ngài đã thấy… và những khó khăn của tôi càng tan biến đi. Quả thực, học thuyết Vô ngã ( Anatta) là khó nhất và đến nay tôi vẫn quan niệm như thế, mặc dầu đấy là điểm trọng yếu nhất trong suốt giáo lý Phật giáo.

Càng học Satipaṭṭhàna, tôi càng vững tin rằng đây là một hệ thống tu tập tâm thức. Nó cũng như thái độ khoa học của phương Tây về tâm thức, nó rất đúng đắn, khách quan và rõ ràng. Nó tin vào kinh nghiệm trực tiếp của các nhân chứ không tin vào bất cứ quan điểm, ý tưởng nào của kẻ khác. Nó hết sức đơn giản và nó sử dụng “sự chú ý đơn thuần” (một cách căn bản, nó đơn giản như nhận theo câu “ Ồ, hãy nhìn”), nhưng trong một hệ thống cương kỷ và được chọn lựa cẩn thận. Do đó, nó phê phán mọi quyết đoán quá sớm mọi sự “nói về nó và quảng diễn này nọ”, mọi suy lý, bàn luận và những thứ làm phun phí thời giờ như thế mà người phương Tây vẫn có xu hướng ưa chuộng. Thật thế, nó gỡ bạn ra khỏi sự dính chặt, sự trói buộc của chính bạn, khỏi những thành kiến, những khuôn sáo, sự mù quáng và sự ngã chấp của bạn để khiến bạn được tự tại mà thấy và chứng nghiệm được một thế giới thực sự.

Nếu bạn hỏi “Thế giới thực sự là gì sau khi chứng ngộ?”, dĩ nhiên tôi chỉ có thể bảo rằng không ai có thể nói cho người khác nghe điều ấy được. Nhưng Bậc Giác Ngộ, người đã cho chúng ta pháp môn Satipaṭṭhàna, dạy rằng: “ Hãy tự tìm ra cho các ngươi. Đây là con đường. Hãy bắt đầu. Hãy tiếp tục mà thấy”… Bây giờ, đối với người học, thế giới mà trong đó ta sống trở thành một nơi rực rỡ hơn, kỳ diệu hơn. Tự ngã được tẩy rửa một cách

triệt để, và sự thật ưu thắng không có bạo lực là thứ vẫn luôn luôn xen vào khi người ta có một cái búa để đập nát.

Satipaṭṭhàna là một con đường của tự do, dẫn đến Giác Ngộ. Nó tuyệt đối bất bạo lực trên nguyên tắc và trong thực hành. Xem nó là một phương pháp tu luyện tâm thức, tôi không ngần ngại mà bảo rằng nó là một cương kỷ, là một khám phá vô cùng cần thiết cho thế giới ngày nay. Nó được thiết lập ở phương Đông cũng như các minh triết vẫn thường như thế, tôi tin rằng Satipaṭṭhàna cũng lợi ích cho người phương Tây chúng ta nữa, nhất là khi chúng ta đã tiêu hóa được nó trong chính kinh nghiệm của chúng ta và có lẽ nó cũng được chuyển đổi chút ít khi gặp gỡ truyền thống riêng và những yêu cầu của chúng ta.

Tôi hy vọng rằng cuốn sách này sẽ giúp cho phương Đông và phương Tây đến chỗ hiểu biết chặt chẽ hơn và giúp cho những ai đọc nó được đến gần Giác ngộ hơn.

E. GRAHAM HOWE

M.B., M.S., D.P.M.

14a, Upper Wimpole Street

London, W.I.

Tháng Chín, 1953

Lời tựa của tác giả

Lời tựa của tác giả

Mục đích của những trang sách này là nhằm gợi sự chú tâm vào ý nghĩa sâu xa rộng rãi của pháp môn Niệm xứ (Satipaṭṭhàna) của Đức Phật và hiến dâng một sự chĩ dẫn sơ khởi cho việc lĩnh hội những giáo lý ấy và cho việc áp dụng một cách thực tiễn.

Cuốn sách này cũng được mong là cuốn đi kèm với bản sớ luận về bản kinh Niệm xứ của Đức Phật mà một bản dịch Anh ngữ rất trung thực của ngài Soma Thera(1) đã được xuất bản. Bản dịch Anh ngữ về bản chính kinh của ngài cũng được gom vào đây để tiện cho độc giả. Nó cần được xem đến mỗi khi ở đây bàn đến những chi tiết của bản kinh.

Phần chính của cuốn sách này được đặt căn bản trên “ Khảo luận dẫn nhập” gồm trong cuốn sách bằng Đức ngữ của tác giả về Satipaṭṭhàna (2).

———

(1) “The Way of Mindfulness” của Tỳ khưu Soma. Xuất bản lần 2, có sửa và thêm. Colombo 1949.

(2) “Satipaṭṭhàna”. Der Heilsweg Buddhistischer Geistesschulung, 250 p.p Ronstanz (Germany) 1950 Verlag Christiani.

Tuy nhiên, các phần của thảo luận ấy đã được sửa đổi trong bản Anh ngữ này và những phần mới, trong đó có Phụ lục A đã được thêm vào.

Để tỏ lòng tri ân, trước hết, tác giả xin ngỏ lời cảm ơn chư vị Tỳ khưu trong Giáo hội Tăng già. Thượng tọa Soma và Thượng tọa Kheminda. Tác giả đã mang ơn các ngài đã chỉ dạy cho về đặc tính và việc hành trì thực sự của con đường, một ơn nghĩa không dễ gì đền đáp được. Phần nói về “ Phương pháp Satipaṭṭhàna mới của Myanmar” của cuốn sách, vốn đã có trong bản Đức ngữ, cũng được rút ra từ những ý kiến của các ngài. Trong bản Anh ngữ này, một số thêm thắt về phần ấy dưới ánh sáng của những học hỏi và kinh nghiệm mà tác giả đã tiếp thu được ở Myanmar.

Tác giả còn mang ơn cám ơn sâu đậm đến Tỳ kheo Kassapa ở Vajirarama, Colombo. Ngài đã cẩn thận đọc suốt bản thảo; ngoài việc đề xuất nhiều ý kiến, ngài còn sửa chữa nhiều chỗ rất cần thiết vì những trang sách này được viết bằng một ngôn ngữ không phải là tiếng mẹ đẻ của tác giả.

Tác giả cũng mang ơn Tiến sĩ E. Graham Howe ở Luân Đôn, người đã đóng góp ý kiến và đã giới

thiệu cuốn sách này cùng lời nhắn nhủ của nó cho các độc giả phương Tây.

Cuối cùng và rất quan trọng, tác giả mong được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu xa đối với vị Thiền sư của mình là ngài Đại lão U Dobhana (Mahà Si Sayadaw), và tác giả hết lòng ghi nhớ sự giúp đỡ và khích lệ của nhiều sakokàris (các hành giả pháp môn Niệm xứ) ở Myanmar, tu sĩ và cư sĩ.

Những xuất bản thêm nữa về đề tài Satipaṭṭhàna đang được dự định. Trước tiên là xuất bản bản dịch Anh ngữ, một khảo luận quan trọng bằng tiếng Pàli do ngài Đại lão U Sobhana (Mahà Si Sayadaw) viết, chủ yếu nhằm cho những trình độ cao của việc thực hành có phương pháp về Satipaṭṭhàna.

Việc xuất bản cuốn sách này, trong lần in thứ nhất, được hình thành nhờ hảo tâm của các vị sau đây: cố phu nhân O.J. Rupesinghe và trượng phu đã mất trước bà, qua thọ thác nhân là ông Geo Jayasinha (trang trải phần lớn ấn phí); bà Ernest de Silva, ông D.H.Jayavickrama, ông Richard Abeyasekara. Mong rằng nghĩa cử của quý vị ấy là một nỗ lực cho họ tiến lên trên con đường Giải thoát.

NYANAPONIKA THERA

Udawattakela

Kandy, Sri Lanka

Tháng 9, 1953

Dẫn Nhập Trái Tim Của Thiền Định Phật Giáo

Dẫn nhập

TRÁI TIM CỦA

THIỀN ĐỊNH PHẬT GIÁO

Cuốn sách này xuất phát từ lòng tin tưởng sâu đậm rằng việc học tập có tính cách hệ thống về Chánh niệm do Đức Phật dạy trong kinh Satipaṭṭhàna (kinh Niệm xứ), vẫn cống hiến một phương pháp đơn giản và trực tiếp nhất, thâm sâu và hiệu quả nhất cho việc tu tập và phát triển tâm thức đối với những công việc và những vấn đề hàng ngày cũng như đối với mục tiêu cao cả nhất của việc học tập ấy: Tự giải thoát vững vàng cho cái tâm khỏi Tham, Sân và Si…

Giáo lý của Đức Phật ban bố rất nhiều phương pháp tu tập tâm thức và rất nhiều đề tài thiền định, thích hợp với những nhu cầu, thái độ và khả năng của từng cá nhân khác nhau. Tuy nhiên, tất cả những phương pháp này căn bản là vẫn quy tụ vào “Con đường Niệm xứ” (Satipaṭṭhàna Magga) mà chính Bậc Đạo Sư gọi là “ Con đường độc nhất” ( Ekàyano Maggo). Pháp môn Niệm xứ do đó có

Phạm Vi Của Pháp Môn Niệm Xứ

thể được gọi một cách đúng đắn là “ Trái tim của Thiền Định Phật Giáo” hay cũng gọi là “ Trái tim của toàn bộ giáo pháp” (Dhamma Hadaya). Trái tim lớn lao này thật sự là trung tâm của hết thảy những dòng máu chảy qua toàn bộ cơ thể của giáo pháp (Dhamma Kàya).

PHẠM VI CỦA PHÁP MÔN NIỆM XỨ

Pháp môn Niệm xứ cổ xưa này cũng có thể được thực hành ngày nay cũng như đã thực hành từ 2.500 năm về trước. Nó có thể được thực hành ở lục địa phương Tây cũng như ở phương Đông; ở giữa cái điên đảo của cuộc đời hay ở nơi thanh tịnh của tư thất.

Quả thực, Chánh niệm là căn bản thiết yếu của Chánh mạng và Chánh tư duy - ở mọi nơi, và mọi lúc, với mọi người. Nó là một thông điệp sinh yếu cho tất cả; không những chỉ cho các môn đệ của Đức Phật và Giáo pháp (Dhamma) của Ngài mà cho tất cả những ai nỗ lực làm chủ cái tâm vốn rất khó kiểm soát và những ai thiết tha mong cầu được phát triển những khả năng tiềm tàng của nó là sự lớn mạnh hơn và hạnh phúc hơn.

Trong những lời đầu tiên, để tiên bố mục tiêu cao vời của nó, bản kinh đã gọi phương pháp này là nhằm “ để thắng vượt phiền muộn bi thương, diệt trừ khổ đau sầu não”. Đây há chẳng phải là điều mà ai cũng mong muốn sao? Khổ đau là kinh nghiệm

chung của con người, và do đó, một phương pháp nhằm triệt để chinh phục khổ đau là mối quan tâm chung của con người. Dù rằng, trong trường hợp riêng lẻ, chiến thắng tối hậu đối với khổ đau có thể còn xa, nhưng con đường dẫn đế chiến thắng ấy đã được khai thị một cách rõ ràng. Và còn hơn thế nữa: Từ ở chính những tầng bậc đầu tiên của con đường ấy, phương pháp Chánh niệm sẽ chỉ rõ những hiệu quả tức thời và có thể thấy được của nó bằng sự đánh bại khổ đau trong nhiều cuộc chiến đấu riêng lẻ. Những kết quả thực tiễn như thế, trong ý nghĩa hạnh phúc, phải là mối quan trọng sinh thiết cho mọi người, gia tăng sự hỗ trợ hiệu quả cho việc phát triển tâm thức.

Mục tiêu chân thực của Satipaṭṭhàna (pháp môn Niệm xứ) không gì khác hơn là giải thoát rốt ráo khỏi khổ đau, vốn cũng là cứu cánh cao nhất giáo lý của Đức Phật – Niết bàn. Con đường ngay thẳng,trực tiếp dẫn đến Niết bàn do Satipaṭṭhàna cung ứng và một sự tiếng bộ liên tục trên con đường ấy tuy vậy đòi hỏi phải chấp nhận nỗ lực thiền định áp dụng vào một số đối tượng được tuyển chọn của Niệm xứ. Những trang sách này sẽ cống hiến những kiến thức ngắn gọn, sơ khởi.

Nhưng, để nỗ lực theo đuổi mục đích cao cả nhất ấy, một sự áp dụng tổng quát về Niệm xứ vào bình diện những sinh hoạt thông thường cũng không kém phần quan trọng. Điều ấy sẽ cống hiến

Một sự hỗ trợ vô cùng quý giá cho sự nỗ lực trong Niệm xứ chuyên sâu và mạng mẽ. Nó lại còn rót vào những cái tâm chưa thuần cái “thể cách” tổng quát và thái độ quan niệm và tạo ra tính cách quen thuộc với “ cái không khí tâm thức” của nó. Những kết quả lợi lạc của nó trong một phạm vi hẹp hơn và “phàm tục”, sẽ là một gia tăng động lực để mở rộng tầm mức áp dụng, và sẽ là một khích lệ cho việc đảm nhận một sự hành trì có hệ thống nhằm vào mục đích tối thượng. Vì những lý do ấy, ở đây đặc biệt lưu ý đến những khía cạnh tổng quát về Niệm xứ, nghĩa là vị trí của nó trong cơ cấu của đời người nói chung.

Trong Satipaṭṭhàna có chứa sức mạnh sáng tạo cũng như sự kêu gọi hợp thời và phổ biến của một học thuyết thực sự về chứng ngộ. Nó có bề sâu, bề rộng, sự giản dị và thâm trầm để cung ứng cái nền tảng và khung sườn cho một giáo pháp cho tất cả rất sinh động, hoặc ít nhất, cho đám người đông đúc và vẫn còn đông đúc thêm, những con người không còn mẫn cảm trước những ve vãn tôn giáo hay giả tôn giáo nữa và vẫn nhận thấy rằng trong cuộc sống và tâm thức của họ, sự cấp thiết của những vấn đề căn bản của một loại phi vật chất đang đòi hỏi lời giải đáp mà khoa học cũng như các tôn giáo thuộc tín ngưỡng không thể hiến dâng được. Đối với một giáo pháp Satipaṭṭhàna cho tất cả như thế, cần thiết phải vạch ra thật kỹ lưỡng những áp dụng

Bản Kinh, Tên Kinh và Bản Sớ Luận Của Kinh

của phương pháp này cho những vấn đề và hoàn cảnh hiện nay. Ở đây, trong khuôn khổ hạn hẹp, những trang sách này chỉ có thể đưa ra những chỉ dẫn vắn tắt về nó mà thôi. Sự nghiêng cứu và những bổ sung phải gác lại một dịp khác hoặc dành cho những cây bút khác tài năng hơn.

Ý kiến bàn luận sau đây về những văn bản mà truyền thống cổ Satipaṭṭhàna đặt cơ sở là nhắm vì lợi ích cho những người, đặc biệt là ở phương Tây, chưa quen thuộc lắm với kinh sách Phật giáo…

BẢN KINH, TÊN KINH VÀ BẢN SỚ LUẬN CỦA KINH

Kinh Quán Niệm hay Niệm xứ (Satipaṭṭhàna Sutta) nguyên gốc của Đức Phật được thấy ở hai nơi trong các kinh điển Phật giáo: 1. Bản kinh thứ 10 của Trung Bộ kinh (Majjhima Nikàya), 2. Bản kinh thứ 22 trong Trường Bộ kinh ( Digha Nikàya) với tiêu đề là “ Mahà Satipaṭṭhàna Sutta”, nghĩa là Đại kinh, v.v…Bản sau chỉ khác bản trước ở chỗ có bàn chi tiết về Tứ Thánh đế gồm trong phần “ Quán niệm về các nội dung của tâm thức” (Quán Pháp) liên hệ với Tứ Thánh đế. Bản thứ nhất, ngắn hơn, được in lại trong cuốn này (Phụ lục B).

TÊN KINH – Trong từ ghép Pàli “ Sati-patthàna”, chữ đầu, Sati (Sanskrit: smrti) có nguyên nghĩa là “ký ức”, “sự nhớ lại”…Nhưng trong việc sử dụng từ Phật giáo và đặc biệt là trong kinh điển

Pàli, chỉ thỉnh thoảng Sati mới có nghĩa là nhớ lại các sự việc trong quá khứ. Phần lớn nó nhằm chỉ vào hiện tại, và như là một từ về tâm lý học tổng quát, nó mang ý nghĩa là “sự chú tâm” hoặc “sự để ý”. Nhưng còn thông thường hơn nữa, trong kinh điển Pàli, nó được dùng hạn hẹp là một loại chú tâm mà trong ý nghĩa của học thuyết Phật giáo nghĩa là tốt, là thiện xảo hoặc đúng đắn (kusala). Cần ghi nhận rằng chúng tôi đã dành từ Niệm tâm (mindufulness) để dịch từ ấy theo cách dùng sau này. “Sati” trong nghĩa ấy, là chi phần thứ 7 của Bát chánh đạo, dưới cái tên “ Sammà Sati”, nghĩa là Chánh niệm, được giải thích một cách chính xác là “ Tứ niệm xứ” (Satipaṭṭhàna).

Phần thứ hai của từ ghép ấy, patthàna, rất có thể thay thế cho “Upaṭṭhàha”, nguyên nghĩa là “đặt vào” (đặt tâm mình vào), nghĩa là giữ cho nó có mặt giữ sự tỉnh ý, thiết định. Sự diễn tả này, trong nhiều hình thức ngữ pháp khác nhau, thường được dùng liên hệ với “ Sati”, ví dụ trong bản kinh của chúng ta, “ Satim upaṭṭhapet”, nguyên nghĩa là “đã gữi cho sự chú tâm của mình có mặt”. Hơn nữa, trong bản Sanskrit, có lẽ khá xưa, tựa đề của kinh là “ Smṛti – upasthànasùtra”. Theo cách giải thích ấy, tên kinh đầy đủ có thể được dịch là “Sự hiện diện của Niệm xứ”.

Giữa những thay đổi khác nhau của việc diễn dịch tên kinh, bản sớ luận ghi rằng bốn đối tượng

hay bốn quán, “tâm, v.v…” được đề cập trong bản kinh là “ chỗ chính yếu” (padhànam thànam), “ phạm vi thích yếu” (gocara) của Niệm xứ. Điều này gợi lên sự chuyển dịch là “Niệm xứ” hay “các căn bản của Niệm xứ”, và ở đây đã thừa nhận lối dịch ấy.

Một lối dịch khác về tên kinh mà ngài Soma đã dùng trong “pháp môn Niệm xứ” (The Way of Mindfulness) là “tỉnh giác” (The Arousing of Mindfulness). Nó được căn cứ vào nguyên nghĩa của từ “ Paṭṭhàna”, và vào ý nghĩa sau đó của từ này là: “ (cái chỗ) nguyên gốc, căn do”…

Tuy nhiên, tốt hơn, nên để cho từ Pàli “Satipaṭṭhàna” tự nó dần dần trở nên quen thuộc trong những người đọc kinh sách Phật giáo ở phương Tây, như trong trường hợp các từ Kamma (Karma – nghiệp), Dhamma (Pháp), v.v…

Bản sớ luận của bản kinh, ít ra về nội dung, chắc chắn đã được viết sau thời kỳ hình thành học thuyết. Tuy nhiên, chính bản đầy đủ của tất cả các sớ luận cổ về kinh điển Phật giáo bằng Pàli cũng chỉ xuất hiện ở thế kỷ thứ IV sau T.L. Bản mà chúng ta có bây giờ đây là một bản dịch lại và có thể có nhiều phần được chuyển dịch sang ngôn ngữ Pàli từ một bảng cổ bằng tiếng Singhal được tìm thấy ở Sri Lanka. Việc dịch này sang tiếng Pàli được thực hiện do nhà đại học giả và luận gia của thế kỷ thứ IV sau T.L là ngài Buddhaghosa, và bên cạnh một số chuyện mẫu, có lẽ ngài đã thêm vào

Satipaṭṭhàna Trong Truyền Thống Phương Đông

những chuyện vốn có sẵn trong truyền thống Sri Lanka một số ý kiến của chính ngài.

Việc nghiên cứu bản sớ luận cổ ấy hầu như cần thiết cho một sự tu tập có hệ thống về Satipaṭṭhàna cũng như cho việc hiểu rõ hơn về bản kinh. Trong các trang sách này, khi đề cập đến những thực tập đơn giản được nêu ra trong bản kinh, tưởng cũng không cần phải sao chép lại nơi đây nội dung phong phú gồm trong bản sớ luận. Tốt hơn, cần đưa ra một ý kiến tổng quát về những thực tập ấy, đủ cho lúc khởi đầu, và một ít ghi chú thêm sẽ giúp ích cho việc thực hành. Đối với những chi tiết liên hệ đến những thực tập này, độc giả cần tham khảo bản dịch bằng Anh ngữ đã nói trên về bản sớ luận này của Thượng tọa Soma.

Ngoài sự liên hệ trực tiếp đến đề tài của chúng tôi, bản sớ luận còn hàm chứa rất nhiều ý kiến về những giáo lý Phật giáo quan trọng, và hơn nữa, còm hàm chứa những câu chuyện rất xúc động nêu rõ các tu sĩ ngày xưa đã tiến bước trên Con đường độc nhất một cách anh dũng, cương quyết và cống hiến những cái nhìn có kiến thức vào những chi tiết tu tập của các vị ấy.

Satipaṭṭhàna TRONG TRUYỀN THỐNG PHƯƠNG ĐÔNG

Không có bản kinh Phật nào, kể cả kinh đầu tiên là kinh “ Thuyết giảng ở Benares”, nổi tiếng, lại được phổ biến và kính mộ bằng kinh Satipaṭṭhàna

ở trong các nước Phật giáo phương đông, là những nước vẫn giữ chặt truyền thống thuần nhất của giáo lý Nguyên thủy.

Chẳng hạn ở Lanka, đảo Tích Lan, vào những ngày trăng tròn, các cư sĩ thuần thành giữ 8 trong 10 giới chính của các Sa di, suốt đêm và ngày hôm ấy ở lại trong một tu viện, họ thường chọn bản kinh Con Đường Độc Nhất này để đọc, tụng, nghe và quán niệm. Lại nữa, trong nhiều nhà, kinh Satipaṭṭhàna được cất giữ một cách cẩn trọng, bọc trong một cái khăn sạch và thỉnh thoảng vào buổi tối, được đem ra đọc cho mọi người trong gia đình nghe. Kinh này lại thường được đọc bên giường của một người Phật tử lâm chung để trong giờ cuối cùng của cuộc đời, tâm người ấy được khích lệ, được trong sáng, được an ủi, được sung sướng bởi thông điệp lớn về Giải thoát của Đức Bổn Sư. Dù thời đại của chúng ta là thời đại ấn loát, ở Sri Lanka vẫn còn thói quen có những thủ bản mới bằng lá kè(1) của bản kinh do người ta sao chép lại và đem dâng vào thư viện của một tu viện. Người viết sách này đã được thấy một bộ sưu tập gần 200 thủ bản như thế của bản kinh Satipaṭṭhàna, - một số có bìa quý, trong thư viện cổ ở Sri Lanka.

Sự tôn kính lớn lao đối với một bản kinh đơn lẻ như thế, phần nào có thể quy kết rằng kinh

———

(1): Palm-leaf (lá bối) – N.D.

Satipaṭṭhàna là một trong số rất kinh mà chính Bậc Đạo Sư nêu dạy bằng cách mở đầu và kết thúc một cách đặc biệt nhấn mạnh và trang trọng. Nhưng nếu chỉ như thế mà thôi thì không đủ để giải thích tại sao trải qua hàng ngàn năm, người ta vẫn chuyên trì một sự kính trọng đặc biệt như vậy. Cũng cần phải thêm rằng, những hiệu quả của việc tu tâp lâu dài và có kết quả về con đường xuyên suốt 25 thế kỷ mà bản kinh chiếu rạng, với một sự xông tỏa sức mạnh gây nên sự kính trọng thâm sâu.

Tất cả sự kính trọng và tín thành chân xác này chắc chắn sẽ hiến dâng một mảnh đất phì nhiêu trong đó một hạt mầm tư duy cao thượng của những khả năng diệu vợi có thể đạt đến sự nở hoa và kết trái mạnh mẽ. Tuy nhiên, chúng ta phải nhận rằng, trong nhiều nước Phật giáo, sự thông hiểu thực sự và thực hành đúng đắn pháp môn Satipaṭṭhàna còn lắm trì trợ so với thái độ thành tín ấy. Theo chỗ hiểu biết của người viết, hình như Myanmar ngày nay, nơi mà việc tu tập Satipaṭṭhàna được phát triển rộng rãi và đang tiến bộ vững vàng, là một ngoại lệ động nhất. Chắc chắn trong các nước khác cũng có những người không chỉ đọc và nghiên cứu bản kinh mà còn tinh cần tận lực vào việc thực hành theo kinh, vào sự toàn hảo hiểu biết và khả năng của họ. Nhưng ngang ở tầm mức mà người ta có thể phán đoán thì hiện

Phương Pháp Satipaṭṭhàna Mới Của Myanmar

nay, ngoài Myanmar, không có lắm người thực sự nắm được bản chất và tinh thần của phương pháp tu tập tâm thức đặc biệt này. Dù những đặc trưng của những phương pháp hình như quá đơn giản và rõ ràng một khi người ta đã thấy được chúng, nhưng những khái niệm thù thắng về tính chất của phương pháp Satipaṭṭhàna nhìn chung có phần mơ hồ và khái quát, và sự mơ hồ này trong nhiều trường hợp đã ngăn ngại sự thể hiện đầy đủ của sức mạnh chuyển biến và giải thoát của con đường.

PHƯƠNG PHÁP Satipaṭṭhàna MỚI CỦA MYANMAR

Theo chỗ người viết được biết, chỉ mới từ đầu thế kỷ này, tại Myanmar, pháp môn Niệm xứ, trong những đặc trưng của nó mới được nêu rõ trở lại và được thực hành theo đó. Lúc bấy giờ, một tu sĩ Myanmar tên U Narada, lưu tâm đến việc thực hiện thực sự những giáo lý mà ngài đã học, ngài nỗ lực tìm kiếm một hệ thống Thiền Định hiến dâng một sự trực nhập mục đích tối thượng mà không bị những thứ tuế toái ngăn ngại. Lang thang khắp xứ, ngài gặp nhiều người có khuynh hướng tu tập Thiền Định nghiêm túc, nhưng ngài không thể tìm được một sự hướng dẫn thỏa ý.Trong lúc tìm kiếm đến các thiền động lừng danh ở các đồi vùng Sagaing, ngài gặp một nhà tu nổi tiếng là đã nhập Thánh đạo ( Ariya Magga) cao thượng đảm bảo sự giải thoát rốt ráo. Khi thăm

hỏi vị ấy, ngài bị vặn hỏi: “ Sao ông lại tìm kiếm bên ngoài lời dạy của Bậc Đạo Sư? Há chẳng phải Con đường độc nhất, Satipaṭṭhàna đã được Ngài tuyên dạy đó sao?”.

U Narada nhận lấy lời chỉ dẫn ấy. Nghiên cứu lại bản kinh và sự giảng giải cổ truyền về nó, suy nghĩ thâm sâu về nó và nỗ lực bước vào thực hành về nó, sau cùng ngài hiểu được các đặc trưng rõ ràng của nó. Những kết quả thành tựu được trong việc hành trì của riêng ngài làm cho ngài tin chắc rằng ngài đã tìm thấy được điều mà ngài vẫn tìm kiếm: Một phương pháp minh bạch và hiệu quả cho việc tu tập tâm thức để được chứng ngộ tối cao. Từ kinh nghiệm của riêng ngài, ngài triển khai những nguyên tắc và chi tiết của sự thực hành, làm căn bản cho những ai theo ngài làm môn đệ trực tiếp hay gián tiếp.

Để đặt một cái tên cho phương pháp tu tập của ngài U Narada, phương pháp mà trong đó các nguyên tắc của Satipaṭṭhàna được áp dụng một cách chính xác và có căn nguyên, chúng tôi đề nghị gọi đó là “Phương pháp Satipaṭṭhàna mới của Myanmar”. Chúng ta gọi đó là “mới” chỉ trên tầm mức nó đã khởi đầu một truyền thống mới trong việc thực hành pháp môn Niệm Xứ cũ này mà ta hy vọng rằng nó sẽ tiếp tục lâu dài và phát triển rộng rãi, đưa đến hạnh phúc cho những người mà nó đã mở ra cho họ con đường giải thoát.

Các môn đệ của ngài U Narada truyền rộng kiến thức về phương pháp của ngài tại Myanmar cũng như tại các nước Phật giáo khác, và nhờ phương pháp ấy mà nhiều người đã được lợi ích lớn lao trong việc lớn lên trong đạo lộ. Ngài Đại lão U Narada nổi danh rộng khắp Myanmar là vị Mengon Sayadan, đến năm 1952, vẫn còn tại thế, thọ 85 tuổi. Nhiều người tin rằng ngài đã đạt Giải thoát tối hậu (Arahatta).

Một ý nghĩa về khả năng phổ quát của việc thực hành là không ít nhựng thiền sư Satipaṭṭhàna đã là và đang là những cư sĩ. Một trong những môn đệ tài ba, cao cấp của ngài U Narada (hay đúng ra là môn đệ của một môn đệ) là một cư sĩ tên là U Maung Tin. Bằng một cách tuyệt diệu, ông đã dạy không những cho các cư sĩ mà còn nhiều vị tu sĩ, kể cả những vị có tuổi và đã có kiến thức. Ông thường được mời đến các tu viện để điều khiển các khóa thực hành nghiêm túc. Hai tu sĩ xứ Lanka là Thượng tọa Soma và Thượng tọa Kheminda đã được theo một trong những khóa ấy và đã mang kinh nghiệm đặc biệt của các vị trở về nước mình là Sri Lanka.

Điều lạc quan là ở Myamar ngày nay, việc thực hành và học tập Satipaṭṭhàna đang nảy nở và có kết quả đến một mức đáng kể, gây nên một sự ngăn chặn vững vàng trước những làn sóng dữ dâng lên khắp thế giới. Satipaṭṭhàna ngày nay là

một sức mạnh kiên cố trong đời sống tôn giáo của Myanmar. Có nhiều trung tâm tu tập trong nước, tại đây hàng ngàn người đã qua những khóa thực hành Satipaṭṭhàna nghiêm túc. Tu sĩ cũng như cư sĩ đều tham dự các khóa ấy. Một dấu hiệu của trí tuệ chín chắn là Chính phủ hiện tại của Myanmar(1), dưới sự lãnh đạo của thủ tướng U Nu, đã khích lệ và hảo tâm nâng đỡ các trung tâm thiền định này vì hiểu rằng một khi các tâm thức được huấn luyện nơi đây, sẽ là một giá trị cho đất nước trong mọi tầng bậc của đời sống. Nổi bậc trong các thiền sư Satipaṭṭhàna ngày nay là Đại lão U Sobbhana (Mahà Si Sayadaw); qua việc dạy dỗ của riêng ngài trong các khóa thiền và qua các sách vở, thuyết giảng của ngài, ngài đã dự phần rất lớn trong việc phát triển tu tập ở Myanmar. Hàng ngàn người đã được lợi lạc nhờ sự dẫn dắt khôn khéo và dày kinh nghiệm của ngài. Nam và nữ, trẻ và già, nghèo và giàu đều theo học, kẻ có học và đám bình dân đều đổ xô vào việc tu tập một cách rất nghiêm túc và say mê. Và các kết quả cũng không thiếu gì.

Mong sao các nước khác, ở phương Đông cũng như ở phương Tây đều theo được như vậy, và với mong ước ấy mà những trang sách này được xuất hiện như là một sự chỉ trỏ thô thiển về pháp môn Niệm xứ.

———

(1): Bấy giờ vào khoảng năm 1952 – 1953 (N.D)

Pháp Môn Niệm Xứ, Ý Nghĩa - Phương Pháp và Mục Tiêu, Một Thông Điệp Của Sự Cứu Độ

PHÁP MÔN NIỆM XỨ

Ý NGHĨA – PHƯƠNG PHÁP VÀ MỤC TIÊU

MỘT THÔNG ĐIỆP CỦA SỰ CỨU ĐỘ

Khi các trang sách này được viết, đúng vào giữa thế kỷ XX, nhân loại lại đang nằm trên gường bệnh, ta còn nói gì hơn? Nó đang quằn quại dưới những vết thương do nó gây nên, đau khổ vì các hậu quả của một sự thi hành dã man xưa cổ, gọi là chiến tranh, vẫn chưa được thắng vượt. Nhân loại một lần nữa đã đi đến chỗ tự hành khổ mình thêm lên một cách rõ rệt, làm cho đồng loại sầu đau nhiều hơn, gây thêm băng hoại cho đạo đức và nền văn hóa chân thực đang đi song đôi với những phá hủy vật chất của chiến tranh. Nhưng đối với một cái tâm có suy nghĩ, sự đơn điệu kỳ lạ và sự bi thảm của thái độ xúi đẩy loài người chuẩn bị lại cho một cơn điên loạn mới, chỉ chờ lấy lại chút ít sức mạnh sau sự biểu lộ đảo điên vừa qua, là điều trói buộc, gây sầu khổ hơn hết thảy mọi sự kiện khổ đau riêng lẻ nào khác. Cái máy móc xưa cũ vẫn thế nay lại vận hành: Sự

tác dụng lẫn nhau giữa tham lam ( gồm sự tham muốn quyền lực) và sợ hãi, sẽ luôn luôn tạo nên sân hận. Và con người cứ chỉ lăng xăng với những triệu chứng mà vẫn mù tịt với nguồn gốc của bệnh hoạn và bệnh hoạn không gì khác hơn là ba đại căn bản bất thiện (Akusala Mùla) mà Đức Phật đã chỉ rõ: Tham, Sân, Si…

Một giáo lý cổ xưa của trí tuệ miên viễn và của sự dẫn đạo hữu hiệu đến với cõi đời đau khổ, và thực sự điên đảo của chính chúng ta đây, đó là Phật pháp, nghĩa là học thuyết của Bậc Giác Ngộ với thông điệp và năng lực chữa trị của nó. Giáo lý này đến với câu hỏi nghiêm túc và nhân từ nhưng thầm lặng và kín đáo rằng, phải chăng lúc này mọi dân tộc trên thế giới sẽ sẵn sàng nắm lấy bàn tay cứu độ của Bậc Giác Ngộ đã đưa ra cho loài người khổ đau qua Chánh pháp phi thời gian của Ngài, hay là thế giới, đặc biệt là Tây bán cầu, vẫn còn chờ đợi cho đến khi khơi lên một cuộc thử thách mới và còn kinh khủng hơn rất có thể đưa đến sự tiêu hủy tối hậu về vật chất và tinh thần?

Các quốc gia trên thế giới, vô tình hình như cho rằng những sự tồn trữ sức mạnh của họ thì không bị tiêu hao. Chống lại một niềm tin vô căn cứ như thế, luật Vô thường, tức sự biến dịch không ngừng được nêu lên là định luật mà Đức Phật đã hết sức nhấn mạnh. Luật Vô thường này bao gồm sự kiện được chứng tỏ trong kinh nghiệm hằng ngày và

trong lịch sử cũng thế, rằng những cơ hội bên ngoài cho sự tái tạo vật chất và tinh thần, và sức mạnh sinh thiết và hoạt tính bên trong cần cho sự tái tạo ấy thì không bao giờ là vô giới hạn, đối với các cá nhân cũng như đối với các quốc gia. Biết bao nhiêu đế quốc, hùng mạnh hơn các đế quốc của thời đại chúng ta đã sụp đổ, và biết bao nhiêu người, dù cho nó ân hận và có “ý hướng tốt nhất”, cũng phải đối mặt với một “sự quá muộn” bất trị. Chúng ta không bao giờ biết được rằng, đây không phải là một lúc hay đây chính là toàn cảnh mở ra cho chúng ta cánh cửa của cơ hội cuối cùng. Chúng ta không bao giờ biết được rằng cái sức mạnh, tuy còn ít oi, mà chúng ta vẫn còn đang cảm thấy chảy trong huyết mạnh của chúng ta có phải là sức mạnh cuối cùng có khả năng mang chúng ta qua khỏi tình trạng khốn đốn của chúng ta. Như thế, chính cái lúc này đây là quý giá nhất. “ Chớ để vượt khỏi các người!”. Đức Phật căn dặn như vậy…

Thông điệp của Đức Phật đến với thế giới như là một đường lối cứu độ hữu hiệu giữa những khổ đau và những vấn đề ngay nay, và như là một sự chữa trị tận gốc cái khổ vẫn mãi hiện diện. Một mối nghi có thể khởi lên trong tâm thức của con người phương Tây rằng, làm sao mà họ có thể được cứu độ trong những vấn đề hiện đại của họ bằng một học thuyết của phương Đông khác lạ và xa xôi? Và những người khác, ngay cả ở phương Đông, có thể

hỏi rằng làm sao mà những lời lẽ đã được nói từ 2500 năm rồi lại có thể thích đáng cho “ thế giới hiện tại” của chúng ta, ngoài trừ chỉ thích đáng trong một ý nghĩa rất khái quát. Những ai nêu sự phản đối về khoảng cách không gian (điều ấy một cách đặc biệt nghĩa là sự khác biệt chủng tộc)nên tự hỏi rằng đối với một người dân ở Luân Đôn, có phải Benares thực sự là xa lạ hơn Nazareth, nơi có một giáo lý phát khởi lên những gì mà đối với chính người ấy đã trở thành một phần quen thuộc và quan trọng của đời sống và tư tưởng anh ta? Họ còn nên sẵn lòng mà chấp nhận rằng những định luật toán học được khám phá đã lâu tại nước Hy Lạp xa xôi, ngày nay lại không kém phần giá trị tại Anh Quốc. Nhưng, đặc biệt, những người phản đối ấy nên coi những sự kiện rất nhiều và căn bản của đời sống là chung cho tất cả nhân loại. Chính Đức Phật đã thuyết giảng nhiều nhất về họ. Những ai nêu lên sự phản đối về khoảng cách thời gian chắc chắn sẽ nhớ lại nhiều lời vàng ngọc của các nhà hiền triết và thi sĩ đã chết từ lâu là những lời đẩy vào chính lòng họ một sự hòa điệu thâm sâu, mật thiết khiến họ cảm thấy thật rõ ràng một sự tiếp xúc sinh động và thân thiết với các vị nhân ấy vốn đã bỏ thế giới này từ lâu. Họ sẽ đối chiếu cái kinh nghiệm như thế với sự huyên thuyên xàm bậy “rất mực hiện đại” của xã hội báo chí, đài phát thanh là cái mà khi được so sánh với những tiếng

Học Thuyết Về Tâm, Trái Tim Của Thông Điệp Của Đức Phật

nói cổ xưa kia, đầy trí tuệ và mỹ miều, sẽ như bắt nguồn từ cấp độ tâm thức của con người thời đại đồ đá mà được khoác lên bằng trang phục hiện đại. Trí tuệ thực sự thì luôn luôn trẻ trung, và luôn luôn gần gũi với sự nắm bắt của một cái tâm mở rộng sau khi đã nhọc công tiến đến độ cao của nó và đã kiếm thấy diệp may để lắng nghe trí tuệ ấy.

HỌC THUYẾT VỀ TÂM, TRÁI TIM CỦA THÔNG ĐIỆP CỦA ĐỨC PHẬT

Thật rõ ràng, đỉnh cao của trí tuệ con người, là giáo lý Đức Phật, khó khăn không nhằm đến cái gì chung cho tất cả nhân loại, cái gì vẫn mãi là trẻ trung, và thật thế, gần gũi với chúng ta hơn là tay chân nữa – cái tâm của con người.

Trong Phật học, tâm là khởi điểm, là tụ điểm, và cũng là cao điểm nữa, như trường hợp cái tâm đã giải thoát và thanh tịnh của bậc Thánh.

Một sự việc có nghĩa và đáng kể suy nghĩ là Kinh Thánh bắt đầu bằng câu: “ Vào lúc ban đầu, Thượng Đế sinh ra Trời và Đất…”, trong khi kinh Dhammapada (kinh Pháp Cú), một trong những quyển phổ thông nhất của kinh điển Phật giáo lại mở đầu bằng câu: “ Tâm có trước các sự vật (Pháp), quản ngự chúng, sáng tạo ra chúng” (bản dịch của Tỳ kheo Kassapa). Những lời quan trọng ấy là câu nói thầm lặng và không phản kháng nhưng rất xác quyết, trả lời cho sự tin tưởng thánh điển ấy! Ở đây, những con đường của hai tôn giáo này chia

tách nhau: một đường thì dẫn đi xa, đến chỗ vượt khỏi, có tính cách tưởng tượng; một đường thì dẫn thẳng về nhà, vào chính trong lòng người ta.

Tâm chính là cái gần nhất đối với chúng ta, vì chỉ có nhờ tâm mà chúng ta mới ý thức được cái gọi là thế giới bên ngoài gồm cả thân thể của riêng ta. “Nếu tâm được hiểu thì hết thảy mọi sự vật (Pháp) được hiểu”. Một bản kinh của Phật giáo Đại thừa đã nói như vậy ( Ratnamegha Sutra).

Tâm là suối nguồn của tất cả điều thiện và bất thiện khởi lên bên trong hay đến với chúng ta từ bên ngoài. Đấy là điều mà hai câu thơ đầu của kinh Dhammapada đã tuyên bố rất rõ ràng và ở nhiều chỗ khác, như các lời dạy sau đây của Đức Phật:

“ Hễ điều gì bất thiện, liên hệ với bất thiện, thuộc về bất thiện – tất cả đều xuất phát từ tâm”.

“ Hễ điều gì thiện, liên hệ với thiện, thuộc về thiện – tất cả đều xuất phát từ tâm”

(Anguttara Nikàya I, Tăng Chi Bộ Kinh I)

Từ nay, sự quay rẽ một cách quả quyết để rời xa những con đường khốc hại, sự quay rẽ có thế cứu thế giới khỏi cơn khủng hoảng hiện nay phải là một sự quay hướng nội, vào trong chỗ thâm sâu của chính cái tâm con người. Chỉ có bằng cách thay đổi bên trong mới có được sự thay đổi bên ngoài. Bằng cách ấy, dù cho đôi khi có chậm nhưng sẽ không bao giờ là không đến được. Nếu có một tâm điểm nội tại mạnh mẽ và khéo điều đặt trong tâm

ta thì mọi rối rắm bên ngoài sẽ dần dần được giải quyết, và những sức mạnh bên ngoài sẽ tự động nhóm lại quanh tụ điểm mà chia sẻ sự sáng sủa và sức mạnh của nó. Trật tự hay rối loạn của tâm thức cá nhân. Điều ấy không có nghĩa là nhân loại đang đau khổ sẽ chờ cho đến buổi bình minh của thời đại hoàng kim “ khi tất cả mọi người đều thiện”. Kinh nghiệm và lịch sử chứng tỏ cho chúng ta rằng thường thường chỉ cần một số rất ít người thực sự cao thượng có quyết tâm và trí tuệ là đủ để tạo nên “những tụ điểm của thiện” mà quanh đó, những kẻ không có can đảm lãnh đạo nhưng lại sẵn lòng tùy hành sẽ quy tụ lại. Tuy nhiên, lịch sử mới đây của con người chứng tỏ rằng những mảnh lực bất thiện cũng tận dụng sự thu hút như thế và còn hơn thế nữa. Nhưng một trong những an ủi ít oi trong thế giới chưa hoàn toàn nản lòng này là không những chỉ bất thiện mà cả thiện cũng có thể có một sức lan truyền mạnh mẽ không ngừng biểu lộ, miễn là chúng ta có can đảm đem nó ra mà thử nghiệm.

“ Như thế, chính tâm ta cần phải được thiết lập trong tất cả các căn bệnh thiện; chính tâm ta cần phải được tẩy rửa bằng trận mưa của sự thật; chính tâm ta cần phải được thanh tịnh khỏi những tính chất chứơng ngại; chính tâm ta cần phải được làm cho mạnh mẽ bằng năng lực…”.

(Gandavyùha Sutra)

Từ nay, thông điệp của Đức Phật gồm ngay trong sự cứu độ mà nó trao cho tâm. Không một ai, trừ Ngài, Bậc Tối Thắng, từng ban bố sự cứu độ một cách toàn hảo, đầy đủ và hiệu quả như thế. Điều này được xác nhận bằng tất cả sự đánh giá đúng đắn những kết quả lớn lao về chữa trị và về lý thuyết được thành tựu bởi khoa tâm phân học là khoa học với nhiều nhà đại biểu của nó, đặc biệt là với tính cách vĩ đại của C.G. Jung, rõ ràng đã quay sang thừa nhận sự quan trọng của yếu tố tôn giáo và thừa nhận giá trị của trí tuệ phương Đông. Khoa học hiện nay về tâm có thể bổ túc nhiều cho học thuyết về tâm của Đức Phật trong nhiều chi tiết thực hành và lý thuyết; nó có thể chuyển dịch học thuyết ấy sang ngôn ngữ khái niệm của thời đại mới; nó có thể làm cho dễ dàng việc áp dụng chữa trị và lý thuyết của nó vào những vấn đề xã hội và cá nhân đặc biệt của thời đại chúng ta. Nhưng những căn bản có tính chất quyết định của tâm học Phật giáo vẫn giữ nguyên giá trị và ưu thế của chúng; chúng không bị ảnh hưởng bởi bất cứ sự thay đổi thời gian và thay đổi lý thuyết khoa học nào cả. Sở dĩ như thế là vì những hoàn cảnh của cuộc sống con người cứ lặp đi lặp lại mãi không dứt(1), và những sự kiện chính

———

(1)Thí dụ như sinh ra, bệnh tật, tuổi già, cái chết; giới tính và đời sống gia đình; sự tìm kiếm thức ăn, tình yêu và quyền lực, v.v…

Của sự kết cấu tâm lý và vật lý của con người cơ bản vẫn giữ không thay đổi trong một thời gian lâu. Hai yếu tố tương đối ổn định – những sự việc tiêu biểu xảy ra trong đời sống con người – phải luôn luôn khởi điểm cho mọi khoa học về tâm thức con người và cho mọi mưu toan hướng dẫn nó.Tâm học của Đức Phật đặc căn bản vào sự nắm bắt hai yếu tố này một cách sáng suốt phi thường, và điều ấy đã tạo cho nó tính chất “phi thời gian”, nghĩa là “hiện đại tính” và giá trị tính không suy giảm của nó…

Thông điệp của Đức Phật, theo nghĩa một học thuyết về tâm, dạy ba điều:

1-Hiểu biết tâm: Cái gần gũi với chúng ta, tuy nhiên lại rất bí mật;

2-Tu sửa tâm: Cái rất khó sử dụng và ngang ngạnh, tuy nhiên lại có thể trở thành rất thuần thục;

3-Giải thoát tâm: Cái đang hoàn toàn bị trói buộc tuy nhiên lại có thể đạt giải thoát ở đây và bây giờ.

Điều gì có thể được gọi là khía cạnh lý thuyết về tâm học của Đức Phật mà có liên hệ đến đề mục thứ nhất trong ba đề mục trên đây, sẽ chỉ được bàn đến ở đây trong tầm mức cần thiết cho mục đích thiên trọng về thực hành của trang sách này mà thôi.

Chánh Niệm, Trái Tim Của Tâm Học Của Đức Phật

CHÁNH NIỆM, TRÁI TIM CỦA TÂM HỌC CỦA ĐỨC PHẬT

Tất cả nội dung bức thông điệp cứu chữa của Đức Phật cũng như cốt lõi của học thuyết về tâm của Ngài đều gôm trong lời khuyến dụ “ Hãy chú tâm!” hàm chứa trong sự thuyết giảng lớn lao của Đức Phật về kinh Niệm Xứ(1) (Satipaṭṭhàna Sutra). Khuyến dụ ấy, dĩ nhiên đòi hỏi sự minh giải bổ túc về câu hỏi “ Chú tâm về cái gì?”, và “ Chú tâm như thế nào?”. Câu trả lời được nêu ra trong chính bản kinh, trong bản Sớ luận cổ về kinh ấy, và trong sự giải thích cô đọng sau đây.

Nếu trên kia chúng ta đã bảo rằng tâm học là khởi điểm, tụ điểm, cao điểm của thông điệp Đức Phật, bây giờ chúng ta có thể bảo thêm rằng Chánh niệm cũng chiếm chính cái vị trí như thế trong tâm học Phật giáo.

Thế thì niệm tâm là:

Chìa khóa chủ đầy hiệu năng để hiểu biết tâm, và vì thế là khởi điểm;

Dụng cụ toàn hảo để tu sửa tâm, và vì thế là tụ điểm.

Biểu hiện cao thượng của Niệm xứ (hay Tứ niệm xứ Satipaṭṭhàna) được Đức Phật tuyên bố một cách đúng đắn là Con đường độc nhất (Ekàyano Maggo)…

———

(1)Thường dịch là kinh Niệm Xứ hay kinh Quản Niệm (N.D)

Niệm Tâm Là Gì?

NIỆM TÂM LÀ GÌ?

Niệm tâm, dù được hết sức ca ngợi và có thể có những thành tựu hết sức to lớn, vẫn không “bí mật” tí nào, không hề vượt quá tầm mức, năng lực của đám người bình thường. Trái lại, nó là cái gì hoàn toàn đơn giản và chung nhất, và rất quen thuộc với chúng ta. Trong sự biểu lộ sơ đẳng của nó mà ta biết đến với từ “Sự chú ý”, đây là một trong những chức vụ chủ yếu của ý thức mà không có nó thì không thể có sự nhận thức về bất cứ đối tượng nào cả. Nếu một đối tượng thuộc cảm quan gây nên một kích thích đủ mạnh, sự chú ý được thức dậy trong hình thức căn bản của nó, như là một sự “để ý” sơ khởi về đối tượng(1). Do như thế mà ý thức phá vỡ các dòng đen tối của tiềm thức. (Đây là một chức năng mà theo Abhidhamma (tâm lý học Phật giáo), được thực hiện vô số lần trong mỗi giây của sự sống giác tỉnh)… Cái thức năng này của Niệm tâm mới manh nha, hay sự chú ý ban đầu tuy còn là một tiến trình sơ khai, nhưng nó là mối quan trọng quyết định, là sự nhô lên đầu tiên của ý thức khỏi lòng đất tiềm thức của nó.

Từ giai đoạn đầu tiên của quá trình nhận thức này, tất nhiên chỉ hình thành được một hình ảnh

———

(1)Xem trong Tâm lý học Phật giáo (Abhidhamma – A Tỳ Đàm), từ Avajjana, nguyên nghĩa là “quay về phía” (đối tượng). Theo đó là những chuỗi khoảnh khắc (sát na) của ý thức cần thiết cho một động tác đơn giản của nhận thức, những bước nhảy vọt.

rất khái quát và không rõ ràng về đối tượng. Nếu có sự gợi cảm nào mạnh hơn trong đối tượng, hoặc nếu đối tượng đập vào các giác quan đủ mạnh thì sự chú ý chặt chẽ hơn sẽ được hưởng trực tiếp đến các chi tiết … Bấy giờ, sự chú ý sẽ không chỉ nhằm vào mối liên hệ của đối tượng với người quan sát. Điều này sẽ cho phép tâm thức so sách với cái nhận thức hiện tại với những nhận thức tương tự được thu góp trong quá khứ, và bằng cách ấy, có thể có một sự sắp xếp của kinh nghiệm. Cấp độ này đánh dấu một tầng bậc rất quan trọng trong sự phát triển tâm thức mà khoa tâm lý học gọi là “tư duy phối hợp” (associative thinking). Cấp độ ấy cũng chỉ cho ta thấy mối liên hệ mật thiết và thường hằng giữa các chức năng của ký ức và sự chú ý (hay chú tâm) và nhân đó sẽ giải thích tại sao trong Pàli, ngôn ngữ của kinh điển Phật giáo, cả hai chức năng của tâm thức đều được diễn tả bằng chỉ một từ là “ Sati”(1). Nếu không có ký ức thì sự chú ý về một đối tượng sẽ chỉ cung cấp những sự kiện riêng lẻ, như trường hợp của đa số nhận thức của loài vật.

Chính từ tư duy phối hợp mà phát sinh ra tầng bậc quan trọng kế tiếp trong quá trình phát triển: sự khái quát hóa kinh nghiệm, nghĩa là khả năng tư

———

(1)Về vị trí của “ Ký ức” trong tâm lý học Phật giáo, xem “ Abhidhamma Studies”, “ Island Hermitage Publication”, số 1 của tác giả (Colombo 1949, Frewin Co.), trang 39.

duy trừu tượng. Đối với mục đích của cuốn sách này, chúng tôi xếp nó vào cấp độ thứ hai của tri thức, như là kết quả của việc phát triển sự chú ý. Chúng ta thấy có bốn đặc tính của cấp độ thứ hai này: sự gia tăng chi tiết, sự liên hệ với người quan sát (chủ thể tính), tư duy phối hợp và tư duy trừu tượng.

Hầu hết đời sống tâm thức của nhân loại ngày nay đang ở trên bình diện của giai đoạn thứ hai này. Nó bao gồm một phạm vi rất rộng rãi: từ sự cố ý quan sát các sự kiện hàng ngày, và sự chú tâm vào một công việc nào đó, lên đến công trình nghiên cứu của nhà khoa học và những tư tưởng tinh tế và hàm súc hơn, nhưng không nhất thiết là chính xác hơn. Nhiều ít nó còn hư giả vì những kết hợp sai lầm và những phức cấu khác, vì những thiên kiến tình cảm và lý trí, tư duy mong ước, v.v… và trước nhất là vì nguyên nhân chủ yếu của mọi si muội: sự tin nhận cố ý hay vô tình vào một bản chất thường hằng trong các sự vật, và vào một cái Ngã hay linh hồn trong các chúng sinh. Do tất cả các yếu tố ấy mà tính chân xác của ngay cả những nhận thức và phán đoán thông thường nhất cũng bị sai lệch một cách nghiêm trọng. Hầu hết những người thiếu sự dẫn dắt của Phật pháp, cũng như những người không áp dụng kiến thức ấy vào việc tu tập tâm thức của họ một cách có hệ thống đều sẽ phải còn ở lại bình diện của cấp độ thứ hai này.

Với cấp độ kế tiếp cao hơn của việc phát triển theo bậc của sự chú ý, chúng ta đi vào chính phạm vi của Chánh niệm hay Chánh ý ( Sammà Sati). Nó được gọi là “Chánh” vì nó giữ cho tâm được tự tại, khỏi những ảnh hưởng gây lầm lạc; ví nó căn bản cũng như là phần chủ yếu của Chánh tư duy; vì nó dạy cho chúng ta làm đúng sự vật theo một đường lối đúng, và vì nó phục vụ cái mục đích đúng đắn mà Đức Phật đã vạch ra: dập tắt khổ đau.

Những đối tượng của nhận thức và tư duy, một khi được Chánh niệm trình bày, đã đi qua quá trình gạn lọc của sự phân tích sắc bén, đúng đắn và do đó chúng là chất liệu chính xác cho tất cả các chức năng tâm thức khác, như là phán đoán có tính cách lý thuyết, những quyết định có tính cách thực tiễn và đạo đức, v.v… và đáng chú ý nhất là những sự trình bày thực tính không bị méo mó ấy sẽ tạo thành một căn bản vững chắc cho Thiền định Phật giáo chính thống, nghĩa là cho việc nhìn mọi hiện tượng là vô thường, khổ đau không có bản chất, linh hồn hay Ngã…

Chắc chắn rằng ở cấp độ cao của tính sáng suốt của tâm thức do Chánh niệm nêu ra sẽ không “gần gũi” và “quen thuộc” chút nào đối với một cái tâm chưa thuần thục. Quá lắm là một cái tâm chưa được rèn tập cũng chỉ họa hoằn mới chạm tới bờ mép của cấp độ ấy. Những tiến bước trên con đường mà phương pháp Satipaṭṭhàna hoàn

toàn gần gũi và quen thuộc. Bởi vì, như chúng tôi đã chỉ rõ trên kia, Chánh niệm có căn rễ trong những chức năng hoàn toàn chung nhất và so đẳng của tâm thức.

Chánh niệm cũng thực hiện những chức năng giống như hai cấp độ thấp hơn của sự phát triển dù rằng nó thực hiện một tầm mức cao hơn. Những chức năng chung của chúng là: Tạo sự sáng sủa và sức mạnh lên không ngừng của ý thức và xuất trình một hình ảnh chân thật, cái hình ảnh vẫn không ngừng được loại trừ khỏi mọi hư giả.

Chúng tôi đã nêu ra ở đây một phát họa ngắn gọn về sự chuyển biến của những quá trình tâm thức theo phản ảnh của những cấp độ thực sự và những khác biệt về tính chất của nhận thức: từ vô thức đến ý thức; từ sự chú ý hời hợt đầu tiên về đối tượng đến một nhận thức rõ ràng hơn và một hiểu biết chi tiết hơn từ sự nhận thức về những sự kiện riêng lẻ đến sự khám phá ra các mối liên hệ nhân quả và các liên hệ khác của chúng; từ một tri thức còn khiếm khuyết sai lạc hoặc thiên chấp đến sự trình bày sáng sủa và đúng dắn bằng Chánh niệm. Chúng ta đã thấy cách thức như thế nào mà trong tất cả các cấp độ ấy, một sự gia tăng trong sức mạnh và tính chất của chú ý, hay chú tâm. Chính là phương tiện chủ yếu để tạo được sự chuyển đổi lên một cấp độ hơn. Nếu tâm con người muốn có một phương thuốc chữa trị cho những cơn

Con Đường Dẫn Đến Sự Phát Triển Tâm Thức

bệnh hiện tại của nó và mong mỏi được đặt chân một cách vững vàng trên con đường dẫn đến tiến bộ xa hơn, cái tâm ấy sẽ phải bắt đầu trở lại bằng pháp môn Vương chủ Niệm tâm.

CON ĐƯỜNG DẪN ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN TÂM THỨC

Cấp độ thứ hai của sự phát triển rộng rãi hơn, nhưng còn là sự hiểu biết sai lầm về thế giới đối tượng vẫn là một sở hữu vững vàng của tâm thức con người. Bây giờ nó chỉ nhằm vào sự lớn mạnh về bề rộng nghĩa là gia tăng những chi tiết và sự kiện mới, và việc sử dụng chúng vào những mục đích vật chất. Do cứ nhằm gia tăng sự hiểu biết về chi tiết, sự chuyển hóa quá mức với tất cả việc chạy theo những kết quả lợi lạc hay gây hại, đã đi quá xa trong văn minh hiện đại. Những hậu quả sinh vật học của việc phát triển chỉ thiên một phía đã được biết rất rõ: bị thoái hóa và cuối cùng bị diệt giống, như trường hợp của những con thằn lằn khổng lồ thời tiền sử… với những thân thể đồ sộ và những bộ óc tí teo… Nguy hiểm của ngày nay lại là sự phát triển quá mức về hoạt động chuyên một phía trí óc chỉ đơn thuần nhằm vào những mục đích vật chất, phục vụ cho một sự khao khát những dục lạc và một ham muốn quyền lực. Nguy hiểm kèm theo nữa là sự việc nhân loại một ngày kia có thể bị nghiền nát bằng chính những sáng tạo của cái trí óc quá phì nộn của chính nó, những phát minh

giết hại thân thể và những “thú vui” giết hại tâm thức của nó. Số phận của văn minh hiện đại rất có thể là một sự lặp lại của sự sụp đổ của cái kỳ công kỷ thuật ấy, tháp Babylon, vẫn lại đúng y như vậy, với những việc xây dựng nó không hiểu nhau mà đánh nhau. Phương thuốc để ngăn ngừa những phát triển nguy hại là Trung đạo của Đức Phật. Đây là người bảo hộ muôn đời mà nếu được nghe theo, sẽ che chở cho nhân loại khỏi nạn chìm thuyền vì chạm vào các tảng đá của những cực đoan về tâm thức, lý trí và xã hội.

Xin nhắc lại: nếu nhân loại vẫn tiếp tục chỉ vận hành trên bình diện của cấp độ thứ hai thôi, thì sự trì trệ, nếu không là tai họa, sẽ cho nó. Chỉ có nhờ vào một sự thăng tiến mới mẻ trong tính sáng sủa của tâm thức, nghĩa là trong phẩm tính của sự chú ý hay chú tâm thì sự vận động tươi tắn và tiến bộ mới mẻ sẽ được sản sinh trở lại trong ý thức hiện đại. Sự thăng tiến này có thể được thành tựu do pháp môn Niệm xứ mà ở đây đang đề cập tới. Con đường, tuy vậy vẫn phải được xây dựng trên nền tảng vững chắc của lòng nhân ái (Khổng Tử), nghĩa là trên đạo đức tính cao thượng cũng như thực tế. Điều này cũng còn được tìm thấy trong Phật pháp.

Chánh niệm hay Satipaṭṭhàna đã được Đức Phật tuyên bố rõ ràng là con đường giải thoát tâm và do đó dẫn đến sự vĩ đại thực sự của con người.

một mẫu người mới, “siêu nhân” thực sự, là mơ ước của biết bao nhiêu cái tâm thức cao thượng nhưng lầm lạc, là lý tưởng mong mỏi của bao nhiêu nỗ lục sai đường. Xác chứng cho nhận định của chúng tôi, mẩu đối thoại sau đây, trong các kinh điển Phật giáo bao gồm nơi đây những gì được trao đến cho chúng ta:

Ngài Sariputta, vị đệ tử đứng hàng đầu của Đức Bổn Sư – hỏi Đức Phật: “Người ta nói đến các đại nhân” ( Mahà Purisa). Bạch Ngài, chừng mức nào thì người ta là đại nhân?”. Đức Phật trả lời: “ Này Sariputta! Với tâm được giải thoát, người ta là một đại nhân; không có tâm giải thoát, người ta không phải là một đại nhân. Này Sariputta! Thế nào là tâm được giải thoát? Ở đây, một Tỳ kheo sống mà quán niệm thân, thọ, tâm, pháp, liễu hội và chú tâm. Đối với vị ấy, người đã sống tinh cần, theo cách như vậy, tâm được gỡ ra khỏi các ô nhiễm (lậu hoặc) và được giải thoát. Ta tuyên bố rằng, với cái tâm được giải thoát, người ta là một đại nhân; Ta tuyên bố rằng; không có cái tâm được giải thoát, người ta không phải là một đại nhân”…

(Samyatta Nikàya 47, II, Tương Ưng Bộ kinh)

Chính Chánh niệm này, với mục đích cao vời như thế và sức mạnh to lớn như thế, sẽ bàn tới trong những trang sau đây: