Thanh tịnh đạo luận toản yếu

Chương 2: Định phân tích đề mục đất

Chương 2

ĐỊNH PHÂN TÍCH ĐỀ MỤC ĐẤT

(Pathavì-kasina-Niddesa)

Khi hành giả đã chọn một đề mục thích hợp để tu tập cần phải an trú tại một xứ thuận tiện, tránh các chướng ngại sau: Trú xứ quá rộng, mới mẻ, tả tơi, gần đường, có cây ăn trái, có tiếng tăm, gần đô thị, gần chỗ lấy gỗ, gần đồng ruộng cày cấy, có những người xung quanh khắc nhau, gần cửa khẩu, gần biên giới các nước, gần kinh đô, thiếu thiện tri thức.

Nếu trú xứ quá rộng thì sẽ có đông người thành ra bất tiện; hoặc một ngôi chùa mới vì trở ngại của việc xây cất; còn nếu chùa cũ kỹ tơi tả, thì phải lo việc sửa chữa.

Nếu gần đường thì luôn luôn có khách lui tới. Nếu có cây ăn trái thì có người đến hái quả. Nếu là chỗ nổi tiếng thì thường có nhiều người lui tới đảnh lễ. Nếu gần đô thị sẽ gặp nhiều cảnh hào nhoáng đập vào mắt. Nếu đến chỗ lấy gỗ sẽ gặp cảnh ồn ào tấp nâp. Còn gần đồng ruộng thì bị những người làm ruộng gây trở ngại. Nếu trú xứ có những người chống đối nhau, thì gây nên không khí căn thẳng bất an. Nếu ngôi chùa gần cửa khẩu thì bất tiện ví có nhiều đoàn lữ hành tới xin tá túc. Nếu ở gần biên giới các nước thì sợ có việc tranh chấp, binh đao xảy ra. Nếu thiếu thiện tri thức thì không ai dìu dắt giúp đỡ. Đó là những điều kiện bất tiện đối với một hành giả tu tập thiền quán.

Trái lại, một trú xú thuận lợi cho sự tu tập sẽ có năm yếu tố như đức Thế Tôn dạy: ”Một trú xứ không quá xa, không quá gần và có một con đường để đi lại; ban ngày ít người lui tới, ban đêm ít ồn ào; ít ruồi, muỗi, gió, ánh nắng và các loài bò sát; người sống trong đó dễ kiếm bốn thứ nhu yếu; trong đó có những thượng tọa Tỳ kheo đa văn, thông kinh điển, những người tuân giữ Pháp và Luật, thỉnh thoảng hỏi nghĩa lý kinh điển thì những vi nầy có thể khai thị những người chưa được khai thị, trừ nghi cho hành giả những điểm còn nghi”. (A. V. 15)

Khi một Tỳ kheo đã tìm được một nơi tương đối thuận lợi, thì cần phải chọn những đề mục thích hợp để thiền quán. Đề mục hay kiến xứ phổ thông nhất mà các Tỳ kheo thường dùng là đề mục đất.

Cách làm biến xứ đất này có thể gắn cố định tại một chỗ hoặc dùng để mang theo bên mình đều được. Biến

xứ cố định thì nên nắn một cục đất có hình dáng một đóa hoa sen, đường kính khoảng một gang tay, đặt tại một chỗ thuận tiện khi ngồi thiền, tránh các màu xanh, vàng, đỏ hoặc trắng. Trước lúc ngồi, phải loại trừ các chướng ngại từ nơi thân mình nhưu tóc và móng tay dài, thân thể phải tắm rửa sạch sẽ, vá lại áo rách, nhuộm lại y cũ v.v... Thế rồi, đặt hết tâm tư vào đối tượng ấy, nghĩ rằng: ”Chắc chắn bằng cách nầy ta sẽ thoát khỏi già chết”. Và suy nghĩ: ”Dục đem lại vui ít mà khổ nhiều, não nhiều”, khởi lên sự khao khát thoát ly dục vọng, khao khát từ bỏ mọi sự ô nhiễm của tâm hồn. Khởi lên niềm hân hoan tưởng nhớ những đức tính đặt biệt của Phật, Pháp, Tăng. Khởi lên niềm kính phục với ý nghĩ rằng: ”Đây là con đường từ bỏ mà tất cả các chư Phật, Độc giác và Thánh chúng đã dấn thân”. Khởi lên niềm hăng hái với ý nghĩ: ”Bằng cách nầy, chắc chắn ta sẽ biết được vị ngọt của hạnh độc cư”. Sau đó, vị nầy nên mở hai con mắt một cách vừa phải, quán tưởng và tiếp tục khai triển, nhưng mắt không rời đối tượng, như thể đang nhìn gương mặt mình trên một tấm gương soi.

Hành giả tiếp tục tu tập quán biến xứ ấy cho đến khi thâm nhập vào nơi tâm, bấy giờ dù mở mắt hay nhắm mắt, hành giả vẫn thấy tướng ấy rõ ràng. Đó tức là Sơ tướng đã phát sinh. Thế rồi, tiếp tục quán chiếu dần dần, những triền cái được dập tắt, cấu uế lắng xuống, tâm trở nên tập trung với định cận hành và Tợ tướng xuất hiện. Sự khác nhau giữa Sơ tướng và Tợ tướng, như sau: Trong Sơ tướng, bất cứ lỗi nào của biến xứ đều hiện rõ, nhưng Tợ tướng xuất hiện như thể tách rời khỏi sơ tướng và trong sạch hơn gấp trăm ngàn lần.

Tâm hành giả bấy giờ trở nên an tĩnh, mà thông thường luận chủ gọi là phát sinh hai thứ định. Đó là Định cận hành (upacàra) và Định an chỉ (appanà). Định cận hành là do từ bỏ những triền cái, và Định an chỉ là do sự xuất hiện những thiền chi. Hai loại nầy khác nhau chủ yếu là khi Định cận hành thì các thiền chi (tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm) còn yếu kém, nhưng đến khi Định an chỉ các thiền chi trở nên mạnh mẽ, và do thế, khi định nầy phát sinh là lúc hữu phần dừng lại, tâm tiếp tục với một dòng tốc hành tâm suốt cả đêm ngày.

MƯỜI THIỆN SẢO TRONG ĐỊNH AN CHỈ

Nếu như chọn được một trú xứ có khí hậu mát mẻ, ẩm thực đầy đủ, không xa xóm làng cũng không quá gần xóm làng, có thiện hữu tri thức, nỗ lực tu tập mà vẫn không đắc định thì phải nhờ đến mười thiện xảo trong sự đắc định an chỉ như sau: 1-Làm sạch nội, ngoại xứ. 2- Duy trì sự quân bình giữa các căn. 3- thiện xảo về tướng. 4- Nỗ lực đúng lúc nỗ lực. 5- Chế ngự tâm lúc đáng chế ngự. 6- Khích lệ tâm lúc đáng khích lệ. 7- Nhìn tâm với thái độ xả khi cần nhìn với xả. 8- Tránh những người không định tĩnh. 9- Gần những người định tĩnh. 10- Quyết tâm đối với định.

1. Làm sạch nội, ngoại xứ là giữ cho thân thể và quần áo sạch sẽ.

2. Duy trì các căn là làm quân bình năm căn tín, tấn, niệm, định và tuệ. Vì khi bất cứ một căn nào trở nên quá mạnh thì những căn khác không phát huy được tác dụng cửa nó. Chẳng hạn một người có tín nhiều, tuệ ít thì tư tưởng thiếu phán đoán, thiếu căn cứ. Còn một

người tuệ nhiều mà ít tín thì dễ phát sinh ra ngôn cuồng cũng như người bị lạm thuốc rất khó chữa trị. Mỗi người định nhiều, tấn ít, thì dễ sinh giải đãi; một người tấn nhiều, định ít, thì dễ sinh trạo cử. Nhưng nếu định quaan bình với tấn, thì không rơi vào giải đãi, và tinh tấn cân đối với định thì không rơi vào trạo cử. Tuy nhiên, niệm mới là yếu tố cần thiết nhất trong mọi trường hợp, vì nó có khả năng thiết lập sự cân bằng giữa các căn khác.

3.Thiện xảo về tướng là sự khéo léo làm phát sinh tướng nhất tâm qua biến xứ đất.

4.Nỗ lực tâm khi cần nỗ lực là khi tâm giải đãi thì hành giả nên tu tập trạch pháp, tinh tấn và hỷ. Có bảy pháp trợ duyên cho Trạch pháp giác chi: 1. Đặt câu hỏi; 2. Làm sạch nội, ngoại xứ; 3. Quân bình các căn; 4. Tránh những kẻ thiếu trí tuệ; 5. Thân cận người có trí; 6. ôn lại những tri kiến đã thủ đắc; 7. Quyết định đối với trạch pháp.

Đồng thời có mười một pháp trợ duyên cho tinh tấn giác chi như sau: 1. Ôn lại sự khủng khiếp của các đọa xứ; 2. Thấy lợi ích trong sự đạt đến những điều thù thắng thuộc thế gian và xuất thế gian; 3. Thấy rõ con đường mình đi cũng chính là con đường mà chư Phật đã đi; 4. Phải tỏ ra xứng đáng với những đồ khất thực; 5. Nhớ đến tính cách vĩ đại của đức Đạo Sư; 6. Nghĩ đến sự cao cả của chánh pháp; 7. Dùng quán tưởng để đoạn trừ hôn trầm triền miên; 8. Tránh những kẻ biếng nhác; 9. Gần những người siêng năng; 10. Ôn lại tứ chánh cần; 11. Quyết định đối với tinh tấn.

Lại có mười một pháp trợ duyên cho Hỷ giác chi: 1.

Niệm Phật; 2. Niệm Pháp; 3. Niệm Tăng; 4. Niệm giới; 5. Niệm thí; 6. Niệm Thiên; 7. Niệm sự bình an; 8. Tránh gần người thô lỗ; 9. Gần người tao nhã; 10. Đọc lại những khích lệ; 11. Quyết tâm đối với hỷ.

5. Chế ngự tâm lúc cần chế ngự la khi tâm ( dao động) thì cần tu tập khinh an, định và xả giác chi. Vì một tâm giao động nhờ những pháp nầy mà được định tĩnh. Theo luận chủ có bảy pháp trợ duyên cho khinh an giác chi như sau: 1. Dùng thực phẩm bậc thượng; 2. Ở nơi khí hậu tốt; 3. Giữ tư thế thoải mái, dễ chịu; 4. Làm theo trung đạo; 5. Tránh kẻ hung hăng, bạo động; 6. Gần gũi kẻ thân hành an tịnh; 7. quyết tâm đối với sự khinh an.

Đồng thời có mười một pháo trợ duyên cho định giác chi: 1. Làm sạch nội ngoại xứ; 2. Thiện xảo về tướng; 3. Quân bình các căn; 4. Chế ngự tâm khi cần chế ngự; 5. Tu tập tâm lúc cần tu tập; 6. Khích lệ tâm bằng niềm tin và ý thức về cái chết; 7. Nhìn mọi sự xảy ra với thái độ xả; 8. Tránh những kẻ không định tĩnh; 9. Gẫn gũi những định tĩnh; 10. Ôn tầm các thiền và giải thoát; 11. Quyết tâm đối với định.

Lại có năm pháp trợ duyên cho xả giác chi: 1. Giữ thái độ xả đối với hữu hình; 2. Xả đối với các hành ( loài vô tình); 3. Tránh những bảo thủ cố chấp; 4. Gần gũi người ưa hỷ xả; 5. Quyết tâm đối với xả.

6. Khích lệ tâm lúc cần khích lệ là hành giả nên tự cảnh tỉnh về nỗi khổ sinh, già, bệnh, chết, và những nỗi khổ khác.

7. Nhìn tâm với thái độ xả khi cần nhìn là hành giả khi thấy có tiến bộ phải giữ tâm một cách bình thản, an tịnh.

8. Tránh những người không định tĩnh là tránh những kẻ đa đoan, hiếu sự, tâm trí tán loạn.

9. Gần gũi người định tĩnh là nên gần gũi những người xuất ly, đã đắc định.

10. Quyết tâm đối với định, tức xem định là yếu tố quan trọng, luôn luôn hướng tâm về định.

Khi hành giả hướng tâm tu tập theo những cách kể trên thì sẽ phát sinh bốn hoặc năm tốc hành tâm sau đây: tâm chuẩn bị; tâm cận hành; tâm thuận thứ; tâm chuyển tánh; tâm an chỉ. Hoặc bỏ bớt tâm chuẩn bị còn lại bốn tâm.

SƠ THIỀN

Đến đây, “hành giả hoàn toàn ly dục, ly bất thiện pháp, chứng và trú Sơ thiền, có tầm, có tứ, với hỷ lạc do ly dục sinh; từ bỏ năm pháp, đạt được năm pháp, tốt đẹp ở ba phương diện, có mười đặc tính, và Sơ thiền nầy thuộc biên xứ đất.”

Hoàn toàn ly dục, nghĩa là thoát khỏi mọi dục vọng, vì dục là cái đối nghịch với Sơ thiền. Nếu có dục thì không thể đắc Sơ thiền, cũng như có tối thì không có sáng. Danh từ “ dục” bao gồm nhiều thứ; đó là dục kể như đối tượng, tức là những sắc pháp dễ ưa thích, và dục kể như cấu uế như Vibhanga nói: “ Đam mê là dục, thèm muốn là dục, khát khao là dục”.

Ở đây, cũng nên nói hiểu thêm về ý nghĩa của dục. Chữ dục thường dùng để dịch các thừ chanda, kàma và raga.

Chanda rất thông dụng,có nghĩa là hăng say, ham muốn tốt hoặc xấu. Kàma chỉ chung ngũ dục thuộc dục giới, còn theo nghĩa hẹp là dâm dục. Nếu kàma kết hợp với chanda thì thành ra kàmacchanda nghĩa là dục tham. Ràga là ham muốn, thèm khát theo ý xấu.

Ly bất thiện pháp là xa lìa các triền cái khác ngoài dục. Như vậy, ly dục có nghĩa là từ bỏ cái nhân của tham, còn ly bất thiện pháp là từ bỏ cái nhân của si. Ly dục là thanh tịnh thân nghiệp, ly bất thiện pháp là thanh tịnh ý nghiệp. Nói cách khác, ly dục tức là thân viễn ly còn ly bất thiện pháp tức là tâm viễn ly.

Chứng (upassampajja) là đạt đến, là thể nhập, đến nơi, sờ chạm, thực hiện.

Trú (viharati) là an trú trong tư thế thích hợp đối với cấp thiền đã đạt được.

Sơ thiền là cấp thiền đầu tiên đối với các cấp bậc khác.

Ở trên nói đạt được năm pháp tức chỉ cho 5 thiền chi là tầm, tứ, hỉ, lạc và nhất tâm.

Có Tầm (vitakka) là trạng thái hướng tâm đến một đối tượng; nhiệm vụ nó là đập mạnh vào.

Có Tứ (vicàra) là tư duy được nâng lên cao độ. Đặc tính của nó là liên tục nhấn mạnh vào đối tượng. Nhiệm vụ của nó là khiến cho những tâm pháp đều tập trung trên đối tượng.

Ví dụ về Tầm và Tứ:

Mặc dù Tầm và Tứ không rời nhau, nhưng Tầm có nghĩa là sự xúc chạm đầu tiên của tâm với đối tượng,

như đánh lên một tiếng chuông. Còn Tứ là buộc tâm vào một chỗ, như rung chuông.

Hơn nữa, Tầm được ví như bàn tay nắm chặt cái đĩa kim loại được hoen rỉ, còn Tứ như bàn tay chà xát cái đĩa ấy bằng một mãnh dẻ tẩm dầu.

Hoặc khi vẽ một cái vòng tròn thì cây kim cố định giữa trung tâm ví như Tầm, cây kim di động vòng quanh cái tâm điển đó gọi là Tứ. Sơ thiền được xảy đến cùng lúc với Tầm và Tứ nên được gọi là “ Câu hữu với tầm tứ”.

Hỷ là trạng thái tươi tỉnh, mát mẻ. Nó gồm có năm cấp bậc từ thấp đến cao: tiểu hỷ; hỷ như chớp nhoáng; hỷ như mưa rào; hỷ nâng người lên và hỷ sung mãn.

- Tiểu hỷ chỉ có thể là dựng lông tóc trong người mà thôi.

- Hỷ như chớp nhoáng thỉnh thoảng lóe lên.

- Hỷ như mưa rào nổi trên cơ thể liên tục, như sóng vỗ vào bờ.

- Hỷ nâng người lên có thể làm cho cơ thể mất trọng lượng và bay bổng lên.

- Hỷ sung mãn là toàn thân được thấm nhuần, như cái chai đổ đầy nước.

Năm thứ hỷ nói trên, khi được làm cho chin muồi thì sẽ viên mãn hai thứ khinh an và thâm khinh an và tâm khinh an. Khinh an được làm cho chin muồi sẽ viên mãn hai thứ lạc là thân lạc và tâm lạc. Lạc được ấp ủ làm cho chín muồi, sẽ viên mãn ba thứ định chốc lát, định cận hành và định an chỉ.

Lạc (sukha) là sự hài long, sự hạnh phúc. Đặc tính của nó là làm thỏa mãn. Dụng của nó là tăng cường độ các pháp tương ứng. Tướng của nó là sự hỗ trợ.

Khi hỷ lạc được liên kết, thì hỷ có nghĩa “hài lòng khi đạt được điều mong ước”, còn lạc là “kinh nghiệm thực thụ đối với điều đã đạt được”. Có hỷ tất nhiên có lạc, nhưng có lạc thì không nhất định có hỷ. Hỷ thuộc thành uẩn, lạc thuộc thọ uẩn. Lúc một người khát nước kiết sức trên sa mạc mà thấy được vũng nước ven rừng người ấy sẽ có hỷ, nếu người ấy đi đến uống nước ấy thì sẽ có lạc.

Từ bỏ năm pháp, tức là từ bỏ năm triền cái (tham, sân, hôn trầm,trạo hối và nghi). Mặc dù lúc đắc thiền, các pháp bất thiện khác cũng được từ bỏ, nhưng chỉ có năm pháp nầy là đặc biệt chướng ngại đối với thiền.

Đạt được năm pháp , tức là khởi lên Tầm, Tứ, Hỷ, Lạc và Nhất tâm.

Khi tâm bị tham dục chi phối do thèm muốn các đối tượng sai khác, thì không thể tập trung vào một đối tượng duy nhất. Khi tâm bị nhiễm độc bởi sân thì không thể sinh khởi hỷ lạc. Khi tâm bị hôn trầm, thùy miên chi phối, thì rất khó điều phục. Khi bị trạo hối quấy nhiễu, thì tâm trở nên bất an, lăng xăng. Khi hoài nghi nổi lên thì tâm không thể bước lên đạo lộ để đắc thiền.

Dùng 5 thiền để chi phối 5 triền cái.

Thiền chi Triền cái

Tầm đối trị hôn trầm

Tứ đối trị nghi

Hỷ đối trị sân

Lạc đối trị trạo hối (cử)

Nhất tâm(định)đối trị tham dục.

Những ví dụ về năm triền cái:

Tham dục được ví dụ như một tô nước có trộn lẫn các màu xanh, vàng, đỏ, trắng. Sân được ví như một nồi nước đang đung sôi sung sục. Hôn trầm được ví như một hồ nước bị rong rêu che phủ. Trạo hối được ví như một hồ nước bị gió chao làm cho nổi sóng. Nghi được ví như một hồ nước bị khuấy bùn đục ngầu¹³.

Tốt đẹp ở ba phương diện là chỉ cho ba giai đoạn đầu, giữa và cuối. Ở sơ thiền, sự thanh tịnh đạo lộ là chặng đầu; sự tăng trưởng xả là chặng giữa và sự toại ý là chặng cuối.

Có mười đặc tính là chặng đầu có ba, chặng giữa ba và chặng cuối bốn.

Chặng đầu ba đặc tính là: tâm được lọc sạch chướng ngại do thiền; nhờ lọc sách nó chuẩn bị cho trạng thái quân bình ở chặng giữa, tức tịnh chỉ tướng, nhờ tâm đã chuẩn bị, nên dễ thể nhập trạng thái ấy.

Chặng đường ba đặc tính là: hành giả bấy giờ, với trạng thái xả, nhìn tâm đã được thanh lọc; nhìn tâm đã được chuẩn bị cho tịnh chỉ; và nhìn sự xuất hiện của nhất tướng.

Chặng cuối có bốn đặc tính là: toại ý vì không có sự quá độ nào trong các pháp khởi lên; toại ý vì các căn chỉ có một nhiệm vụ duy nhất; toại ý vì sự nổ lực đã có kết quả; toại ý với nghĩa lý thuần thục. Đó là mười đặc tính khi một hành giả đã đạt được Sơ thiền.

———

¹³ Tương Ưng bộ kinh, Chương II, phẩm VI, mục 55, tr. 126-129.

Khi hành giả đã làm chủ sự tác ý, làm chủ sự chứng đắc, làm chủ sự quyết định, làm chủ sự xuất định và làm chủ sự quán sát, thì lúc xuất khỏi Sơ thiền đã trở nên quen thuộc. Vì nầy có thể quàn những khuyết điểm của nó như sau: “Thiền nầy bị đe dọa vì gần như các triền cái, và các thiền chi còn yếu do bởi tầm, tứ còn thô”. Hành giả có thể nghĩ đến Nhị thiền là an tịnh hơn; do đó, chấm dứt bám víu vào Sơ thiền, mà khới sự làm những gì cần thiết để đạt đến Nhị thiền.

NHỊ THIỀN

Đến đây, “hành giả làm tịnh chỉ tầm và tứ, chứng là trú Nhị thiền, nội tĩnh nhất tâm, không tầm, không tứ, với hỷ và lạc do định sinh; vị ấy từ bỏ hai pháp, có được ba pháp, tốt đẹp ở ba phương diện, có mười đặc tính và thuộc biến xứ đất”.

Làm tịnh chỉ tầm và tứ, nghĩa là làm cho tầm và tứ lắng xuống, vượt qua Tầm và Tứ, hai thiền chi này không có mặt ở nhị thiền.

Nội tĩnh nhất tâm: Nội tâm phát xuất từ nội tâm. Tĩnh là làm cho tâm an ổn với niềm tin, làm lắng dịu sự dao động. Nhất tâm là làm tâm thuần nhất, vững chãi, là sự tập trung cao độ. Từ nầy chỉ cho định.

Có hỷ và lạc như đã giải thích ở Sơ thiền.

Do định sinh, nghĩa là sinh từ định của Sơ thiền, hoặc sinh từ đinh tương ứng.

Từ bỏ hai pháp là từ bỏ tầm và tứ.

Có được ba pháp là có hỷ, lạc và nhất tâm.

Những gì còn lại cũng giống như đã nói ở Sơ thiền.

khi hành giả đã nhuần nhuyễn đối với Nhị thiền, dần dần nó sẽ thấy rõ Nhị thiền còn có những khuyết điểm. Do đó, hướng đến Tam thiền.

TAM THIỀN

Đến đây, “Hành giả ly hỷ, trú xả, chánh niệm tĩnh giác, thân cảm thọ lạc, một trạng thái mà các bậc thánh tuyên bố là “Có xả và chánh niệm, trú trong an lạc”, và vị này đạt đến Tam thiền, từ bỏ một pháp, có được hai pháp, tốt đẹp ở ba phương diện, có mười đặc tính và thuộc biến xứ đất.”

Ly hỷ là vượt qua, làm rơi rụng hỷ ở Nhị thiền.

Trú xả (Upekkha-xả) có nghĩa là ngắm nhìn sự vật khi chúng xảy ra một cách thản nhiên, không thêm không bớt, không thành kiến. Khái niệm xả này gồm có 10 thứ: Xả thuộc 6 căn; Xả thuộc 4 phạm trú; Xả kể như một giác chi; Xả về tinh tấn; Xả về hành uẩn; Xả về thọ uẩn; Xả thuộc tuệ; Xả kể như tính tập trung đặc biệt; Xả ở thiền; và Xả kể như sự thanh tịnh.

- Xả thuộc sau căn, là xả ở một vị đã đoạn tận lậu hoặc.

- Xả kể như một phạm trú, là thái độ bình đẳng đối với mọi loài chúng sinh.

- Xả kể như một giác chi, là trạng thái trung tính.

- Xả về tinh tấn, là trạng thái không quá tinh cần, cũng không quá biếng nhác.

- Xả thuộc hành uẩn, là thái độ thản nhiên đối với những triền cái.

- Xả về thọ uẩn, là tình trạng không lạc không khổ.

- Xả thuộc tuệ, là tính cách trung lập đối với sự suy đạt.

- Xả kể như tính trung lập đặc biệt, là một trong bốn pháp thuộc bất định pháp.

- Xả thuộc thiền, là tính vô tư bình đẳng.

- Xả kể như sự thanh tịnh, là loại xả nhờ đã được tịnh chỉ hết các đối lập.

Tóm lại, Xả nầy có đặc tính là trung tính; Nhiệm vụ nó là không can dự. Nó được biểu hiện bằng vô dục. Nhân gần của nó là sự từ bỏ hỷ. Đó là giải thích về Xả. Sau đây, tiếp tục giải thích các vấn đề ở trên.

Chánh niệm tỉnh giác: Vị ấy nhớ lại (sarati) nên gọi là chánh niệm (sati); có sự giác tĩnh toàn vẹn, nên gọi là tỉnh giác (sampajàna). Mặc dù chánh niệm và tỉnh giác nầy cũng hiện hữu ở hai thiền đầu, nhưng chưa rõ rệt lắm.

Thân cảm thọ lạc là vị này cảm thấy lạc liên hệ đến thân thể, và sau khi xuất thiền vẫn còn lạc.

Tam thiền là theo thứ tự thiền này được chứng vào hàng thứ ba.

Từ bỏ một pháp, có hai pháp là từ bỏ hỷ, khởi lên lạc và nhất tâm. Đây là những yếu tố căn bản của thiền thứ ba này. Nhưng hành giả tu tập thiền đến độ thuần thục, dần dẫn sẽ nhận ra thiền này vẫn còn khuyết điểm, nên hướng tâm đền thuyền thứ tư.

TỨ THUYỀN

Bước sang giai đoạn này “Với sự từ bỏ lạc và khổ, với sự biến mất từ trước của hỷ và ưu, vị này chứng và

trú Tứ thiền, không khổ, không lạc, có sự thanh tịnh của niệm nhờ xả”. Và như vậy, hành giả đắc Tứ thiền, từ bỏ một pháp, tốt đẹp ở ba phương diện, có mười đặc tính và thuộc biến xứ đất.

Với sự từ bỏ lạc và khổ là từ bỏ lạc và khổ của thân.

Với sự biến mất của hỷ và ưu là sự biến mất lạc và khổ của tâm. Từ trước là không phải ở giai đoạn Tứ thiền mới xảy ra.

Không khổ không lạc: Không khổ vì vắng mặt thân khổ; Không lạc vì vắng mặt thân lạc. Bằng câu này, luận chủ nêu lên loại cảm thọ thứ ba trái ngược hẳn với khổ và lạc, chứ không phải chỉ có sự vắng mặt của khổ và lạc mà thôi. Do đó, không khổ không lạc còn gọi là xả.

Còn sự thanh tịnh của niệm nhờ xả: Còn có sự thanh tịnh của niệm phát sinh do xả. Vì niệm trong thiền này hoàn toàn thanh tịnh.

Từ bỏ một pháp, có được hai pháp là từ bỏ lạc, có được xả-kể như cảm thọ-và nhất tâm. Đây là những yếu tố căn bản của thiền thứ tư này.

Những vấn đề còn lại như Sơ thiền đã được giải thích.

Tóm lại, trải qua các giai đoạn như Sơ thiền đến thứ tư, dần dần các yếu tố được loại trừ và còn lại như sau:

- Sơ thiền bỏ 5 triền cái, được 5 thiền chi.

- Nhị thiền bỏ tầm tứ, còn lại hỷ, lạc và nhất tâm.

- Tam thiền bỏ hỷ còn lại lạc và nhất tâm.

- Tứ thiền bỏ lạc còn lại nhất tâm và xả.

HỆ THỐNG NĂM THIỀN

Ngoài ra, còn có một số luận sư còn chủ trương hệ thống năm thiền. Hệ thống này chỉ khác hệ thống bốn thiền ở chỗ chia thiền thứ hai thành ra hai cấp, như bảng so sánh sau đây:

Hệ thống 4 thiền Hệ thống 5 thiền

1. Sơ thiền (có 5 thiền chi) = Sơ thiền.

2.Nhị thiền (bỏ tầm và tứ) = Nhị thiền (chỉ bỏ tầm).

= Tam thiền (bỏ tứ).

3. Tam thiền (bỏ hỉ) = Tứ thiền.

4. Tứ thiền (bỏ lạc) = Ngũ thiền.

Chương 3: Định - những đề mục khác

Chương 3

ĐỊNH-NHỮNG ĐỀ MỤC KHÁC

1. Biến xứ nước

Người tu tập biến xứ này, cũng như trong trường hợp biến xứ đất, cần có thể ngồi thoải mái và nắm lấy tướng nước. Nếu người đã tu tập ở đời trước, thì khi cần tác ý đến nước, biến xứ nước ta sẽ hiện ra. Nếu đời trước chưa tu tập biến xứ này thì cần lấy một cái bát đổ đầy nước làm căn cứ để tác ý đến nước, và miệng thầm nhủ “nước, nước”, cho đến khi nào Sơ tướng và Tợ tướng khởi lên rõ rệt. Khi tướng ấy xuất hiện thì hành giả đạt đến định cận hành và định an chỉ thuộc Tứ thiền hay Ngũ thiền như trên đã nói.

2. Biến xứ lửa

Người muốn tu tập biến xứ lửa cần nắm lấy tướng lửa. Nếu hành giả đời trước đã tu tập, thì có thể tác ý đến bất cứ loại lửa nào khi cần. Nếu đời trước chưa tu tập thì phải dùng một que củi đốt lên, rồi chú tâm đến ngọn lửa, miệng thầm nhủ “lửa, lửa”, cho đến khi nào hai loại định xuất hiện như trường hợp biến xứ nước.

3. Biến xứ gió

Người muốn tu tập biến xứ này cần phải nắm lấy tương hư không, rồi an trú niệm vào gió thầm nhủ “gió , gió”, cho đến khi nào Sơ tướng rồi tợ tướng xuất hiện .

4. Biến xứ màu xanh

Người tu tập biến xứ này cần phải nắm lấy tướng màu xanh. Nếu người đã từng tu tập từ đời trước thì có thể tác ý về màu xanh ở bất cứ vật gì. Nếu người chưa từng tu tập, thì phải dùng hoa sen xanh đặt trên một vật cố định, rồi chú tâm trên tướng ấy, thầm nhủ: “xanh, xanh”, còn các việc khác như đã nói trong phần biến xứ đất.

5. Biến xứ màu vàng

Người muốn tu tập biến xứ này cần phải nắm lấy tướng màu vàng nơi một cái hoa, hay một tấm vải. Nếu đời trước đã tu tập thì tướng màu vàng xuất hiện dễ dàng. Nếu đời trước chưa tu tập, thì phải làm một biến xứ xanh, rồi chú tâm trên tướng ấy, thầm tưởng “vàng, vàng”.

6-9 Biến xứ màu đỏ; Biến xứ màu trắng; Biến xứ màu ánh sáng; Biến xứ hư không

Người muốn tu tập các biến xứ này cũng theo cách tương tự như đã trình bày ở các biến xư trên.

10. Nói tổng quát về tác dụng của các biến xứ

Đức Đạo sư đã dạy về mười biến xứ, mỗi thứ đều có thể làm nhân cho bốn thiền hay năm thiền. Đó là chìa khóa chủ yếu của cõi Sắc giới.

Công dụng của các biến xứ:

Biến xứ đất là căn bản cho những thần thông, như “một thân biến ra nhiều thân”.

Biến xứ nước là căn bản cho những thân thông như độn thổ, chui ra khỏi đất.

Biến xứ lửa là căn bản cho những năng lực làm ra khói, ra lửa, nhưng chỉ đốt cháy những những gì mình muốn đốt.

Biến xứ gió là căn bản cho những thần thông như tạo ra những trận cuồng phong.

Biến xứ màu xanh là căn bản cho những thần thông như tạo ra những hình tướng màu đen, bóng tối.

Biến xứ màu vàng là căn bản cho những thần thông như tạo ra những hình tướng màu vàng.

Biến xứ màu đỏ là căn bản cho những thần thông tạo ra những hình tướng màu đỏ.

Ngoài ra, các biến xứ còn có những tác dụng tương tự như các loại vừa kể.

Tuy vậy, không phải ai cũng có thể tu tập được các loại biến xứ này. Bởi vì, nếu một hữu tình thuộc loại sau

đây thì không thể tu tập bất cứ xứ nào: “Bị nghiệp làm chướng ngại, bị phiền nào làm chướng ngại, bị nghiệp dị thục (quả báo của nghiệp) làm chướng ngại, thiếu đức tin, thiếu dục, thiếu tuệ. Những kẻ này không thể nhập được quyết định tánh trong các thiện pháp.”

(Vbh. 341)

Nghiệp chướng là chỉ những người có ác nghiệp kéo theo quả báo tức thì vào lúc tái sinh.

Phiền não chướng chỉ cho hạng người có tà kiến bác bỏ nhân quả.

Nghiệp dị thục hay báo chướng chỉ cho hạng người có một kiết sinh không có thiện căn.

Thiếu đức tin là không tin Tam bảo.

Thiếu dục là thiếu lòng ham muốn đối với đạo lộ vô ngại.

Thiếu tuệ là thiếu chánh kiến thế gian và xuất thế gian. Tánh quyết định chỉ cho thánh đạo.

Bởi vậy, việc tu thiền phải được thực hiện bởi một tham nam tử không bị báo chướng, không có phiền não chướng và nghiệp chướng, nuôi lớn đức tin, có dục và có tuệ, siêng nghe pháp và gần gũi thiện hữu tri thức.

Chương 4: Định - quán bất tịnh

Chương 4

ĐỊNH-QUÁN BẤT TỊNH

1. ĐỊNH NGHĨA TỔNG QUÁT

Theo luận chủ, mười thứ bất tịnh nơi thây chết không còn thần thức được kể như sau: 1.Tướng phình trương; 2. Tướng xanh bầm; 3. Tướng máu mủ; 4. Tướng nứt nẻ; 5. Bị gậm nhấm; 6. Bị rã rời; 7. Bị phân tán; 8. Bị chảy máu; 9. Bị trùng ăn; 10. Tướng bộ xương. (Ch. III, 105)

2. TƯỚNG PHÌNH TRƯƠNG

Khi một thiền giả muốn tu tập phép quán bất tịnh về một tử thi phình trương, cần phải thọ giáo với một vị thầy am tường về đề tài này. Lúc đi đến bãi tha ma hay nơi có tử thi, hành giả phải thưa với một vị Thượng tọa hay một Tỳ kheo khác biết việc mình làm, và nên đi theo chiều xuôi gió để tránh mùi hôi thối làm cho mình nôn mửa. Tử thi thích hợp phải là tử thi của người cùng phái. Vì nếu thi

thể của một phụ nữ thì không thích hợp cho một hành giả phái nam. Thậm chí, nếu thây mới chết, nó còn có thể trông đẹp nửa là khác, và do đó có thể nguy hiểm cho đời sống phạm hạnh. Khi đã đến nơi, hành giả phải đứng đối diện với tử thi ở một khoảng cách vừa tầm nhìn rõ, không xa quá, cũng không gần quá. Thế rồi, hành giả chú tâm trên đối tượng ấy với các yếu tố:

1/ Theo màu sắc của nó;

2/ Theo đặc điểm của nó;

3/ Theo hình dáng;

4/ Theo Phương hướng;

5/ Định xứ;

6/ Giới hạn của nó.

Nhưng nếu quán tưởng theo các cách trên mà tợ tướng không xuất hiện thì hành giả nên quán tưởng theo năm cách khác nữa.

7/ Những khớp xương;

8/ Những chỗ mở ra;

9/ Những chỗ lồi;

10/ Những chỗ lõm;

11/ Xung quanh bốn phía.

Theo những cách này, hành giả chú tâm vào tử thi, thầm nhủ: “Tướng phình trương, Tướng phình trương”, cho đến khi nào hình ảnh tử thi hiện rõ trong tâm hành giả. Nếu tướng ấy vẫn chưa hiện rõ, hành giả phải lặp đi lặp lại nhiều lần: “Bất tịnh là tướng Phình trương, bất tịnh là tướng Phình trương”, và nhắm mắt lại tưởng đến

tướng ấy cho đến khi nào tướng ấy hiện ra trước mắt, dù hành giả mở mắt nhìn hay nhắm mắt quán.

Khi hành giả luyện tập đến độ nhuần nhuyễn, tợ tướng sẽ khởi lên, và khi luyện tập tâm đối với tợ tướng, hành giả sẽ đắc định an chỉ. Khi đã vững chắc với an chỉ, hành giả tu tập tuệ giác và đắc quả A-la-hán.

Tướng tử thi phình trương được tu tập như trên thì các tướng bầm xanh v.v… cũng áp dụng tương tự như thế, chỉ cần đổi danh từ “Phình trương” bằng danh từ thích hợp với tình trạng tử thi mà mình đang quán tưởng.

3. BÀN TỔNG QUÁT

Một người đã đắc thiền nhờ bất cứ pháp quán bất tịnh nào trên đây thì thoát khỏi tham dục. Vì khi tâm đã tập trung vào đề mục quán tưởng thì không còn chú ý đến các đối tượng bên ngoài.

Khi khảo sát bản tính của từng người để tìm một pháp quán bất tịnh thích hợp, ta thấy như sau:

1.Tướng thây phình trương thích hợp cho mẫu người tham hình dáng, vì nó làm hiện rõ sự xấu xí của hình dáng tử thi.

2. Thây bầm xanh thích hợp vị nào ham da màu, vì nó hiện rõ sự xấu xí dị hình của màu da.

3. Thây có mủ thích hợp cho một người tham mùi thơm thoát ra từ thân thể ướp hương, vì vết thương này làm hiện rõ mùi thối tha liên hệ đến thân thể.

4.Thây bị chặt thích hợp cho một người tham sự

chắc chắn của thân thể, vì nó làm hiện rõ những lỗ hổng trong thân.

5. Thây bị gặm nhấm thích hợp cho một người tham sự tích tu của thịt ở những thân phần như bộ ngực, vì nó làm hiện rõ sự tích tụ thịt đi đến tan rã.

6. Thây rã rời thích hợp cho một người tham dáng kiều diễm của tay chân, vì nó làm hiện rõ tay chân bị rã rời như thế nào.

7. Thây phân tán thích hợp cho một người ham toàn bộ một thân hình đẹp, vì nó làm hiện rõ sự phân tán và đổi khác của toàn bộ thân thể.

8. Thân chảy máu thích hợp cho một người tham cái vẻ yểu điệu do đồ trang sức, vì nó làm hiện rõ vẻ ghê tỏm của thây chết cả mình đầy máu.

9. Thây bị trùng ăn thích hợp cho một người tham sở hữu thân thể, vì nó làm hiện rõ thân này là chỗ ở của nhiều loại trùng bọ.

10. Một bộ xương thích hợp với người tham răng đẹp, vì nó làm hiện rõ tính cách ghê tỏm của cái xương trong cơ thể.

Đây là cách phân loại bất tịnh có mười thứ tùy theo tính tham.

Pháp quán bất tịnh này chỉ ở trong phạm vi Sơ thiền, còn Nhị thiền và những thiền khác không có. Mặt dù đối tượng này đáng ghê tỏm, nhưng nó lại là một động cơ khích lệ cho những người bị sự bức bách của các triền cái, họ có thể quyết tâm tuyên bố “Chắc chắn bằng cách này ta sẽ thoát khỏi già chết”. Tác dụng của pháp

quán này cũng giống như thuốc sổ đối với một người đau bụng.

Tuy pháp quán bất tịnh này được chia thành mười loại, nhưng đều có cũng một đặc tính, đó là trạng thái không sạch, hôi hám, đáng ghê tởm. Không những tử thi mới gọi là bất tịnh như một xác chết, chỉ khác một điều là tính chất bất tịnh nơi xác sống không được rõ rệt, vì nó may mắn được che dấu dưới những lớp trang sức khả ái.

Đây là bản chất đích thực của thân xác: Nó là sự tích tụ của hơn 300 cái xương được nối lại với nhau bởi 180 khớp dính liền nhờ 900 cái gân, trét đầy khắp với 900 miếng thịt, được bọc bằng lớp da trong ẩm ướt, bao ngoài với lớp da có những lỗ rải rác đó đây, luôn luôn tiết ra như một cái bình dầu mà trong đó cả một tập thể vi trùng cư trú. Đó là cái nhà của tật bệnh, nền tảng của những trạng thái đau khổ, luôn luôn rỉ ra từ chín lỗ như một ung nhọt kinh niên. Nơi hai con mắt ghèn chảy, nơi hai lỗ tai thì cứt ráy, từ hai lỗ mũi là nước mũi, từ miệng là thức ăn, mật, máu; từ hai lỗ bài tiết bên dưới là phân và nước tiểu, và từ 99.000 lỗ chân lông tiết ra một chất mồ hôi vô vị, với ruồi nhặng bu quanh. Cái thân xác này, nếu không được tắm rửa chăm sóc, khoác y phục bên ngoài, thì xét về tính cách đáng tỏm, một ông vua cũng không khác gì người hốt rác. Nhưng nhờ đánh răng, súc miệng, nhờ thoa ướp bằng những hương hoa mà nó biến thành một trạng thái được xem là tôi và của tôi. Cứ thế đàn ông say đắm đàn bà, đàn bà xay đắm đàn ông, mà không nhận thức cái thực chất dơ bẩn của

cơ thể được che đậy bằng những trang sức mong manh trong ý nghĩa tối hậu thật không có một chỗ nào trên thân xác, dù nhỏ như hạt bụi, đáng để mà tham đắm.

khi có một mẩu nhỏ nào nơi thân xác như tóc, lông, răng, móng rơi ra, thì người ta sẽ không dám động tới mà còn cảm thấy hổ thẹn, nhục nhã, ghê tỏm. Vậy mà, khi chúng còn ở trong thân xác – thì mặt dù vẫn đáng ghê tỏm – người ta lại xem là dễ chịu, đáng ham muốn, trường cữu, khả ái, tự ngã v.v… Bởi vì bị trùm kính trong màn tối vô minh, bị nhuốm đầy tham ái đối với tụ ngã, mà người ta đã nhận thức sai lạc như thế. Chẵn khác chi con chồn già trông thấy cái hoa đỏ trên cây mà tưởng lầm là miếng thịt:

| |

“Xưa có con chồn già
Thấy cây rừng trổ hoa
Vội vàng chạy đến, nghĩ:
Đây thịt, cây sinh ra!

Chồn ta nhai hoa rụng
Chả thấy nước nôi gì
Tưởng thịt trên cây khác
Thịt rụng có ngon chi.”

Thế nhưng, người trí sẽ quán sát thân này như sau:

| |

“Thân xác thối tha này
Như phân, như nhà xí.
Khó ưa với người trí
Nhưng kẻ ngu say mê.

Như vết thương chín lỗ
Bọc trong lớp áo da
Rỉ bất tịnh mọi chỗ
Uế khí, mùi bay xa.”

Do vậy, một Tỳ kheo có khả năng nên nắm lấy bất cứ tướng bất tịnh nào khi thấy chúng hiển lộ, để làm một đề mục thiền váng, hầu đạt đến định tâm.

Chương 5: Định - sáu tùy niệm

Chương 5

ĐỊNH –SÁU TÙY NIỆM

Thông thường, pháp Tùy niệm gồm có sáu thứ, nhưng nếu nói đủ thì có mười tùy niệm, đó là: Niệm Phật, Niệm Pháp, Niệm Tăng, Niệm Giới, Niệm Thí, Niệm Thiên, Niệm Tử, Niệm Thân, Niệm Tức, Niệm Diệt.

1. Tùy niệm khởi lên có cảm hứng từ đấng giác ngộ, gọi là Niệm Phật.

2. Tùy niệm khởi lên có cảm hứng từ pháp, gọi là Niệm Pháp.

3. Tùy niệm khởi lên có cảm hứng từ tăng, gọi là Niệm Tăng.

4. Tùy niệm khởi lên có cảm hứng từ giới, gọi là Niệm Giới.

5. Tùy niệm khởi lên có cảm hứng từ bố thí, gọi là Niệm Thí.

6. Tùy niệm khởi lên có cảm hứng từ cái chết, gọi là Niệm Tử.

7. Tùy niệm khởi lên có cảm hứng từ chư thiên, gọi là Niệm Thiên.

8. Tùy niệm khởi lên có cảm hứng từ thân thể, gọi là Niệm Thân hay thân hành niệm.

9. Tùy niệm bắt nguồn từ hơi thở ra vào, gọi là Niệm Tức, hay niệm hơi thở (anàpanàsati).

10. Tùy niệm khởi lên có cảm hứng từ sự bình an, gọi là Niệm Diệt.

1. NIỆM PHẬT

Một thiền giả muốn tu tập tùy niệm về đấng Giác ngộ, thì nên đọc cư tại một tú xứ thích hợp, và tưởng niệm những đức tính đặc biệt của đáng Giác ngộ như sau: “Đức Thế Tôn là bậc A-la-hán, Chánh đẳng giác, đầy đủ minh và hạnh, đấng Thiện thệ, đấng hiểu rõ thế giang, bậc Vô thượng Đạo sư điều phục những người đáng điều phục, bậc thầy của chư thiên và loài người, Phật, Thế Tôn. (M.I. 37; A.III. 285)

Sau đây sẽ tuần tự trình bày những đức hiệu kể trên của Đấng Giác Ngộ.

a. A La Hán ( Arahanta)

Trước tiên hành giả niệm về những đức tính của bậc A-la-hán:

- Ngài lá bậc hoàn toàn tách rời khởi mọi cấu uế.

- bNgài đã tiêu diệt tất cả mọi kẻ thù (tức là những nhiễm ô).

- Ngài đã phá hủy hoàn toàn những bánh xe luân hồi được làm bằng vô minh và khát ái.

- Ngài xứng đáng nhận những đồ cúng đường của cõi trời và cõi người.

- Ngài không có các hành vi mờ ám như những kẻ ngu ở đời, tự khoe thông minh nhưng lại làm ác. Vì thế, nên Ngài được gọi là A-la-hán:

“Bậc Thánh xa uế nhiễm
Chiến thắng giặc não phiền
Các căm xe phá hủy
Xứng đáng được cúng đường
Không ác hành bí mật
Vì năm lý do nầy
Ngài có thể tuyên bố
Thành bậc A-la-hán.”

b. Chánh Đẳng Giác (Sammàsambuddha)

Ngài là bậc Chánh đẳng giác, vì Ngài đã biết mọi sự vật một cách chân chính (sammà). Nghĩa là Ngài thấu triệt bốn Thánh đế: Khổ, Tập, Diệt và Đạo:

- Cái gì cần thắng trí đã được thắng trí (tức Khổ đế).

- Cái gì cần tu tập đã được tu tập (tức Đạo đế).

- Cái gì cần được từ bỏ đã được từ bỏ (tức Tập đế).

- Cái gì cần chứng đắc đã được chứng đắc (tức Diệt đế). Cho nên Ngài xứng danh là bậc Giác Ngộ. (Sn. 558)

c. Minh hạnh túc (Vijjàcaranasampanno)

Ngài có đủ minh trí và giới hạnh:

Ở đây, minh trí là chỉ cho ba minh: Thiên nhãn minh, Túc mạng minh và Lậu tận minh.

Còn Hạnh chỉ cho mười lăm đức tính: Phòng hộ bằng giới; gìn giữ các căn môn; biết vừa đủ trong sự ăn uống; Chánh niệm tỉnh giác; có bảy thiện pháp (tín, tàm, quí, đa văn, tấn, niệm, tuệ) và bốn thiền thuộc Sắc giới.

d. Thiền Tuệ (Sugatà)

Ngài được gọi là đấng Thiện Thệ vì Ngài có bốn yếu tố: Cách đi tốt đẹp; đã đi đến một nơi tốt đẹp; đã đi một cách đúng pháp; và đã tuyên bố đúng.

- Cách tốt đẹp là đi theo con đường Thánh đạo tám ngành.

- Đã đến một nơi tốt đẹp là đã đến Niết bàn bất tử.

- Đã đi một cách đúng pháp tức là Ngài không thiên về cực đoan nào trong hai cực đoan là thường kiến và đoạn kiến, không theo hướng đam mê dục lạc, cũng không theo hướng ép xác khổ hạnh.

Ngài đã tuyên bố đúng, tức là Ngài chỉ nói những lời thích đáng, như đoạn kinh sau đây mô tả: “Bất cứ lời nào đức Như Lai biết là không thật, không đúng, đưa đến tai hại, làm người khác buồn khổ không thích ý, Như Lai không nói lời ấy. Bất cứ lời nói nào Như Lai biết là không thật, không đúng, đưa đến tai hại, nhưng dễ nghe và người khác ưa thích, Như Lai không nói lời ấy. Bất cứ lời nào Như Lai biết là thật và đúng , nhưng đưa đến tai hại, làm cho kẻ khác buồn khổ không thích, Như Lai không nói lời ấy. Bất cứ lời nói nào Như Lai biết là thật và đúng, đưa đến lợi ích, nhưng khó nghe và làm

cho người khác không thích, Như Lai biết thời để nói lời ấy. Bất cứ lời nói nào Như Lai biết là thật và đúng nhưng có hại, thì mặc dù vui tai và làm kẻ khác ưa thích, Như Lai không nói lời ấy. Lời nói nào Như Lai biết là thật và đúng, đưa đến lợi ích, dễ nghe, làm kẻ khác ưa thích, Như Lai biết thời để nói lên lời ấy. (M. I, 395). Do vậy, Ngài là bậc Thiện Thuệ, vì tuyên bố chính đáng.

đ.Thế gian giải

Ngài là đấng biết rõ thế gian, vì Ngài biết cuộc đời trên mọi phương diện, đã thâm nhập thế gian về mọi mặt, như kinh nói: “Nầy hành giả, có một chỗ tận cùng thế giới, ở đây người ta không sinh, không già, không chết, không tái sinh, có thể được biết, được thấy hay đi đến bằng du lịch, điều ấy Ta không tuyên bố. Tuy nhiên, Ta cũng không nói rằng có sự chấp dứt khổ mà không cần đi đến tận cùng của thế giới. Đúng hơn trong cái thân xác nhỏ bé nầy, với các tưởng, các thức của nó,mà Ta công bố có thế giới, sự sinh khởi của thế giới, sự chấm dứt của thế giới, và con đường dẫn đến sự chấm dứt.”¹⁴

Hơn nữa, Ngài biết cả ba thế giới là thế giới các hành; thế giới của hữu tình và thế giới của xứ sở.

- Thế giới các hành là thế giới mà mọi loài hữu hình tồn tại nhờ thức ăn.

- Thế giới hữu hình có nghĩa là Ngài rõ khuynh hướng, tâm trạng và nghiệp báo thiện ác của tất cả các loài hữu tình.

———

¹⁴ Tương Ưng bộ kinh . IA, 69.

- Thế giới xứ sở tức là mười phương diện thế giới hay vũ trụ bao la. Trong vũ trụ nầy đức Phật biết rõ sự vận hành sinh diệt của các hành tinh và những thứ khác.

e. Vô Thượng Sĩ Điều Ngự Tượng Phu

- Vì trong thế giới Ta-bà nầy không có một người nào cao cả hơn Ngài về những đức tính đặc biệt, do đó, Ngài được gọi là không ai trên (Vô thượng sĩ). Ngài vượt hẳn thế gian về giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến. Như trong kinh đã nói: “Ta không thấy trong thế giới với chư thiên, ma, phạm vương, sa môn và Bà-la-môn với các tiểu vương và loài người, không một người nào toàn vẹn hơn ta về giới…” (S. I. 139). Cũng thế, trong một hệ khác nói: “Ta không có thầy, và người như Ta không có trong toàn thế giới.” (M. I, 171).Do đó nên Ngài được gọi là Bậc Vô Thượng Sĩ.

- Ngài dẫn đạo những người đáng dẫn đạo, và điều phục đủ loài chúng sinh, từ chư thiên cho đến loài phi nhân, như đoạn kinh sau đây mô tả: “ Nầy Kosi, Ta điều phục những ai đáng điều phục, khi thì ôn hòa, khi thì cứng rắn, khi thì vừa ôn hòa, vừa cứng rắn”. (A. II, 112) Do đó, Ngài được gọi là Bậc Điều Ngự Trượng Phu.

g. Thiên Nhân Sư

Ngài dạy dỗ về những vấn đề trong hiện tại, những vấn đề thuộc đời sau, và những mục đích tối hậu, tùy trường hợp thích đáng, cho nên Ngài là bậc Thầy. Một đoạn trong Niddesa diễn tả: “Đức Thế Tôn là bậc dẫn đạo đoàn lữ hành, người đưa kẻ lữ hành về đến nhà, đưa chúng vượt qua sa mạc sinh tử.” (Nd. I, 446)

Chư thiên và nhân loại là chỉ cho những kẻ tốt nhất, có khả năng tiến hóa nhất. Thậm chí nhờ tài giáo hóa của Ngài mà loài súc sinh may mắn được nghe diệu pháp, cũng hưởng được nhiều lợi lạc, được tái sinh vào những cảnh giới thuận tiện cho sự tiến hóa trong tương lai.

h. Phật

Ngài là đáng Giác Ngộ, là bậc trí tuệ tuyệt vời, đã tự mình giác ngộ và giác ngộ cho những kẻ khác cùng đạt đến mục đích trọn vẹn. Hoặc như Niddesa nói: “Ngài là đấng đã tìm ra chân lý, cho nên Ngài là Giác giả (Buddha); Ngài là đấng đánh thức chúng sinh, nên Ngài là Giác giả.” (Nd. I. 457). Do đó Ngài được gọi là Phật hay Bậc Giác Ngộ.

i. Thế Tôn

Thế Tôn (Bhagavant) là một danh từ có nghĩa kính trọng, tôn sung gán cho Ngài, được xem như cao cả nhất trong chúng sinh, là bậc được thế gian nhiệt thành tôn kính. Ngài còn được gọi là lưỡng túc tôn,vì giới hạnh và trí tuệ của Ngài đã đạt đến chỗ hoàn toàn viên mãn, nên được mọi loài tuyệt đối tôn sùng. Danh hiệu Thế Tôn không phải do cha mẹ đặt ra mà xuất phát từ sự giải thoát rốt ráo của những đấng Giác ngộ, do sự chứng đắc Chánh biến tri dưới cội Bồ-đề, nên Ngài được gọi là Thế Tôn. Ngài đã từ bỏ cả năm trăm nghìn thứ phiền não, đã đoạn trừ mọi khát ái, loại trừ mười bất thiện nghiệp, các lậu hoặc đã hoàn toàn đoạn tận, như bài kệ sau:

“ Từ bỏ tham, sân, si

Ngài không còn lậu hoặc

Ác pháp được tận trừ

Thế Tôn xứng tên gọi.”

Danh hiệu Phật ở đây chỉ kể có chín hiệu và ghép Vô thượng sĩ và Điều ngự trượng phu thành một. Thế nhưng, theo các Kinh Luận của Đại thừa thì danh hiệu của Phật được tính thành 10, như sau: 1. Như Lai; 2. Ứng Cúng; 3, Chánh Biến Tri; 4. Minh Hạnh Túc; 5. Thiện Thệ; 6. Thế Gian Giải; 7. Vô Thượng Sĩ; 8. Điều Ngự Trượng Phu; 9. Thiên Nhân Sư; 10. Phật, Thế Tôn. ¹⁵ Và Đại Trí Độ Luận lại tách Phật, Thế Tôn riêng ra; đến Phật là vừa đủ mười hiệu, còn Thế Tôn được xem như một tôn hiệu bao gồm đủ mười đức kể trên.

2. NIỆM PHÁP

Một người muốn tu tập về đề mục niệm pháp, hãy đi vào sống riêng biệt một mình và tưởng niệm những đức tính đặc biệt của pháp sư như sau: “Pháp được Thế Tôn khéo thuyết giảng, tự chướng ngay hiện tại, vượt ngoài thời gian, đến để mà thấy, có hiệu năng hướng thượng, được người trí chứng biết”. (M. I, 37)

Khéo thuyết giảng là giảng một cách lão luyện ở phần nhập đề, phần nội dung và kết luận, tất vả đều hoàn hảo. Hoặc, toàn bộ giáo pháp tốt đẹp ở chặn đầu đem lại an lạc bản thân, chặng giữa với định, tuệ, đạo và quả, tốt đẹp ở chặn cuối với Niết bàn. Lại nữa, khéo giảng vì pháp được tuyên bố một cách thích đáng không mâu thuẫn, không trái ngược. Vì những

———

¹⁵ Kinh Đại Bát Niết Bàn Đại Thừa, quyển 17 và 18.

pháp Ngài gọi là chướng ngại, thực sự là chướng ngại, những pháp Ngài gọi là giải thoát thực sự là giải thoát.

Thiết thực hiện tại: Vì pháp nầy được thấy bởi một con người cao quí đã xa lìa tham dục nơi bản thân mình, như đoạn kinh mô tả: “Nầy Bà-la-môn, khi một người bị tham chi phối, bị tham tràn ngập, tâm bị ám ảnh bởi cảm thọ đau khổ về tâm. Khi tham đã được trừ diệt, nó cảm thọ đau khổ về tâm. Khi tham đã được trừ diệt, nó không suy nghĩ hại mình, hại người, hại cả hai, và không cảm thọ đau khổ về tâm. Nầy Bà-la-môn, đây là pháp thiết thực hiện tại”. (A. I. 156). Hơn nữa, pháp nầy có thể trông thấy kết quả ngay trong hiện tại, nên gọi là thiết thực hiện tại.

Không có thời gian nghĩa là pháp nầy không có chậm trễ trong việc đem lại kết quả, nên gọi là không có thời gian. Hoặc, thay vì phải đợi một thời gian mới có kết quả, thì pháp nầy đem lại kết quả ngay tức khắc.

Đến để mà thấy, nghĩa là pháp nầy mời gọi người ta thẩm sát như sau: “Hãy đến đây mà thấy pháp nây”, cho nên gọi là “đến để mà thấy” (Ehipassika). Vì pháp xuất thế nầy hoàn toàn thuần tịnh như mặt trăng răng trên bầu trời không mây, như ngọc mani trên tấm vải tinh sạch. Lại nữa, pháp nầy mang tính chất hướng thượng, đưa đến đạo quả giác ngộ và Niết bàn.

Có khả năng hướng thượng, nghĩa là pháp này có thể dẫn dắt chúng sinh đến cảnh giới cao quý là Đạo quả giác ngộ Niết-bàn.

Được người trí chứng biết, nghĩa là pháp nầy được những người lợi căn, những bậc trí tuệ chứng biết. Pháp

nầy không thể thấy như người ta thấy một đóa hoa, mà chỉ thấy được trong tự tâm mình, nghĩa là chỉ có người trí mới kinh nghiệm được, chứ không thuộc lãnh vực của những kẻ ngu, như một bài kệ đã đề cập:

“ Người thực sự có trí

Thì thường xuyên tu tập

Niệm tưởng về chánh pháp

Tối thắng nhiều tiềm năng.”

3. NIỆM TĂNG

Một người tu tập niệm Tăng, nên đi vào độc cư tại những nơi thanh vắng để tưởng niệm những đức tính đặc biệt của đoàn thể Thánh chúng như sau: “Chúng đệ tử của Thế Tôn đã đi vào thiện đạo, trực đạo, chân đạo, chánh đạo, nghĩa là bốn đôi tám vị. Chúng đệ tử nầy của Thế Tôn đáng được cúng dường, cung kính chấp tay chào, là phước điền vô thượng của thế gian.” (A. III, 286).

Đi và thiện đạo, trực đạo, chân đạo, chánh đạo có nghĩa là đi vào con đường thánh thiện, con đường thẳng, con đường đúng đắn và con đường chân chánh. Lại nữa, con đường này là con đường là con đường trung đạo, từ bỏ hai cực đoan là hưởng thụ và ép xác, từ bỏ những tà vạy và lỗi lầm.

Bốn đôi tám vị, nghĩa là trong bốn thánh quả, mỗi quả có hai bậc như sau: Dự lưu hướng, Dự lưu quả; Nhất lai hướng, Nhất lai quả; Bất hoàn hướng, Bất hoàn quả; và A-la-hán hướng, A-la-hán quả.

Đáng được cúng dường, nghĩa là xứng đáng hưởng sự cúng dường của tín thí. Bởi vì những người cúng dường cho chúng Tăng sẽ được kết quả lớn như Pháp cú 107 nói:

“Dù trải một trăm năm

Thờ lửa tại rừng sâu

Chẳng bằng trong giây lát

Cúng dường bậc chân tu.”

Cung kính chấp tay chào, nghĩa là Chúng Tăng đáng được toàn thể thế gian cung kính chấp tay chào hỏi.

Là ruộng phước vô thượng của thế gian, nghĩa là Tăng chúng là đối tượng tuyệt hảo để cho chúng sinh gieo trồng phước đưc. VÌ các loại công đức của thế gian đưa đến an lạc hạnh phúc đều y cứ vào Thánh chúng để tăng trưởng, nên chúng tăng là ruộng phước vô thượng của thế gian. Khi hành giả tưởng niệm những đức tính đặc biệt của Tăng như thế, thì tâm hành giả sẽ không bị tham, sân, si chi phối, và dễ đưa đến an tịnh.

4. NIỆM GIỚI

Người muốn tu pháp niệm giới nên đi vào độc cư tại một nơi thanh vắng và tưởng niệm đến những loại giới khác nhau của chính mình:

- Nếu giới pháp mà người xuất gia hay tại gia đã lãnh thọ, không bị phá hủy ở chặng đầu, hay chặng cuối, như miếng vải bị xé rách ở hai đầu thì giới ấy gọi là không bị rách.

- Nếu giới không bị phá hủy ở chặng giữa, thì gọi là giới không bị lủng, như miếng vải bị đâm thủng ở giữa.

- Nếu học giới không bị vi phạm hai, ba lần liên tiếp, gọi là giới không bị vá.

- Nếu giới không bị phá cùng khắp, cách nhau từng

thời khoảng, thì gọi là giới không bị lốm đốm, như con bò có những đốm trên lưng.

Chính những giới ấy là nền tảng đưa đến giải thoát, vì chúng giải tỏa khỏi sự nô lệ do dục ái . Chúng được người trí tán thán. Chúng không liên hệ đến tham dục và tà kiến. Chúng có khả năng đưa đến thiền định.

Khi chuyên tâm vào việc niệm giới, hành giả có sự tôn trọng đối với học pháp. Vị nầy sống hòa hợp với những bạn đồng phạm hạnh, không sợ bị lương tâm cắn rứt. Vị nầy thấy sự sợ hãi trong những lỗi nhỏ nhặt, đạt đến long tin viên mãn. Vị nầy sẽ sống an lạc, dù không đạt được đạo quả nào cao hơn, thì cũng đang trên đường tiến đến những thiện thú tươi đẹp. Thế nên:

“ Người thật sự có trí

Sẽ thường xuyên niệm giới.

Vì việc này tốt đẹp,

Có công đức lớn lao.”

5. NIỆM THÍ

Người muốn tu tập niệm thí nên phát tâm bố thí một cách tự nhiên, thường san sẻ những gì mình có khi gặp người khác đến xin. Một người thường bố thí thì được nhiều người thân cận và mến mộ. Người nầy sẽ an ổn khi sống tại một trú xứ với suy nghĩ: “Ta an trú với tâm không bị ô nhiễm bởi tham.” Hay “Ta thích thú trong sự từ bỏ, ta vui mừng được cơ hội ban phát cho người nghèo thiếu một ít tài vật của chính mình.” Khi một Tỳ kheo chuyên tâm niệm tưởng về bố thí, hành xử phù hợp với tâm từ bi, và niệm vô úy, và do đó, sẽ hưởng được nhiều an lạc.

6. NIỆM THIÊN

Người muốn tu tập niệm thiên cần phải đi vào độc cư để tưởng niệm về chư thiên, và tin rằng: “Có chư thiên thuộc cõi tư thiên vương, chư thiên thuộc cõi Tam thập tam v.v… và chư thiên ấy có giới… đa văn, bố thí, tuệ trí, đồng thời trí tuệ ấy cũng có ở nơi ta”. Khi hành giả niệm tín, thí, giới, văn, tuệ của chư thiên, rồi liên tưởng mình cũng có đức tính ấy, thì tâm hành giả sẽ không bị tham, sân, si ám ảnh.

Tóm lại, một Tỳ kheo chuyên tâm niệm thiên sẽ được chư Thiên thương tưởng, nếu không đắc quả gì cao, thì ít nhất cũng hướng đến một cảnh giới tốt đẹp.

Nói chung, lục niệm vừa kể là đối tượng đanh cho các Tỳ kheo tu tập. Khi hành giả quyết chí chuyên niệm về một trong những đề mục ấy, cần phải sống độc cư tại một nơi thanh vắng, dốc hết tâm tư suy nghĩ về những đức tính tốt đẹp của đề tài mình đã chọn. Nhờ đó chuyên chú vào đề mục với những tính chất tốt đẹp, tâm hành giả sẽ dần dần loại trừ các cấu uế và trở nên thanh tịnh, tạo điều kiện để chứng đạt các thiền chứng. Ngoài ra, một cư sĩ nếu giới thanh tịnh, tạo điều kiện để chứng đạt các thiền chứng. Ngoài ra, một cu sĩ nếu giới thanh tịnh, cũng có thể tu tập sáu pháp nầy, nhờ đó các triền cái sẽ lắng xuống, tâm trở nên an lạc, trí tuệ sẽ phát triển, hướng đến những kết quả tốt đẹp trong đời sống hiện tại.