Thanh tịnh đạo luận toản yếu

Chương 9: Định - mô tả

Chương 9

ĐỊNH-MÔ TẢ

A. BỐN LOẠI THỰC PHẨM

Bây giờ, đến phần trình bày sự tu tập bất tịnh tưởng đối với thức ăn. Thông thường, thức ăn được chia thành bốn loại sau đây:

1. Đoàn thực ( thức ăn vật chất)

2. Xúc thực.

3. Tư niệm thực ( hành thực)

4. Thức thực.

Ở đây, thức ăn có công dụng nuôi sống: Đoàn thực nuôi thân thể vật chất. Xúc thực, nuôi ba cảm thọ ( lạc,khổ và bất khổ bất lạc). Hành thực, nuôi sự tái sinh trong ba cõi hữu. Còn Thức thực, nuôi danh sắc vào lúc tái sinh.

Khi có Đoàn thực thì có chấp thủ, đem lại nguy hiểm.

Khi có Xúc thực thì có ái, đem lại nguy hiểm.

Khi có Hành thực thì có tái sinh, đem lại nguy hiểm.

Khi có Thức thực thì có kiết sinh ( nối kết với sự tái sinh) đem lại nguy hiểm.

Trong kinh ví dụ chúng ta phải nhờ thức ăn đoàn thực để nuôi thân xác nầy chẳng khác gì một người phải ăn thịt con mình để vượt qua bãi sa mạc hoang vu²⁰.

Một người muốn tu tập quán bất tịnh về thức ăn, cần phải học thuộc đề mục thiền nây, rồi tìm một nơi vắng vẻ, sống độc cư,để quán tưởng mười khía cạnh bất tịnh của thức ăn sau đay: Ra đi, tìm kiếm, sử dụng,sự tiết lậu, chỗ chứa, vật không tiêu hóa, vật được tiêu hóa, kết quả, sự tuông ra, sự vấy bẩn.

1. Sự ra đi: Một người dù đã xuất gia, sống trong một giáo phái cao cả, vẫn phải cần đến thức ăn để duy trì đời sống.

2. Tìm kiếm: Do vậy, người ấy hằng ngày tay cầm bát đi lang thang từ nhà này đến nhà khác như một kẻ ăn mày, để nhận lấy thức ăn từ những thí chủ hảo tâm.

3. Sử dụng: Nhưng đến lúc sử dụng, thức ăn đã mất hết màu sắc và hương vị nguyên sơ của nó.

4. Sự tiết lậu: Thức ăn ấy khi nuốt khỏi cổ, các dịch vị sẽ tiết ra để tiêu hóa nó, bấy giờ nó đã trở thành một thứ đáng buồn nôn.

5. Chỗ chứa: Nơi chứa đựng nó chẳng khác gì một

———

²⁰ Tương ưng II, 98

thùng chứa phân đã mười năm, hoặc sáu, bảy mươi năm không rửa, hoặc sáu, bảy mươi năm không rửa, nếu người ấy sống đến 70-80 tuổi.

1. Không tiêu hóa: Nếu không được tiêu hóa, trộn lẫn với những thức ăn còn lại hôm trước, trở thành một thứ đáng gớm ghiếc, và là nguyên nhân gây ra bệnh hoạn.

2. Được tiêu hóa: Nếu nó được tiêu hóa, nó sẽ sản xuất ra đủ thứ dơ dáy gồm tóc, lông, răng, móng v.v…

3. Kết quả: Khi nó được tiêu hóa, nó sản xuất đủ thứ dơ dáy gồm tóc, lông…, Khi nó không được tiêu hóa thì nó phát sinh một trăm thứ bệnh khởi đầu là bệnh ngứa ngáy…

4. Sự tuôn ra: Khi nuốt vào, nó được nuốt vào cùng với một đám đông tụ hợp vui vầy, nhưng khi tuôn ra, nó được tiết trong quạnh quẽ cô đơn.

5. Sự vấy bẩn: Vào lúc sử dụng nó, hành giả làm bẩn tay, môi, lưỡi, và những thứ nầy trở nên gớm ghiếc, vì dính đầy thức ăn.

Đó là tóm tắt về mười tính chất bất tịnh của thức ăn mà luận chủ đã quảng diễn khá phong phú.

Khi hành giả vận dụng “tầm” và “tứ” quán sát mười khía cạnh bất tịnh như trên, thì tính chất đáng ghê tởm của thức ăn hiện rất rõ nơi hành giả. Nhờ đó, tâm hành giả sẽ dễ dàng tập trung ở định cận hành. Và nếu chưa chứng được mục tiêu bất trong đời nầy, ít nhất vị ấy cũng hướng đến một thiện thú tốt đẹp.

B. BỐN ĐẠI CHỦNG

Những kinh chuyên trình bày về bốn đại gồm có các kinh chủ yếu sau đây: Kinh Đại niệm xứ (Mahàsatipatthàna, D. II, 294), Tượng tích dụ đại kinh

(Mahàhatthipàdùpamà, M. I, 184), Kinh Giáo giới La Hầu La (Ràhulovàda, M. I. 421) và Kinh Giới phân biệt (Dhàtuvibhanga, M.III, 240).

Kinh Đại Niệm xứ dành cho hạng người lợi căn, trình bày vắn tắt phương pháp thiền quán bốn đại chủng như sau: “Nầy các Tỳ kheo, như một đồ tể thiện xảo hay đệ tử người đồ tể, sau khi giết một con bò, và ngồi ở ngã tư đường, xẻ nó ra thành từng miếng, cũng vậy, một Tỳ kheo quán sát thân nầy, dù đặt như thế nào, sửu dụng như thế nào cũng chỉ gồm có bốn đại: Trong thân nầy, đây là địa đại, thủy đại, hỏa đại và phong đại”. (D.II, 294).

Một cư sĩ hay một Tỳ kheo khi chưa tu tập phương pháp phân tích về tứ đại, thì thường thấy bản thân mình là một con người, một chúng sinh hay một tự ngã; nhưng khi Tỳ kheo ấy đã phân tích thân nầy cặn kẽ, thì cái tưởng về chúng sinh sẽ biến mất, mà chỉ còn thấy một khối vật chất gồm bốn đại chủng mà thôi.

Ngoài bản kinh kể trên mô tả vắn tắt dành cho hạng người lợi căn, ba kinh còn lại trình bày tương đối tỉ mỉ về bốn đại, dành cho hạng người bình thường, như kinh Giới Phân biệt mô tả:

1. Địa đại ở bên trong: “Nầy chư hiền, thế nào là địa đại ở bên trong?- Bất cứ cái gì ở nội thân thuộc cá nhân, thô phù kiên cứng, bị chấp thủ, như tóc, lông, răng, móng, da, thịt, gân, xương, tủy, thân, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột, bao tử, phân và bất cứ vật gì khác, thuộc thân, thuộc cá nhân, thô phù, kiên cứng, bị chấp thủ, đây gọi là nội địa giới (M. I.185).

2. Thủy đại ở bên trong: “Và chư hiền, thế nào là thủy giới ở bên trong? Cái gì thuộc nội thân, thuộc cá nhân, thuộc nước, thuộc chất lỏng, bị chấp thủ như mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, mỡ da, nước mắt, nước miếng, nước mũi, nước khớp xương, và nước tiểu, và bất cứ thừ gì khác thuộc nội thân, thuộc cá nhân, thuộc nước, thuộc chất lỏng, bị chất lỏng, bị chấp thủ, đây gọi là nội thủy giới (M. I. 187)

3. Hỏa đại ở bên trong: “Và chư hiền, thế nào là nội hỏa giới? Cái gì thuộc nội thân, thuộc cá nhân, thuộc lửa thuộc chất nóng, bị chấp thủ, cái gì khiến cho thân thể nóng lên, thiêu đốt, biến hoại, cái gì khiến cho những vật được ăn uống, nhai nếm có thể khéo tiêu hóa, hay tất cả những gì khác thuộc về nội thân, thuộc cá nhân, thuộc lửa, thuộc chất nóng, bị chấp thủ; đây gọi là nội hỏa giới (M. I. 188).

4. Phong đại ở bên trong: “Và này chư hiền, thế nào là nội phong giới? Cái gì thuộc về nội thân, thuộc cá nhân, thuộc gió, thuộc về động tánh, bị chấp thủ, nghĩa là gió thổi lên, gió thổi xuống, gió trong bụng, gió trong ruột, gió thổi qua các chân tay, hởi thở vô, hơi thở ra, hay bất cứ cái gì khác thuộc nội thân, thuộc cá nhân, thuộc gió, thuộc tánh động, bị chấp thủ, đây gọi là nội phong giới (M. I. 188)

Đối với những người lợi căn thì có thể quán sát về tứ đại ngay trong mình như sau:

“Trong thân nầy, cái gì thuộc chất cứng, thô là Địa đại (giới).

Cái gì thuộc chất lỏng, chảy được, làm cho dính liền, là Thủy đại.

Cái gì làm cho chín, làm cho nóng, là Hỏa đại.

Cái gì duy trì hay chuyển động là Phonh đại”.

Nghĩa là quán thân nầy như là tứ đại mà thôi, chứ không phải là một chúng sinh, và không có tự ngã.

Khi hành giả nỗ lực bằng cách đó, thì không bao lâu định cận hành sẽ sinh khởi, được tăng cường bởi tuệ, soi sáng sự phân loại của các đại chủng, nhưng chưa đạt đến định an chỉ, vì các đối tượng của nó là những đặc tính cá biệt.

Thế nhưng, nếu hành giả là hạng người thuộc căn cơ ình thường, thì nên tu tập đề mục thiền nầy theo bốn cách: 1. Lược thuyết các thành phần; 2. Quảng thuyết các thành phần; 3. Lược thuyết về các đặc tình; 4. Quảng thuyết về các đặc tính.

1. Lược thuyết các thành phần ( các thành phần nầy sẽ nói rõ ở phần Quảng thuyết)

Ở đây hành giả phân tích ngắn gọn như sau: “ Cái gì có tính chất kiên cứng, thuộc địa đại, gồm có hai mươi thành phần. Cái gì có tính chất dính liền thuộc thủy đại, gồm mười hai thành phần. Cái gì làm cho chín, thuộc hỏa đại, gồm có bốn thành phần. Cái gì có tính chất duy trì, thuộc phong đại, gồm có sáu thành phần”.

Như vậy, toàn bộ tứ đại gồm có tất cả bốn mươi hai thành phần. Khi hành giả phân tích chúng như vậy, chúng sẽ trở nên rõ rệt, và nhờ tác ý nhiều lần định cận hành sẽ khởi lên nơi hành giả.

2. Quảng thuyết các thành phần

Hành giả phân tích về bốn đại chủng nên dùng ba mươi hai vật bất tịnh làm đối tượng để phân tích. Nhưng điểm khác nhau là ở đây phân tích ba mươi hai vật nầy về phương diện bất tịnh.

Trong ba mươi hai vật này địa đại gồm có hai mươi thành phần: tóc, lông, răng, móng, da, thịt, gân, xương, tủy, thận, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột non, ruột già, bao tử, phân, não.

Thủy đại gồm có mười hai thành phần: Mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, mỡ nước, nước mắt, nước dãi, nước mũi, nước khớp xương, nước tiểu.

Hỏa đại có bốn yếu tố: Cái làm cho nóng, cái làm cho chín, cái làm cho biến đổi và cái làm cho tiêu hóa. Cùng lúc hành giả tác ý đến các vật bất tịnh tóc, lông v.v…, cần phải chú tâm đến bốn yếu tố thuộc Hỏa đại như trên.

Phong đại gồm sáu yếu tố: Sự chuyển động đi lên, sự chuyển động đi xuống, sự chuyển động trong bụng, sự chuyển động trong ruột, sự chuyển động ngang tứ chi và hơi thở ra. Đó là cách chú tâm về phong đại theo sáu thành phần: Đồng thời cũng tác ý đến thân thể qua sáu thành phần thuộc phong đại trên đây.

3. lược thuyết về các đặc tính

Nếu đã tác ý về các thành phần của tứ đại như trên, mà chưa đạt được mục đích thì hành giả hãy tác ý một cách tóm lược về các đặc tính của chúng như sau:

“ Cái gì có tính chất cứng là thuộc Địa đại,

Cái gì có tính chất dính liền là thuộc Thủy đại,

Cái gì có tính chất làm cho chín là thuộc Hỏa đại,

Cái gì có tính chất bành trướng là thuộc phong đại.”

Đó là nói sơ lược về các đặc tính của bốn đại.

4. Quảng thuyết về thuyết các đặc tính

Nhưng nếu đề mục thiền ấy vẫn chưa đạt được thành công thì hành giả hãy tác ý một cách tỉ mỉ theo mười ba cách sau đây: a. Về ý nghĩa danh từ; b. Theo từng nhóm; c. Bằng những vi tế; d. Do đặc tính; đ. Do sự phát sinh; e. Về khía cạnh di động; g. Về tính chất khả phân và bất khả phân; h. Về giống và khác; i. Về phân định trong ngoài, k. Về sự bao gồm; 1. Về điều kiện; m. Về sự thiếu phản ứng tâm thức; n. Về sự phân tích các duyên (điều kiện).

a. Về phương diện ý nghĩa: Nếu một cách tổng quát thì bốn đại chủng đều là giới (dhàtu) mang tính chất đau khổ. Nhưng nói theo cách phân biệt thì cái gì trải ra gọi là địa; cái gì trôi chảy gọi là thủy; cái gì làm cho nóng, gọi là hỏa, cái gì chuyển động gọi là phong.

b. Theo từng nhóm: Trong 32 vật bất tịnh được chia thành hai nhóm, nhóm địa đại gồm hai thành phần và nhóm thủy đại gồm mười hai thành phần.

c. Bằng những vi thể: Trong thân ta, địa đại kể như đã nghiền thành bụi nhỏ như cỡ vi trần; nó được kết hợp với thủy đại, được duy trì bằng hỏa đại, và được tăng tưởng nhờ phong đại.

d. Về đặc tính: Địa đại có đặc tính cứng; Thủy đại có đặc tính chảy; Hỏa đại có đặc tính nóng; và Phong đại có đặc tính bành trướng.

đ. Về nguồn gốc phát sinh: Trong 32 vật gồm địa đại và thủy đại là do thời sinh và tâm sinh; hỏa đại làm tiêu hóa thức ăn, là nghiệp sinh; phong đại, tức hơi thở là tâm sinh.

e. Về khía cạnh dị đồng: Bốn đại chủng tuy đặc tính, nhiệm vụ và tướng trạng khác nhau, nhưng chúng cùng có chung một đặc tính là thuộc về sắc pháp.

g. Về tính khả phân và bất khả phân: Bốn đại có thể phân tích riêng theo đặc tính của chúng, đó là tính khả phân; nhưng chúng cùng gồm chung trong bốn phương diện: màu, mùi, vị và dưỡng chất, đó là tính bất khả phân.

h. Về phương diện giống và khác: Mặc dù chúng cùng chung với sắc pháp nhưng hai đại địa và thủy có tính nặng, hai đại hỏa và phong có tính nhẹ. Đó là chỗ khác nhau của chúng.

i. Về phân định trong ngoài: Bốn đại ở nội giới làm cơ sở cho thức tồn tại, còn bốn đại ở ngoại giới thì làm đối tượng cho thức nhận biết.

k. Về sự bao gồm: Địa đại do nghiệp sinh được gồm chung với những đại do nghiệp sinh khác. Cũng thế, những đại do thức sinh được gồm chung với nhau.

l. Về phương diện điều kiện: Địa đại được giữ lại nhờ nước, được duy trì bởi lửa, và bành trướng nhờ phong. Như vậy, các đại đều là nhân duyên cho nhau, đại nầy làm điều kiện cho đại khác tồn tại.

m. Về sự thiếu phản ứng ý thức: Địa đại không biết “ ta là địa đại”, hoặc “ ta là điều kiện cho các đại khác tồn tại”. Đó là tính chất không có phản ứng ý thức của chúng.

n. Về sự phân tích các duyên ( điều kiện): có bốn duyên cho bốn đại chủng, đó là: nghiệp, thức, dưỡng chất, và nhiệt độ ( thời tiết). Nghiệp là sinh duyên cho những gì nghiệp sinh, và là thân y duyên cho những cái còn lại. Thức là sinh duyên cho những gì do thức sinh, và là hậu sinh duyên, hữu duyên, bất ly khứ duyên cho những thứ còn lại. Dưỡng chất và Nhiệt độ cũng tương tự như hai loại trên.

LỢI ÍCH CỦA PHÁP MÔN NÀY

Vị Tỳ kheo chuyên phân tích về bốn đại thì dễ thấu hiểu được tính không của các pháp, do đó có thể đoạn trừ được cái tưởng về chúng sinh, về tự ngã, nhiếp phục được sự sợ hãi, dứt được niệm ưa ghét. Nếu không đạt được Niết bàn hiện tại, thì cũng hướng đến một thiện thú tốt đẹp trong tương lai. Vị nầy thường có được năm viện lợi ích sau đây:

(1). An trú trong giới luật của bậc thánh.

(2). Trí tuệ khai phát, thấy đúng chân tướng của các sự vật.

(3). Có thể đạt được thần túc thông, như một thân hiện ra nhiều thân.

(4). Bảo đảm một cuộc sống tốt đẹp sau khi tái sinh trong cõi dục giới, hoặc sinh vào phạm thiên giới.

(5). Có thể đạt được diệt thọ tưởng định ngay trong hiện tại.

Đó là năm lợi ích của người tu tập về pháp môn phân tích bốn đại chủng

Chương 10: Định - các thần thông

Chương 10

ĐỊNH-CÁC THẦN THÔNG

1. THẦN TÚC THÔNG

Sau phần mô tả về bốn đại chủng là nói về các loại thần thông. Ở đây, trước hết bàn về Thần túc thông.

Hành giả muốn thực hiện các năng lực thần thông cần phải hoàn tất tám thiền chứng về các đề mục thiến khởi từ đề mục đất và cuối cùng là đề mục màu trắng. Đồng thời vị ấy còn phải tăng sáu pháp hỗ trợ sau đây:

Tăng cường Tín để tâm khỏi dao động.

Tăng cường Tấn để tâm khỏi giải đãi.

Tăng cường Niệm để tâm khỏi lơ đễnh (thất niệm).

Tăng cường Định để tâm khỏi trạo cử.

Tăng cường Tuệ để tâm khỏi mê muội.

Tăng cường Quán chiếu để tâm khỏi bị lung lạc (bởi phiền não).

Đó là sáu pháp hỗ trợ làm cho tâm trở nên bất động.

Ngoài ra, còn có tám pháp khác dùng để yểm trợ thần thông như sau:

(1). Tâm được định tĩnh nhờ định tứ thiền;

(2). Tâm được thuần tịnh nhờ tách rời các triền cái;

(3). Tâm được trong sáng nhờ vượt qua tầm;

(4). Tâm không lỗi lầm nhờ không có các ác dục;

(5). Tâm được vô nhiễm nhờ các cấu uế biến mất;

(6). Tâm được nhu nhuyến nhờ sự tự chủ;

(7). Tâm dễ sử dụng nhờ quyết tâm;

(8). Tâm vững chắc nhờ sự tu tập đã viên mãn.

Thông thường bản luận chia Thần túc thông thành mười loại, như sau: 1, Thần thông do quyết định; 2. Thần thông bằng biến hóa; 3. Thần thông bằng thân ý sinh; 4. Thần thông bằng sự can thiệp của trí; 5. Thần thông bằng sự can thiệp của định; 6. Thần thông của các thánh giả; 7. Thần thông do nghiệp; 8. Thần thông do công đức; 9. Thần thông do kỹ thuật; 10. Thần thông do nỗ lực đúng. Đó là mười loại thần thông.

1. Thần thông do quyết định: chẳng hạn hành giả quyết định biến một thân mình thành cả trăm, nghìn thân khác.

2. Thần thông do biến hóa: Hành giả từ bỏ hình dáng thông thường và biến thành một cậu bé hay một con rắn.

3. Thần thông do thân ý sinh: Hành giả dùng mãnh lực của Tâm tạo ra một thân người theo ý đồ của mình.

4. Thần thông do sự can thiệp của trí: Hành giả vận dụng trí tuệ đoạn trừ các lậu hoặc, đắc A-la-hán quả, đó là thần thông do trí can thiệp.

5. Thần thông do sự can thiệp của định: Như trường hợp tôn giả Xá lợi Phất đang ngồi nhập định ngoài trời vào lúc đêm trăng, bỗng có một các quỉ đến đánh vào đầu tôn giả vang tiếng như sấm nổ, nhưng tôn giả chẳng hề hấn gì cả. Đó là thần thông do định can thiệp.

6. Thần thông của các bậc thánh: Hành giả có tâm thản nhiên đối với những gì đáng ghê tởm mà không ghê tởm, đó là thần thông của thánh giả.

7. Thần thông do quả báo của nghiệp: Như trường hợp chư thiên hay các loài chim bay đi trong không trung, đó là thần thông do nghiệp.

8. Thần thông do công đức: Như trường hợp Chuyển Luân Vương du hành tự tại trong không gian, đó là thần thông do những công đức.

9. Thần thông do kỹ thuật: Như trường hợp những thầy phù thủy dùng bùa chú có thể bay đi trong không trung, đó là thần thông do kỹ thuật.

10. Thần thông do nỗ lực đúng: Như hành giả nỗ lực tu tập mà đạt được giải thoát, hay bất cứ người học nghề gì, do nỗ lực tối đa mà học tập thành nghề; đó là thần thông do nỗ lực đúng đắn.

Trong mười loại thần thông kể trên, chỉ có thần thông do quyết định, do biến hóa và thân ý sinh là thực sự được gọi là thần thông mà thôi.

Bây giờ, để trình bày về những phương diện khác nhau của loại thần túc thông nầy, ở đây, nếu trích dẫn một đoạn kinh văn như sau: “Vị ấy một thân hóa thành nhiều thân, nhiều thân trở thành một thân. Vị ấy hiện ra rồi biến mất, hoặc đi ngang qua tường, qua vách núi, qua những chỗ kín bít không trở ngại như qua hư không. Vị ấy độn thổ rồi trồi lên mặt đất thư thể là ở trong nước; hoặc đi trên nước như đi trên đất. Vị ấy ngồi kiết già mà đi trên hư không như con chim, với bàn tay vị ấy sờ chạm mặt trăng, mặt trời, và những vật có đại oai lực như thế. Vị ấy thực hiện việc làm chủ thân xác cho đến tận Phạm thiên giới”. (D I, 77)

Muốn thực hiện được các phép thần thông như trên đây, hành giả trước hết phải hoàn tất các vấn đề sau: 1. Bốn cấp thiền; 2. Bốn yếu tố căn bản; 3. Tám bước; 4. Mười sáu trợ duyên và; 5. Trí quyết định.

1. Về bốn cấp thiền: Như tôn giả xá lợi phất đã trình bày: “Sơ thiền, cõi phát sinh do viễn ly; Nhị thiền, cõi của hỷ lạc; Tam thiền, cõi của xả và lạc; Tứ thiền, cõi của sự chứng đắc các thần thông”. (D. II. 205)

2. Bốn yếu tố căn bản: Định do dục và sự quyết tâm; Định do tinh tấn và sự quyết tâm; Định do thanh tịnh tự nhiên và sự quyết tâm; Định do trạch pháp và sự quyết tâm.

3. Tám bước: Y chỉ vào dục đạt được định, nhưng dục khác, định khác (bước 1-2); y chỉ vào tinh tấn đạt được định, nhưng tinh tấn khác, định khác (bước 3-4); Y chỉ vào tâm (niệm) đạt được định, nhưng tâm khác,

định khác (bước 5-6); Y chỉ vào trạch pháp đạt được định, nhưng trạch pháp khác, định khác (bước 7-8).

4. Mười sáu trợ duyên: Tâm không chán nản nên không bị giải đãi làm dao động. Tâm không mừng rỡ nên không bị trạo cử làm dao động. Tâm không đam mê thì không bị tham dục làm dao động. Tâm không oán ghét thì không bị ác ý làm dao động. Tâm độc lập thì không bị tà kiến làm dao động. Tâm không dính mắc thì không bị tham lam làm dao động. Tâm giải thoát thì không bị ngũ dục làm dao động. Tâm không trói buộc (vì cấu uế) thì không bị cấu uế làm dao động. Tâm không còn rào ngăn thì không bị rào ngăn cấu uế làm dao động. Tâm không chuyên nhất thì không bị cấu uế sai biệt làm dao động. Tâm tăng cường với tín, thì không bị nghi ngờ làm dao động. Tâm tăng cường bởi tấn, thì không bị uể oải làm dao động. Tâm tăng cường bởi niệm thì không bị lơ đễnh làm dao động. Tâm tăng cường bởi định, thì không bị tán loạn làm dao động. Tâm tăng cường bởi tuệ thì không bị si mê làm dao động, Tâm quán chiếu thì không bị bong tối vô minh làm dao động. Đó là mười sáu trợ duyên đưa đến chứng đắc thần thông (Ps. II, 206).

5. Trí quyết định: Hành giả nhập thiền về phương diện thắng trí và xuất thiền, rồi quyết định như sau: “Ta háy biến ra 100, ta hãy biến ra 100”. Đó là trí quyết định. Có các trường hợp tiêu biểu như sau:

a/ Một thân biến thành nhiều thân: Hành giả muốn thực hiện phép thần thông nay, hay các phép thần thông khác, cần phải vận dụng các pháp trợ duyên đã kể trên,

rồi dùng ý chí quyết định: “Ta hãy biến ra nhiều thân.”, rồi biến ra nhiều thân. Đó là trường hợp tôn giả Cùla-panthaka, như trong luận đã kể. “P. s. II, 207”. Tôn giả vốn tối dạ, học cả bốn tháng trời mà không thuộc một bài kệ, người anh thầy định đuổi thầy ra khỏi tu viện, đức Thế Tôn thương tình, đưa thầy một miếng giẻ bắt thầy lau bụi. Nhưng lau được một ít lâu, miếng giẻ bắt đầu thành màu đen, Thầy nghĩ rằng: “Miếng vải vốn sạch, không có gì quấy ở nó, chỉ có chấp ngã là sai lầm”, nhờ thế thầy đã đắc thiền chứng, và đạt được thần biến, một thân hiện ra nhiều thân.

b/ Phép tang hình- làm cho biến mất: Hành giả muốn thực hiện phép thần biến hình nầy thì phải xuất khỏi thiền căn bản và tác ý như sau: “Ánh sáng nầy hãy trở thành bóng tối”, hoặc “Vật không bị che khuất nầy phải bị che khuất”. Thế là vật ấy sẽ khuất dạng không ai còn trông thấy nữa.

c/ Phép thần thông đi ngang qua vách, qua tường, qua núi, không bị trở ngại như đi trên hư không: Hành giả muốn thực hiện phép thần biến nầy cần phải đắc thiền về xứ hư không và xuất thiền, rồi tác ý đến bức tường, bức vách như sau: “Hãy hiện ra hư không”, thì nó sẽ trở thành hư không. Tuy nhiên, nếu núi hay vách tường đó bị một vị thần thông tạo ra trước, thì phép thần thông sau không thể hư vô hóa nó được, mà phải đi tránh qua nó.

d/ Phép thần thông độn thổ, rồi trồi lên: Một hành giả muốn thực hiện phép nầy thì phải đắc thiền về biến xứ nước, rồi xuất khỏi thiền ấy, và quyết định rằng:

“Đất đai vùng nầy hãy biến thành nước.” Thế là đất đai vùng ấy đều hóa thành nước, và vị nầy có thể lặn xuống, trồi lên khỏi mặt đất như ở trong nước. Nhưng chỉ có vị nầy làm được thế, còn những người khác vẫn phải đi bộ trên đất ấy, vì đất vẫn nguyên trạng là đất.

e/ Phép thân thông làm cho nước đông cứng: Hành giả muốn thực hiện phép thần biến nầy cần phải đắc thiền biến về đất , rồi xuất thiền, và quyết định: “Nước ở tại chỗ nầy hãy biến thành đất”, thế là nước biến thành đất, và vị nầy có thể đi trên đó. Hơn nữa, vị nầy còn có thể biến nước ra ngọc, vàng, cây, đá v.v…, nếu vị nầy muốn.

f/ Phép thần thông bay trên hư không: Hành giả muốn thực hiện phép nầy cần phải đắc thiền về biến xứ đất, rồi quyết định: “Hãy có đất”, thế là đất hiện ra, và vị nầy có thể du hành trên ấy, nhưng vị nầy phải là người đã đắc thiên nhãn, để có thể tránh được những chướng ngại vật như núi, cây v.v…, trên đường đi.

g/ Phép thần thông dùng bàn tay rờ mặt trăng, mặt trời: Phép thần biến nầy thực hiện được nhờ đắc thiền và tâm tự lại, chứ không cần phải đắc thiền bằng một biến xứ nào đặc biệt. Vị nầy tác ý đến mặt trời, mặt trăng, và quyết định với trí: “Nó hãy ở trong tầm tay ta”, thế là mặt trăng, mặt trời nằm ngay trong tầm tay, và vị nầy có thể dùng tay sờ mặt trăng, mặt trời.

h/ Phép thần thông nhỏ biến thành lớn, lớn biến thành nhỏ: Con độc long Nandopananda ỷ mình có thần thông đã biến thành vật khổng lồ nằm trong khoanh núi Tu Di 14 vòng, rồi tung bụi mù mịt để gây trở gại cho đoàn du

hành có đức Phật và Thánh chúng. Do đó Phật đã bảo tôn giả Mục Kiền Liên dùng thần lực hàng phục nó. Cuối cùng, nó đã bị chinh phục, và xin quy y Phật.

i/ Phép thần thông rút hay tăng đường đất-làm cho xa trở thành gần hay gần thành xa: Hành giả muốn thực hiện phép nầy cần phải là người đã làm chủ được thân xác, và nếu muốn đi trên cõi Phạm thiên, liền quyết định: “Cõi Phạm thiên hãy đến gần đây”, thế là nó đến gần. Hoặc đối với một chỗ rất gần nếu muốn nó xa, liền quyết định: “Chỗ này hãy cách xa ra”, thế là chỗ ấy cách xa đến một mức độ mà hành giả muốn.

k/ Phép thần thông biến ít thành nhiều: Tôn giả Mục Kiền Liên đã thực hiện phép nầy như kinh Bổn Sinh đã kể (Ja. I, 348). Có khi, đức Thế Tôn cũng từng biến một tô cháo, đủ cho cả trăm chúng dùng một bữa no nê.

Ngoài ra, còn có các phép thần thông như biến nặng thành nhẹ, biến nhẹ thành nặng, hoặc biến mình thành một con voi hay một em bé, như trường hợp Đề Bà Đạt Đa đã làm (Vin. II, 185).

Chương X nầy bàn về Thần túc thông, đến đây là kết thúc.

Chương 11: Định - các thần thông (tiếp theo)

Chương 11

ĐỊNH- CÁC THẦN THÔNG

(tiếp theo)

THIÊN NHĨ THÔNG

Bây giờ đến việc mô tả về Thiên nhĩ thông, ta có thể dẫn đoạn kinh sau đây là căn cứ: “Vị ấy dẫn tâm, hướng tâm đến Thiên nhĩ thông. Với Thiên nhĩ thuần tịnh, siêu nhân, vị ấy nghe cả hai loại âm thanh, âm thanh của Chư thiên và âm thanh của loài người, xa cũng như gần.” (D. I, 79)

Thiên nhĩ thông: tức là tai như của chư Thiên vì chư Thiên có khả năng nghe được đối tượng âm thanh dù cách rất xa, do họ đã giải thoát khỏi các cấu uế.

Thuần tịnh: Thiên nhĩ nầy hoàn toàn trong sạch, không có cấu uế.

Siêu nhân: vượt khỏi phạm vi của loài người.

Hành giả muốn thực hiện phép thần thông nầy cần

phải đạt được thiền chứng căn bản về thắng trí, rồi xuất định và tác ý đến các âm thanh thô ở xa mà tầm tai có thể nghe được, như tiếng chuông, tiếng trống trong tu viện, hay tiếng sư tử trong rừng sâu. Thế rồi, vị ấy tuần tự tác ý đến những loại âm thanh vi tế, xa xôi ở bốn phương trời. Bấy giờ diễn tiến bốn hoặc năm tốc hành tâm xảy ra. Ba hay bốn tâm đầu là giai đoạn chuẩn bị gồm có tâm chuẩn bị, tâm cận hành, tâm thuận thứ, và tâm chuyển tánh thuộc dục giới, còn tâm thứ thứ năm là tâm an chỉ thuộc thiền thứ tư ở Sắc giới. Hành giả định giới hạn từ một tu viện, đến một khu làng, dần dần đến cả thế giới hay xa hơn nữa, tất cả âm thanh trong phạm vi ấy đều nghe được, nếu hành giả tác ý đến nó. Đây là cách hành giả nới rộng tâm thiên nhĩ từng phạm vi.

THA TÂM THÔNG

Giải thích về Tha tâm thông, kinh văn viết như sau: “ Vị ấy dẫn tâm, hướng Tâm đến Tha tâm thông. Vị ấy dùng tâm của mình thâm nhập vào tâm của các chúng sinh khác, và hiểu chúng như sau:

1. Tâm có tham biết là tâm có tham;

2. Tâm không tham biết là tâm không tham;

3. Tâm có sân biết là tâm có sân;

4. Tâm không sân biết là tâm không sân;

5. Tâm có si biết là tâm có si;

6. Tâm không có si biết là tâm không có si;

7.Tâm chật hẹp biết là tâm chật hẹp;

8. Tâm tán loạn biết là tâm tán loạn;

9.Tâm đại hành biết là tâm đại hành;

(10)Tâm không đại hành biết là tâm không đại hành;

(11) Tâm hữu thượng biết là tâm hữu thượng;

(12) Tâm vô thượng biết là tâm vô thượng;

(13) Tâm định tĩnh biết là tâm định tĩnh;

(14) Tâm không định tĩnh biết là tâm không định tĩnh;

(15) Tâm giải thoát biết là tâm giải thoát;

(16) Tâm không giải thoát biết là tâm không giải thoát.” (D.I,79).

Đó là mười sáu loại tâm thông thường của các chúng sinh.

Tha tâm thông nầy sinh khởi được là nhờ có sự trợ giúp của Thiên nhãn thông, và có thể thấy được màu máu trong tim của các chúng sinh đang hiện hữu. Nếu tâm của chúng sinh đó đang hoan hỷ, thì máu có màu đỏ; nếu tâm đang ưu sầu thò máu có màu hơi đen; nếu tâm an tịnh, thì máu có màu như dầu mè. Do quan sát như vậy mà thấy rõ tâm trạng của chúng sinh.

Chỉ khi Tha tâm thông được củng cố như thế, tâm hành giả mới dần dần biết được tâm trạng của chúng sinh ở cõi Sắc và Vô sắc mà không cần phải xem máu trong tim nữa.

Ở đoạn văn trích dẫn có mấy từ sau đây cần phải giải thích:

Tâm đại hành là tâm thuộc phạm vi Sắc giới và Vô sắc giới.

Tâm không đại hành tức ngược lại tâm trên.

Tâm hữu thượng là tâm thuộc về ba cõi.

Tâm vô thượng là tâm siêu thế- vượt ngoài ba cõi.

Tâm định tĩnh là tâm đạt được định cận hành và định an chỉ.

Tâm không định tĩnh là tâm không đạt cả hai.

Tâm giải thoát là tâm đạt đến một trong năm thứ giải thoát sau: Giải thoát bằng sự thay thế pháp đối lập (nhờ tuệ quán); giải thoát nhờ sự đàn áp các pháp chướng ngại (nhờ định); giải thoát bằng sự đoạn trừ các chướng ngại (nhờ đạo lộ); giải thoát bằng sự an tịnh (nhờ quả chứng); giải thoát bằng sự từ bỏ (nhờ đạt được Niết bàn).

Tâm không giải thoát là tâm chưa đạt được bất cứ giải thoát nào trong 5 loại trên.

TÚC MẠNG THÔNG

Để giải thích về Túc mạng thông, kinh văn viết: “Vị ấy dẫn tâm, hướng tâm đến Túc mạng thông, nhớ đến nhiều đời trước của mình, đó là: một đời, hai đời, ba đời, bốn đời, năm đời, 10 đời, 20 đời, 30 đời, 40 đời, 50 đời, 100 đời, 1000 đời, 100. 000 đời, nhiều hoại kiếp và thành kiếp. Vị ấy nhớ tại chỗ kia ta có tên như thế, chủng tộc như thế, tướng mạo như thế, đồ ăn như thế, thọ khổ lạc như thế, tuổi thọ như thế. Sau khi chết tại chỗ kia, ta được sinh ra tại chỗ nọ, tại đây, ta có tên như thế, chủng tộc như thế, ăn uống như thế, tuổi thọ như thế. Sau khi chết tại chỗ nọ, ta được sinh ra ở đây. Như vậy, vị ấy nhớ đến nhiều đời sống quá khứ, cùng vói các nét đại cương và chi tiết”. (D.I.81)

Túc mạng thông hay Túc mạng trí là cái trí nhớ lại những đời quá khứ. Trong trường hợp nhớ lại các đấng Giác ngộ trong quá khứ đã cắt đứt dòng luân hồi, thì chỉ có các đấng Giác ngộ mới làm được.

Có sáu hạng người nhớ đời quá khứ, đó là: Ngoại đạo; đệ tử thường; đệ tử trẻ xuất sắc; đại đệ tử; Độc giác; Phật.

(1). Ngoại đạo chỉ nhớ 40 kiếp về trước, không thể xa hơn nữa, vì trí tuệ họ yếu ớt.

(2). Những đệ tử thường nhớ đến 100 kiếp hay 1000 kiếp; vì trí tuệ họ mãnh liệt.

(3). Hạng đệ tử trẻ xuất sắc cũng thế.

(4). Nhưng các đại đệ tử nhớ đến trăm nghìn kiếp hay một vô số về kiếp trước

(5). Các bậc Độc giác nhớ được trăm nghìn kiếp và hai vô số kiếp về trước.

(6). Còn với chư Phật thì trí nhớ không có giới hạn.

Bản luận nêu ví dụ: Cái thấy của ngoại đạo như lửa đom đóm. Cái thấy của phàm phu như ánh đèn cầy. Cái thấy của đệ tử xuất sắc như bó đuốc. Cái thấy của đại đệ tử như sao mai. Của Độc giác như mặt trăng. Của chư Phật như muôn ngàn tia sáng mặt trời vào mùa thu quang đãng.

Một Tỳ kheo mới tu tập muốn nhớ lại đời sống quá khứ theo cách trên, cần phải đi vào độc cư, tuần tự nhập bốn thiền và xuất thiền thứ tư thuộc căn bản thắng trí. Rồi vị ấy hướng tâm đến hành vi gần nhất của mình như lúc mới ngồi xuống, và đi ngược về quá khứ như các

việc làm hôm qua, tháng trước, năm trước, v.v… cho đến một đời, nhiều đời, hoại kiếp và thành kiếp, với những nét đại cương và chi tiết.

Tam tai của kiếp hoại: Về hoại kiếp có ba loại tai nạn là hỏa tai, thủy tai, và phong tai. Đó là tam tai. Ba loại tai họa nầy lần lượt xuất hiện để hủy diệt thế giới.

Đầu tiên là hỏa tai nổi lên, từ một mặt trời lần lần đến hai mặt trời xuất hiện rồi đến bảy mặt trời xuất hiện cùng lúc, thiêu hủy thế giới đến hết cõi Sơ thiền, và dừng lại ở Nhị thiền.

Thế rồi thủy tai nổi lên phá hủy đến cõi Nhị thiền và dừng lại ở Tam thiền.

Sau đó phong tai xuất hiện, phá hủy hết cõi Tam thiền và dừng lại ở Tứ thiền. Thoạt tiên liên tiếp khởi bảy trận hỏa tai, tiếp theo có một trận thủy tai nổi lên. Thủy tai nầy lập lại tới bảy lần thì đến trận phong tai. ²¹

Ở đây thiết tưởng nên giảng rõ chữ kiếp để làm sáng tỏ vấn đề trên. Kiếp ( kalpa) gồm có ba loại: Tiểu kiếp, trung kiếp và đại kiếp.

Tiểu kiếp: Lấy đời sống của nhân loại ở mức độ 10 tuổi mà khởi sự, cứ qua 100 năm thì thì đời sống thêm một tuổi, cho đến lúc đời sống con người đượ 84000 năm; đó là kiếp tăng. Rồi bắt đầu con người từ 84000 tuổi, cứ qua 100 năm thì đời sống giảm một tuổi cho đến lúc đời sống con chỉ còn 10 tuổi; đó là kiếp giảm. Một lần kiếp tăng và một lần kiếp giảm như vậy được kể là một Tiểu kiếp, gồm có 16.800.000 năm.

———

²¹ Luận câu xá q.12.

Trung kiếp: Lần lượt đu 20 tiểu kiếp được kể là một trung kiếp, gồm có (16.800.000x20=) 336.000.000 năm.

Đại kiếp có bốn trung kiếp. Trải qua Trung kiếp thứ nhất gọi là thành kiếp; trải qua trung kiếp thứ nhì gọi là trụ kiếp; trải qua trung kiếp thứ ba gọi là hoại kiếp; trải qua trung kiếp thứ tư gọi là Không kiếp. Như vậy, một Đại kiếp gồm có bốn giai đoạn là: thành , trụ, hoại và không, và thời gian là ( 336.000.000 x 4 =) 1.344.000.000 năm²².

Thành kiếp: Sau một thời gian dài, đất bắt đầu xuất hiện. Nó có màu sắc và mùi vị như lớp ván trên mặt nồi cơm vừa cạn. Rồi những chúng sinh ở cõi trời Quang Âm, do hết phước và mạng chung, liền sinh đến đó. Chúng tự phát sáng, và du hành trong hư không. Thế rồi, nghe mùi đất thơm hấp dẫn, chúng nếm thử và thấy thích thú, nên ăn chất đất ấy càng lúc càng nhiều, do đó, ánh sáng của chúng tan biến. Vì vậy mặt trời xuất hiện; sau đó mặt trăng và tinh tú xuất hiện. Từ đó hình thành thời gian, ngày đêm, tháng năm và thời tiết. Kế đến là núi non, sông biển và ngũ cốc xuất hiện.

Những chúng sinh sử dụng chất đất đầu tiên ấy, dần dần một số trở nên đẹp đẽ, một số xấu xi. Người đẹp khinh bỉ người xấu, do đó, chất đất tinh túy kia biến mất, và từ đất mọc lên một thứ cỏ, cây leo, lúa không có trấu cám. Rồi một ngọn lửa tự nhiên nấu chín lúa ấy thành cơm, có mùi thơm ngon, và chúng sinh dùng thứ cơm ấy. Do đó, nước tiểu và phân xuất hiện, dần dần nam căn và nữ căn xuất hiện. Vì có hình thức nam nữ khác nhau nên

———

²²Phật học từ điển, mục từ Kiếp

nam giới nghĩ tưởng nữ giới, nữ giới nghĩ tưởng nam giới. Do khoảng thời gian dài nghĩ tưởng về nhau, nên cơn sốt nhục dục sinh khởi, vì thế chúng bắt đầu hành lạc. Thấy cảnh hành lạc công khai chướng mắt, nên những người trí chỉ trích và trừng phạt những kẻ ấy. Từ đó, chúng bắt đầu xây nhà với mục đích che đậy việc xấu kia, đồng thời dùng làm chỗ cất chứa thức ăn. Bấy giờ lúa sinh ra cám và trấu, và chúng phải đi lấy phần hằng ngày để về dùng. Do vậy chúng dựng lên ranh giới để chia phần cho mỗi cá thể. Tuy thế có người tham lam lấy phần của người khác, vì vậy mà thành ra có sự ăn trộm. Do có sự trộm cắp , chúng bèn hội nhau lại, bầu ra một người lãnh tụ để giữ vai trò thưởng phạt, ổn định trật tự. Người đầu tiên được mọi người bầu làm lãnh tụ trong kiếp này chính là Đức Thế Tôn. Vì ngài được tất cả mọi người trên thế gian nầy tín nhiệm, tôn kính, nên có danh hiệu là Thế Tôn. Ngài cũng có danh hiệu là điền chủ (khetta), lại được gọi là Sát đế lợi (Khettiya), tức giai cấp chiến sĩ cao quí. Ngài đem lại lợi ích cho mọi người một cách chính trực và công bằng, nên Ngài được gọi là một vị vua (Ràjà). Sau đó Bà-la-môn và những giai cấp khác được tuần tự thành lập. (D.III.85)

THIÊN NHÃN THÔNG

Giải thích về Thiên nhãn thông này, kinh văn viết: “ vị ấy dẫn tâm, hướng tâm đến trí biết về sự chết và tái sinh của chúng sinh. Với Thiên nhãn thuần tịnh siêu nhân, vị ấy thấy chúng sinh chết và sinh trở lại, chịu số phận hạ liệt hay cao sang, đẹp hay xấu, hạnh phúc hay

bất hạnh; vị ấy biết hữu tình đi theo hạnh nghiệp của chúng sinh nầy tạo ác nghiệp về thân, về lời về ý, phỉ bang các bậc Thánh, có tà kiến, tạo những nghiệp theo tà kiến, sau khi thân hoại mạng chung, đã sinh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục v.v… Còn những tôn giả chúng sinh nầy, tạo những thiện nghiệp về thân, về lời và về ý, không phỉ bang các bậc Thánh, có chánh kiến; sau khi thân hoại mạng chung ssax sinh vào một thiện thú, thiên giới. Như vậy, với thiên nhãn thuần tịnh siêu nhân vị ấy thấy chúng sinh chết và tái sinh, người hạ liệt kẻ cao sang, người đẹp đẽ, kẻ thô xấu, người may mắn kẻ bất hạnh, đều do hạnh nghiệp của chúng”. (D.I,82)

Thiên nhãn: mắt của chư thiên. Vì nhãn quang của chư thiên rất bén nhạy, do thiện nghiệp phát sinh, nên có thể trông thấy một đối tượng rất xa. Một tỳ kheo do tinh tấn tu hành, trong tâm trí cũng phát sinh một thứ nhãn quang kỳ diệu như thế, nên gọi là Thiên nhãn.

Hạ liệt: Bị khinh bỉ, sỉ miệt thị v.v… Vì chủng tộc thấp hèn; do quả báo của si.

Cao sang: Ngược lại hạ liệt, do quả báo không si.

Đẹp: Có bề ngoài dễ coi, khả ái, do quả báo của vô sân.

Xấu: Có một bề ngoài khó ưa, khả ố, do quả báo của sân.

May mắn: Đi đến một thiện thú, hoặc nơi giàu sang, do quả báo không tham.

Bất hạnh: Đi đến một các thú, hoặc nơi nghèo hèn, do quả báo của tham lam.

Hủy bang các bậc thánh: Các bậc thánh gồm có Phật, Độc giác, các đệ tử Thanh văn, hoặc những gia chủ đã chứng Dự lưu quả. Hủy báng có hai cách: hoặc là Xúc phạm, khinh miệt họ; hoặc là phủ nhận những công đức phẩm hạnh của họ. Những ai đã hủy báng các vị ấy bằng một trong hai cách thì phải sáng hối trực tiếp hoặc gián tiếp đối với họ. Nếu không sám hối thì đạo lộ tu hành sẽ bị chướng ngại.

Cõi dữ: Đồn nghĩa với địa ngục.

Địa ngục: Là cảnh giới đau cùng cực, đáng ghê sợ nhất.

Ác thú: Là chỗ trú ẩn của những đau khổ.

Đọa xứ: Nơi những người phạm tà hạnh rơi vào đó. Thông thường cõi dữ chỉ cho cảnh giới của loài súc sinh; ác thú là cảnh giới của ngạ quỉ; đọa xứ là cảnh giới của A-tu-la, nhưng cảnh giới nầy cũng có nghĩa là cõi dữ và ác thú.

Thiện thú: Chỉ cho cảnh giới của nhân loại, còn cảnh giới của chư thiên thì thường gọi là cõi trời.

Một hành giả muốn thực hiện phép Thiên nhãn thông cần phải tu tập thành tựu ba biến xứ: biến xứ lửa, biến xứ màu trắng và biến xứ ánh sáng. Nhưng biến xứ ánh sáng là tốt nhất.

TỔNG QUÁT:

Về loại Thần túc thông ( đã trình bày ở chương X) liên hệ đến bảy thứ đối tượng: đối tượng hữu hạn; đối

tượng đại hành (cao cả); đối tượng quá khứ; đối tượng hiện tại; đối tượng vị lai; đối tượng bên trong; đối tượng bên ngoài.

(1). Hữu hạn: nghĩa là thuộc lãnh vực Dục giới.

(2). Đại hành thuộc lãnh vực Sắc giới và Vô sắc giới.

(3). Bên trong là ngay trong thân mình.

(4). Bên ngoài là ở ngoài thân mình.

(5). Quá khứ: khi dùng cái tâm đã qua làm đối tượng, nó có một đối tượng quá khứ.

(6). Vị lai: Khi dùng tâm quyết định những việc vị lai, nó có một đối tượng vị lai.

(7). Hiện tại: Vào lúc đi với một thân thể vô hình sau khi làm cho thân thể phụ thuộc vào tâm ý, no có một đối tượng hiện tại.

Về loại Thiên nhĩ thông gồm có bốn đối tượng: đối tượng hữu hạn; đối tượng hiện tại; đối tượng bên trong và đối tượng bên ngoài.

- Vì nó lấy âm thanh làm đối tượng, mà âm thanh thì có giới hạn, nên nó có một đối tượng hữu hạn.

- Vì nó phát sinh từ những âm thanh đang hiện hữu, nên nó có một đối tượng hiện tại.

- Vào những lúc nghe âm thanh trong bụng, nó có một đối tượng bên trong.

- Vào những lúc nghe âm thanh của người khác, nó có một đối tượng bên ngoài.

Về Tha tâm thông gồm có tám đối tượng: đối tượng hữu hạn; đại hành; vô lượng; đạo lộ; quá khứ; hiện tại;

vị lai; bên ngoài. Vào lúc biết đạo và quả, nó có một đối tượng vô lượng. Vì một người thường (phàm phu) không thể biết được tâm của một bậc Dự lưu; một bậc Dự lưu không thể biết được tâm của một bậc Dự lưu; một bậc Dự lưu không thể biết được tâm của một bậc Nhất lai; và cứ thế lên đến A-la-hán. Còn A-la-hán thì biết được tâm của tất cả. Vào lúc trí lấy tâm của một đạo lộ làm đối tượng nó có một đối tượng đạo lộ.

Về Túc mạng thông gồm có tám đối tượng: hữu hạn; đại hành; vô lượng; đạo lộ; quá khứ; bên trong; bên ngoài; không thể phân loại. Vào lúc nhớ lại các khái niệm như danh, tánh, trong quá khứ thì trí ấy có một đối tượng không thể phân loại. Ngoài ra những từ khác như đã giải thích ở trên.

Về Thiên nhãn thông, luận chủ chia thành ba loại trí: trí biết sự chết và tái sinh; trí biết vị lai; trí biết sở hành tùy theo nghiệp.

Trí biết sự chết và tái sinh gồm có bốn đối tượng: hữu hạn; hiện tại; bên trong; bên ngoài.

Trí biết vị lai tương ứng với tám đối tượng: hữu hạn; đại hành; vô lượng; đạo lộ; vị lai; bên trong; bên ngoài; không thể xếp loại.

Trí biết sở hành tùy theo nghiệp tương ứng với năm đối tượng: hữu hạn; đại hành; quá khứ; bên trong; bên ngoài. Về ý nghĩa các từ, xem những giải thích ở trên.

Theo quan điểm của luận chủ các loại thần thông-đôi khi còn gọi là thắng trí hay năng lực siêu nhân-chỉ gồm có năm thứ: Thần túc thông; Thiên nhĩ thông; Tha tâm thông; Túc mạng; Thiên nhãn thông. Nhưng

thông thường kinh điển thêm một loại nữa là Lậu tận thông, thành ra sáu loại, và được gọi là lục thông.

Ba loại đầu thường gọi là thông, nhưng ba loại sau còn gọi là minh hay trí như: Túc mạng minh hay Túc mạng trí; Thiên nhãn minh hay Thiên nhãn trí; Lậu tận minh hay Lậu tận trí.

Đến đây, bản luận kết thúc phần thứ hai trình bày về Định, và chuyển sang phần thứu ba trình bày về Tuệ.

Phần III - TUỆ

PHẦN THỨ BA

TUỆ

MÔ TẢ VỀ ĐẤT CHO TUỆ SINH TRƯỞNG

Chương 1: Mô tả về các uẩn

Chương 1

MÔ TẢ VỀ CÁC UẨN

(Khandha niddesa)

A. TUỆ

Sau khi kết thúc phương pháp tu tập về Định, giờ đây, trình bày cách thức tu tập về Tuệ. Tuệ có nhiều loại và nhiều khía cạnh, nhưng ở đây chủ yếu là trình bày về cái tuệ thuộc quán trí đưa đến đạp lộ siêu việt.

Tuệ là hiểu biết, tương tự với nó có tưởng tri và thức tri. Nhưng tưởng tri chỉ là sự nhận biết một đối tượng như xanh hay vàng. Thức tri vừa biết đối tượng ấy xanh hay vàng, vừa biết bản chất của đối tượng ấy. Còn Tuệ vừa biết đối tượng theo cách đã nói, vừa hướng đến một đạo lộ siêu thế do tinh tấn. Tưởng tri ví như một đứa trẻ khi nhìn đồng tiền, chỉ biết đó là một vật kim loại, có hình vẽ. Thức tri như người nhà quê không thể phân biệt

đó là tiền giả hay thật. Tuệ như người đổi tiền, biết rõ tính chất và giá trị của đồng tiền. Tuy thế, sự khác nhau giữa chúng rất tế nhị, khó mà phân biệt rằng: “đây là tưởng tri, đây là thức tri và đây là tuệ”.

Nếu phân tích chi tiết thì tuệ có một loại, hai loại, ba loại và bốn loại.

a. Tuệ một loại: nó có đặc tính đi sâu vào tự tính của các pháp.

b. Tuệ hai loại: thế gian và xuất thế gian.

1. Tuệ thế gian là liên hệ đến đạo lộ thế gian.

2. Tuệ xuất thế gian là tuệ liên hệ đến đạo lộ siêu thế.

c. Tuệ ba loại [1] : văn tuệ, tư tuệ và tu tuệ.

1. Văn tuệ: tuệ có được do nghe người khác.

2. Tư tuệ: Tuệ có được do sự suy nghĩ của mình.

3. Tu tuệ: Tuệ phát sinh nhờ tu thiền định và đạt đến an lạc.

Tuệ ba loại [2]: tuệ có một đối tượng hữu hạn; tuệ có một đối tượng đại hành và tuệ có một đối tượng vô lượng.

1. Tuệ khởi lên liên hệ với các pháp Dục giới là tuệ có đối tượng hữu hạn

2. Tuệ khởi lên liên hệ với các pháp Sắc giới hay Vô sắc giới là tuệ có đối tượng đại hành.

3. Tuệ sinh khởi liên hệ đến Niết bàn là tuệ có đối tượng Vô lượng.

d. Tuệ bốn loại [1]:

1. Tuệ phát sinh liên hệ đến chân lý về khổ gọi là khổ trí.

2. Tuệ phát sinh do biết nguồn gốc của khổ, gọi là Khổ tập trí.

3. Tuệ phát sinh liên hệ đến sự diệt khổ, gọi là diệt trí.

4. Tuệ phát sinh liên hệ đến đạo lộ đưa đến diệt khổ: gọi là khổ diệt đạo trí.

Tuệ bốn loại [2]: Ngoài ra còn có bốn loại tuệ khác được gọi là bốn biện tài, đó là:

1. Trí biết về nghĩa, gọi là biện tài về nghĩa.

2. Trí biết về pháp, gọi là biện tài về pháp.

3. Trí biết về các ngôn từ, gọi là biện tài về từ.

4. Trí biết về các loại trí, gọi là biện tài về trí.

B.NĂM UẨN

Bây giờ đến lượt trình bày về năm uẩn. Năm uẩn là Sắc, thọ, tưởng, hành, và thức.

I. Sắc uẩn:

Trước hết nói về sắc uẩn. Bất cứ pháp nào có đặc tính bị quấy nhiễu bởi lạnh, nóng v.v… đều bao gồm trong sắc uẩn. Nếu đem phân loại thì có sắc uẩn thuộc một loại, hai loại và bốn loại. Một loại là nó có đặc tính bị quấy nhiễu. Hai loại là đại chủng sắc và sở tạo sắc.

1. Đại chủng sắc có bốn loại: Địa đại, Thủy đại, Hỏa đại và Phong đại*.

2. Sở tạo sắc có 24 loại: 1. Mắt; 2. Tai; 3. Mũi; 4.

———

* xem lại chương IX.

Lưỡi; 5. Thân; 6. Sắc; 7. Thanh; 8. Hương; 9. Vị; 10 Nữ căn; 11. Nam căn; 12. Mạng căn; 13. Tâm cơ; 14. Thân biểu; 15. Ngữ biểu; 16. Không giới; 17. Kinh khoái; 18. Nhu nhuyến; 19. Kham nhâm; 20. Sinh; 21. Trú; 22. Lão; 23. Vô thường; 24. Đoàn thực.

1. Mắt: Đặc tính của nó là sự nhạy cảm của bốn đại trước sự va chạm với sắc pháp.

2. Tai: Đặc tính của nó là sự nhạy cảm của bốn đại khi tiếp xúc với âm thanh.

3.Mũi: Đặc tính của nó là sự nhạy cảm của bốn đại khi tiếp xúc với mùi hương.

4. Lưỡi: Đặc tính của nó là sự nhạy cảm của bốn đại khi tiếp xúc với vị.

5. Thân: Đặc tính của nó là sự nhạy cảm của bốn đại khi xúc chạm những vật sờ được.

Một số luận sư cho rằng: “Trong con mắt, hỏa thịnh; trong lỗ tai, phong thịnh; trong lỗ mũi, địa thịnh; trong lưỡi, thủy thịnh; trong thân thì bốn đại quân bình”.

Ví dụ: Như những con rắn, cá sấu, chim, chó, chồn hoang thường hướng về nơi chúng hay lui tới là tổ kiến, nước, không gian, làng mạc, nghĩa địa v.v…

6.Sắc: Có đặc tính là đập vào mắt. Nhiệm vụ nó là làm đối tượng cho nhãn thức.

7. Thanh: Có đặc tính là đập vào tai. Nhiệm vụ nó là làm đối tượng cho nhĩ thức.

8. Mùi: Có đặc tính là đập vào mũi. Nhiệm vụ nó là làm đối tượng cho tỉ thức.

9. Vị: Có đặc tính là đập vào lưỡi. Nhiệm vụ nó là làm đối tượng cho thiệt thức.

10. Nữ căn: Có đặc tính là nữ tính. Nhiệm vụ nó là phân biệt với nam giới.

11. Nam căn: Có đặc tính là nam tính. Nhiệm vụ nó là phân biệt với nữ giới.

12. Mạng căn: Có đặc tính là duy trì các loại sắc câu sinh. Nhiệm vụ nó là làm cho các sắc ấy sinh ra.

13. Tâm cơ: Có đặc tính là làm điểm tựa cho ý giới và ý thức giới. Nhiệm vụ nó là làm phương tiện cho chúng.

14. Thân biểu: Nó làm nhân cho sự duy chuyển tới lui. Nhiệm vụ nó là bày tỏ ý định.

15. Ngữ biểu: Nó làm nhân cho sự phát ngôn. Nhiệm vụ nó là bày tỏ nguyện vọng.

16. Không giới: Có đặc tính là định giới hạn cho sắc. Nhiệm vụ nó là bày ra những ranh giới của sắc.

17. Kinh khoái: Có đặc tính là không chậm chạp. Nhiệm vụ nó là xua tan tính nặng nề của sắc.

18. Nhu nhuyến: Có đặc tính là không cứng đờ. Nhiệm vụ nó là xua tan tính cứng đờ của sắc.

19. Kham nhậm: Có đặc tính là dễ sử dụng thuận tiện cho các hành vi của thân. Nhiệm vụ nó là xua tan tính khó sử dụng.

20. Sinh: Có đặc tính là dựng nên. Nhiệm vụ nó là làm cho các sắc pháp nổi lên đầu tiên.

21. Trụ: Nó được biểu hiện bằng sự không gián đoạn. Nhiệm vụ nó là giữ lại.

22. Già: Có đặc tính là làm chính muồi sắc pháp. Nhiệm vụ nó là tiếp tục dẫn đến sự chấm dứt.

23. Vô thường: Có đặc tính là tan rã hoàn toàn. Nhiệm vụ nó là làm cho sắc pháp chìm xuống.

24. Đoàn thực: Có đặc tính là làm dưỡng chất. Nhiệm vụ nó là làm nuôi dưỡng các loại sắc.

Như vậy, Đại chủng sắc gồm bốn thứ. Sở tạo sắc gồm hai mươi bốn thứ, tất cả có hai mươi tám thứ thuộc về sắc pháp. Tính chất của chúng là vô nhân, tách rời nhân, hữu duyên, hữu lậu, thuộc thế gian v.v… Nó thường có hai phương diện: nội sắc và ngoại sắc; thô và tế; xa và gần; sở tạo và phi sở tạo; tịnh sắc và phi tịnh sắc; căn sắc và phi căn sắc; hữu chấp phủ và vô chấp phủ v.v…

Năm thứ mắt, tai, mũi, lưỡi và thân, gọi là nội sắc; vì chúng sinh ra như một phần của toàn thể con người. Những gì còn lại là ngoại sắc; vì chúng ở ngoài con người. Năm thứ trên cộng thêm sắc, thanh, hượng, vị và địa, hỏa, phong thành mười hai thứ được xem là thô sắc; vì chúng có sự tiếp xúc. Còn lại là tế sắc, vì chúng ngượi lại. Cái gì tế gọi là viễn sắc (sắc xa); vì chúng khó vào sâu. Cái gì thô gọi là cận sắc (sắc gần); vì chúng dễ vào. Bốn đại chủng, đoàn thực và mười ba thứ khởi từ mắt, thành mười tám thứ, gọi là tịnh sắc; vì chúng là điều kiện để nhận biết các sắc pháp v.v… Còn lại là phi tịnh sắc; vì ngược với tịnh sắc. Tịnh sắc, nam căn, nữ căn và mạng căn, gọi là căn sắc; vì tính nổi bật

của chúng. Còn lại là phi căn sắc; vì ngược lại với căn sắc. Những thứ đề cập sau đây, kể như nghiệp sinh, gọi là hữu chấp thủ; còn lại là vô chấp thủ.

Về loại thô sắc, thì một vật có thể thấy được gọi là sắc hữu kiến, hữu đối; còn lại là vô kiến, hữu đối. Tất cả tế sắc là vô kiến, vô đối.

Lại nữa, sắc thuộc bốn loại là: Kiến, văn, giác, tri. Sắc xứ được thấy, vì là đối tượng của sự thấy, nên thuộc về kiến. Thanh xứ được nghe, vì là đối tượng của sự nghe, nên thuộc về văn. Hương, vị, xúc xứ được biết, vì là đối tượng của cảm giác, nên thuộc về giác. Các sắc còn lại đều là đối tượng nhận thức của tâm, nên thuộc về tri.

Nói chung, Sắc uẩn hay Sắc pháp ở đây được chia thành hai loại, Đại chủng sắc và sở tạo sắc, gồm có hai mươi tám thứ. Thế nhưng, các luận điển của Đại Thừa (Duy thức) chia Sắc pháp thành hai loại là căn và trần gồm mười một thứ như sau: Nhãn căn, nhĩ căn, tỉ căn, thiện căn, và thân căn (5 căn). Sắc trần, thanh trần, hương trần, vị trần, xúc trần và pháp trần (6 trần).

II. Tâm uẩn (Thức uẩn)

Trong năm uẩn, một uẩn đầu thuộc về sắc, đã được đề cập ở trên, bốn uẩn còn lại thuộc về tâm, giờ đây sẽ bàn đến. Cái gì có đặc tính cảm thọ, thuộc về thọ uẩn. Cái gì có đặc tính tri giác, tưởng tượng, thuộc về tưởng uẩn. Cái gì có đặc tính tạo tác, thuộc về hành uẩn. Cái gì có đặc tính phân biệt, thuộc về thức uẩn. Trong các uẩn trên, thức uẩn là trọng tâm của tất cả. Ở đây, Thức uẩn có nghĩa như tâm hay ý.

Theo bản luận, tâm thức được phân tích thành ba phương diện là thiện, bất thiện và bất định, gồm có tám mươi chín thứ.

Thiện tâm được chia theo bốn cõi là Dục giới; Sắc giới; Vô sắc giới và Siêu thế.

a. Thiện tâm ở Dục giới với hỉ, xả, trí và nhắc bảo, gồm có tám thứ sau đây:

1/ Câu hữu với hỷ, tương ứng với trí, cần nhắc bảo.

2/ Câu hữu với hỷ, tương ứng với trí, không cần nhắc bảo.

3/ Câu hữu với hỷ, không tương ứng với trí, cần nhắc bảo.

4/ Câu hữu với hỷ, không tương ứng với trí, không cần nhắc bảo.

5/ Câu hữu với xả, tương ứng với trí, cần nhắc bảo.

6/ Câu hữu với xả, tương ứng với trí, không cần nhắc bảo.

7/ Câu hữu với xả, không tương ứng với trí, cần nhắc bảo.

8/ Câu hữu với xả, không tương ứng với trí, không cần nhắc bảo.

Giải thích

1. Khi một người sung sướng nghĩ rằng: “Bố thí có công đức lớn”, và bố thí không do dự; đó là tâm câu hữu với hỷ, tương ứng với trí không cần nhắc bảo.

2. Khi một người sung sướng hài lòng như trên, nhưng hành động do dự, cần được người khác nhắc bảo; đó là tâm cần nhắc bảo.

3. Khi một em bé bắt chước người lớn, làm việc thiện một cách tự nhiên; đó là tâm không cần nhắc bảo.

4. Khi một em bé muốn làm việc thiện, nhưng phải được người lớn cỗ vũ; đó là tâm cần nhắc bảo.

5-8. Tương tự bốn trường hợp trên, nhưng không có hỷ; đó là tâm câu hữu với xả.

Đó là tám thiện tâm thuộc Dục giới.

Năm thiện tâm thuộc sắc giới:

9.Tương ưng với cả năm thiền chi (tâm Sơ thiền).

10. Tương ưng với tứ, hỷ, lạc, nhất tâm (tâm Nhị thiền).

11. Tương ưng với hỷ, lạc, nhất tâm (tâm Tam thiền).

12. Tương ưng với lạc, nhứt tâm (tâm Tứ thiền).

13. Tương ưng với xả và nhất tâm (tâm Ngũ thiền).

Đó là năm thiện tâm thuộc Sắc giới, theo hệ thông Ngũ thiền.

Bốn thiện tâm thuộc Vô sắc giới:

14-17. Tương ưng về Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Bốn thiện tâm thuộc Siêu thế:

18-21. Tương ưng với bốn đạo lộ thuộc bốn thánh quả.

Như vậy, Thiện tâm gồm tất cả 21 thứ.

a. Tâm bất thiện thuộc Dục giới: Tâm nầy chỉ thuộc Dục giới, liên hệ đến ba yếu tố, là tham, sân và si, gồm có mười hai thứ.

Tâm bất thiện liên quan đến tham gồm tám thứ:

22. Câu hữu với hỷ, tương ưng với tà kiến, không cần nhắc bảo.

23. Câu hữu với hỷ, tương ưng với tà kiến, cần nhắc bảo.

24. Câu hữu với hỷ, không tương ưng tà kiến, không cần nhắc bảo.

25. Câu hữu với hỷ, không tương ưng tà kiến, cần nhắc bảo.

26. Câu hữu với xả, tương ưng tà kiến, không cần nhắc bảo.

27. Câu hữu với xả, tương ưng với tà kiền, cần nhắc bảo.

28. Câu hữu với xả, không tương ưng tà kiến, không cần nhắc bảo.

29. Câu hữu với xả, không tương ưng tà kiến, cần nhắc bảo.

Tâm bất thiện liên quan đến sân, gồm hai thứ:

30. Câu hữu với ưu, tương ưng với hận, không cần nhắc bảo.

31. Câu hữu với ưu, tương ưng với hận, cần nhắc bảo.

Tâm bất thiện liên quan đến si, gồm hai thứ:

32.Câu hữu với xả, tương ưng với nghi

33. Câu hữu với xả, tương ưng với trạo cứ.

Đó là mười hai thứ bất thiện tâm thuộc Dục giới.

Tâm bất định:

Loại này chia theo hai phương diện là tâm dị thục và tâm duy tác. Tâm dị thục và tâm duy tác. Tâm dị thục lại xếp theo bốn cõi là Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới và Siêu thế. Tâm thuộc Dục giới có hai loại là Thiện dị thục và Bất thiện dị thục. Thiện dị thục lại chia thành hai loại là vô nhân và hữu nhân.

Thiện dị thục vô nhân: tâm không có tham v.v…làm nhân cho quả dị thục, gồm có tám thứ:

34-38. Nhãn thức, nhĩ thức, tỉ thức, thiệt thức và thân thức.

39. Ý giới, có nhiệm vụ tiếp thọ.

40-41. Hai ý thức giới với nhiệm vụ suy đạt v.v…

Giải thích:

Nhãn thức (34) có đặc tính được hỗ trợ bởi con mắt, và nhận biết sắc pháp.

Ý giới (39) có đặc tính là nhận biết sắc, kế tiếp nhãn thức.

Ý thức giới (40-41) có đặc tính là nhận biết sáu loại đối tượng; nhiệm vụ của nó là suy đạt.

Tâm dị thục vô nhân (40) tương ưng với hỷ, có hai vị trí trong lộ trình tâm là: khởi lên ở năm căn môn (Ngũ môn hướng tâm), gọi là tâm suy đạt; khởi lên ở cuối tốc hành tâm, gọi là tâm đồng sở duyên.

Tâm (41) tương ưng với xả, có năm vị trí là: ở tâm suy đạt; đồng sở duyên; kiết sinh; hữu phần; tử tâm.

Thiện di thục hữu nhân: những tâm tương ưng với vô tham, vô sân, vô si, làm nhân quả dị thục, từ tâm (42) – (49). Nó có tám loại, liên quan đến hỷ, xả, trí và nhắc bảo, y như thiện tâm thuộc Dục giới từ (1) – (8).

Bất thiện dị thục: Loại này chỉ có vô nhân, gồm bảy thứ:

50-54: Nhãn thức, nhĩ thức, tử thức, thiệt thức, thân thức.

55. Ý giới nhiệm vu tiếp thọ.

56. Ý thức giới với nhiệm vụ suy đạt, có 5 vị trí, về đặc tính v.v… tương tự như thiện di thục vô nhân (34-41).

Chỗ khác nhau giữa Thiện dị thục và Bất thiện di thục là Thiện dị thục thì chỉ có những đối tượng khả ý hoặc khả ý trung tính, còn Bất thiện dị thục thì chỉ có

những đối tượng bất khả ý, hoặc bất khả ý trung tính. Như vậy, tâm dị thục Dục giới có tất cả 23 thứ.

Tâm dị thục Sắc giới gồm có năm thứ:

57-61: Giống như tâm thiền (9-13). Nhưng, chỗ khác nhau là tâm nầy khởi lên như một kiết sinh, hữu phần và tử tâm.

Tâm dị thục Vô sắc giới gồm có bốn thứ:

62-65: Các tâm nầy thuộc Không vô biên xứ v.v… Như (14-17). Sự sinh khởi của nó cũng được xếp loại như đã nói về tâm sắc giới.

Tâm dị thục Siêu thế gồm có bốn thứ:

66-69: Đây là quả của những tâm tương ưng với bốn đạo lộ, như các tâm (18-21), sẽ đề cập chương IX.

Như vậy, tâm dị thục trong cả bốn cõi gồm có ba mươi sáu thứ.

Tâm duy tác được chia theo ba cõi: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Dục giới gồm hai loại, vô nhân và hữu nhân.

Duy tác vô nhân là không có tham v.v… làm nhân cho quả dị thục, gồm tâm chia làm hai loại:

70. Ý giới có đặc tính làm tiền đạo cho nhãn thức.

71-72. Ý thức giới nầy gồm có hai là chung và không chung. Chung (71) là câu hữu với xả. Không chung (72) là câu hữu với hỷ.

Như vậy tâm duy tác vô nhân thuộc Dục giới gồm có ba thứ.

Duy tác hữu nhân ở Dục giới, gồm tám thứ:

73-80. Giống như thiện tâm ở Dục giới (1-8). Nhưng, chỗ khác nhau là thiện tâm chỉ khởi lên ở bậc phàm phu hữu học, còn duy tác tâm hữu nhân thì khởi nơi vị A-la-hán.

Như vậy, tâm Duy tác ở Dục giới gồm 11 thứ.

Tâm Duy tác ở Sắc giới có năm thứ:

81-85. Tâm Duy tác ở Vô sắc giới có bốn thứ:

86-89. Cả hai loại nầy giống Thiền tâm sắc giới và Vô sắc giới. Nhưng tâm Duy tác thì chỉ khởi lên nơi vị A-la-hán.

Như vậy, tâm Duy tác ở cả ba cõi gồm có 20 thứ.

Tóm lại, Thiện tâm gồm có 21; Bất thiện tâm gồm có 12; Bất định dị thục có 36; Bất định duy tác có 20; tổng cộng thành 89 tâm. Xem đồ biểu dưới đây:

III.Thọ uẩn

Thế nào là Thọ uẩn? Bất cứ cái gì đều có đặc tính được cảm nhận, gọi là Thọ uẩn. Thông thường Thọ gồm có ba loại: lạc thọ, khổ thọ và xả thọ (bất khổ bất lạc thọ); hoặc nó được xếp theo ba loại: thiện, bất thiện và bất định ; hoặc được chia thành năm loại: thân lạc, thân khổ, tâm hỷ, tân ưu và xả.

Lạc có đặc tính là cảm nhận một vật xúc chạm đáng ưa thích. Nó được biểu hiện bằng sự vui sướng của thân.

Khổ có đặc tính là cảm thọ một vật được xúc chạm không đáng ưa .Nó có biểu hiện là sự đau đớn của thân.

Hỷ có đặc tính là cảm thọ một đối tượng đáng ưa thích.Nó được biểu hiện bằng sự vui mừng trong tâm.

Ưu có đặc tính là cảm thọ một đối tượng không đáng ưa.Nó được biểu hiện bằng sự lo buồn trong tâm.

Xả có đặc tính là cảm thọ một đối tượng không vui không khổ. Nó được biểu hiện bằng sự an tĩnh.

Đó là những giải thích về Thọ uẩn.

IV.Tưởng uẩn

Thế nào là Tưởng uẩn? Bất cứ cái gì có đặc tính tri giác, tưởng tượng, đều thuộc về Tưởng uẩn. Ở đây, tưởng cũng xếp thành ba loại:thiện, bất thiện, và bất định. Cái gì tương ưng với thiện tâm, gọi là thiện, tương ưng với bất thiện tâm, gọi là bất thiện. Tưởng không thể tách rời với tâm, nên nó có cùng một cách phân loại như tâm, nghĩa là gồm 89 loại.

Về đặc tính, tưởng chỉ có một là nhận biết. Nhiệm vụ của nó là ghi nhận một dấu hiệu để làm điều kiện cho

Lần sau có thể nhận diện được, như “đây là một thứ như trước”. Đó là những giải thích về Tưởng uẩn.

V.Hành uẩn

Thế nào là Hành uẩn? Bất cứ cái gì có đặc tính tạo tác, gọi là Hành uẩn.Theo đặc tính thì Hành chỉ có một,nhưng theo loại thì ba:thiện, bất thiện và bất định.Hành tương ưng với 89 loại tâm.

Trước hết, tương ưng với thiện tâm thuộc Dục giới có hai mươi bảy tâm sở biến hành, bốn tâm sở bất định và năm tâm sở không thường, tổng cọng là ba mươi sáu tâm sở hành.

Hai mươi bảy Tâm sở biến hành:

1. Xúc (Phasso)

2.Tư (Cetanà)

3. Tầm (Vitakko)

4. Tứ (Vicàra)

5. Hỷ ( Pìti)

6. Tinh tấn (Viriyam)

7. Mạng căn (Jìvitindriyam)

8.Định (Samàdhi)

9. Tín (Saddhà)

10. Niệm (Sati)

11. Tàm (Hiri)

12. Qúi (Ottapam)

13. Vô tham (Alabho)

14. Vô sân (Adoso)

15. Vô si (Amoha)

16. Tâm sở thư thái (Kàyapassdddhi)

17. Tâm thư thái (Cittapassaddhi)

18. Tâm sở khinh an (Kàyalahutà)

19. Tâm khinh an (Cittalahutà)

20. Tâm sở nhu nhuyến (Kàyamudutà)

21. Tâm nhu nhuyến (Cittamudutà)

22. Tâm sở khan nhậm (Kàyakammannatà)

23. Tâm kham nhậm (Cittakammanntà)

24. Tâm sở tinh luyện (Kàyapàgunnatà)

25. Tâm tinh luyện (Cittapàgunnatà)

26. Tâm sở chánh trực (Kàyujjukatà)

27. Tâm chánh trực (Cittjjukatà)

Bốn tâm sở bất định:

28. Dục (Chanda)

29. Thắng giải (Adhimokkha)

30. Tác ý (Manikàra)

31. Trung tánh (Tatramajjattatà)

Năm Tâm sở không thường:

32. Bi (Karuà)

33. Hỷ (Mudità)

34. Vô thân ác hạnh

35. Vô ngữ ác hạnh

36. Tà tâm mạng

Trên nay, khi nói tâm thư thái, khinh an v.v…thì chỉ có tâm được như vậy; còn khi nói tâm sở thư thái, khinh

an v.v… thì cả cơ thể vật lý cũng được như vậy. Đó là chỗ khác nhau giữa tâm thư thái… và tâm sở thư thái.

Bây giờ đề cập đến các tâm sở tương ưng với tâm bất thiện có nguồn gốc từ tham. Loại này gồm có mươi ba tâm sở biến hành và bốn tâm sở bất định, thành ra mười bảy thứ.

Mười ba Tâm sở biến hành: Xúc, tư, tầm, tứ, hỷ, tinh tấn, mạng căn, định, vô tàm, vô quí, tham, si, tà kiến.

Bốn bất định: Dục, thắng giải, trạo cử và tác ý. Đó là những tâm sở tương ưng với tâm bất thiện.

Tiếp theo đây là những tâm sở tương ưng với tâm bất thiện có nguồn gốc từ sân. Loại nầy có tất cả mười tám thứ: mười một tâm sở biến hành, bốn tâm sở bất định và ba tâm sở không thường.

Mười một Tâm sở biến hành: Xúc, tư, tầm, tứ, tinh, tấn, mạng căn, định, vô tàm, vô quí, sân, si.

Bốn Tâm sở bất định (xem trên),

Ba Tâm sở không thường: Tật đố, xan lẫn và trạo hối.

Lại có mười ba tâm sở tương ưng với tâm bất thiện có gốc từ si, mười một tâm sở biến hành (xem ở trên);

Hai tâm ở bất định: Trạo cử, tác ý.

Về các tâm sở tương ưng với tâm bất định dị thục gồm có hai loại là hữu nhân và vô nhân. Những tâm sở nào tương ưng với tâm dị thục vô nhân, gọi là các hành vô nhân. Những tâm sở nào tương ưng với tâm dị thục hữu nhân, gọi là các hành hữu nhân.

Các tâm sở tương ưng với tâm dị thục Sắc giới (57-61), với tâm dị thục Vô sắc giới ( 62-65) và tâm dị thục

Siêu thế ( 66-69) là tương tự các tâm sở tương ưng với thiện tâm cùng loại ( 9-21).

Các tâm sở tương ưng với tâm bất định duy tác cũng được chia thành hai loại là vô nhân và hữu nhân. Những tâm sở nào tương ưng với các tâm duy tác vô nhân ( 70-72), gọi là các hành vô nhân. Những tâm sở nào tương ưng với các tâm duy tác hữu nhân ( 73-80), gọi là các hành hữu nhân.

Các tâm sở tương ưng với tâm duy tác Sắc giới (81-85) và tâm duy tác Vô sắc giới ( 86-89) cũng tương tự như các tâm sở tương ưng với thiện tâm ( 9-17).

Trên đây là phần trình bày về các tâm sở thuộc về hành. Sau đây là vài giải thích thêm để làm sáng tỏ năm thủ uẩn. Giữa uẩn và thủ uẩn khác nhau thế nào?

Uẩn là được nói lên mà không phân biệt

Thủ uẩn là nói để phân biệt những uẩn bị chấp thủ và còn lậu hoặc. Chẳng hạn, khi nói sắc thì đó làm đối tượng cho sự chấp thủ, thì nó được gọi là thủ uẩn. Thọ, tưởng, hành và thức cũng thế, khi chúng không còn lậu hoặc chi phối, thì chúng chỉ là pháp đơn thuần. Nhưng khi chúng còn lậu hoặc và là cơ sở cho sự chấp thủ, thì chúng được gọi là Thủ uẩn.

Những ví dụ về năm Uẩn:

Sắc thủ uẩn ví như cái phòng bệnh, vì nó là chỗ cư trú;

Thọ thủ uẩn, ví như cơn bệnh, vì nó đem lại đau khổ;

Tưởng thủ uẩn ví như sự kích thích cơn bệnh, vì nó làm sinh khởi cảm thọ tương ưng với tham;

Hành thủ uẩn ví như dùng thứ thuốc không thích hợp, vì nó là nguồn gốc phát sinh ra bệnh;

Thức thủ uẩn ví như người bệnh, vì nó không bao giờ thoát khỏi thọ và cơn bệnh.

Lại nữa, năm uẩn lần lượt được ví như lao ngục, hình phạt, tội lỗi, người trừng phạt và người gây tội.

Lại thêm một ví dụ khác:

Sắc ví như đống bọt;

Thọ ví như bong bóng nổi trên mặt nước;

Tưởng ví như ảo ảnh;

Hành ví như thân cây chuối;

Thức ví như trò ảo thuật.

Nếu một người thấy Nội sắc là bất tịnh, thì hiểu rõ về thức ăn đoàn thực.

Một người thấy Thọ là khổ, thì hiểu rõ xúc thực.

Một người thấy Tưởng, Hành là Vô ngã, thì hiểu rõ tư niệm thực.

Một người thấy Thức là vô thường, thì hiểu rõ thức thực. Người ấy từ bỏ tà kiến thấy thường trong vô thường, vượt bộc lưu vô minh, thoát kiết sử vô minh, giải thoát vô minh lậu, bẻ gãy hệ phược của sự bám vào lễ nghi tế tự. Người ấy sẽ không chấp thủ tà kiến, thoát khỏi kiến thủ.

Đến đây, kết thúc chương I “ mô tả uẩn”, trong sự tu tập về Tuệ.