Đại Tập 113 · Bộ Luận III · Số 1649–1668

Số 1651 - Luận Thập Nhị Nhân Duyên

LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH

TẬP 113

LUẬN THẬP NHỊ

NHÂN DUYÊN

SỐ 1651

HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC

LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN

Số 1651 - Luận Thập Nhị Nhân Duyên

SỐ 1651

LUẬN THẬP NHỊ NHÂN DUYÊN

Tạo luận: Bồ-tát Tịnh Ý.

Hán dịch: Đời Hậu Ngụy, Tam Tạng Bồ Đề Lưu Chi.

Quy mạng Đức Mâu-ni

Diệu pháp Tỳ-kheo Tăng

Lược soạn Luận Nhân Duyên

Vì để hiển bày nghĩa.

Đức Mâu-ni diễn nói

Mươi hai phần thắng thượng

Pháp do Nhân duyên sinh

Được ba pháp thâu tóm.

Phiền não, nghiệp và khổ

Kế đó cần phải biết

Phiền não: một, tám, chín

Nghiệp gồm hai và mười.

Còn lại bảy là khổ

Ba thâu mười hai pháp

Từ ba lại sinh hai

Từ hai sinh ra bảy.

Từ bảy lại sinh ba

Cứ thế mà luân chuyển

Tất cả pháp thế gian

Chỉ nhân quả, không người.

Chỉ từ các pháp “không”

Chỉ sinh trong pháp “không”

Thí dụ đèn, ấn, gương

Mặt trời, chủng tử, nước

Các ấm chuyển, không chuyển

Người trí giỏi suy xét.

Có đệ tử thành tựu, nghe được pháp gì thì nhận lãnh, thọ trì, khiến không quên mất pháp của Như Lai. Còn những nghĩa lý như: Sự, phi sự, tánh, tướng... trong lòng sinh nghi hoặc, vì muốn biết nên hỏi Tôn giả:

Pháp Mâu-ni diễn nói

Mười hai phần thắng thượng

Pháp do Nhân duyên sinh

Được ba pháp thâu tóm.

Trong những việc như vậy

Tôi nay xin thưa hỏi

Mong giải thích cho tôi

Đoạn lưới nghi cho tôi

Thầy biết ý đệ tử

Sinh lòng khát ngưỡng pháp

Nên cung kính cầu xin

Thầy đáp: Ông lắng nghe

Mươi hai phần thắng thượng

Được ba pháp thâu tóm

Phiền não, nghiệp và khổ

Kế đó cần phải biết

Mười và hai trong ấy

Nên gọi là mười hai

Do phần nói không khác

Nên gọi là Thắng phần

Như phần của chiếc xe

Nên nói: phần thù thắng.

Mâu-ni được gọi là Tịch Diệt, hay Vô Phân Biệt, còn gọi là Định hay Vô Ngôn thuyết. Những điều Đức Mâu-ni diễn nói, tuyên thuyết được gọi là Giả danh. Nó không phải do lúc bậc Đại nhân Trượng phu nhập định, tánh tướng sinh ra, mà nó chỉ do nhân duyên sinh thành. Mười hai phần ấy, do ba pháp là Phiền não, Nghiệp và Khổ cùng làm nhân duyên với nhau sinh ra. Như chân bàn, cái bình, cái bàn, ba thứ này cũng làm nhân làm duyên cho nhau mà tồn tại.

Hỏi: Cái gì là phiền não? Cái gì là nghiệp? Cái gì là khổ? Mà được

hình thành gồm thâu trong những phần thù thắng nhân duyên này?

Đáp: Trong mười hai phần thù thắng này, đầu tiên là Vô minh, thứ tám là Ái, thứ chín là Thủ, thứ mười là Hữu do phiền não gồm thâu. Thứ hai là Hành, thứ mười là Hữu, hai phần này do Nghiệp gồm thâu cả. Bảy phần (bảy chi) còn lại do khổ thâu tóm. Phiền não, nghiệp và khổ, ba pháp này gồm thâu cả mười hai phần. Bảy phần còn lại gồm: Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, Sinh, Lão tử. Các pháp sinh khổ như: Ái biệt ly khổ, cầu bất đắc khổ, oán tắng hội khổ v.v… mười hai phần vừa nêu, lấy phiền não, nghiệp và khổ làm nền tảng. Gồm thâu cả mười hai phần này chỉ do ba pháp ấy chứ không phải pháp nào khác. Trong tất cả các kinh chỉ nói đến phần này chứ không nói đến phần nào khác.

Hỏi: Nghĩa của các phần thù thắng đã biết rồi, còn như phiền não, nghiệp và khổ ở đâu? Vì sao nó hình thành tất cả các sự?

Đáp: Từ ba sinh ra hai. Ba là phiền não, hai là nghiệp, nghĩa là từ phiền não sinh ra nghiệp. Lại từ hai sinh ra bảy. Bảy là khổ, nghĩa là từ nghiệp sinh ra khổ. Từ bảy sinh ra ba, tức là từ khổ sinh ra phiền não. Ở đây nói: Phiền não, nghiệp khổ, ba thứ này tác động lẫn nhau, vì vậy nó luân chuyển không định rồi tạo thành Hữu. Hữu ở đây chỉ cho cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô sắc. Trong ba cõi này bất định, dụ như bánh xe quay. Do có Hữu nên tất cả phàm phu chúng sinh sinh lên đọa xuống, qua lại không cùng. Hữu vốn bất định nên có ba cõi.

Hỏi: Nó tạo tác ra tất cả thân, tất cả chúng sinh, vậy nó dựa vào cái gì mà tạo tác ra?

Đáp: Trong bài kệ nói: Tất cả pháp thế gian, chỉ nhân quả không người, Vì muốn bỏ giả thuyết cho nên nói có. Điều này phải suy xét kỹ. Đây không nói về tánh, vậy nên thấy nó không tạo tác ra chúng sinh.

Hỏi: Nếu vậy, tại sao nói từ thế gian đời này nhận thế gian đời sau?

Đáp: Thậm chí chẳng có mảy may pháp nào từ thế gian đời này nhận thế gian đời sau. Do vậy bài kệ nói: Chỉ từ các pháp “không”, chỉ sinh trong pháp “không”. Đủ thấy ngã và ngã sở đều “không”. Nghĩa là hành tánh của năm pháp trong phiền não và nghiệp tách lìa không có ngã, phải hiểu như thế.

Hỏi: Như nói: Tánh vô ngã trong pháp, mà tánh hành vô ngã, nay lấy gì làm chứng?

Đáp: Bài kệ nói: Thí như đèn ấn gương, mặt trời chủng tử nước những thí dụ đó đủ làm bằng chứng. Tin không có tự thể, tánh là giả danh, cho nên nói có. Đời hiện tại đời vị lai ở đây, thí như thầy đọc tụng nhưng

kỳ thật không phải từ thầy truyền cho đệ tử. Tuy không phải từ thầy truyền cho đệ tử nhưng há không phải là trao cho đệ tử đó sao! Có thể nói, đệ tử không nhờ truyền mà nhận được, đó cũng là ngăn ngừa cái họa chấp không có nguyên nhân. Như lúc lâm chung, tâm thức không đến thế gian đời sau, nói vậy là nhằm ngăn ngừa cái họa chấp thường. Thân đời sau không phải từ nơi khác đến, nói vậy là ngăn ngừa cái họa chấp không có nguyên nhân. Như thầy đọc tụng là nhân, khiến cho đệ tử lãnh thọ, như vậy không thể nói là chính là nó, mà cũng không thể nói là khác với nó. Lúc lâm chung, tâm thức là nhân rồi chuyển sinh qua tâm thức thân sau. Nhưng tâm thức ấy không thể gọi là một mà cũng không thể gọi là khác, không lìa nó, cũng không phải là nó, như từ đèn sinh ra đèn, từ ấn in thành ấn, từ gương hiện ra bóng, từ tiếng sinh ra âm hưởng, từ mặt trời sinh ra lửa, từ hạt nảy ra mầm, từ quả me miệng tiết ra nước bọt. Như vậy không thể gọi là nó, mà cũng thể gọi là khác với nó. Tất cả pháp nhân duyên chuyển và không chuyển, người có trí đều giỏi suy xét.

Trung ấm ở đây chỉ cho sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Thác sinh qua thân kia thì ấm của thân này diệt. ấm này diệt thì ấm kia tiếp tục sinh, nhưng sự thật không có mảy may pháp nào từ chỗ này đến chỗ kia. Đây là nghĩa lần lượt của thế gian. Từ nghĩa này, nên tất cả thế gian đều vô thường, bất tịnh, khổ, vô ngã. Nếu hay quán sát kỹ như vậy thì đối với các pháp sẽ không bao giờ sinh tâm nghi hoặc. Không nghi hoặc thì không nhiễm, không nhiễm thì không đắm chấp, không chấp trước thì không khát ngưỡng suông không khát ngưỡng suông thì không tạo ng- hiệp, không có nghiệp thì không nhận lấy sự, không nhận sự thì không hành động, không hành động nên không thọ sinh lại, không thọ sinh lại thì không có tất cả sự thống khổ của thân và tâm. Như thế, không gây ra năm loại nhân thì cõi kia không có bảy loại quả. Hễ không có quả thì gọi là giải thoát. Hiểu được như vậy, thì đã giải thích xong nghĩa của chẳng sinh, chẳng diệt, chẳng thường, chẳng đoạn, hữu biên, vô biên v.v.. Bài kệ tóm lược:

Chẳng thấy vô duyên sinh

Nhất định là hiểu đúng

Trong muôn việc nhiệm mầu

Do vậy không thành đoạn

Trong ấy không có diệt

Và cũng không có tăng

Thấy chắc thật như vậy

Muôn hình đều như thế.

Số 1652 - Luận Duyên Sanh

LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH

TẬP 113

LUẬN DUYÊN SANH

SỐ 1652

HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC

LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN

Số 1652 - Luận Duyên Sinh

SỐ 1652

LUẬN DUYÊN SINH

Tạo luận: Thánh giả Uất Lăng Già.

Hán dịch: Đời Tùy, Tam Tạng Đạt Ma Cấp Đa.

Từ một sinh ra ba

Từ ba chuyển sinh sáu

Sáu, hai, hai lại sáu

Từ sáu cũng sinh sáu

Từ sáu có ra ba

Ba này lại có ba

Ba lại sinh ra bốn

Bốn lại sinh ra ba

Từ ba sinh nơi một

Một kia lại sinh bảy

Tất cả khổ trong đó

Mâu-ni nói đều gồm.

Mười hai loại sai biệt

Thiện tịnh nói là “không”

Do sức phần duyên sinh

Phải biết mười hai pháp

Không trí và nghiệp thức

Danh sắc căn ba hòa (hợp)

Tri, khát cho đến Thủ

Tập, xuất, thục, biên sau.

Phiền não: một, tám, chín

Nghiệp thứ hai và mười

Còn lại bảy đều khổ

Ba gồm mười hai pháp

Một, hai là quá khứ

Hai sau thời vị lai

Tám còn lại: hiện tại

Đây là pháp ba thời

Não khởi nghiệp cảm báo

Báo lại sinh phiền não

Phiền não lại sinh nghiệp

Do nghiệp nên có báo

Lìa não nghiệp sao có?

Nghiệp hoại báo không còn

Không báo thì lìa não

Cả ba đều tự diệt

Năm phần nhân sinh quả

Gọi là phiền não, nghiệp

Bảy phần kia làm quả

Phải biết bảy loại khổ

Trong nhân “không”, không quả

Trong nhân cũng không nhân

Trong quả “không”, không nhân

Trong quả cũng không quả.

Nhân quả cả hai “không”

Tương ưng với người trí

Bốn loại phần trong đời

Nhân quả hợp mà có

Phiền não, nghiệp, quả hợp

Niệm, dục thành sáu phần

Do Hữu tiết gồm thâu

Hai tiết và ba lược

Nhân quả tạp thành tiết

Ba tiết bốn tổng lược

Hai, hai, ba, ba, hai

Lúc khổ có năm pháp

Hình thành cảnh thai tạng

Chuyển sinh và lưu hành

Mê hoặc phát khởi quả

Báo theo quả là hai

Tương ưng với căn phần

Một, một, ba, hai phần

Quả nhiệt não, nghèo thiếu

Chuyển sinh quả theo dòng

Tương ứng với phần khác

Hai, một, một, một pháp

Đây có mười hai loại

Bằng lực duyên tự sinh

Không chúng sinh, thân mạng

Không động, dùng tuệ biết

Không ngã, không ngã sở

Không ngã, không nhân ngã

Bốn loại vô trí “không”

Phần khác cũng như vậy

Đoạn, thường, lìa hai biên

Đây chính là Trung đạo

Nếu biết, đã thành tựu

Biết Thể là chư Phật

Biết rồi ở trong chúng

Tiên Thánh nói vô ngã

Ở trong kinh Thành Dụ

Đạo sư nói nghĩa này

Kinh Ca-chiên-diên nêu

Chánh kiến và không kiến

Kinh Phá La Cụ Nhị

Cũng nói “không” thù thắng

Duyên sinh nếu biết đúng

Biết “không” tương ưng kia

Nếu không biết duyên sinh

Thì không biết “không” kia.

Nơi “không” nếu khởi mạn

Tức không chán thọ nhiều

Nếu không thấy như vậy

Thì mê nghĩa duyên sinh

Do chẳng mê duyên sinh

Lìa mạn, biết nó “không”

Và nhàm chán thọ nhiều

Chẳng mê nghiệp quả hợp

Tạo nghiệp, duyên sinh tiếp

Đều duyên theo chỗ này

Duyên “không”, nên có đây

Nghiệp báo và thọ dụng

Mười hai phần sai khác

Trước đã nói Duyên sinh

Phiền não, nghiệp, khổ kia

Ba loại như pháp thâu

Trong ba sinh ra hai

Trong hai sinh ra bảy

Trong bảy lại sinh ba

Cứ xoay vần như vậy

Nhân quả nơi các đời,

Không có chúng sinh khác

Chỉ ở trong pháp “không”,

Lại tự sinh pháp “không”

Nương duyên sinh phiền não

Nương duyên mà sinh nghiệp

Nương duyên sinh ra báo

Không đâu chẳng do duyên

Tụng đèn, ấn, gương, tiếng,

Mặt trời hạt giống, nước

Nối tiếp không vượt, đảo

Người trí xét cả hai

Luận Bản Duyên Sinh Tam Thập xong.

Nay tôi xin lần lượt giải thích bộ Luận Duyên Sinh Tam Thập này.

Từ một sinh ra ba,

Từ ba chuyển sinh sáu

Sáu hai, hai lại sáu

Từ sáu cũng sinh sáu.

Từ một sinh ra ba: Một tức là vô trí. Vô trí này gọi là vô minh. Do

không biết gì về khổ, tập, diệt, đạo nên gọi là vô trí. Vì vô trí tức có phước, phi phước, và bất động, đây gọi là ba hành, đến như thân hành, khẩu hành, tâm hành cũng đều từ đấy chuyển sinh.

Từ ba chuyển sinh sáu, tức là từ ba Hành sinh ra sáu Thân thức, đó là Nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức.

Sáu hai, tức là sáu Thân thức chuyển sinh ra hai loại là danh và

sắc.

Hai lại sáu, nghĩa là hai loại danh sắc ấy chuyển sinh thành Lục nhập, đó là nhãn nhập, nhĩ thập, tỷ nhập, thiệt nhập, thân nhập và ý nhập.

Từ sáu cũng sinh sáu, tức là từ Lục nhập kia chuyển sinh ra sáu xúc, đó là nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, và ý xúc.

Từ sáu có ra ba

Ba này lại có ba

Ba lại sanh ra bốn

Bốn lại sinh ra ba.

Từ sáu có ra ba, tức là từ sáu Xúc chuyển sinh ra ba Thọ là lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ.

Ba này lại có ba, tức là từ ba thọ chuyển sinh ra ba loại khát ái, đó là dục khát ái, hữu khát ái và vô hữu khát ái.

Ba lại sinh ra bốn, tức là từ ba loại khát ái này chuyển sinh ra bốn thủ, là dục thủ, kiến thủ, giới khổ hạnh thủ và ngã ngữ thủ.

Bốn lại sinh ra ba, tức là từ bốn Thủ chuyển sinh ra ba Hữu là Dục hữu, Sắc hữu và Vô sắc hữu.

Từ ba sinh ra một,

Từ một lại sinh bảy

Tất cả khổ trong ấy.

Mâu-ni nói đều gồm.

Từ ba sinh ra một, tức là nó lấy ba Hữu kia làm duyên sinh ra một chủng tử sinh trong đương lai.

Từ một lại sinh bảy, nghĩa là từ một loại sinh này sẽ có bảy loại là già, chết, ưu, sầu, khổ, não, khốn đốn.

Tất cả khổ trong đó, Mâu-ni nói đều gồm, nghĩa tức trong ấy bắt đầu là vô minh, kết thúc là khốn đốn, vô lượng thống khổ ấy, Đức Thế Tôn đã lược nói và đều có cả trong ấy.

Mười hai loại sai biệt

Thiện tịnh nói là không

Do sức phần duyên sinh

Phải biết mười hai pháp.

Mười hai loại sai biệt, Thiện tịnh nói là “không”: Nghĩa là cái vô trí này đều khác không xen tạp, có tất cả mười hai phần. Nó đều là tự tánh rỗng không phải nên chánh kiến. Như vậy những gì ở đây nói chỉ là pháp “không”, pháp không của tự tính, do sức phần của duyên sinh, nên biết mười hai pháp. Nghĩa là nếu thứ lớp của sức phần duyên sinh phải

biết có mười hai pháp. Tướng mê hoặc ở trong đó là vô minh. Tướng tích tập sẽ có là hành. Tướng thọ sinh phần, chuyển sinh là thức. Tướng danh thân, sắc thân hòa hợp là danh sắc, tướng an trí cho nhau là lục nhập. Tướng cộng tụ của nhãn sắc thức là xúc, tướng thọ dụng ái, bất ái là thọ. Tướng không chán đủ là khát Ái. Tướng chấp trì, thâu lấy là thủ. Tướng của danh thân, sắc thân là Hữu. Tướng xuất sinh ra năm chúng là Sinh. Tướng thành thục là lão. Mạng căn dứt là Tử. Tướng bồn chồn là Ưu. Tiếng khóc than là Bi. Tướng của thân bị thiêu đốt là khổ. Tướng buồn phiền của tâm là Não. Tướng đau khổ, thiếu thốn cùng cực là khốn đốn.

Vô trí và nghiệp, thức

Danh sắc căn, ba hòa

Tri, khát cho đến Thủ

Tập, xuất, thục, biên sau.

Trong đấy, vô trí là vô minh. Nghiệp là Hành. Thức ở đây là sự hiểu biết. Danh sắc là nơi nhóm tụ của năm chúng. Căn ở đây là Nhập. Ba hòa là xúc. Tri là thọ, khát là khát ái. Thủ là chấp trì. Tập ở đây là Hữu. Xuất tức là Sinh. Thục ở đây là Lão và biên sau tức là Tử.

Lại nữa, nay xin lần lượt giải thích các tướng sai biệt ấy, tại đây có nghiệp, phiền não và quả báo sai biệt.

Phiền não: một, tám, chín

Nghiệp gồm hai và mười

Còn lại bảy đều khổ

Ba gồm mười hai pháp.

Ba phiền não gồm Vô minh, Khát ái và Thủ. Nghiệp có hai, là Hành và Hữu. Bảy chi còn lại là quả báo, đó là Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, Sinh, Lão tử. Mười hai pháp này bị ba thứ ấy gồm thâu hết. Lại có thời sai biệt:

Một, hai là quá khứ

Hai sau là vị lai

Tám còn lại: hiện tại

Đây là pháp ba thời.

Hai chi thứ nhất và thứ hai là vô minh và Hành thuộc về quá khứ. Hai chi sau cùng là Sinh và Lão tử thuộc về vị lại. Tám chi còn lại là Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, Khát ái, Thủ, Hữu, tám chi này thuộc về hiện tại.

Lại nữa, mỗi mỗi phần đều theo thứ lớp cùng sinh:

Não khởi, nghiệp cảm báo

Báo lại sinh phiền não

Phiền não lại sinh nghiệp

Do nghiệp nên có báo.

Như trước đã nói, do phiền não nên có nghiệp, do có nghiệp nên có báo, rồi lại do có báo nên có phiền não, do có phiền não nên có nghiệp và do có nghiệp nên có báo.

Hỏi: Nếu phiền não hết, mỗi mỗi đều tịch diệt thì thế nào? Đáp: Lìa não, nghiệp sao có?

Nghiệp hoại báo không còn

Không báo thì lìa não.

Cả ba đều tự diệt.

Nếu thân mình không nhiễm phiền não thì sẽ không tích chứa nghiệp. Nếu không tạo nghiệp thì không chịu quả báo. Nếu diệt được quả báo thì không sinh phiền não, như vậy cả ba đều tự diệt.

Đây là phần của nhân và quả:

Năm phần nhân sinh quả

Gọi là phiền não, nghiệp

Bảy phần kia làm quả

Phải biết bảy loại khổ.

Năm loại nhân được gọi là phiền não, nghiệp này đã nói trong đoạn trước, đó là: Vô minh, Hành, Khát Ái, Thủ và Hữu. Bảy loại quả chuyển sinh cũng đã nói ở đoạn trước. Bảy loại khổ gồm: Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, Sinh, Lão tử. Nhưng cả hai nhân quả này đều không:

Trong nhân “không”, không quả

Trong nhân cũng không nhân

Trong quả “không” không nhân

Trong quả cũng không quả

Nhân quả cả hai “không”

Tương ưng với người trí.

(Trong bản Phạm chỉ có một bài kệ, nay chia thành một bài rưỡi).

Hai loại nhân quả ở đây nói đến, nếu trong nhân không có quả, trong quả không có nhân thì nhân là không nhân, mà quả cũng là không quả, trong bốn khoảng cách này sẽ tương ưng nhau. Ở đây lại có những phần khác:

Bốn loại phần trong đời

Nhân quả hợp mà có

Phiền não, nghiệp quả hợp

Niệm dục thành sáu phần.

Bốn loại phần nhân quả trong thế gian do hòa hợp mà có. Năm loại nhân, bảy thứ quả trong đạo hòa hợp, nay tóm lược chung thành bốn loại, theo thứ tự có bốn phần: Vô minh, Hành, hai pháp trong quá khứ là phần thứ nhất. Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ của hiện tại là phần thứ hai. Khát Ái, Thủ, Hữu cũng thuộc hiện tại là phần thứ ba. Sinh, Lão tử trong vị lai là phần thứ tư. Đây gọi là bốn loại phần. Phiền não, nghiệp, báo ba thứ này hòa hợp, theo thứ lớp thì trong hai thứ căn bản đó sẽ có sáu loại phần, trong đó do Vô minh gồm thâu. Cho đến Thọ lấy vô minh làm gốc thì do Khát Ái gồm thâu, Lão tử lấy Khát Ái làm gốc; trong gốc Vô minh, vô minh trở thành phiền não, Hành là nghiệp. Thức, Danh, Sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ là Báo. Trong gốc Khát, thì Khát Ái và Thủ là phiền não. Hữu là Nghiệp và Sinh, Lão tử là Báo.

Kế đến là tóm lược chung về Tiết phần:

Do Hữu tiết gồm thâu

Hai tiết và ba lược

Nhân quả tạp thành tiết

Ba tiết, bốn tổng lược.

Hữu tiết làm gốc, phát khởi ra hai tiết, đó là khoảng giữa giữa sinh và hữu là tiết thứ nhất. Khoảng giữa của Hành và Thức là tiết thứ hai. Hai tiết này đều là tiết của nghiệp quả. Trong thọ và khát ái, nhân quả xen tạp nhau là tiết thứ ba. Ba thứ tiết này lại làm thành bốn loại tổng lược. Hai phần Vô minh và Hành là tóm lược chung thứ nhất. Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ năm phần này là tóm lược chung thứ hai. Khát ái, Thủ, Hữu, ba phần này là tóm lược chung thứ ba. Sinh, Lão tử hai phần này là tóm lược chung thứ tư. Đây gọi là ba tiết và bốn tóm lược chung.

Trong các pháp lại có sự khác nhau của thời.

Hai, hai, ba, ba, hai Lúc khổ có năm pháp

Hình thành cảnh Thai tạng Chuyển sinh và lưu hành.

Hai, hai ở đây gồm: Vô minh, Hành gọi là hai, Thức, Danh sắc cũng gọi là hai. Ba ba gồm Lục nhập, Xúc, Thọ; Khát ái, Thủ, Hữu. Hai nữa là Sinh, Lão tử. Năm pháp này trong lúc khổ sẽ hình thành cảnh giới thai tạng, chuyển sinh và lưu hành ngay trong đó. Trong số nầy, phải biết hai loại Vô minh, Hành được gọi là chủ thể tạo tác trong lúc khổ. Hai loại Thức, Danh sắc được gọi là Thai tạng trong lúc khổ. Sáu Nhập, Xúc, Thọ, ba thứ nầy gọi là cảnh giới trong lúc khổ. Ba loại Khát

ái, Thủ, Hữu được gọi là nhân tố phát chuyển trong lúc khổ. Hai loại Sinh, Lão tử được gọi là xuất sinh trong lúc khổ.

Lại có quả khác nhau:

Mê hoặc phát khởi quả

Báo theo quả là hai

Tương ưng với căn phần

Một, một, ba, hai phần.

Như trước đã nói, vô minh làm gốc, khát ái làm gốc, trong phần thứ nhất của gốc vô minh, do mê hoặc nên phát khởi báo chuyển và hình thành bốn loại quả. Trong các phần một, một, ba, hai, tùy theo thứ lớp mà tương ưng. Trong đó, vô minh là quả mê hoặc. Hành là quả phát khởi. Thức, Danh sắc, Lục nhập là quả báo. Xúc thọ là quả theo dòng. Lại có những quả thấp kém hơn đây nữa.

Quả nhiệt não, nghèo thiếu

Chuyển sinh quả theo dòng

Tương ưng với phần khác

Hai, một, một, một pháp.

Như trước đã nói, trong Khát ái thứ hai làm gốc, thì Nhiệt não và Nghèo thiếu sẽ chuyển sinh ra quả theo dòng, và nó sẽ tương ưng với các pháp hai, một, một, một, trong ấy. Ở đây, Khát ái và Thủ là quả Nhiệt não. Hữu là quả nghèo thiếu. Sinh là quả Chuyển xuất. Lão tử là quả theo dòng. Như vậy sẽ hình thành tám quả.

Đây có mười hai loại

Bằng lực duyên tự sinh

Không chúng sinh, không mạng

Không động, dùng tuệ biết.

Như vậy, đầu tiên là Vô minh, cuối cùng là Lão tử, mười hai phần này do mạnh như nhau, nên mỗi duyên đều tự sinh, nhưng không có chúng sinh, không có thọ mạng, không có động tác. Phải dùng trí tuệ thấy đúng như vậy. Trong đó, không có chúng sinh vì nó không bền chắc, không có thọ mạng vì không có ngã, không có động tác vì không có người tạo tác.

Không ngã, không ngã sở

Không ngã, không nhân ngã

Bốn loại vô trí không

Phần khác cũng như vậy.

Trong không ngã không có trí, trong không ngã sở không có trí, trong không ngã không có trí, trong không nhân ngã cũng không có trí,

vì trong đó không có ngã, nên bốn loại vô trí này đều không. Bốn loại vô trí này đã “không”, cho nên các phần khác như Hành v.v.. cũng đều “không”.

Lìa hai biên Đoạn, Thường

Đây chính là Trung đạo

Nếu biết đã thành tựu

Biết Thể là chư Phật.

“Có” là thuộc về Thường, “không” là thuộc về Đoạn. Cả hai biên này hễ duyên bên nào thì các Hữu sẽ chuyển sinh theo biên ấy. Lìa hai biên này chính là Trung đạo. Nếu là ngoại đạo vô trí sẽ rơi trong hai biên, còn như chư Phật Thế Tôn đã giác ngộ rồi thì sẽ biết rõ bản thể, có thể thành tựu ngay trong thế gian này chứ không phải ở đâu khác.

Biết rồi ở trong chúng

Tiên Thánh nói vô ngã

Ở trong kinh Thành Dụ

Đạo sư nói nghĩa này.

Một khi đã nhận ra Trung đạo, Phật thường nói Vô ngã cho chúng hội nghe. Phật nói: Này các Tỳ khưu! Phàm phu không hiểu biết, hễ nghe nói có ngã, ngã sở thì liền rơi ngay vào trong ấy, chạy theo cái giả danh rồi dựng thành ngã và ngã sở ngay ở đấy. Này các Tỳ khưu! Lúc sinh do khổ mà sinh, lúc diệt do khổ mà diệt, như trong kinh Thành Dụ, đạo sư đã diễn nói nghĩa này rồi.

Kinh Ca-chiên-diên nói

Chánh kiến và không kiến

Kinh Phá La Cụ Nhị

Cũng nói “không” thù thắng.

Ba bộ kinh này và những kinh khác nữa, Thế Tôn đều diễn nói những tướng như vậy, trong kinh luận này cũng nói những tướng ấy.

Nếu biết đúng duyên sinh

Biết “không” tương ưng kia

Nếu không biết duyên sinh

Cũng không biết “không” kia.

Duyên sinh nơi đoạn trước nói đến, nếu biết đúng, biết nó không phải là cái gì khác, mà chính là “không”. Nếu không biết duyên sinh thì không biết cái “không” ấy. Đã không biết duyên sinh thì đương nhiên sẽ không hiểu và không thể nhập vào cái “không” đó được.

Trong “không” nếu khởi mạn

Thì không chán thọ nhiều

Nếu không thấy như vậy

Thì mê nghĩa duyên sinh.

Trong “không” nếu khởi mạn thì không chán thọ nhiều. Nghĩa là nếu khởi tâm xem thường cái “không” ấy thì không sinh tâm nhàm chán năm dục. Nếu không thấy như vậy thì mê nghĩa duyên sinh, tức là do vì không thấy nên mê lầm nghĩa của duyên sinh này, như vậy sẽ chấp nhận một trong bốn loại kiến sau đây:

1.Đoạn kiến.

2.Thường kiến.

3.Cho là trời Tự Tại biến hóa.

4.Chỉ dựa vào những gì đời trước làm ra.

Do chẳng mê duyên sinh

Lìa mạn, biết “không” kia

Và nhàm chán thọ nhiều

Chẳng mê nghiệp quả hợp.

Do chẳng mê duyên sinh, lìa mạn biết “không” kia, nghĩa là trong các loại duyên sinh nơi đoạn trước nói đến, ta không có tâm mê lầm, không chấp chặt ngã và ngã sở, nếu lìa được tâm coi thường thì thường thể nhập vào cái “không” ấy đúng như pháp. Và nhàm chán thọ nhiều, chẳng mê nghiệp quả hợp, nghĩa là trong năm thứ cảm thọ, nhận lãnh, (khổ, lạc, ưu, hỷ, xả thọ), lại chấp chặt ngã và ngã sở nên luân chuyển không ngừng trong khắp thế gian. Nếu khởi tâm nhàm chán, xa lìa năm thứ cảm thọ ấy, thì dù nghiệp quả tương tục ta vẫn không điên đảo, không bị mê lầm.

Hỏi: Nghĩa này là thế nào?

Đáp:

Tạo nghiệp, duyên sinh tiếp

Đều duyên theo chỗ này

Duyên “không”, sẽ có đủ

Nghiệp báo và thọ dụng.

Tạo nghiệp duyên sinh tiếp, đều duyên theo chỗ này, thì phiền não, nghiệp như đoạn trước đã nói, nó lấy nghiệp tịnh, bất tịnh xô đẩy chúng sinh tác sinh nơi này, đọa lạc nơi kia, cứ thế tương tục sinh. Nếu không có nghiệp thì không có điều kiện phát sinh. Nếu không như vậy, thì lúc chưa tạo tác nó đã đến, lúc tạo tác xong rồi thì nó mất (Đến ở đây nghĩa là: Chưa tạo tác xong thì quả báo đến. Mất, nghĩa là nghiệp tạo tác xong thì quả báo mất). Duyên không sẽ có đủ, nghiệp báo và thọ dụng nghĩa là nếu do nghiệp tịnh, bất tịnh này mà có quả báo, thọ

dụng, thì tự tính là “không” vốn “không có ngã làm duyên để nó phát sinh. Tự tính không của duyên cũng như vậy.

Mười hai phần sai khác

Trước đã nói duyên sinh

Phiền não, nghiệp, khổ kia

Ba loại như pháp thâu.

Đầu tiên là Vô minh, cuối cùng là Lão tử, đó là mười hai phần duyên sinh khác nhau. Như đoạn trước đã nói: Trong đó, phiền não có ba chi, nghiệp có hai chi, khổ có bảy chi, mười hai chi này đều nằm trong phiền não, nghiệp và khổ.

Trong ba sinh ra hai

Trong hai sinh ra bảy

Trong bảy lại sinh ba

Cứ xoay vần như vậy.

Vô minh, Khát ái, Thủ ba loại này sinh ra Hành và Hữu. Hai thứ này sinh ra Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, Sinh, Lão tử. Trong bảy phần này như đoạn trước đã nói chúng lại sinh ra ba loại, ba loại ấy lại sinh hai loại, hai loại này lại sinh ra bảy loại. Do vậy, hai loại này tương tục không gián đoạn, chúng xoay vần như bánh xe quay.

Nhân quả và các đời

Không có chúng sinh khác

Chỉ ở trong pháp “không”

Lại tự sinh pháp “không”.

Nhân quả và các đời, không có chúng sinh khác, nghĩa là: Vô minh, Hành, Khát ái, Thủ, Hữu, năm thứ này được gọi là Nhân. Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, Sinh, Lão tử, bảy thức này gọi Quả. Tất cả nhân quả này có khắp thế gian. Dù là ngã, là chúng sinh, là thọ mạng, dù sinh ra, dù trượng phu, dù người, dù người làm ra thì những thứ đó là chính, nếu ta theo trình tự phân biệt thì nó chỉ là hư vọng, giả dối. Đó chỉ là trong pháp “không” lại tự sinh ra pháp “không”. Nghĩa là, trong tự tính, vốn rỗng không ấy, tạm gọi là phiền não, nghiệp quả, chỉ có “không” mà phải đặt tên gọi, phiền não, nghiệp quả sinh ra.

Nương duyên, sanh phiền não

Nương duyên mà sinh nghiệp

Nương duyên, sinh ra báo,

Không đâu chẳng do duyên.

Nếu có phiền não thì sẽ có vô lượng vô số loại nghiệp và sẽ có vô số quả báo do nghiệp sinh ra, chúng cùng làm nhân làm duyên cho

nhau, không có cái gì mà không phải từ nhân duyên mà có.

Vì để làm rõ nghĩa này, nên nay xin đưa ra thí dụ:

Tụng đèn, ấn, gương, tiếng

Mặt trời, hạt giống, nước

Sau không ngoài cái trước

Người trí xét cả hai.

Ở đây có Giáo tụng và Thọ tụng. Tất cả Giáo tụng đều không bằng Thọ tụng. Vì sao? Vì Giáo tụng ở yên, không tương tục sinh tiếp, đó là vì nó không tự sinh. Như đèn lần lượt đốt sang đèn khác, thì đèn khác này không nằm ngoài cái đèn ban đầu, cũng không phải là lìa cái ban đầu mà có cái thứ hai. Cũng như ấn và hình, gương mặt và gương, tiếng và âm hưởng, mặt trời và lửa, hạt giống và mầm, nước bọt và lưỡi, tất cả những thứ này đều không vượt ngoài, cũng không phải tự sinh, cũng không phải không do nhân mà có. Lúc năm thứ cảm thọ nhận lãnh đến không phải là cảm thọ đầu tiên, cũng không vượt ngoài cảm thọ này mà có cảm thọ thứ hai, cũng không phải tự sinh, cũng không phải không do nhân mà có. Các loại cảm thọ ấy theo thứ lớp mà đến, người trí cần phải quán sát kỹ. Lại biết, nội thọ dụng, ngoại thọ dụng đều có mười loại. Mười thứ Ngoại thọ dụng là:

1.Chẳng phải thường.

2.Chẳng phải đoạn.

3.Không vượt ngoài.

4.Không ở giữa.

5.Không phải thể kia.

6.Không phải biệt dị.

7.Không có chủ thể tạo tác.

8.Không phải không có nhân.

9.Niệm niệm đều rỗng không.

10.Quả đồng loại liên kết nhau.

Tất cả chủng tử nằm ngoài những thứ này đều không tồn tại. Chẳng phải cái mầm thường sinh ra, chẳng phải hạt giống đoạn diệt mất. Mầm này vốn không có, nhưng nay phát sinh thì rõ ràng không vượt ngoài hạt giống. Nó tương tục không đoạn dứt. Nhân và quả liên kết chặt nên không có khoảng giữa. Hạt giống và mầm khác nhau, nhưng không phải Thể khác. Từ giống sinh ra nên không phải biệt dị. Nhân duyên hòa hợp nên không có chủ thể tạo tác. Hạt giống và nhân, nên không phải không có nhân. Hạt giống, mầm, nhánh cành, hoa lá, quả v.v.. liên tục mà sinh, nên niệm niệm đều không. Nước ngọt, mặn, đắng, cay đều tùy

vào nhân sai biệt mà có, quả đồng loại kết chặt trong đó.

Mười loại nội thọ dụng gồm:

1.Chết rồi thì thứ cảm thọ cũng diệt sạch, nên chẳng phải thường.

2.Được sinh lại, rồi được thọ nhận lại, nên chẳng phải đoạn.

3.Chết rồi thì các thứ cảm thọ hết sạch, đến khi thọ sinh lại thì cảm nhận tiếp, nó vốn không mà nay lại có, nên không vượt ngoài.

4.Các thứ cảm thọ tương tục không dứt, nhân quả liên kết chặt, nên không có khoảng giữa.

5.Chết rồi sinh lại thọ nhận cảm thọ khác nhau, nên không phải là “thể” khác.

6.Từ đó sinh ra, nên không phải biệt dị.

7.Nhân duyên hòa hợp, nên không có chủ thể tạo tác.

8.Phiền não, nghiệp làm nhân, nên không phải không có nhân.

9.Từ Ca-la-la, Át-phù-đà, Bế-thi, Già-na, Xa-khư, ra khỏi thai, trẻ con, đồng tử, thiếu niên, trưởng thành, già, cứ thế mà liên tục phát triển, nên niệm niệm đều rỗng không.

10.Huân tập thiện, bất thiện, tùy theo nhân sai biệt mà chuyển sinh ra quả, nên quả đồng loại liên kết với nhau.

Lại có ba bài kệ:

Như lửa đèn chuyển sinh

Thức thân cũng như vậy

Khoảng trước và khoảng sau

Cũng không có tụ tập.

Không sinh và có sinh

Hư hoại không chấp trước

Sinh xong lại không trụ

Do đây, tạo nghiệp chuyển.

Nếu ngay trong duyên sinh

Mà quán biết là không

Như thế thiết lập giáo

Đó cũng là Trung đạo.

Trong đây, Vô minh, Hành, Khát ái, Thủ, Hữu là Tập đế. Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, sinh, Lão tử là Khổ đế. Khi mười hai phần này diệt là Diệt đế. Ở trong duyên sinh thường thấy biết như thật là Đạo đế.

Số 1653 - Luận Đại Thừa Duyên Sanh

LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH

TẬP 113

LUẬN ĐẠI THỪA

DUYÊN SANH

SỐ 1653

HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC

LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN

Số 1653 - Luận Đại Thừa Duyên Sanh

SỐ 1653

LUẬN ĐẠI THỪA DUYÊN SINH

Tạo luận: Thánh giả Uất Lăng Già.

Hán dịch: Tam Tạng Sa-môn Bất Không

Từ một sinh ra ba

Từ ba chuyển sinh sáu

Sáu hai, hai lại sáu

Từ sáu cũng sinh sáu

Từ sáu có ra ba

Ba này lại có ba

Ba lại sinh ra bốn

Bốn lại sinh ra ba

Từ ba sinh ra một

Một kia lại sinh bảy

Tất cả khổ trong đó

Mâu-ni nói đều gồm

Mười hai loại sai biệt

Người trí nói là không

Vì sức chi duyên sinh

Nên biết mười hai pháp

Vô tri và nghiệp thức

Danh sắc, căn, ba hòa

Lãnh khát cùng do thủ

Tập sinh thục tiếp chung

Một, tám, chín: phiền não

Thứ hai, mười là nghiệp

Còn lại bảy là khổ

Ba thâu mười hai pháp

Một, hai là quá khứ

Hai sau thời vị lai

Tám còn lại: hiện tại

Đây là pháp ba thời

Phiền não nghiệp cảm báo

Báo lại sinh phiền não

Phiền não lại sinh nghiệp

Do nghiệp nên có báo

Lìa não đâu có nghiệp

Lìa nghiệp đâu có báo

Không báo thì lìa não

Cả ba đều tịch diệt

Năm chi nhân sinh quả

Gọi là phiền não nghiệp

Bảy chi kia làm quả

Nên biết bảy loại khổ

Trong nhân nói không quả

Trong quả cũng không nhân.

Trong nhân không có nhân

Trong quả cũng không quả

Người trí tương ưng “không”

Bốn thứ chi trong đời

Nhân quả hợp nên có

Phiền não nghiệp quả hợp

Liên kết thành sáu phần

Do Hữu tiết gồm thâu

Hai tiết và ba lược

Nhân quả hợp thành tiết

Ba tiết bốn tổng lược

Hai ba hai ba hai

Trong khổ có năm pháp

Người tạo cùng thai giới

Cảnh chuyển sinh lưu hành

Mê hoặc phát khởi quả

Quả Đẳng lưu là hai

Tương ứng với căn phần

Một, một ba hai phần

Quả nhiệt não, khuyết đoản

Chuyển sinh quả đẳng lưu

Tương ưng các phần khác

Hai một một một pháp

Đây có mười hai loại

Hòa hợp nên duyên sinh

Không chúng sinh, thọ mạng

Là không, dùng tuệ biết

Không ngã, không ngã sở

Trong vô ngã không ngã

Bốn loại vô tri “không”

Chi khác cũng như vậy

Lìa hai biên đoạn, thường

Đây chính là Trung đạo

Nếu biết, đã thành tựu

Biết Thể là chư Phật

Biết rồi ở trong chúng

Tiên Thánh nói vô ngã

Ở trong kinh Thành Dụ

Đạo Sư nói nghĩa này

Kinh Ca-chiên-diên nêu

Chánh kiến và không kiến

Kinh Phá La Cụ Noa

Cũng nói “không” thù thắng

Nếu biết đúng duyên sinh

Biết tương ưng “không” kia

Nếu không biết duyên sinh

Thì không biết “không” kia

Trong “không” nếu khởi mạn

Nơi uẩn chẳng nhàm chán

Đấy gọi “không” thuộc ác (cõi ác)

Tức mê nghĩa duyên sinh

Do chẳng mê duyên sinh

Lìa mạn biết rõ “ không”

Và nhàm chán các uẩn

Nên chẳng mê nghiệp quả

Tạo nghiệp duyên sinh tiếp

Đều duyên theo chỗ này

Duyên “không” sẽ có đủ

Nghiệp báo và thọ dụng

Mười hai chi sai biệt

Trước đã nói duyên sinh

Phiền não nghiệp khổ kia

Cả ba như pháp thâu

Từ ba sinh ra hai

Từ hai sinh ra bảy

Từ bảy lại sinh ba

Cứ vần xoay như vậy

Tất cả do nhân quả

Từ “không” sinh ra “không”

Từ pháp sinh ra pháp

Nương duyên sinh phiền não

Nương duyên cũng sinh nghiệp

Nương duyên sinh ra báo

Tất cả đều do duyên

Tụng đèn, ấn, gương, tiếng

Mặt trời, giống, nước bọt

Nối tiếp chẳng đổi thay

Người trí xét cả hai.

Nay tôi xin lần lượt giải thích bộ Luận Duyên Sanh Tam Thập này.

Từ một sinh ra ba

Từ ba chuyển sinh sáu

Sáu hai hai lại sáu

Từ sáu cũng sinh sáu.

Từ một sinh ra ba: Một là vô tri. Vô tri này tức là vô minh. Do không biết Khổ, Tập, Diệt, Đạo nên gọi là vô tri. Do vô tri nên có phước, phi phước, bất động, gọi là ba Hành. Đến như Thân hành, Khẩu hành, Tâm hành cũng từ đấy phát sinh.

Từ ba chuyển sinh sáu, tức là từ ba Hành sinh ra sáu Thân thức, đó là Nhãn thức, Nhĩ thức, Tỷ thức, Thiệt thức, Thân thức và Ý thức.

Sáu hai, tức là sáu thân thức chuyển sinh ra hai loại là Danh và Sắc. Hai lại sáu tức là hai loại Danh sắc chuyển sinh ra sáu Xứ, là Nhãn xứ, Nhĩ xứ, Tỷ xứ, Thiệt xứ, Thân xứ, Ý xứ.

Từ sáu cũng sinh sáu, tức là từ sáu Xứ chuyển sinh ra sáu Xúc, đó là Nhãn xúc, Nhĩ xúc, Tỷ xúc, Thiệt xúc, Thân xúc, Ý xúc.

Từ sáu sinh ra ba

Ba này lại có ba

Ba lại sinh ra bốn

Bốn lại sinh ra ba.

Từ sáu sinh ra ba tức là từ sáu xúc chuyển sinh ra ba thọ đó là Lạc thọ, Khổ thọ, Bất khổ bất lạc thọ. Ba này lại có ba tức là từ ba thọ chuyển sinh ra ba ái, là Dục ái, Hữu ái và Vô hữu ái. Từ ba lại sinh bốn, tức là từ ba ái chuyển sinh ra bốn Thủ, đó là Dục thủ, Kiến thủ, Giới cấm thủ và Ngã ngữ thủ. Bốn lại sinh ra ba, tức là từ bốn Thủ chuyển sinh ra ba Hữu, là Dục hữu, Sắc hữu và Vô sắc hữu.

Từ ba sinh ra một

Từ một lại sinh bảy

Tất cả khổ trong đó

Mâu-ni nói đều gồm.

Từ ba sinh ra một, tức là từ ba Hữu này làm duyên sinh ra một loại Sinh trong vị lai (tức Vô minh). Một này lại sinh bảy, tức là từ một này sẽ có bảy loại: Già, chết, sầu, than, khổ, ưu, não. Tất cả khổ trong đó, Mâu-ni nói đều gồm, nghĩa là trong đó bắt đầu là vô minh, kết thúc là khổ, vô lượng sự khổ mà Đức Thế Tôn nói đều có đủ trong ấy.

Mười hai loại sai biệt

Người trí nói là không

Do sức phần duyên sinh

Nên biết mười hai pháp.

Mười hai loại sai biệt, người trí nói là “ không”, nghĩa là: Những vô tri này gồm mười hai chi, mười hai chi ấy đều là cái không của tự tính. Biết được như vậy nên Phật nói nó chỉ là không. Từ không sinh ra không, từ pháp sinh ra pháp.

Do sức chi duyên sinh, nên biết mười hai pháp, tức là nếu theo thứ lớp thì có mười hai chi, trong đó, tướng mê hoặc là vô minh. Tướng tích tập sẽ có là Hành. Tướng thọ sinh, lưu chuyển là Thức. Tướng danh thân, sắc thân hòa hợp là Danh sắc. Tướng an trí cho căn là Lục xứ. Tướng cộng tụ của nhãn sắc thức là Xúc. Tướng thọ dụng ái, phi ái điên đảo là thọ. Tướng không biết nhàm chán đủ là Ái. Tướng chấp giữ, thâu lấy là Thủ. Tướng của danh thân, sắc thân là Hữu. Tướng sinh khởi của Uẩn là sinh. Tướng thành thục là Lão. Mạng căn dứt là Tử. Tướng phiền muộn ủ rũ là sầu. Tiếng than khóc là Than. Tướng bức bách, khổ não

của thân là khổ. Tướng bức bách, khổ não của tâm là ưu. Tướng tổn hại là Não.

Vô tri và nghiệp thức

Danh sắc, căn, ba hòa

Lãnh khát cùng do thủ

Tập xuất thục biên sau.

Trong đó, vô tri là vô minh. Nghiệp là hành. Thức là phân biệt. Danh sắc là năm uẩn tích tụ lại. Căn là xứ. Ba hòa chính là xúc. Lãnh nạp tức là thọ. Khát tức là khát ái. Thủ tức là chấp trì. Thọ dụng tức là Hữu. Khởi là sinh khởi. Thục là lão. Biên sau tức là tử.

Các tướng sai biệt ấy cùng gồm thâu nhau, nay tôi xin lần lượt giải thích. Trong đó có: Phiền não, nghiệp sai biệt:

Một, tám, chín: Phiền não

Thứ hai, mười là nghiệp

Còn lại bảy là khổ

Ba thâu mười hai pháp.

Phiền não có ba chi là Vô minh, Ái, Thủ. Nghiệp có hai là Hành và Hữu. Báo có bảy chi là: Thức, Danh sắc, Lục xứ, Xúc, Thọ, Sinh, Lão tử. Mười hai pháp này do ba loại thâu tóm.

Lại có thời sai biệt:

Một hai là quá khứ

Hai sau thời vị lai

Tám còn lại: hiện tại

Đây là pháp ba thời.

Hai chi Vô minh và Hành thuộc về quá khứ. Hai chi sau cùng là Sanh là Lão tử thuộc về vị lai. Tám chi còn lại là Danh sắc, Lục xứ, Xúc, Thọ, Ái, Thủ, Hữu thuộc về hiện tại.

Lại nữa, mỗi mỗi chi đều theo thứ lớp sinh:

Phiền não nghiệp cảm báo

Báo lại sinh phiền não

Phiền não lại sinh nghiệp

Do nghiệp nên có báo.

Ba thứ phiền não, nghiệp, báo như trước đã nói, do phiền não nên có nghiệp, do có nghiệp nên có báo, lại do có báo nên có phiền não, do có phiền não nên có nghiệp, do có nghiệp nên có báo.

Hỏi: Nếu phiền não, mỗi mỗi đều tịch diệt thì thế nào? Đáp:

Lìa não sao có nghiệp

Lìa nghiệp đâu có báo

Không báo thì lìa não

Cả ba đều tịch diệt.

Nếu tâm mình không nhiễm phiền não thì sẽ không tích chứa nghiệp. Nếu không tạo nghiệp thì không chịu quả báo. Nếu diệt được quả báo thì không sinh phiền não, như vậy cả ba đều tịch diệt.

Ở đây lại có nhân và quả:

Năm chi nhân sinh quả

Gọi là phiền não, nghiệp

Bảy chi kia làm quả

Phải biết bảy loại khổ.

Năm thứ nhân được gọi là phiền não, nghiệp, như đoạn trước đã nói, đó chính là Vô minh, Hành, Ái, Thủ, Hữu. Bảy loại quả chuyển sinh gồm: Thức, Danh sắc, Lục xứ, Xúc, Thọ, Sinh. Lão tử. Đây chính là bảy thứ khổ.

Lại nữa nhân quả đều không:

Trong nhân nói không quả

Trong quả cũng không nhân

Trong nhân không có nhân

Trong quả cũng không quả

Người trí tương ưng không.

(Bản Phạn là một kệ, nay chia thành một kệ và một câu)

Nhân và quả ở đây nói, nếu nhân “không” thì quả cũng “không”, quả “không” thì nhân cũng “không”. Nhân của nhân “không” đã không, thì quả của quả “không” cũng không. Giai đoạn chuyển tiếp giữa bốn câu này tương ưng với nhau.

Lại còn có Hữu sai biệt:

Bốn thứ chi trong đời

Nhân quả hợp nên có

Phiền não nghiệp quả hợp

Liên kết thành sáu phần.

Bốn thứ chi trong đời, Nhân quả hợp nên có, nghĩa là: Ba đời năm loại nhân, bảy thứ quả đã nói đó tóm lược chung thành bốn loại. Theo thứ lớp nó sẽ có bốn chi: Vô minh, Hành, hai pháp thuộc quá khứ là chi thứ nhất. Thức, Danh sắc, sáu Xứ, Xúc, Thọ, thuộc về hiện tại là chi thứ hai. Ái, Thủ, Hữu cũng thuộc hiện tại là chi thứ ba. Sinh, Lão tử, hai pháp thuộc về vị lai là chi thứ tư. Đây gọi là bốn thứ chi, hay bốn loại phần.

Phiền não, nghiệp, quả hợp, liên kết thành sáu phần, nghĩa là: Ba thứ phiền não, nghiệp và báo liên kết nhau thành hai gốc và nó có sáu phần. Từ Vô minh cho đến Ái, phần này lấy Vô minh là gốc. Từ Ái cho đến Lão tử, phần này lấy Ái làm gốc. Trong gốc Vô minh thì vô minh là phiền não. Hành là nghiệp. Thức, Danh sắc, sáu Xứ, Xúc, Thọ là báo. Trong gốc Ái thì Ái, Thủ là phiền não. Hữu là nghiệp. Sinh, Lão tử là báo.

Lại có tiết và tổng lược:

Do Hữu tiết gồm thâu

Hai tiết và ba lược

Nhân quả hợp làm tiết

Ba tiết, bốn tổng lược.

Hữu tiết làm gốc, phát khởi ra hai tiết. Giữa Hữu và Sinh là Tiết thứ nhất. Giữa Hành và Thức là Tiết thứ hai. Hai tiết này đều là Tiết của nghiệp quả. Trong Thọ và Ái, khi nhân quả hòa hợp là Tiết thứ ba. Ba tiết này lại có bốn loại tổng lược. Vô minh, Hành là tổng lược thứ nhất. Thức, Danh sắc, sáu Xứ, Xúc, Thọ là tổng lược thứ hai. Ái, Thủ, Hữu là tổng lược thứ ba. Sinh, Lão tử là tổng lược thứ tư. Đây gọi là ba Tiết và bốn Tổng lược.

Trong các pháp này lại có Thời sai biệt:

Hai ba hai ba hai

Trong khổ có năm pháp

Kẻ tạo cùng thai giới

Cảnh chuyển sinh lưu hành.

Các pháp ở đây gồm: Vô minh, Hành là hai loại. Thức, Danh sắc, Lục xứ là ba loại. Xúc, Thọ là hai loại. Ái, Thủ, Hữu là ba loại. Sinh, Lão tử là hai loại. Năm pháp này là chủ thể tạo tác trong khổ. Nó hình thành cảnh giới thai tạng và lưu hành, chuyển vận ngay trong đó. Vô minh, Hành là chủ thể tạo tác trong khổ. Thức, Danh sắc, Lục xứ là thai tạng của khổ. Xúc, Thọ, là cảnh giới của khổ. Ái, Thủ, Hữu là phát khởi của khổ. Sinh, Lão tử là lưu hành của khổ.

Lại có quả sai biệt:

Mê hoặc phát khởi quả

Quả Đẳng lưu là hai

Tương ưng với phần căn

Một một ba hai phần.

Như trước đã nói, trong gốc Vô minh và gốc Ái, phần đầu tiên trong gốc Vô minh mê hoặc mà phát khởi quả Đẳng lưu và có bốn loại

quả. Một, một, ba, hai là số phần của nó, tùy theo thứ lớp mà nó tương ưng, trong đó vô minh là quả mê hoặc, Hành là quả phát khởi, Thức, Danh sắc, Lục xứ và quả báo, Xúc, Thọ là quả Đẳng lưu.

Lại có các quả thấp kém hơn nữa:

Quả nhiệt não, khuyết đoản

Chuyển sanh quả Đẳng lưu

Tương ưng các phần khác

Hai một một một pháp.

Như trước đã nói, trong gốc Ái, nhiệt não và khuyết đoản (thiếu thốn) chuyển sinh ra quả Đẳng lưu, tùy theo số phần gồm: hai, một, một, một, nó sẽ tương ưng với các phần ấy. Trong đó, Ái Thủ là quả nhiệt não, Hữu là quả khuyết đoản, Sinh là quả Chuyển xuất, Lão tử là quả Đẳng lưu. Như vậy sẽ có tám quả.

Đây có mười hai loại

Hòa hợp nên duyên sinh

Không chúng sinh, thọ mạng

Là không dùng tuệ biết.

Đầu tiên là vô minh, cuối cùng là Lão tử, mười hai chi này ngang bằng nhau, hòa hợp nhau nên là duyên sinh, nhưng không có chúng sinh, không có thọ mạng, không tạo tác, phải dùng tuệ thấy biết như vậy. Không có chúng sinh vì không bền chắc, không có thọ mạng vì vô ngã, là không vì không có tạo tác, vì không có chủ thể tạo tác.

Không ngã, không ngã sở

Trong vô ngã không ngã

Bốn loại vô tri không

Chi khác cũng như vậy.

Vô tri là vô ngã. Ở đây vô tri là vô ngã sở. Vì vô ngã, nên trong vô ngã không có vô tri. Trong bốn loại vô tri, vô ngã sở nay không có cái “không” của vô tri. Bốn loại vô tri này đã “không”, nên các chi khác cũng như vậy, chúng đều là “không”.

Lìa hai biên đoạn, thường

Đây chính là Trung đạo

Nếu biết, đã thành tựu

Biết Thể là chư Phật.

“Có” là chấp thường, “không” là chấp đoạn. Cả hai biên này hễ duyên biên nào thì các Hữu sẽ sinh ở biên ấy. Lìa hai biên này thì khế hợp với Trung đạo. Do không biết nghĩa này nên ngoại đạo rơi vào hai biên, do thấu tỏ được nghĩa này nên tất cả chư Phật có thể thành tựu

ngay trong thế gian này chứ không phải ở đâu khác.

Biết rồi ở trong chúng

Tiên Thánh nói vô ngã

Ở nơi kinh Thành Dụ

Đạo sư nói nghĩa này.

Khi đã nhận ra Trung đạo, trong chúng hội Phật thường nói vô ngã và vô ngã sở. Phật nói: Này các thầy Tỳ khưu! Các thầy nên biết, hạng phàm phụ hiểu không biết, hễ nghe nói đến ngã, ngã sở thì chạy theo cái giả danh nêu đặt đó, lại dựng lập thêm ngã và ngã sở. Này các thầy Tỳ khưu! Lúc sinh chỉ là khổ sinh, lúc diệt chỉ là khổ diệt, như trong kinh Thành Dụ, Đạo sư đã nói nghĩa này rồi.

Kinh Ca-chiên-diên nêu

Chánh kiến và không kiến

Kinh Phá La Cụ Noa

Cũng nói “không” thù thắng.

Trong ba bộ kinh này và những kinh luận khác, Đức Thế Tôn đều diễn nói tướng đó.

Nếu biết đúng duyên sinh

Biết tương ưng “không” kia

Nếu chẳng biết Duyên sinh

Cũng không biết “không” kia.

Duyên sinh đoạn trước nói đến, nếu biết đúng, biết nó không phải cái gì khác, mà chính là không. Nếu không biết duyên sinh, thì không biết nó không, nghĩa là không biết được nghĩa của duyên sinh sẽ không hiểu và không thể nhập vào tính “không” ấy được.

Trong “không” nếu khởi mạn

Thì chẳng nhàm chán uẩn

Nếu không biết như vậy

Thì mê nghĩa duyên sinh.

Trong “không” nếu khởi mạn, thì chẳng nhàm các uẩn, nghĩa là nếu ta khởi tâm coi thường tính “không” thì không bao giờ sinh tâm nhàm chán, xa lìa các uẩn. Nếu không biết như vậy, thì mê nghĩa duyên sinh, nghĩa là do không thấy biết như vậy, nên mê lầm nghĩa của duyên sinh, và nhận lấy một trong bốn loại thấy biết sau:

1.Đoạn kiến.

2.Thường kiến.

3.Cho trời Tự Tại biến hóa.

4.Chỉ dựa vào những gì tạo tác từ trước.

Do chẳng mê duyên sinh

Lìa mạn biết nó “không”

Và nhàm chán các uẩn

Nên không mê nghiệp quả.

Do chẳng mê duyên sinh, Lìa mạn biết nó “không”, như trước đã nói, trong mỗi một duyên, nếu không có tâm mê lầm, không chấp chặt ngã, ngã sở, nếu lìa được tâm coi thường thì thường thể nhập cái “không” ấy đúng như pháp. Và nhàm chán các uẩn, nên chẳng mê nghiệp quả, nghĩa là trong năm uẩn, do chấp chặt ngã, ngã sở nên lưu chuyển không ngừng trong khắp thế gian. Nếu khởi tâm nhàm chán xa lìa năm uẩn đó, thì dù nghiệp quả tương tục, ta vẫn không điên đảo, không bị mê lầm

Tạo nghiệp, duyên sinh tiếp

Đều duyên theo chỗ này

Không duyên đây sẽ có

Nghiệp báo và thọ dụng.

Tạo nghiệp, duyên sinh tiếp, Đều duyên theo chỗ này, nghĩa là phiền não, nghiệp, báo trước đã nói, lấy nghiệp thiện, bất thiện xô đẩy chúng sinh thác sinh nơi này, đọa lạc nơi kia, cứ thế tương tục lưu chuyển. Nếu không phải vậy, thì không tạo nghiệp vẫn chịu báo, tạo nghiệp rồi báo liền mất. Không duyên đây sẽ có, Nghiệp báo và thọ dụng, nghĩa là: Do nghiệp thiện bất thiện này nên có báo, có thọ dụng, tự tính là không, vốn không có ngã, làm duyên phát sinh. Tự tính không của nó cũng vậy.

Mười hai chi sai biệt

Trước đã nói duyên sinh

Phiền não nghiệp khổ kia

Cả ba như pháp gồm.

Đầu tiên là Vô minh, cuối cùng là Lão tử, đây là mười hai chi duyên sinh khác nhau. Trong đó phiền não có ba chi, nghiệp có hai chi, khổ có bảy chi. Mười hai chi này đều nằm trong phiền não, nghiệp, khổ.

Từ ba sinh ra hai

Từ hai sinh ra bảy

Từ bảy sinh ra ba

Cứ xoay vần như vậy.

Vô minh, Ái, Thủ, ba loại này sanh ra hai loại là Hành và Thức. Hai loại Hành, Thức lại sinh ra bảy chi là: Thức, Danh sắc, Lục xứ, Xúc,

Thọ, Sanh, Lão tử. Trong bảy chi này, như đoạn trước đã nói, lại sinh ra ba loại, ba loại này lại sinh ra hai loại và bảy loại. Do vậy, hai loại này tương tục không gián đoạn, chúng xoay vần như bánh xe quay.

Nhân quả và các đời

Không chúng sinh nào khác

Chỉ ở trong pháp “không”

Lại tự sinh pháp “không”.

Nhân quả và các đời, Không chúng sinh nào khác, nghĩa là Vô minh, Hành, Ái, Thủ, Hữu, năm loại này là Nhân, Thức, Danh sắc, Lục xứ, Xúc, Thọ, Sinh, Lão tử, bảy loại này là quả. Tất cả nhân quả này có khắp thế gian. Dù là ngã, là chúng sinh, là thọ mạng, dù sinh ra, dù trượng phu, dù là người, dù là người tạo tác, tất cả những thứ đó nếu ta phân biệt ra thì nó chỉ là giả hợp, không thật. Đó chỉ là trong pháp “không”, tự sinh ra pháp “không”, nghĩa là trong cái “không” của tự tính giả danh, phiền não, nghiệp quả chỉ do pháp “không” giả lập tên gọi phiền não, nghiệp quả sinh ra.

Nương duyên sinh phiền não

Nương duyên sinh ra nghiệp

Nương duyên sinh ra báo

Tất cả đều do duyên.

Nếu có phiền não thì sẽ có vô lượng vô số nghiệp, sẽ có vô số quả báo do nghiệp sinh ra. Chúng cùng làm nhân, làm duyên cho nhau, phải biết, không có pháp nào chẳng từ nhân duyên mà có.

Vì để làm rõ nghĩa này

Nay xin đưa ra thí dụ:

Tụng đèn, ấn, gương, tiếng

Mặt trời, giống, nước bọt

Nối tiếp chẳng đổi thay

Người trí xét cả hai.

Ở đây có Giáo tụng và Thọ tụng (đọc). Tất cả Giáo tụng đều không bằng Thọ tụng. Vì sao? Vì Giáo tụng ở yên. Do ở yên nên không tương tục sinh tiếp, vì nó không tự sinh. Như đèn lần lượt đốt sang đèn khác, thì đèn khác này không nằm ngoài cây đèn ban đầu, cũng không phải lìa cái ban đầu mà có cái thứ hai, cũng không phải không do nhân mà có. Như ấn và hình, gương mặt và gương, tiếng và âm hưởng, mặt trời và lửa, hạt giống và mầm, nước bọt và nước miếng, tất cả những thứ này đều không vượt ra ngoài (không đổi thay), cũng không phải tự sinh, cũng không phải không do nhân mà có. Khi năm uẩn tương tục sinh

chuyển, không phải vượt ngoài uẩn ban đầu mà có uẩn thứ hai, uẩn thứ hai này cũng không phải tự sinh ra, cũng không phải không do nhân mà có. Khi năm uẩn lần lượt phát sinh, người trí cần phải xét kỹ. Lại phải biết, nội thọ dụng và ngoại thọ dụng đều có mười loại.

Mười loại Ngoại thọ dụng gồm:

1.Chẳng phải thường.

2.Chẳng phải đoạn.

3.Không vượt ngoài.

4.Nhân quả tương tục không có khoảng giữa.

5.Chẳng phải thể khác.

6.Chẳng phải biệt dị.

7.Không có chủ thể tạo tác.

8.Không phải không có nhân.

9.Sát na đều diệt.

10.Quả đồng loại liên kết nhau.

Tất cả chủng tử nằm ngoài thọ dụng này đều không tồn tại. Chẳng phải do mầm thường sinh ra, chẳng phải do hạt giống đoạn diệt mất, mầm ấy vốn không, nhưng nay phát sinh rõ ràng không nằm ngoài hạt giống. Nó nối tiếp không đoạn dứt, nhân quả tương tục nên không có khoảng giữa. Hạt giống và mầm khác nhau nhưng không phải vật khác phát sinh ra nó. Không phải biệt dị vì từ giống sinh ra. Nhân duyên hòa hợp nên không có chủ thể tạo tác. Hạt giống là nhân nên không phải không có nhân. Hạt giống, mầm, nhành cành, lá hoa quả v.v.. liên tục sinh nên sát na đều diệt. Ngọt, mặn, đắng cay đều tùy vào nhân sai biệt mà có, nên quả đồng loại liên kết nhau.

Mười loại Nội thọ dụng gồm:

1.Chết rồi thì các uẩn cũng diệt hết, nên chẳng phải thường.

2.Được sinh lại và thọ uẩn lại, nên chẳng phải đoạn.

3.Chết rồi thì các uẩn cũng diệt hết, thọ sinh lại và tiếp tục thọ uẩn, nó vốn không nhưng nay lại có, nên không vượt ngoài.

4.Các uẩn tương tục không có đoạn dứt, nhân quả liên tục, nên không có khoảng giữa.

5.Chết rồi, sinh lại và thọ uẩn sai biệt, nên không phải “thể” khác.

6.Từ đó sinh ra, nên không phải biệt dị.

7.Nhân duyên hòa hợp, nên không có chủ thể tạo tác.

8.Phiền não, nghiệp là nhân nên không phải không có nhân.

9.Từ Ca-la-la, Át-phù-đà, Bế-thi, Già-na, Xa-khư, ra khỏi thai, trẻ

con, đồng tử, thiếu niên, trưởng thành, già, cứ thế mà liên tục phát triển nên sát na đều diệt.

Huân tập thiện, bất thiện tùy theo nhân sai biệt mà chuyển sinh ra quả, nên quả đồng loại liên kết nhau.

Lại có ba bài kệ:

Như lửa đèn chuyển sinh

Thức thân cũng như vậy

Khoảng trước và khoảng sau

Cũng không có tích tập.

Không sinh và có sinh

Hư hoại không hòa hợp

Sinh rồi lại không trụ

Do đấy tạo nghiệp chuyển.

Nếu ngay trong duyên sinh

Mà quán biết là “không”

Biết đó là nêu bày,

Thì hợp với Trung đạo.

Trong đó, Vô minh, Hành, Ái, Thủ, Hữu là Tập đế. Thức, Danh sắc, Lục xứ, Xúc, Thọ, Sinh, Lão tử là Khổ đế. Khi diệt được mười hai chi này và chứng được phương tiện là Đạo đế, tức chứng Niệm xứ, Chánh cần, Như ý túc, Căn, Lực và Giác chi, bát Thánh đạo.