Thanh tịnh đạo luận toản yếu

Chương 2: Mô tả về xứ và giới

Chương 2

MÔ TẢ VỀ XỨ VÀ GIỚI

( Aryatana- Dhàtu- Niddesa)

A. MÔ TẢ VỀ XỨ

Xứ gồm có 12 thứ: 1. Nhãn xứ; 2. Sắc xứ; 3. Nhĩ xứ; 4. Thanh xứ; 5. Tỉ xứ; 6. Hương xứ; 7. Thiệt xứ; 8. Vị xứ; 9. Thân xứ; 10. Xúc xứ; 11. Ý xứ; 12. Pháp xứ.

Ý nghĩa của chúng như sau:

1. Nhãn xứ (cakkhu) là cái thưởng thức sắc pháp.

2. Sắc xứ (rùpa) là cái làm cho thấy được.

3. Nhĩ xứ (sota) là cái nghe.

4. Thanh xứ (sadda) là cái được truyền đi.

5. Tỉ xứ (ghàna) là cái ngửi.

6. Hương xứ (gandha) là cái được ngửi.

7. Thiệt xứ (jivhà) là cái gợi lên đời sống.

8. Vị xứ ( rasa) là cái chúng sinh thưởng thức.

9. Thân xứ ( kàya) là nguồn gốc của các pháp xấu xa chịu chi phối bởi lậu hoặc.

10. Xúc xứ (phasso) là cái bị sờ chạm.

11. Ý xứ (mano) là cái đo lường.

12. Pháp xứ (dhamma) là cái khiến cho tự tính nó được duy trì.

Ở đây, Xứ có nghĩa là trú xứ, chỗ gặp gỡ, chỗ phát xuất, là nguyên nhân. Trong 12 xứ nầy gồm cả danh và sắc, ý xứ là một phần của pháp thuộc về danh, còn lại các cái khác đều là sắc.

Khi mắt và sắc pháp gặp nhau thì nhãn thức sinh khởi, do thế, con mắt thường bị các sắc pháp đáng ưa và khó chịu nhiễu loạn. Thế nên, sáu nội xứ được ví như sáu con vật, và sáu ngoại xứ được ví như chỗ lui tới của sáu con vật ấy.

B. MÔ TẢ VỀ GIỚI

Tiếp theo uẩn, xứ là Giới²³ gồm có mười tám thứ: Nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới, nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới, tỉ giới, hương giới, tỉ thức giới, thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới, thân giới, xúc giới, thân thức giới, ý giới, pháp giới, ý thức giới.

Về ý nghĩa riêng biệt, xem lại ở trên, còn ý nghĩa tổng quát thì Giới có nghĩa: lựa riêng ra, thích hợp với, được mang theo. Vì giới là thành tố của tri thức và cái khả tri. Giới là một danh từ dùng để chỉ cái không có tự ngã.

Hai thứ nhãn giới và sắc giới là nhân, còn nhãn thức

———

²³Xem chương I, thuộc phần Tuệ.

giới là quả. Vì căn (nhãn giới), trần (sắc giới) đối nhau, mà thức (nhãn thức giới) phát sinh.

Các kinh luận thường đề cập đến nhiều loại giới khác nữa như dục giới, sắc giới… địa giới, thủy giới v.v…, nhưng về phương diện tự tính, thì tất cả giới hiện hữu đếu không ngoài mười tám loại nầy. Mười bảy giới trước và một phần của pháp giới là giới hữu vi, nhưng phần còn lại của pháp giới là giới vô vi.

Đức Phật vì muốn đoạn trừ sự chấp ngã sai lầm của chúng sinh, tưởng rằng có một cái ngã bền chắc, thường hằng, nên mới nói đến mười tám giới.

Về phương diện chúng làm duyên cho nhau, thì cổ đức dạy:

“Nhãn thức sinh do duyên mắt, sắc pháp, ánh sáng và sự chú ý. Nhĩ thức sinh do duyên lỗ tai, tiếng, khoảng trống và sự tác ý. Tỉ thức sinh do duyên lưỡi, mùi, không gian và sự tác ý. Thiệt thức sinh do duyên lưỡi, vị, nước và sự tác ý. Thân thức sinh do duyên thân, chạm xúc, địa giới và tác ý. Ý thức sinh do duyên tâm hữu phần, pháp và tác ý.”

Tất cả pháp hữu vi cần được xem như tách biệt với quá khứ và vị lai, là trống rỗng, không có tự ngã, và chúng hiện hữu tùy thuộc các duyên (điều kiện). Để làm sáng tỏ vấn đề, bản luận dùng các ví dụ như sau:

Nhãn giới ví như cái mặt trống, sắc giới ví như dùi trống, và nhãn thức giới ví như tiếng trống.

Hoặc, nhãn giới ví như mặt gương, sắc pháp ví như cái mặt, và nhãn thức giới ví như hình ảnh cái mặt phản

chiếu trong gương.

Nhưng ý giới thì như kẻ tùy tùng theo sau nhãn thức giới, xong lại là kẻ đi trước ý thức giới. Còn ý thức giới thì như con khỉ chuyền trên cành cây, không bao giờ ở yên một chỗ, hay như một vũ công trên sân khấu.

Chương II nầy mô tả Xứ và Giới, trong sự tu tập về Tuệ, đến đây là hoàn tất.

Chương 3: Căn đế

Chương 3

CĂN ĐẾ

(Indriya-Sacca-Niddesa)

MẢNH ĐẤT CHO TUỆ TĂNG TRƯỞNG

A. MÔ TẢ VỀ CĂN

Tiếp theo giới là căn, gồm có 22 thứ: Nhãn căn, nhĩ căn, tỉ căn, thiệt căn, thân căn, ý căn, nữ căn, nam căn, mạng căn, lạc căn, khổ căn, (thân lạc, thân khổ), hỷ căn, ưu căn, xả căn, tín căn, tấn căn, niệm căn, định căn, tuệ căn, vị tri đương tri căn, cụ tri căn, dĩ tri căn.

Trước hết, về ý nghĩa thì mắt, v.v… đã được giải thích ở phần mô tả về xứ thuộc chương II, ở đấy sẽ giải thích về ba căn cuối cùng.

Vị tri đương tri căn: Căn nầy khởi lên ở giai đoạn đầu của Dự vô lưu đạo, nơi một người đã nhập lưu.

Dĩ tri căn: Vì nó là sự hiểu biết rốt ráo, nó là hậu quả của căn vừa rồi.

Cụ tri căn: nó khởi lên nơi một người đã đoạn trừ lậu hoặc, biết rốt ráo về bốn chân lý.

Vì sao gọi là căn? Căn gồm có mấy nghĩa:

1. Nó là dấu hiệu của chủ tể;

2. Được vị chủ tể chỉ dạy;

3. Được vị chủ tể thấy rõ;

4. Được vị chủ tể hoàn chỉnh;

5. Được vị chủ tể nuôi dưỡng. Vị chủ tể ở đây nhằm chỉ đức Thế Tôn, vì Ngài là vị chủ tể tối thượng.

Nhiệm vụ của nhãn căn là phát sinh ra nhãn thức, và các tâm sở tương ưng. Nhĩ, tỉ, thiệt, thân căn cũng thế.

Chia theo cảnh giới:

Mười căn thuộc dục giới: Nhãn, nhĩ, tỉ, thiệt, thân, nữ, nam, lạc, khổ, ưu.

Tám căn thuộc cả bốn cảnh giới (Dục, Sắc, Vô sắc và Siêu thế): Ý căn, xả căn, mạng căn, tín, tấn, niệm, tịnh, tuệ.

Một căn thuộc cả ba cảnh giới (Dục, Săc, Siêu thế) Hỷ.

Ba căn thuộc Siêu thế: Vị tri đương tri căn, Dĩ tri căn, và Cựu tri căn.

B. MÔ TẢ VỀ ĐẾ

Kế tiếp căn là đế, tức bốn Thánh đế: Thánh đế về khổ, thánh đế về khổ tập, thánh đế về khổ diệt và thánh đế về đạo diệt khổ.

Khổ gồm bốn nghĩa: Bức bách, hữu vi, bốc cháy và biến đổi; tính chất của nó là chân thật, không hư ngụy,

không thể khác.

Nguồn gốc hay tập khởi của thể với ý nghĩa tích tập, căn nguyên, trói buộc, chướng ngại.

Diệt có nghĩa là thoát ly, tách rời, vô vi, bất tử.

Đạo có nghĩa là lối ra, nguyên nhân, thấy, ưu thắng (Ps. 2, 104)

(1). Nguyên nghĩa của Khổ (Dukkha): Du là xấu xa, ác độc; kham là trống rỗng. Thế nên, chân lý thứ nhất (khổ) là “xấu”. Vì nó là nơi thường lai vãng của nhiều sự hiểm nguy, và nó trống rỗng, vì không trường cửu, không đẹp, không vui, không có tự ngã.

(2). Chân lý thứ hai Tập (Samudaya): Sam là liên kết; U chỉ sự khởi lên như udita (đi lên); Aya chỉ lý do. Như vậy, chân lý nầy là lý do cho sự khởi lên của khổ, khi phối hợp với những duyên còn lại.

(3). Chân lý thứ ba Diệt (Nirodha): Ni chỉ sự vắng mặt; Rodha là nhà tù. Chân lý này chỉ sự vắng mặt của mọi sinh thú, vì nơi đây không có sự bức não của khổ được xem như nhà tù.

(4). Chân lý thứ tứ Đạo hay Khổ diệt đạo (Nirodha-Gamini-Patipadà): Con đường đưa đến chấm dứt khổ nên gọi là Khổ diệt đạo.

Cả bốn chân lý này được gọi là Thánh đế, vì chỉ có những bậc thánh mới thâm nhập được chúng. Lại nữa, những sự thật cao cả được gọi là sự thất của các bậc thánh. Hoặc, bốn thánh đế này là chân thật, không hư ảo, không thể khác, nên gọi là thánh đế. Đó là ý nghĩa của chữ đế.

Bản luận lại mô tả: “Không có niềm đau nào ngoài khổ; không có nguồn khổ nào khác hơn tham ái; không có nguồn an tịnh nào ngoài tịch diệt (Niết bàn); và không có lối thoát nào ngoài chánh đạo.”

Về thứ tự: Khổ đế được nêu trước tiên, vì nó dễ hiểu, vì nó thô phù, vì nó chung cho tất cả chúng sinh. Chân lý khổ tập nêu kế tiếp để chỉ rõ nguyên nhân. Rồi chân lý về diệt để hiển thị rằng khi nhân chấm dứt thì quả sẽ kết thúc. Chân lý về đạo được nói sau rốt để chỉ ra con đường, phương tiện đạt đến diệt. Và cổ đức cũng bảo: tri khổ, đoạn tập, tu đạo, chứng diệt. (Biết khổ để đoạn trừ các nguyên nhân của khổ (tập), nên phải thực hành các pháp môn (tu đạo), do đó mà chứng đạt sự tịch diệt).

Luận Vibhanga nêu ra 12 thứ Khổ: Sinh, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não, gần gũi cái không ưa, xa lìa cái yêu mến, cầu không toại ý, nói tóm, năm thủ uẩn là khổ.

Về nguồn gốc của khổ có ba thứ: Dục ái, hữu ái, phi hữu ái.

Về Diệt chỉ có một, đó là Niết bàn.

Về Đạo có 8 thứ đó là Bát chánh đạo: Chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh diệt, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. (Vbh. 104)

1. Chân lý về khổ

Thông thường khổ gồm có ba loại là:

(1). Khổ khổ (dukkha-dukkha), tức nỗi khổ ở nội tại-Khi cảm thọ khổ về thân và tâm, gọi là khổ khổ, vì tự tính của nó là khổ.

(2). Hỏi khổ (Viparinàma-dukkha), khổ do biến hoại – Khi cảm thọ lạc về thân và tâm, gọi là hoại khổ,

vì đó là nhân sinh ra khổ khi cảm thọ ấy biến mất.

(3). Hành khổ (Sankhàra-dukkha), khổ về các phương diện, hoặc ngấm ngầm, hoặc lộ liễu-Xả thọ và các hanh khác trong ba cõi là hành khổ, vì chúng bị bức bách trong sinh diệt.

Phân tích về 12 thứ khổ:

a. Sinh ( Jàti): Sinh là khổ, vì nó là cội nguồn cho khổ trong các đọa xứ; nào là nỗi khổ khi đầu thai, khi ở trong bào thai và khi sinh ra. Lúc đang sống, chúng sinh cũng phải chịu bao nhiêu nỗi khổ. Nếu ở địa ngục thì khổ vì bị lửa dữ thiêu đốt. Nếu ở loài súc sinh thì phải chịu khổ vì bị đánh đập bằng roi, gậy, hoặc ăn nuốt lẫn nhau. Nếu sinh ngạ quỷ thì đau khổ vì đói khát bức bách. Nếu sinh vào a-tu-la thì đau khổ vì giá lạnh, tối tăm.

b. Già: là căn bản cho sự đau khổ thể xác và tâm hồn, khởi lên do nhiều duyên, như tứ chi nặng nề, các căn suy yếu, tuổi trẻ tan biến, sức lực phá sản, trí nhớ sút kém, bị người khi dể v.v…

c. Chết: là sự chấm dứt mạng căn nơi một chúng sinh, có nhiều nguyên nhân, như chết do thọ mạng hết, do công đức tận, hoặc chết bất đắc kỳ tử, bị tai nạn đột ngột xảy ra.

d. Sầu: là sự nung nấu đốt cháy tâm can nơi người bị mất thân quyến, hay bị mất mát những gì mình yêu quí.

đ. Bi: là sự đau buồn do mất mát người thân, của cải v.v…, được biểu hiện bằng những hành vi cử chỉ người khác có thể thấy được.

e. Khổ: là sự khổ đau, bức bách của thân xác.

. Ưu: sự khổ sở về tâm.

h. Não: sự thiêu đốt tâm can.

Sầu như chảo dầu nấu trên bếp lửa riu riu. Bi như nấu trên bếp lửa mạnh. Não như những gì còn lại trong chảo sau khi nấu, còn tiếp tục cho đến khi chảo khô.

i. Oan gia tụ hội: sự gặp gỡ những người và vật mình oán ghét.

k. Ái biệt ly: phải xa lìa những người, vật mà ta yêu mến.

l. Cầu bất đắc: sự mong cầu không toại ý.

m. Năm thủ uẩn là khổ: Vì năm uẩn là đối tượng của chấp thủ, như tấm bia thu hút những tên bắn, như ruồi nhặng bu trên thân con bò.

- Các nỗi khổ thuộc năm thủ uẩn thì sinh là cái khổ đầu tiên, già là khổ chặng giữa, chết là khổ chặng cuối.

- Khổ nung nấu tâm can, gọi là sầu.

- Khổ dưới hình thức than van khóc lóc, gọi là Bi.

- Cái khổ do thân tứ đại bị xáo trộn gọi là khổ.

- Nỗi khổ bức bách trong tâm hồn, gọi là ưu.

- Khổ ngấm ngầm, chồng chất nhiều lớp gọi là não.

- Khổ do thất vọng, gọi là cầu bất đắc khổ.

Chung quy, khi năm uẩn bị chấp thủ, chính là khổ.

Ở đây, Khổ uẩn được chia thành mười hai thứ. Thế nhưng, theo các luận điển của Đại thừa, Khổ uẩn được chia gọn thành tám thứ là: Sinh, lão, bệnh, tử, oán tắng hội, ái biệt ly, cầu bất đắc và ngũ ấm xí thạnh.

2. Chân lý về nguyên nhân khổ

Vấn đề này sẽ trình bày trong phần duyên khởi, chương IV.

3. Chân lý về sự diệt khổ

Nói đến diệt khổ, tức là diệt cái nguyên nhân của khổ, tức là khát ái, như bài kệ:

“ Như cây bị chặt đốn

Gốc cây còn vẫn mọc hoài

Ái tùy miên chưa nhổ

Khổ này sinh dài dài.”

Phương pháp diệt khổ theo Phật giáo và theo ngoại đạo:

Bản luận nêu một ví dụ để minh họa như sau: “ Như con sư tử chuyển sức mạnh tấn công người bắn nó chứ không hướng về mũi tên, cũng thế, đức Phật đề cập nguyên nhân chứ không nói hậu quả. Trái lại, ngoại đạo thì như con chó bị ném cục đất, nó sẽ hướng đến cục đất thay vì tấn công người ném. Ngoại đạo chỉ dạy chấm dứt khổ bằng cách hành thân hoại thể, mà lại không lo chấm dứt những ô nhiễm của tự tâm. (Pm,533)

Luận về Khổ diệt hay Niết bàn:

Niết bàn có thể đạt được nhờ đạo lộ chân chánh. Vì đã có các bậc thánh đạt được nó nhờ dùng phương tiện Giới, Định, Tuệ. Do thế, không thể bảo rằng Niết bàn là không có gì cả, vì ta không thể hiểu được. Điều hiển nhiên là không phải ai cũng thấy được Niết bàn, mà nó chỉ có thể đạt được bởi các vị A-la-hán, tức là những người đã đoạn tận tham, sân, si, đã cắt đứt mọi gốc rễ của khát ái.

Mục tiêu duy nhất mà đức Phật truyền dạy chính là Niết bàn. Theo bản luận thì Niết bàn có hai loại: Hữu dư y và Vô dư y.

(1). Hữu dư y Niết bàn, nghĩa là các cấu uế đã lắng dịu, nhưng hậu quả của sự chấp thủ trong quá khứ vẫn còn tồn tại.

(2). Vô dư y Niết bàn, nghĩa là đoạn tận các nghiệp đưa đên tái sinh trong tương lai, các uẩn không còn sinh khởi nữa, mà những uẩn đã sinh thì đã biến mất.

Đó là ý nghĩa Niết bàn theo bộ luật nầy. Nhưng trong Thành Duy Thức Luận, thuộc Đại Thừa thì Niết-bàn gồm có bốn loại, ngoài hai loại trên còn có hai tên gọi khác nữa là: Bản lai tự tính thanh tịnh Niết bàn và Vô trụ xứ Niết bàn.

- Bản lại tự tính thanh tịnh Niết bàn: Tự tính của tất cả chúng sinh xưa nay vốn thanh tịnh, có vô lượng công đức, không sinh không diệt, vắng lặng như hư không, nhưng vì bị bụi bậm phiền não che khuất nên không hiển lộ được.

- Vô trụ xứ Niết bàn: Khi đã đoạn trừ hết mọi chướng ngại của tri thức, liền được trí tuệ siêu việt, không còn phân biệt giữa sinh tử và Niết bàn, không còn ưa thích hay chán ghét, phát đại trí, đại bi làm lợi ích cho chúng sinh đến cùng tận đời vị lai mà vẫn sống theo tự tính vắng lặng.²⁴

———

²⁴ Thành Duy Thức Luận, q10, ĐTK.31, tr.55.

4. Chân lý về con đường đưa đến khổ diệt

Con đường dẫn đến khổ diệt chính là Tám chánh đạo. Tám pháp này được giải thích trong phần mô tả về các uẩn, nhưng ở đây cũng cần đề cập đến ý nghĩa của chúng như sau:

a. Chánh kiến (Samma-ditthi): Kiến giải chính xác, hiểu biết chính xác.

b. Chánh tư duy ( Samma-Sankappa): Suy nghĩ một cách chính xác, đúng đắn.

c. Chánh ngữ ( Samma-vaca): Nói lời chân thực, đúng đắn, dễ nghe, có lợi ích.

d. Chánh nghiệp ( Samma-Kammanta): Làm những việc chân chánh, như không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm v.v…

đ. Chánh mạng ( Samma-jìvati): Sinh sống bằng nghề nghiệp chân chính, lương thiện.

e. Chánh tinh tấn ( Samma-Viriya): Nỗ lực chính đáng, siêng làm việc thiện.

g. Chánh niệm ( Samma-sati): Nghĩ nhớ chân chánh, luôn tỉnh táo, cảnh giác từng việc nhỏ.

h. Chánh định ( Samma- samàdhi): Tập trung tư tưởng một cách chân chánh, không để ngoại vật chi phối làm rối loạn tâm trí.

Tám chánh đạo này liên quan đến các pháp như sau:

Chánh kiến dẫn đầu bao gồm trạch pháp như ý túc, tuệ căn, tuệ lực và trạch pháp giác chi.

Chánh tư duy bao gồm ba loại tầm là viễn ly tham, sân và hại.

Chánh ngữ bao hàm bốn loại thiện về khẩu.

Chánh nghiệp bao hàm ba nghiệp về thân, ngữ và ý.

Chánh mạng bao hàm thiểu dục, tri túc.

Chánh tinh tấn bao hàm bốn chánh cần, tấn căn, tấn lực và tinh tấn giác chi.

Chánh niệm bao hàm bốn niệm xứ, niệm căn, niêm lực và niệm giác chi.

Chánh định bao hàm bốn loại định là định có tầm tứ, định tâm, định căn, định lực và các giác chi Hỷ, Khinh an, Định, Xả.

Đồng thời Tám chánh đạo liên quan mật thiết đến ba Vô lậu học, như đoạn kinh sau đây mô tả:

Về Giới uẩn: ” Bất cứ Chánh ngữ nào, Chánh nghiệp nào, Chánh mạng nào, đều thuộc Giới uẩn.”

Về Định uẩn: Bất cứ chánh tinh tấn nào, Chánh niệm nào, Chánh định nào, đều thuộc Định uẩn.

Về Tuệ uẩn: Bất cứ chánh kiến nào, Chánh tư duy nào, đều thuộc về Tuệ uẩn.

( M.I,301)

Bản luận nêu ví dụ: Định ví như một người trông thấy hoa đẹp mà tự mình không hái được; Tinh tấn ví như người bạn đưa lưng ra cho người ấy đứng lên; Niệm ví như người đứng gần đưa vai làm điểm tựa; nhờ vậy mà người ấy hái được hoa. Nghĩa là Tinh tấn và Niệm là những yếu tố giúp sức rất đắc lực cho Định.

Những ví dụ về bốn Chân lý. Để làm sáng tỏ ý nghĩa của cả bốn chân lý, luận chủ đưa ra ví dụ:

[1]. Khổ ví như gánh nặng;

Tập ví như sự mang gánh nặng;

Diệt như gánh nặng được đặt xuống;

Đạo như phương tiện đặt gánh nặng.

[2]. Hoặc Khổ như chứng bệnh. Tập như nguyên nhân gây bệnh. Diệt như sự hết bệnh; Đạo như thuốc chữa bệnh.

Theo nghĩa tuyệt đối, cả bốn chân lý cần được hiểu là trống rỗng, vì không có người chịu khổ, người chứng sự diệt khổ, và người đi trên đạo lộ đến khổ diệt. Do đó:

Có khổ; nhưng không có người chịu khổ.

Có sở tác (tập), nhưng không có người tạo tác.

Có tịch diệt, nhưng không có người chứng đắc.

Có đạo lộ, nhưng không thực có người đi.

Tóm tắt, hai đế Khổ, Tập giống nhau, vì sâu xa, khó nắm, thuộc thế gian, hữu lậu. Nhưng chúng khác nhau về phương diện nhân và quả, cái cần liễu tri (khổ), và cái cần đoạn trừ (tập). Diệt, Đạo giống nhau, vì sâu xa, khó nắm, ví xuất thế, vô lậu. Nhưng chúng khác nhau khi chia đối tượng cần chứng (diệt), và cần tu tập (đạo). Lại nữa, Khổ, Diệt giống nhau, vì cùng là hậu quả; nhưng chúng khác nhau, vì khổ thuộc hữu vi, diệt thuộc vô vi. Tập, Đạo giống nhau, vì chúng cùng là nhân; nhưng khác nhau vì Tập thuần là bất thiện, Đạo thuần là thiện. Khổ và Đạo giống nhau, vì chúng cùng là hữu vi; nhưng khác nhau ở chổ Khổ thuộc thế gian, Đạo thì xuất thế. Cũng vậy, Tập và Diệt giống nhau, vì là pháp không phải hữu học hay vô học; nhưng khác nhau, vì Tập có đối tượng, Diệt thì không. Tạm sắp lại như sau:

Nhân : Tập, Đạo. Quả: Khổ, Diệt.

Thế gian: Khổ, Tập. Xuất thế gian: Đạo, Diệt.

Hữu vi: Khổ, Tập, Đạo. Vô vi: Diệt.

Hữu lậu: Khổ, Tập. Vô lậu: Diệt, Đạo.

Thiện: Đạo. Bất thiện: Tập.

Nói cách khác:

Khổ: quả, thế gian, hữu vi, hữu lậu.

Tập: nhân, thế gian, hữu vi, hữu lậu, bất thiện.

Diệt: quả, Xuất thế gian,vô vi, vô lậu.

Đạo: nhân, xuất thế gian, hữu vi, vô lậu, thiện.

Chương III mô tả về Căn và Đế, đến đây là chấm dứt.

Chương 4: Đạo lý duyên khởi

Chương 4

ĐẠO LÝ DUYÊN KHỞI

A. ĐỊNH NGHĨA DUYÊN SINH

Đến đây, đạo lý Duyên khởi được trình bày, như Thế Tôn dạy: ” Và nầy các Tỳ kheo, Duyên khởi là gì? Đó là: Vô minh duyên Hành, Hành duyên Thức, Thức duyên Danh sắc, Danh sách duyên Lục nhập, Lục nhập duyên Xúc, Xúc duyên Thọ, Thọ duyên Ái, Ái duyên Thủ, Thủ duyên Hữu, Hữu duyên sinh, Sinh duyên Lão, Tử, Sầu, Bi, Khổ, Ưu, Não. Như vây là duyên khởi của toàn bộ khổ uẩn này.” (S II, 1)

Thế nào là Duyên khởi? Vì nó do duyên (paticco) và cùng sinh (samuppàda), nên gọi là Duyên khởi hay Duyên sinh (Paticca-samuppàda). Hoặc, tùy thuộc

(paticca) một sự sinh khởi (uppàda) chân chánh (samma), tùy thuộc vào nguyên nhân một cách chân chánh, gọi là Duyên khởi. Và vì các pháp nầy cần được thấu hiểu. Khi hiểu rõ, chúng sẽ đưa hành giả đến an lạc siêu thế.

Khi đề cập đến ý nghĩa của chữ Duyên, bản luận nêu ra 24 duyên sau đây: 1. Nhân duyên; 2, Sở duyên duyên; 3. Tăng thượng duyên; 4. Vô gián duyên; 5. Đẳng vô gián duyên; 6. Câu sinh duyên; 7. Hỗ tương duyên; 8. Y chỉ duyên; 9. Thân y duyên; 10. Tiền sinh duyên; 11. Hậu sinh duyên; 12. Tập hành duyên; 13. Nghiệp duyên; 14. Dị thục duyên; 15. Thục duyên; 16. Căn duyên; 17. Thiền duyên; 18. Đạo duyên; 19. Tương ưng duyên; 20. Bất tương ưng duyên; 21. Hưũ duyên; 22. Phi hữu duyên; 23. Ly khứ duyên; 24. Bất ly khứ duyên.

1. Nhân duyên: Là một nhân căn bản làm điều kiện. Kết quả từ nó sinh ra, thì gọi nó là một duyên. Nó giúp cho sự sinh khởi một yếu tố khác, thì gọi nó là duyên. Hoặc, nó là yếu tố khác, thì gọi nó là duyên. Hoặc, nó là yếu căn bản, nến tảng, nên gọi nó là nhân duyên ( điều kiện gốc).

2. Sở duyên duyên: Một tâm sở pháp trợ giúp bằng cách làm đối tượng cho tâm và tâm sở nên gọi là Sở duyên duyên hay Sở duyên.

3. Tăng thượng duyên: Một pháp trợ lực nỗi bậc nhất cho những pháp khác , gọi là Tăng thượng duyên.

4. Vô gián duyên: Một pháp trợ lực bằng cách ở gần kề, gọi là Vô gián duyên.

5. Đẳng vô gián duyên: Một pháp trợ lực bằng cách tiếp nối, gọi là Đẳng vô gián duyên.

6. Câu sinh duyên: Một pháp nào giúp cho pháp khác cùng sinh khởi, gọi là Câu sinh duyên.

7. Hỗ tương duyên: Một pháp giúp cho pháp khác gây thêm thế lực, gọi là Hỗ tương duyên.

8. Y chỉ duyên: Một pháp trợ giúp cho pháp khác làm chỗ nương tựa, gọi là Y chỉ duyên.

9. Thân y duyên: Một pháp trợ lực mạnh mẽ cho pháp kia sinh khởi, gọi là Thân y duyên.

10. Tiền sinh duyên: Một pháp khởi lên trước, làm điều kiện cho pháp khác phát sinh, gọi là Tiền sinh duyên.

11. Hậu sinh duyên: Một pháp nào phát sinh, làm điều kiện củng cố pháp trước, gọi là Hậu sinh duyên.

12. Tập hành duyên: Một pháp trợ giúp cho pháp kế nó có hiệu quả, nhờ lặp đi lặp lại, gọi là Tập hành duyên.

13. Nghiệp duyên: Một pháp trợ giúp cho pháp khác bằng sự chủ động của tâm, gọi là Nghiệp duyên.

14. Dị thục duyên: Một pháp trợ giúp cho pháp khác một cách vô công dụng, gọi là Dị thục duyên.

15. Thục duyên: Bốn loại thức ăn giúp cho các sắc, vô sắc pháp bằng cách củng cố chúng, gọi là Thục duyên.

16. Căn duyên: Ngoại trừ nam căn và nữ căn, 20 căn còn lại²⁵ trợ giúp cho pháp khác tăng trưởng, gọi là Căn duyên.

17. Thiền duyên: Một thiền chi nào trợ giúp cho cái khác tăng trưởng thiện pháp, gọi là Thiền duyên.

———

²⁵ Xem chương III, thuộc phần Tuệ.

18. Đạo duyên: Mười hai đạo chi trợ giúp cho pháp khác tìm ra lối thoát, gọi là Đạo duyên.

19. Tương ưng duyên: Các Vô sắc pháp trợ giúp cho những pháp khác có cùng một căn, trần, khởi, diệt, gọi là Tương ưng duyên.

20. Bất tương ưng duyên: Sắc nào giúp cho vô sắc pháp, hay vô sắc pháp giúp cho sắc pháp mà không cùng một căn trần, gọi là Bất tương ưng duyên.

21. Hữu duyên: Một pháp giúp cho một pháp tương tự khác củng cố thêm sức mạnh, gọi là Hữu duyên.

22. Phi hữu duyên: Tâm và tâm sở vừa chấm dứt trước, là Phi hữu duyên cho những tâm và tâm sở hiện tại.

23. Ly khứ duyên: Cũng chính những tâm pháp ấy, trợ giúp pháp khác bằng cách biến mất, gọi là Ly khứ duyên.

24. Bất ly khứ duyên: Những pháp trợ giúp cho pháp khác bằng cách biến mất, gọi là Bất ly khứ duyên.

Đó là 24 duyên theo bản luận. Thế nhưng, các luận điển của Đại thừa chỉ cô đọng thành bốn duyên: 1/ Nhân duyên; 2/ Đẳng vô gián duyên; 3/ Sở duyên; 4/ Tăng thượng duyên. (Luận Duy thức, Đại trí độ). Bốn duyên này cũng chính là ba duyên đầu và duyên thứ 5 cảu bản luận. Sau đây, đi sâu vào vòng 12 nhân duyên.

Vòng duyên sinh từ dưới lên

1. Già chết: cái gì thuộc chúng sinh bị già yếu, suy nhược,các căn tàn lụi v.v...,gọi là Già. Cái gì thuộc chúng sinh, bị hủy hoại, tiêu mất, các uẩn tàn lụn, thân thể vứt bỏ, đó là Chết. Như vậy, đây là già và chết.

2. Sinh: cái gì thuộc chúng sinh, xuất hiện, sự sinh khởi các uẩn, sự thành tựu các xứ, đó gọi là Sinh.

3. Hữu: gồm có ba thứ, đó là Dục hữu, Sắc hữu, Vô sắc hữu.

4. Thủ: gồm có bốn thứ, đó là Dục thủ, Kiến thủ, Giới cấm thủ và Ngã luận thủ.

5. Ái: gồm có sáu thứ, đó là: Sắc ái, thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái và pháp ái.

6. Thọ: gồm có sáu thứ, đó là Thọ do nhãn xúc sinh, Thọ do nhĩ xúc sinh, Thọ do tỉ xúc sinh, Thọ do thiệt xúc sinh, Thọ do thân xúc sinh, Thọ do ý xúc sinh.

7. Xúc: gồm có sáu thứ, đó là Nhãn xúc, Nhĩ xúc, Tỉ xúc, Thiệt xúc, Thân xúc và Ý xúc.

8. Sáu xứ ( lục nhập) gồm có sáu thứ, đó là Nhãn xứ, Nhĩ xứ, Tỉ xứ, Thiệt xứ, Thân xứ và Ý xứ.

9. Danh sắc: Thọ, tưởng, tư, xúc, tác ý, đó gọi là Danh. Bốn đại chủng và các sắc do bốn đại chủng tạo ra, đó gọi là Sắc. Như vậy, đây là Danh và Sắc.

10. Thức: gồm có sáu thứ, đó là Nhãn thức, Nhĩ thức, Tỉ thức, Thiệt thức, Thân thức, Ý thức.

11. Hành: gồm có ba thứ, đó là Thân hành, khẩu hành và ý hành.

12. Vô minh: không biết rõ về khổ diệt, không biết rõ về khổ tập, không biết rõ về khổ diệt, không biết rõ về con đường đưa đến khổ diệt, đó là Vô minh

Trình bày theo sự tập khởi từ trên xuống:

"Như vậy, nầy các Tỳ kheo, Vô minh duyên hành, Hành duyên thức; Thức duyên danh sắc; Danh sắc

duyên sáu xứ; Sáu xứ duyên xúc; Xúc duyên thọ; Thọ duyên ái; Ái duyên thủ; Thủ duyên hữu; Hữu duyên sinh; Sinh duyên Lão tử,sầu,bi,khổ,ưu,não. Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này tập khởi.

Trình bày theo sự đoạn diệt từ trên xuống

Nhưng do sự đoạn diệt, ly khai vô minh hoàn toàn, nên Hành diệt. Do hành diệt, nên Thức diệt. Do thức diệt, nên Danh sắc diệt. Do danh sắc diệt, nên Sáu xứ diệt. Do sáu xứ diệt, nên Xúc diệt. Do xúc diệt nên nên Thọ diệt. Do thọ diệt, nên Ái diệt. Do ái diệt, nên Thủ diệt. Do thủ diệt, nên Hữu diệt. Do hữu diệt, nên Sinh diệt. Do sinh diệt, nên Lão Tử, sầu, bi, khổ, ưu, não, đều diệt. Như vậy là đoạn diệt toàn bộ khổ uẩn này.”²⁶

Trình bày theo sự sinh khởi từ dưới lên

Đoạn kinh sau đây tuần tự triển khai: ” Do cái gì có mặt, nên già chết có mặt? Do duyên cái gì nên già chết sinh khởi?

- Do Sinh có mặt, nên Già Chết có mặt; do duyên sinh mà già chết sinh khởi.

- Do Hữu có mặt, nên sinh có mặt; do duyên hữu nên sinh sinh khởi.

- Do Thủ có mặt, nên hữu có mặt; do duyên thủ, nên hữu sinh khởi.

- Do Ái có mặt, nên thủ có mặt; do duyên ái, nên thủ sinh khởi.

- Do Thọ có mặt, nên ái có mặt; do duyên thọ nên ái sinh khởi.

———

26 Tương Ưng Bộ Kinh II, tr. 3-4.

- Do Xúc có mặt , nên thọ có mặt; do duyên xúc, nên thọ sinh khởi.

- Do Sáu xứ có mặt, nên xúc có mặt; do duyên sáu xứ, nên xúc sinh khởi

- Do Danh sắc có mặt, nên Sáu xứ có mặt; do duyên danh sắc, nên sáu xứ sinh khởi.

- Do Thức có mặt, nên danh sắc có mặt; do duyên thức nên danh sắc sinh khởi.

- Do hành có mặt, nên Thức có mặt; do duyên hành nên thức khởi sinh.

- Do Vô minh có mặt, nên hành có mặt; có duyên vô minh, nên hành sinh khởi”.

Đó là cái vòng 12 nhân duyên về phương diện sinh khởi, khảo sát ngược từ dưới lên.

Khảo sát về phương diện hoàn diệt, cũng từ dưới trở lên

"Cái gì không có mặt, nên già chết không có mặt? Do cái gì diệt mà già chết diệt?

- Do Sinh không có mặt, nên Già chết không có mặt; do sinh diệt, nên già chết diệt.

- Do Hữu không có mặt, nên sinh không có mặt; do hữu diệt, nên sinh diệt.

- Do Thủ không có mặt, nên hữu không có mặt, do thủ diệt, nên hữu diệt.

- Do Ái không có mặt, nên thủ không có mặt; do ái diệt nên thủ diệt.

- Do Thọ không có mặt, nên ái không có mặt; do thọ diệt nên ái diệt.

- Do Xúc không có mặt, nên thọ không có mặt; do xúc diệt, nên thọ diệt.

- Do Sáu xứ không có mặt, nên xúc không có mặt; do sáu xứ diệt, nên xúc diệt.

- Do Danh sắc không có mặt, nên sáu xứ không có mặt; do danh sắc diệt; nên sáu xứ diệt.

- Do Thức không có mặt, nên danh sắc không có mặt; do thức diệt, nên danh sắc diệt.

- Do Hành không có mặt, nên thức không có mặt; do hành diệt, nên thức diệt.

- Do Vô minh không có mặt, nên hành không có mặt; do vô minh diệt, nên hành diệt.

Như vậy, do Vô minh diệt, nên hành diệt. Do hành diệt, nên thức diệt. Do Thức diệt, nên danh sắc diệt. Do Danh sắc diệt, nên sáu xứ diệt. Do Sáu xứ diệt, nên xúc diệt. Do Xúc diệt, nên thọ diệt. Do Thọ diệt, nên ái diệt. Do ái diệt, nên thủ diệt. Do Thủ diệt, nên hữu diệt. Do hữu diệt, nên sinh diệt. Do sinh diệt, nên già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não diệt. Như vậy là sự đoạn diệt toàn bộ khổ uẩn nầy”²⁷.

Giải thích thêm ý nghĩa quan hệ của các khâu:

Vô minh duyên hành được thiết lập để khỏi thấy có người tạo tác.

Hành duyên thức được thiết lập để khỏi thấy sự luân chuyển của một tự ngã. Thức duyên danh sắc được

———

²⁷ Tương ưng bộ kinh II, tr.6-10.

thiết lập để khỏi có ảo tưởng về sự bền chắc của tự ngã, vì nó phân tích rõ căn đế của tự ngã ảo tưởng. Danh sắc duyên sáu xứ…, được thiết lập để ngăn chận sự thấy cái tự ngã nhìn, nghe, ngửi, nếm, nhận thức, xúc, cảm thọ, khát ái, chấp thủ, trở thành, sinh, già, chết . Vậy, bánh xe sinh tử nầy cần được hiểu là để ngăn ngừa sự nhân thức sai lầm.

Bản luận nêu ví dụ để làm sáng tỏ các khâu trên. Vô minh như người mù, vì không thấy được đặc tính chung và riêng của các pháp. Hành do duyên vô minh ví như sự vấp của anh mù. Thức do hành ví như sự té ngã. Danh sắc do thức, ví như ung nhọt phát sinh. Sáu xứ do danh sắc như máu mủ tụ lại. Xúc do duyên sáu xứ như đánh vào chỗ máu tụ. Thọ như cơn đau do bị đánh . Ái ví như khao khát một liều thuốc. Thủ ví như vớ nhằm thứ thuốc không hợp. Hữu ví như đắp vào vết thương thứ thuốc không hợp ấy. Sinh ví như vết thương thành trầm trọng do xức thuốc bậy. Già chết ví như ung nhọt vỡ ra, sau khi biến đổi.

Bài kệ giải thích đồ biểu số 2:

“Vô minh, Ái, Thủ tam phiền não (hoặc)

Hành, Hữu nhị chi thuộc nghiệp đạo

Tự Thức chí Thọ tinh Sinh Tử

Nhất thiết đồng danh vi khổ đạo”.

(Vô minh, Ái, Thủ ba phiền não (hoặc)

Hành, Hữu, hai chi thuộc nghiệp đạo

Từ Thức đến Thọ cùng Sinh Tử

Tất cả cùng tên là khổ đạo.)

Chương 5: Kiến thanh tịnh

Chương 5

KIẾN THANH TỊNH

(Ditthi- Visuddhi- Niddesa)

Bây giờ mô tả về Kiến thanh tịnh. Ở đây kiến thanh tịnh là sự thấy đúng danh sắc. Danh là chỉ cho bốn uẩn: Thọ, tưởng, hành và thức, thuộc cả ba cõi. Hành giả phải cứu xét cái Danh ấy, tìm cho ra sự sinh khởi của nó nương vào cái gì, và thấy rằng nó y cứ vào sắc chất của trái tim. Sau đó, vị ấy phân tích Sắc thuộc các đại chủng làm chỗ nương tựa cho trái tim, và các sở tạo sắc khác. Rồi vị ấy nhận thấy Danh có đặc tính nghiêng về, và Sắc có đặc tính bị quấy nhiễu.

Về Sắc pháp, nếu phân tích bốn đại và bốn đại sở tạo thì có tất cả 28 thứ (xem chương XII nói về 5 Uẩn).Hoặc phân tích chi tiết bốn đại trong mỗi cá thể thì có tất cả 42 thứ: 20 thứ thuộc Địa đại (trong 32 vật bất tịnh ); 12 thứ thuộc Thủy đại (trong 32 vật bất tịnh);4 thứ

thuộc Hỏa đại và 6 thứ thuộc Phong đại.²⁸

Ngoài ra còn có cách phân tích Sắc uẩn thành hai mươi bảy thứ, đó là mười bảy hiển sắc và mười ẩn sắc. Mười bảy hiển sắc là: bốn đại chủng trong nội thân, màu, mùi, vị, thực tố, năm tinh sắc (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân),sắc chất của tâm cơ, tánh chất, mạng căn, và thanh; đó là mười bảy hiển sắc. Và mười ẩn sắc khác là: thân biểu, ngữ biểu, không giới, khinh khoái, nhu nhuyến, kham nhậm, tăng trưởng, tương tục, lão, vô thường; đó là mười ẩn sắc.

Hành giả tu tập thuần thục trong sự phân tích, Danh và Sắc trên ba phương diện 18 giới, 12 xứ và 5 uẩn, có thể kết luận rằng: “Ngoài Danh sắc không có một cái gì có thể gọi là cái ngã, hay con người, chư thiên hay phạm thiên.” Như bài kệ nói:

“Các bộ phận kết tụ

Được gọi là chiếc xe

Cũng vậy uẩn quy tụ

Nên gọi là chúng sinh”.(S. I, 135)

Ví dụ về Danh và Sắc:

”Ví như một khoảng không gian, được bao bọc bằng gỗ, dây, cỏ, đất sét, thì có ra danh từ nhà, cũng thế, khi một khoảng không gian được vây kín bằng xương, gân, thịt da, thì có ra danh từ Sắc (tức sắc thân )”. (M. I, 190)

²⁸Xem chương IX, phần mô tả bốn Đại chủng.

Lại nữa, ví như hai cụm lau tựa vào nhau, cụm này làm chỗ tựa vững chắc cho cụm kia, và cụm nầy đổ thì cụm kia đổ; cũng thế, trong thân năm uẩn, danh sắc sinh khởi lệ thuộc vào nhau, phần nầy làm chỗ tựa và củng cố cho phần kia, và khi một phần rơi xuống do cái chết, thì phần kia củng sụp đổ.

Lại nữa, y cứ vào sắc mà tâm sinh, y cứ vào tâm mà sắc sinh. Khi Danh có ý muốn ăn uống, đi đứng, nằm, ngồi, thì chính Sắc làm công việc ấy.

”Ví như người nương vào

Thuyền bè để vượt biển

Cũng vậy, danh thân nầy

Cần sắc thân để sinh”.

Tóm lại, khi hành giả phân tích tường tận về bốn Đại, năm Uẩn, mười hai Xứ, mười tám Giới và thấy đúng danh và sắc của chúng thì sự thấy ấy được gọi là kiến thanh tịnh, cũng gọi là phân biệt danh sắc bằng trí tuệ.

Chương 6: Đoạn nghi thanh tịnh

Chương 6

ĐOẠN NGHI THANH TỊNH

(Kankhàvitarana-Visuddhi-Niddesa)

Cái trí phát sinh do vượt qua hoài nghi về ba thời bằng cách phân biệt các duyên của danh sắc, gọi là Đoạn nghi thanh tịnh.

Bản luận nói, khi thân này sinh ra, nó không phải sinh ra trong một bông sen, nhưng nó được sinh ra ở giữa bọc chứa thức ăn, đằng sau màng bụng, một chỗ hôi hám, dơ bẩn. Khi được sinh kiểu ấy, nhân của nó là bốn thứ:Vô minh, ái, thủ và nghiệp. Vì chính những thứ nầy làm ra sự sinh của thân xác.Và thức ăn là duyên của nó, vì chính thực phẩm củng cố thân xác. Như vậy, có năm thứ làm nhân và duyên cho sắc thân. Trong năm

thứ nầy thì ba thứ Vô minh, ái, thủ là thân y duyên, như bà mẹ đối với hài nhi; và nghiệp sinh ra nó, thì như người cha đối với đứa bé, còn thực phẩm bảo trì nó, thì như vú nuôi đối với đứa trẻ.

Khi hành giả thấy như vậy, thì mười sáu mối nghi hoặc được rũ bỏ. Đó là:

Năm mối nghi về quá khứ: ”Trong quá khứ, ta có mặt chăng? Hay không có mặt? Ta là gì trong quá khứ? Ta như thế nào trong quá khứ? Ta đã là cái gì, và là cái gì nữa, trong quá khứ?”

Năm mối nghi về tương lai:”Trong tương lai ta có mặt chăng? Hay không có mặt? Ta sẽ là gì trong tương lai? Ta sẽ như thế nào trong tương lai? Sau khi là gì, ta sẽ là gì nữa, trong tương lai?”

Sáu mối nghi về hiện tại: ”Hiện tại ta có mặt chăng? hay không có mặt? Hiện tại ta là gì? Ta như thế nào trong hiện tại? Từ đâu tự ngã nầy đi đến? Tự ngã nầy sẽ đi về đâu?” (M. I, 8)

Thế rồi hành giả suy cứu lý duyên sinh ngược dòng từ già chết trở lên, và suy xét thuận chiều từ vô minh trở xuống, tức ”Vô minh duyên hành v.v...Tiếp đến, hành giả suy cứu về nghiệp sẽ nhận thấy có bốn loại nghiệp:

1/.Nghiệp có quả báo được cảm thọ ngay trong hiện tại, gọi là hiện báo.

2/.Nghiệp có quả báo khi tái sinh, gọi là sinh báo.

3/.Nghiệp có quả báo trong những đời sống thuộc tương lai, gọi là hậu báo.

4/.Và nghiệp không có quả báo, gọi là vô báo.

Hoặc phân tích theo bốn loại nghiệp khác: Cực trọng nghiệp, thường nghiệp, cận tử nghiệp và tích lũy nghiệp.

1/. Cực trọng nghiệp là nghiệp bất thiện nặng nề, hoặc nghiệp thiện mạnh mẽ.

2/. Thường nghiệp là loại nghiệp được làm theo thói quen, và lập đi lập lại nhiều lần.

3/. Cận tử nghiệp là nghiệp được nhớ lại một cách sống động vào lúc lâm chung.

4/. Tích lũy nghiệp là nghiệp được làm từ nhiều đời trước tích tụ lại.

Đôi khi vì nhiều lý do, quả báo của một loại nghiệp nầy có thể triển hạn, hoặc thay thế bằng quả báo của một loại nghiệp khác. Đây là phạm vi thấy biết của đức Phật về nghiệp. Và được trình bày như sau:

” Nghiệp báo diễn tiến từ nghiệp

Quả báo có nghiệp là nguồn gốc

Hữu trong tương lai phát xuất từ nghiệp

Đây là cách thế gian luân chuyển”.

Khi thấy rõ như vậy, hành giả sẽ đoạn trừ được mười sáu loại nghi hoặc thuộc ba đời đã nói ở trên.

Lại một đoạn khác trình bày sự tương quan của nghiệp và báo:

Như lửa không hiện hữu,

Trong mặt trời, ngọc, phân bò.

Mà cũng không ở ngoài chúng,

Nhưng phát sinh nhờ những thứ nầy

Hoặc như ngọn đèn không di chuyển từ cái tim nầy sang cái tim khác, nhưng không vì vậy mà không mồi được ngọn đèn khác. Cũng vậy, không có gì di chuyển từ hữu quá khứ đến hữu hiện tại, hay từ đời hiện tại đến đời vị lai, nhưng uẩn xứ và giới vẫn sinh ở đây, lấy uẩn xứ, giới của quá khứ làm duyên, hoặc sẽ sinh trong tương lai, lấy uẩn, xứ, giới hiện tại làm duyên, như bài kệ nói:

” Cũng vậy trong kiết sinh

Dòng tâm tương tục chảy

Tâm trước vừa chấm dứt

Tâm sau liền phát sinh”.

Tóm lại, khi hành giả đã chấm dứt nghi hoặc nhờ phân biệt danh sắc theo nhiều phương pháp khác nhau, thì gọi là Đoạn nghi thanh tịnh, hay gọi là Trí biết sự tương quan của các pháp hay Chánh tri, Chánh kiến.

Một người tu tuệ đã đạt đến trí này, tức đã tìm được an lạc trong giáo lý của Phật, vị ấy được gọi là một bậc Dự lưu

Chương 7: Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh

Chương 7

ĐẠO PHI

ĐẠO TRI KIẾN THANH TỊNH

( Maggàmagga- Nanadassana-Visuddhi- Niddesa)

Trí biết được cái gì là đạo, cái gì là phi đạo, gọi là Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh. Khi trí nầy xuất hiện thì cùng lúc hào quang cũng xuất hiện. Đồng thời hành giả cũng làm phát sinh ba thứ tuệ: Tuệ phát sinh do biết rõ đặc tính của sắc là bức não, đặc tính của thọ là cảm nhận gọi là Tuệ tri kiến. Tuệ phát sinh do biết đặc tính của sắc là vô thường, của thọ là vô thường, thì gọi là Tuệ suy đạt. Tuệ phát sinh do từ bỏ thường tưởng, thì gọi là Tuệ từ bỏ.

”Tuệ từ bỏ nầy diễn tiến như sau:

(1) Quán các hành là vô thường, hành giả từ bỏ

thường tưởng.

(2) Quán các hành là khổ, hành giả từ bỏ lạc tưởng.

(3) Quán các hành là vô ngã, hành giả từ bỏ ngã tưởng.

(4) Quán các hành là không đáng ưa, hành giả từ bỏ thích thú.

(5) Quán là ly tham, hành giả từ bỏ tham.

(6) Quán diệt, hành giả từ bỏ sinh ( sinh khởi).

(7) Quán xả ly, hành giả từ bỏ chấp thủ.

Hành giả quán một cách tổng quát như sau:

” Bất cứ sắc nào,quá khứ, hiện tại hay vị lai, nội hay ngoại, thô hay tế, hạ liệt hay thù thắng, xa hay gần, tất cả sắc ấy là vô thường, là khổ, là vô ngã. Bất cứ thọ nào, bất cứ tưởng nào, và bất cứ thức nào, chúng cũng đều mang ba đặc tính kể trên. Đây là một loại quán tổng quát”.

QUÁN BỐN MƯƠI ĐẶC TÍNH CỦA NĂM UẨN

Hành giả phân tích 5 uẩn, thấy chúng có những đặc tính: vô thường, khổ, như bệnh, cục bướu, như mũi tên, mối họa, xa lạ, phân hóa, cơn dịch, tai ương, khủng bố, đe dọa, phù du, khả hoại, không bền, vô hộ, không chỗ trú, không chỗ nương, trống rỗng, vô vi, không, vô ngã nguy hiểm, bị biến đổi, không có lõi, gốc rễ của tai ương, sát nhân, bị hoại diệt, hữu lậu, hữu vi, mồi của ma, phải bị sinh, già, bệnh, chết, sầu, bi, ưu, não, bị cấu uế. Khi quán sát các đặc tính trên, hành giả sẽ nỗ lực tinh cần, và dần dần đạt đến thanh tịnh, Niết bàn.

- Quán vô thường có 50 yếu tố: Hành giả quán mỗi uẩn gồm có mười thứ sau đây: Vô thường, tan rã, phù du, khả hoại, không bền, bị biến đổi, không có lõi, phải đoạn diệt, hữu vi, phải chết. Mỗi uẩn có mười thứ nên năm uẩn thành ra 50 thứ.

- Quán vô ngã có 25 thứ: mỗi uẩn gồm năm thứ sau đây: xa lạ, trống rỗng, vô vị, không, vô ngã. Như vậy, năm uẩn thành 25 thứ.

- Quán khổ có 125 thứ: dùng 25 pháp còn lại (trong số 40 đặc tính kể trên) nhân cho 5 uẩn, thành ra 125 thứ:

Như vậy, hành giả quán về 5 uẩn trên 3 phương diện vô thường, khổ và vô ngã, sẽ gồm có 200 đặc tính tất cả.

Bây giờ hành giả phải đi sâu hơn nữa vào từng uẩn một, trước hết quán về sắc với các khía cạnh. Sắc do nghiệp sinh; sắc do tâm sinh; sắc do đoàn thức sinh và sắc do thời tiết sinh.

1/. Hành giả phân tích Sắc do nghiệp sinh về sáu phương diện: (1) Nghiệp; (2) Cái do nghiệp sinh; (3) Cái có nghiệp làm duyên; (4) Cái do tâm sinh, có nghiệp làm duyên; (5) Cái do đồ ăn sinh, có nghiệp làm duyên; (6) Cái do thời tiết sinh có nghiệp làm duyên.

2/. Hành giả phân tích Sắc do tâm sinh theo 5 phương diện: (1) tâm; (2) do tâm sinh; (3) do duyên tâm; (4) do thực phẩm, có tâm làm duyên; (5) do thời tiết sinh có tâm làm duyên.

3/. Tiếp đến, hành giả lại phân tích Sắc do đoàn thực sinh, căn cứ trên 5 phương diện: (1) Đoàn thực; (2) do đoàn thực sinh; (3) do duyên đoàn thực sinh; (4) do đoàn thực

sinh và do duyên đoàn thực; (5) do thời tiết sinh và đoàn thực làm duyên.

4/. Hành giả lại phân tích Sắc do thời tiết sinh, căn cứ trên 5 phương diện: (1) Thời tiết; (2) do thời tiết sinh; (3) do thời tiết làm duyên; (4) do thời tiết sinh và thời tiết làm duyên; (5) do đoàn thực sinh có thời tiết làm duyên.

Không phải dừng lại ở đây, mà hành giả còn đề cập đến bảy pháp quán về sắc; đó là: (1) lấy lên, đặt xuống; (2) sự thay đổi theo thời gian; (3) do đoàn thực sinh; (4) do thời sinh; (5) do nghiệp sinh; (6) do tâm sinh; (7) do tự nhiên.

1. Lấy lên, đặt xuống: lấy lên nghĩa là lúc sinh ra, đặt xuống nghĩa là lúc chết.

2. Sự thay đổi thep thời gian: Hành giả có thể dùng con số ước lệ một đời người là 100 năm, chia thành ba giai đoạn, hoặc chia làm mười thập niên như sau: thập niên thơ ấu, thập niên thể thao, thập niên thẩm mỹ, thập niên sức mạnh, thập niên trí tuệ, thập niên suy tàn, thập niên cúi xuống, thập niên còng lưng, thập niên lẩm cẩm, thập niên nằm dài. Hoặc chia thành bốn mùa trong năm, hoặc chia thành hai tháng một, hoặc chia từng nửa tháng, hoặc chia thành ngày đêm, hoặc chia mỗi ngày đêm thành 24 giờ, hoặc chia nhỏ thành những động tác. Tất cả các thời phần đều không ra ngoài vô thường, khổ, vô ngã, đối với cái sắc thân của chúng ta.

3. Do đoàn thực sinh: Sắc sẽ biến đổi khác nhau rõ rệt ở trạng thái đói và trạng thái no của hành giả.

Do thời sinh: Sắc sẽ biến đổi rõ rệt khi thời tiết nóng, hoặc thời tiết lạnh.

5. Do nghiệp sinh: Sắc sẽ khác nhau rõ rệt trong từng căn môn, vì sắc sinh ở nhãn căn không giống với sắc ở nhĩ căn v.v...

6. Do tâm sinh: Sắc sẽ hiện rõ rệt khi một người gặp cảnh vui hay cảnh buồn, vi tâm thay đổi thì sắc diện cũng thay đổi.

7. Do tự nhiên: Mạng sống con người trải qua bao thăng trầm, nhưng cũng không vượt qua ba tính chất vô thường, khổ và vô ngã.

Đó là bảy phép quán về sắc pháp dựa trên ba tính chất vô thường, khổ và vô ngã. Bản luận còn đề cập đến bảy phép quán về vô sắc, đó là: (1) Theo nhóm; (2) Theo đôi; (3) Theo sát na; (4) Theo loạt; (5) Bằng cách trừ tà kiến; (6) Trừ kiêu mạn; (7) Trừ chấp thủ.

1. Theo nhóm: chẳng hạn hành giả dùng nhóm năm thứ là xúc, tác ý, thọ, tưởng và tư, kết hợp để quán tưởng, thì gọi là theo nhóm;

2. Theo đôi: Hành giả quán về sắc pháp có ba tính chất vô thường, khổ và vô ngã, đồng thời thấy cái tâm năng quán cũng bao hàm ba tính chất trên, đó là quán theo đôi;

3. Theo sát na: Hành giả khởi sự quán sắc pháp với ba tính chất, và kế tiếp tâm thứ hai, thứ ba v.v..., cũng quán ba tính chất trên, đó gọi là theo sát na;

Theo loạt: tiếp theo hành giả quán như trên với tâm thứ tư, và quán tâm thứ tư bằng tâm thứ năm... Tâm thứ mười bằng tâm thứ mười một, như vậy gọi là quán theo loạt;

5. Bằng cách trừ tà kiến: Khi hành giả không thấy có một hữu tính nào ở trong sắc và vô sắc, thì ngã tưởng được từ bỏ, do thế, vị ấy không khởi lên tà kiến, nên gọi là Trừ tà kiến.

6. Trừ kiêu mạn: Khi hành giả phân biệt các hành với cái tâm đã trừ ngã tưởng, thì kiêu mạn không khởi lên nữa, đó gọi là trừ kiêu mạn.

7. Trừ chấp thủ: Khi hành giả phân biệt các hành với cái tâm đã trừ kiêu mạn, thì tham ái không khởi lên nữa, mà tham ái không khởi, thì chấp thủ được đoạn trừ, nên gọi là trừ chấp thủ.

Khi hành giả đi sâu phân tích các hành thì thấy chúng không có một quyền năng tự tại để mà thi thố, do thế chúng là vô ngã.

- Thấy chúng có đó rồi lại không, do thế, chúng là vô thường;

- Thấy chúng phải chịu sự chi phối của sinh và diệt, do thế, chúng là khổ.

Như vậy có từ bỏ tà kiến nơi một người thấy các hành là vô ngã; có sự từ bỏ kiêu mạn nơi một người thấy các hành là vô thường; có sự từ bỏ chấp thủ nơi một người thấy các hành là khổ.

MƯỜI TÁM TUỆ QUÁN CHÍNH

Sau khi đã quen thuộc với các đề mục thiền sắc và vô sắc hành giả dần dần sẽ thâm nhập một phần trong mười tám tuệ quán sau đây:

1. Quán vô thường từ bỏ thường tưởng;

2. Quán khổ từ bỏ lạc tưởng;

3.Quán vô ngã từ bỏ ngã tưởng;

4. Quán xả ly từ bỏ sự thích thú;

5. Quán ly tham từ bỏ tham;

6. Quán diệt từ bỏ sinh;

7. Quán xả từ bỏ chấp thủ;

8. Quán hoại từ bỏ tưởng kiên cố;

9. Quán sự sụp đổ của các hành từ bỏ sự tích lũy của nghiệp;

10. Quán biến chuyển từ bỏ tưởng về sự dài lâu;

11. Quán vô tướng từ bỏ tướng;

12. Quán vô dục từ bỏ dục;

13. Quán không từ bỏ được tà giải;

14. Quán tuệ từ bỏ tà giải do chấp thủ một cái lõi;

15. Quán chánh tri kiến từ bỏ tà giải do mê mờ;

16. Quán nguy hiểm từ bỏ tà giải do ỷ lại;

17. Quán tư duy từ bỏ không tư duy;

18. Quán yểm ly từ bỏ tà giải do chấp trước (PS. I, 32)

TRÍ QUÁN SING DIỆT

Sau khi tác ý về sự sinh diệt của các pháp, hành giả thấy sự xuất sinh của uẩn như sau:

1. Cùng với sự xuất sinh của vô minh, có sự xuất sinh của sắc uẩn;

2. Cùng với sự xuất sinh của ái, có sự xuất sinh của sắc uẩn;

3. Cùng với sự xuất sinh của nghiệp, có sự xuất sinh của sắc uẩn;

4. Cùng với sự xuất sinh của đoàn thực, có sự xuất sinh của sắc uẩn;

5. Ai thấy được đặc tính của xuất sinh, sẽ thấy được sự sinh của sắc uẩn.

Trái lại, về phương diện diệt của sắc uẩn, hành giả sẽ thấy rằng: (1) với sự chấm dứt của vô minh, có sự chấm dứt cửa sắc uẩn; các pháp còn lại (2) (3) (4) và (5) cũng tương tự như thế khi diệt ái, nghiệp, đoàn thực và thấy được đặc tính của xuất sinh.

Hành giả tiếp tục tác ý đến bốn uẩn còn lại cũng theo hai phương diện sinh và diệt như sắc uẩn vừa nêu. Bấy giờ, hành giả sẽ thấy rõ sự sinh của các uẩn đi kèm với sự sinh của vô minh v.v..., và sự diệt của các uẩn khi vô minh v.v... diệt, đó là tính chất sinh diệt theo duyên của các uẩn. Do vậy, có thể nói: Các pháp nầy dường như từ không mà có, sau khi hiện hữu, chúng lại trở thành không. Và như vậy, năm uẩn có một đời sống ngắn ngủi giả tạm như những giọt sương mai dưới ánh mặt trời , như bọt nổi trên nước, như hạt mè trên mũi dùi, như làn chớp. Và chúng không có lõi như trò ảo thuật, như ảo giác, như mộng, như vòng lửa quay, như thành Càn thát bà (thành của yêu quái), như bọt sủi, như thân cây chuối v.v... Đó là tính chất hư ảo của các pháp.

NHỮNG CÁU UẾ CỦA TUỆ

Khi hành giả mới được tuệ giác còn yếu ớt, thường vấp phải 10 chướng ngại, hay 10 cấu uế của tuệ sau đây: (1) Hào quang; (2) Trí tuệ; (3) Hỷ; (4) Khinh an; (5)

Lạc; (6) Quyết định; (7) Tinh tấn; (8) Vững chãi; (9) Xả; (10) Ràng buộc.

1. Hào quang: khi hành giả tác ý các hành là vô thường, ánh sáng sẽ phát sinh, rồi vị ấy cho mình đã đạt được thành quả, do đó, tâm bị chi phối bởi trạo cử, nên không thấy đúng chân tướng của các pháp là vô thường, khổ và vô ngã. Cũng thế, các yếu tố từ (2) đến (10) vốn là những khích lệ khi tuệ vừa mới phát sinh, nhưng nếu tự đắc, tự mãn cho mình đã đạt được những thành quả cao cả, mình là bậc thánh, thì thành ra cấu uế, chướng ngại trên con đường thành tựu viên mãn. Do đó, nên gọi những thứ đó là cấu uế của tuệ.

Nhưng khi thấy hào quang phát sinh, hành giả thận trọng quán sát, nhận rõ hào quang ấy là vô thường, hữu vi, duyên sinh, khả hoại; hành giả nên xem hào quang ấy là không phải của ta, không phải là ta, không phải tự ngã của ta. Thấy như vậy hành giả sẽ không bị dao động nao núng vì hào quang. Do đó, trí hành giả sẽ trở nên thanh tịnh trong sáng.

Tóm lại. Khi hành giả hiểu biết chính xác cái gì là đạo và cái gì là phi đạo, thì cái tri kiến đó được gọi là Đạo tri kiến thanh tịnh.

Chương 8: Đạo tri kiến thanh tịnh

Chương 8

ĐẠO TRI KIẾN THANH TỊNH

( Patipadà- Nanadassana-Visuddhi-Niddesa)

Đến đây, tuệ đạt tới tột đỉnh với tám trí và với trí thuận thứ là thứ chín, những trí nầy gọi là Đạo tri kiến thanh tịnh. Tám trí này được liệt kê như sau: (1) Sinh diệt trí; (2) Diệt trí; (3) Bố úy trí; (4) Quá hoạn trí; (5) Ly dục trí; (6) Dục thoát trí; (7) Tư duy trí; (8) Hành xả trí.

1. Sinh diệt trí: Cái trí quán sự sinh khởi của các hành gọi là quán sinh, cái trí quán sự hoại diệt các hành gọi là quán diệt. Cái trí dùng để quán cả hai chiều sinh và diệt, gọi là Sinh diệt trí.

Bản luận nêu ví dụ về tính chất vô thường, khổ, của các pháp như sau: Ví như khi một cái dĩa rớt xuống đất vỡ toang, thì đó là tính chất của vô thường. Và khi một ung nhọt xuất hiện trên cơ thể ta thì đó là tính chất của

khổ. Nhưng đặc tính của vô ngã thì không rõ rệt. Thế nên, dù chư Phật có xuất hiện hay không, thì các đặc tính vô thường và khổ vẫn được biết đến, nhưng nếu không có chư Phật ra đời thì không có lý vô ngã được công bố.

2. Diệt trí (trí quan tan rã): Cái trí quán về sự hủy diệt của các pháp. Khi hành giả quán vô thường, sẽ từ bỏ được thường tưởng; khi quán khổ, sẽ từ bỏ được lạc tưởng; khi quán vô ngã, sẽ từ bỏ được ngã tưởng... Do vô dục, hành giả từ bỏ sự ham thích. Làm cho tham tàn tạ, hành giả bỏ được tham. Thấy rõ diệt, hành giả bỏ sự sinh; với thái độ xả, hành giả bỏ chấp thủ.

Bằng kinh nghiệm thực tế, hành giả xác định được cái hiện tại và suy diễn cái tương lai: Phạm vi các hành đã tan rã trong quá khứ, sẽ tan ra ở tương lai, cũng như chúng đang tan rã trong hiện tại. Vì thế bản luận nêu ví dụ: Như một người mắt sáng đứng trên bờ sông, dưới cơn mưa lớn, sẽ thấy những bọt nước hiện ra trên mặt sông rồi tan ngay sau đó. Cũng vậy, hành giả luôn luôn thấy các hành tan hoại.

Khi thấy được tính chất tan rã của các hành, hành giả sẽ đạt được tám lợi ích như sau: Bỏ được tà kiến về hữu, bỏ sự bám víu vào đời sống, luôn luôn tinh cần, có mạng sống thanh tịnh, không còn lo âu, không sợ hãi, có được nhẫn nhục và từ ái điều phục được buồn chán và hoan lạc. Đó là tám sự lợi ích của Diệt trí.

3. Bố úy trí: Cái trí thấy được sự đáng sợ của các hành. Khi hành giả tu tập về quán diệt sung mãn, về thấy tính chất của các hành thật khủng khiếp, chúng

chẳng khác gì sư tử, cọp beo, ma quỉ v.v... xuật hiện trước mắt một người nhát gan, khi y muốn sống yên ổn.

Bản luận nêu ví dụ: Như bà mẹ của ba đứa con trai phạm pháp, chúng bị vua ra lịnh hành quyết, bà đang chứng kiến đao phủ chặt đầu đứa lớn, bà biết rằng hai đứa kia cũng bị chặt đầu như thế. Khi thấy như vậy, Bố úy trí sinh khởi nơi bà.

4. Quá hoạn trí (trí quán sự nguy hiểm): Khi tu tập sung mãn trí bố úy, hành giả sẽ thấy không một chỗ nào trong ba cõi là yên ổn.

Ba hữu bấy giờ đối với hành giả giống như những hố than hừng; Bốn đại như rắn độc đáng sợ; Năm uẩn như những kẻ sát nhân đang tuốt kiếm dơ lên; Sáu nội xứ như khu làng trống; Sáu ngoại xứ như kẻ cướp đang xâm nhập vào làng; Bảy thức trú và chín hữu tình cư như khu rừng đang cháy hừng hực; và tất cả các hành như khối khổng lồ, toàn những thứ nguy hiểm không khả ý, không thực chất, như ung nhọt, như bệnh, như mũi tên, như tai họa, như sầu não (M. I, 436). Đó là đặc trưng của Quá hoạn trí.

Thiết tưởng ở đây cũng cần phân biệt giữa trí và tuệ. Trí là nói theo nghĩa cái được biết (sở tri), còn tuệ là hành vi hiểu biết (năng tri).

5. Vô dục trí: Cái trí nhàm chán, không ham muốn đối với các hành. Vì khi thấy các hành là nguy hiểm, hành giả trở nên vô dục đối với tất cả các loại hành thuộc hữu, thú, thức trú, và hữu tình cư. Vị ấy không thõa mãn, không hứng thú trong đó. Ví dụ cũng như con ngỗng vàng yêu mến rừng núi bao la, không thích thú

nơi ao hồ tù túng. Đó, gọi là Vô dục trí.

Ba loại trí Bố úy, quá hoạn, và vô dục, tuy tên gọi khác nhau, nhưng về ý nghĩa chỉ là một.

6. Dục thoát trí: Trí mong muốn giải thoát khỏi các hành. Khi hành giả không còn nương tựa bất cứ loại hành nào nữa, mà mong mỏi giải thoát tất cả hành, thì Dục thoát trí sinh khởi nơi vị ấy. Như con cá đang vướng trong lưới, con chim đang bị nhốt trong lồng v.v..., tất cả chúng đều mong muốn được giải thoát.

7. Tư duy trí: Cái trí tư duy về các hành. Khi tư duy sâu về các hành, hành giả sẽ thấy bốn đặc tính nổi bật của các hành như sau: Các hành là vô thường, vì chúng không liên tục, tạm bợ. Các hành là khổ, vì chúng bị bức bách khó chịu. Các hành là bất tịnh vì chúng không đáng ưa, ghê tởm. Các hành là vô ngã, vì chúng trống rỗng, không có quyền tự chủ.

Ví dụ: Ví như một người giăng để bắt cá nhưng khi thấy lưới thì bị dao động, anh ta đưa tay xuống lưới định bắt cá, thì vớ phải một con rắn. Bấy giờ anh ta hoảng sợ, chỉ mong thoát khỏi sự nguy hiểm đang đe dọa mình. Khi tư duy trí khởi lên, hành giả muốn thoát các hành cũng vậy.

8. Hành xả trí: Cái trí dửng dưng đối với tất cả các hành, gọi là Hành xả trí. Khi hành giả đã phân tích các hành bằng những đặc tính kể trên, sẽ thấy chúng trống rỗng, vô nghĩa, nên không hiếp sợ, cũng không thích thú, mà trở nên dửng dưng, không xem chúng là tôi hay của tôi. Do đó, bản luận nêu ví dụ như một người đã ly dị vợ. Ban đầu người ấy rất yêu thương vợ về nét yêu

kiều khả ái của nàng. Nhưng sau một thời gian sống chung, anh ta thấy rõ những lỗi lầm của người phụ nữ ấy, nên chỉ muốn thoát ly khỏi cô ta, không xem nàng là vật sở hữu của mình nữa.

TAM GIẢI THOÁT MÔN

Ba cửa ngõ hướng đến giải thoát nầy vô tướng, ly dục và không, như bản luận trình bày:

1/. Khi hành giả có đức tin hay quyết tâm lớn, tác ý hành là vô thường, sẽ đạt được Vô tướng giải thoát.

2/. Khi hành giả có năng lực tịnh chỉ vững chắc, tác ý các hành là khổ, sẽ đạt được vô nguyện giải thoát.

3/. Khi hành giả có tuệ trong sáng, tác ý các hành là vô ngã, sẽ đạt được không giải thoát (Ps.2,58)

Danh từ Vô nguyện giải thoát ở đây nên được xem đồng nghĩa với Ly dục giải thoát, tức giải thoát khỏi các dục vọng. Và trong Ly dục giải thoát thì yếu tố định nổi bật, và trong Không giải thoát thì yếu tố tuệ nổi bật.

BẢY HẠNG HIỀN THÁNH

Thông thường các kinh luận liệt kê hiền thánh thành bảy hạng sau đây: (1) Tùy tín hành; (2) Tín giải thoát; (3) Thân chứng; (4) Kiến đáo; (5) Tùy pháp hành; (6) Câu phần giải thoát; (7) Tuệ giải thoát.

(1). Khi hành giả tác ý các hành là vô thường, nhờ đó tín căn tăng thịnh, và đạt được Dự lưu đạo, đó gọi là bậc Tín hành giả, hay Tùy tín hành.

(2). Cũng thế, khi vị ấy tác ý các hành là vô thường, do đó tín căn tăng thịnh, chứng đắc Dự lưu quả, đây gọi

là Tín giải thoát.

(3). Thế rồi, vị ấy chứng ngộ Niết bàn bằng kinh nghiệm bản thân, nên gọi là Thân chứng.

(4). Hơn nữa, vị ấy đạt được Niết bàn nhờ thấy một cách thấu triệt, nên gọi là Kiến đáo ( hay Kiến chí).

(5). Nhưng nếu vị ấy vận dụng trí tuệ, nương theo pháp tu hành thành tựu, thì gọi là Tùy pháp hành.

(6). Thế rồi, vị ấy đạt được giải thoát cả hai phương diện, bằng Thiền vô sắc và bằng Thánh đạo, thì gọi là Câu phần giải thoát.

(7). Đồng thời sự giải thoát ấy đạt được nhờ liễu tri, tức trí tuệ, do đó gọi là Tuệ giải thoát. Đó là khái quát về bảy hạng hiền thánh.

Trên đây vừa trình bày về ba cửa hướng đến giải thoát, và bảy bậc hiền thánh, cả hai phạm trù nầy đều thuộc về Hành xả trí.

Ba loại trí sau cùng trong tám trí kể trên, về nghĩa giống nhau, nhưng tùy theo diễn tiến của nó mà có các tên khác nhau. Lúc đầu, nó có tên Dục thoát trí, ở chặng giữa nó có tên là Tư duy trí và ở chặng cuối, nó được gọi là Hành xả trí.

- Như vậy, ở giai đoạn một, nó là ước muốn giải thoát khỏi sinh, v.v... nơi một người đã ly dục, ước muốn ấy gọi là Dục thoát trí.

- Tiến sang giai đoạn hai, trí tư duy để tìm phương giải thoát, thì gọi là Tư duy trí.

- Bước đến giai đoạn cuối cùng, trí ấy đạt được giải

thoát nhưng không vướng mắc vào những gì đã giải thoát nên gọi là Hành xả trí.

(9). Trí Thuận Thứ. Khi hành giả tu tâp, làm cho sung mãn trí hành xả, thì tín lực vị ấy trở nên quyết định hơn, tấn lực điêu luyện hơn, định lực an trú hơn, tâm định tĩnh hơn, còn hành xả thì tinh tế hơn. Đó là giai đoạn chuẩn bị. Kế đến, một tốc hành tâm thứ hai khởi lên, cũng lấy các hành làm đối tượng như thế, đó gọi là Trí thuận thứ. Trí này cũng có thể gọi là tập hành, chuẩn bị hay cận hành đều được cả.

Đến đây, ta có thể tóm tắt ý nghĩa của 8 trí như sau:

1/. Sinh diệt trí là trí thấy được sự sinh và diệt của những pháp có sinh diệt.

2/. Diệt trí hay hoại trí là trí thấy được sự tan rã của các pháp phải bị tan rã.

3/. Bố úy trí là trí thấy được tính chất đáng sợ của các pháp.

5/. Quá hoạn trí là trí thấy được sự nguy hiểm của những gì được xem là nguy hiểm.

6/. Ly dục trí là trí thấy được tính chất của các hành là khổ, cần phải viễn ly.

7/. Dục thoát trí là trí ước mong giải thoát khỏi những gì cần phải giải thoát.

8/. Tư duy trí là trí suy nghĩ về những gì cần phải suy nghĩ.

9/. Hành xả trí là trí dửng dưng không vướng mắc đối với những gì cần phải xả bỏ.

Ví dụ về 9 trí:

Ví như một ông vua công chánh ngồi ở pháp đình để nghe những lời phán quyết của quan tòa, vừa để trừ khử sự thiên vị, và giữ thái độ vô tư. Nhà vua vừa thuận theo sự phán quyết của họ, vừa theo luật pháp đã quy định. Ở đây trí thuận thứ ví như nhà vua, 8 loại trí ví như 8 quan tòa và 37 phẩm trợ đạo ví như luật pháp của quốc gia.

Chương VIII nầy mô tả về Đạo tri kiến thanh tịnh, đến đây đã trình bày xong.