Đại Tập 150 · Bộ Luận Sớ V · Số 1823 (Quyển 1–30)

Luận Câu Xá Tụng Giới Bổn - Quyển 15

LUẬN CÂU XÁ TỤNG GIỚI BỔN

QUYỂN 15

1. Nói về đắc ba luật nghi khác nhau:

Dưới đây là thứ năm của toàn văn nói về đắc ba luật nghi khác nhau.

1) Nói về đắc xứ thời đồng khác.

2) Nói về chi nhân của hữu tình.

3) Nói về đắc ác xứ trung.

Về đắc xứ thời đồng khác:

Luận chép: Biệt giải thoát này, là tĩnh lự vô lậu, ba thứ luật nghi tùy theo được bất cứ một, luật nghi nào đều có được hai thứ còn lạihay không? Nếu không như vậy thì tại sao?

Tụng chép:

Từ tất cả hai hiện

Đắc luật nghi cõi Dục

Từ căn bản hằng thời

Đắc tĩnh lự vô lậu.

Giải thích: Hai câu trên nói về đắc giới biệt giải thoát, hai câu dưới nói về đắc giới định đạo.

Từ tất cả hai hiện, Đắc luật nghi cõi Dục:

1. Từ tất cả đắc luật nghi cõi Dục. 2. Từ hai đắc luật nghi cõi Dục. 3. Từ thiện đắc luật nghi cõi Dục.

Từ tất cả: Là nghiệp đạo căn bản, sau khi gia hạnh khởi thì phát tội xứ này gọi là tất cả, nghĩa là biệt giải thoát lìa tội căn bản và sau gia hạnh khởi tội, ở tất cả chỗ phát ác, đắc giới biệt giải thoát.

Từ hai đắc: hai là hai thứ:

1. Loại hữu tình: gồm tánh tội và già tội.

Tánh là sát sinh, già là ngủ chung với người nữ.

2. Loại vô tình, gồm tánh tội già tội. Tánh là trộm cắp vật của người, già là đào đất v.v… nay thọ thiện giới có thể lìa tánh tội và già tội cho nên từ hai thứ mà phát tội xứ, đắc giới biệt giải thoát.

Từ hiện đắc: Luận chép: Từ uẩn, xứ, giới ở hiện đời mà đắc, không phải từ quá khứ và vị lai. Nghĩa là luật nghi này hữu tình xứ chuyển. Vì quá khư vị lai chẳng phải hữu tình xứ.

Giải thích: hữu tình xứ chia làm hai:

1. Hữu tình; 2. Hữu tình xứ.

Xứ có hai thứ: 1. Xứ sở y; 2. Xứ sở chỉ, cho nên lìa tà dâm thủ hộ hữu tình phát giới hoặc lìa sát sinh, ở chỗ sở y của hữu tình mà phát giới. Nếu không đào đất ở ngay chỗ sở chỉ của hữu tình phát giới.

Từ căn bản hằng thời

Đắc tĩnh lự vô lậu.

1. Từ căn bản đắc giới tĩnh lự vô lậu.

2. Từ hằng thời đắc giới tĩnh lự vô lậu.

Từ căn bản: Là từ nghiệp đạo căn bản xứ đắc luật nghi định đạo, hai luật nghi này ở trong định chỉ có căn bản, vì trước định sau định không có giới này, cho nên không có giai đoạn gia hạnh hậu khởi. Vì giới định đạo chỉ có căn bản, cho nên khi đắc giới đối với căn bản khởi xứ ác, đặc giới biệt giải thoát, vì gia hạnh hậu khởi đều có. Cho nên ở ba xứ đều phát được giới.

Luận chép: nếu đắc luật nghi tĩnh lự vô lậu, nên biết chỉ từ đạo nghiệp căn bản, còn không từ gia hạnh hậu khởi kia huống chi là già tội. (Như trên là văn luận).

Từ hằng thời đắc: Hằng là ba đời: là từ ba đời phát giới định đạo, do giới định đạo cùng chuyển với tâm, là giới và tâm có thể duyên với ba đời, cho nên tâm và giới cũng ngăn dứt ba đời. Từ sự khác nhau trên đáng lẽ có bốn trường hợp. Luận chép.

1. Từ gia hạnh hậu khởi của đời hiện tại và các già tội (vì đời hiện tại đắc được giải thoát, vì gia hạnh v.v… không đắc giới định đạo).

2. Từ đạo nghiệp căn bản thời quá khứ vị lai: (Từ căn bản đắc giới định đạo, do quá khứ vị lai không đắc giới biệt giải thoát).

3. Từ đạo nghiệp căn bản đời hiện tại:

(Vì đời hiện tại, đắc giới biệt giải thoát, vì là căn bản nên đắc giới định đạo).

4. Từ gia hạnh hậu khởi đời quá khứ đời vị lai: (vì quá khứ vị lai, không có giới biệt giải thoát, vì gia hạnh v.v… không có giới định đạo).

Lại Luận chép: không phải ngay lúc đắc thiện luật nghi, chắc chắn có nghiệp đạo ác đời hiện tại, bởi vậy nên nói: tử hiện xứ đắc, lý ra thật nên nói ngăn dứt vị lai, không nên nói ngăn dứt quá khứ hiện tại.

(Giải thích: văn này là Luận chủ chỉ nói thứ ba ở trước).

Câu thứ một: Ngay lúc đắc thiện giới, đâu có đời hiện tại, nghiệp đạo ác v.v… giống như câu thứ nhất. Già hạnh hậu khởi và già tội, chỉ nói đang nói, bởi vậy nên nói từ hiện xứ đắc. Ý này là câu thứ nhất, thứ ba, nên thêm chử xứ. Nghĩa thì không trở ngại, là đời hiện tại tuy không có thể của nghiệp đạo mà có xứ như phát nghiệp v.v... cho nên xứ của nghiệp đạo không ngại nghĩa phát giới. Nếu nói về phát giới thì có chung ba đời, nói về phòng tội thì lẽ ra là vị lai, vì ngăn khôngkhởi, quá khứ đã diệt, hiện tại đã sinh không thể ngăn dứt).

2. Nói về chi nhân của hữu tình:

Dưới đây là thứ hai, nói về chi nhân của hữu tình.

Luận chép: Đức Phật có đắc luật nghi hay không? Từ chi nhân của tất cả hữu tình có khác hay không, định này có khác, tướng khác thế nào?

Tụng chép:

Luật từ các hữu tình

Chi nhân nói bất định

Bất luật từ tất cả

Chi Hữu tình chẳng nhân.

Giải thích: Luật từ các hữu tình: Từ tất cả hữu tình mà phát luật nghi, tất cả hữu tình trụ vào thiện ý lạc mới phát luật nghi, khác thì không như vậy, vì ác ý lạc không dứt hoàn toàn.

Chi nhân nói bất định:

Chi: là bảy chi.

Nhân: là tâm thọ giới.

Chi bất định: Có từ tất cả chi mà đắc đó là giới Tỳ-kheo đắc từ bốn chi, đó là giới cần sách.

Nhân bất định: là hạ, trung, thượng tâm không cùng khởi. Hoặc có khi trụ giới chẳng phải tất cả nhân, đó là tâm phẩm hạ, hoặc trung, hoặc thượng thọ giới cận trụ, cận sự, cần sách,hoặc có khi trụ giới do tất cả nhân, nghĩa là dùng tâm phẩm hạ thọ giới cận sự, sau đó trung tâm khởi phẩm, thọ giới cần sách, lại khởi tậm bậc trung thọ giới Tỳ-kheo, đủ ba tâm này gọi là tất cả nhân.

Luận chép: nếu người không thực hành tất cả năm thứ định hạn mới có thể thọ và đắc giới biệt giải thoát, đó là hữu tình chi xứ thời duyên định

Định của Hữu tình : Nghĩ rằng: Ta chỉ đối với hữu tình loài nào đó sẽ lìa sát v.v…

Chi định: Nghĩ rằng ta đối với chi luật nghi nào đó giữ gìn không

phạm.

Xứ định: nghĩ rằng: Ta chỉ đối với địa phương nào đó sẽ lìa sát sinh v.v…

Thời định: Nghĩ rằng ta con chỉ ở ngày tháng năm nào đó lìa sát sinh v.v…

Duyên định: Nghĩ rằng con chỉ trừ duyên chiến đấu v.v… có thể lìa sát sinh. Nếu thực hành năm thứ hạn định, mà thọ giới thì không đắc luật nghi. Chỉ đắc luật nghi tương tơ diệu hạnh

Bất luật nghi từ tất cả chi hữu tình chẳng phải nhân: Là bất luật nghi từ tất cả hữu tình mà được. Vì tâm định giết các hữu tình.

Từ tất cả chi mà đắc: là bất luật nghi đủ tất cả chi, thân ba, miệng bốn, vì đều gây ra nghiệp ác.

Chẳng phải nhân: Là chẳng phải tất cả nhân. Tâm phẩm hạ v. v… thì không sạch khởi.

3. Hỏi đáp để làm sáng tỏ:

Hỏi: Như người bất luật nghi giết mổ v.v... trong một đời không cho không lấy, đối với thê thiếp của mình trụ vào tâm tri túc, câm không thể nói, không nói bốn lỗi, vì sao đối với người kia đủ tất cả chi?

Đáp: Người kia làm tổn thiện ý lạc, tuy câm không nói nhưng tay chỉ huy mà thân biểu lộ những điều muốn nói, cho nên có đủ chi.

Nếu không muốn trọn đời và không đủ chi, và không tổn hại hữu tình, chỉ được ác trong xứ không gọi là bất luật nghi. Theo Tông Kinh bộ tùy theo kỳ hạn, chi đủ hay không đủ, đối với hữu tình khắp hay không khắp, đều được bất luật nghi. Giới cận sự cũng vậy, tùy theo thọ nhiều ít đều đắc giới. Chỉ trừ tám giới, vì thời gian rất ngắn, cần phải đủ chi và khắp các hữu tình mới phát giới.

Bất luật nghi: Là những người giết dê, giết gà, giết heo, bắt chim, săn thú, trộm cắp, nấu nướng, coi ngục, cột rồng, thui chó, đặt bẫy, vua ác, điển hình, phạt người, thính sát, đoán tội v.v...

Buộc rồng: Nghĩa là dùng chú thuật để bắt rồng rắn, ưa thích tìm thú vật để nuôi sống bản thân.

Thui chó: người ác chiên-đà-la ở Tây Vực gọi là thui chó, hoặc có thể thui chó làm thức ăn.

Thính sát: Là ngự sử v.v…

Đoán tội: là đại lý v.v…

4. Nói về đắc ác xứ:

Dưới đây là thứ ba nói về đắc ác xử.

Luận chép: Đã nói theo kia đắc luật nghi, đắc luật nghi và vô biểu

khác, phương tiện thế nào, chưa nói nay sẽ nói.

Vô biểu khác: gọi là xử trung.

Tụng chép:

Người đắc bất luật nghi

Do làm và thệ thọ

Đắc các vô biểu khác

Do ruộng thọ trọng hành.

Giải thích: Hai câu trên là phương tiện đắc giới ác, hai câu dưới, phương tiện đắc xử trung.

Đắc bất luật nghi do hai thứ nhân:

1. Do làm; 2. Do thệ thọ.

Do làm: Người kia sinh vào nhà bất luật nghi, lúc đầu làm việc sát sinh, lúc khởi gia hạnh, bèn phát giới ác, đó là sống trong nhà làm nghề giết mổ, còn nhỏ đã thấy sát sinh khởi tâm thệ không phát giới ác, phải làm sát sinh thì đắc bất luật nghi.

- Do thệ: Sinh vào nhà khác vì nuôi sống thân mạng nên khởi tâm sát hại, bèn phát thệ: từ ngày nay cho đến khi chết con sẽ làm các việc như vậy để nuôi sống tự thân, lúc khởi tâm thệ bèn phát giới ác, nghĩa là sinh vào nhà khác, từ nhỏ chưa từng thấy sát sinh, phát tâm sẽ mạnh, cho nên phát giới ác.

Đắc vô biểu khác: Khác là xứ trung vô biểu.

Do ruộng thọ trọng hành: là đắc nhân xứ trung.

- Do ruộng: các ruộng phước như vậy cúng dường vườn rừng v. v… người kia bố thí vô biểu, lúc mới bố thí liền sinh vô biểu.

- Do thọ: Tự thệ rằng: nếu chưa lễ Phật thìkhông ăn trước. Ngày trai, thệ cúng dường thức ăn, chỉ khởi tâm thệ nguyện liền phát vô biểu.

- Do làm: Khởi tác y tha thiết như vậy, làm thiện làm ác đều phát vô biểu. Do ba nhân này mà đắc vô biểu khác.

5. Nói về sự khác nhau của xả:

Dưới đây là thứ tư của toàn văn, nói về sự khác nhau của xả, trong đó có năm:

1. Xả biệt giải thoát.

2. Xả giới định đạo.

3. Xả bất luật nghi.

4. Xả xứ trung.

5. Xả các phi sắc.

Về Xả biệt giải thoát:

Luận chép: Đã nói đắc luật nghi như thế v.v… xả luật nghi v.v… đều chưa nói, thế nào là xả giới biệt giải thoát:

Tụng chép:

Xả biệt giải điều phục

Do cố xả qua đời

Và hai hình đều sinh

Dứt gốc lành đem hết

Có nói do phạm trọng

Còn nói do pháp diệt

Ca-Thấp Di-la nói

Phạm hai như thiếu nợ.

Giải thích: Bốn câu trước nói về Tông Hữu Bộ.

Câu thứ năm sau nói về Kinh Bộ, câu thứ sáu nói về Pháp Mật tông.

Hai câu sau là Hữu tông giải thích câu hỏi.

Nói điều phục: Ý nói về luật nghi. Vì ý này có thể làm cho căn điều phục. Trừ giới cận sự, luật nghi còn lại do bốn duyên xả.

1. Do cố xả: phải đủ ba duyên.

a. Do ý là tâm nhàm chán giới.

b. Đối trước người hiểu biết làm cho họ hiểu.

c. Phát hữu biểu nghiệp, đó là nói xả trái với thọ biểu. Thiếu một trong ba duyên thì không thành xả giới, chẳng phải chỉ khởi tâm, nghĩa là ở trong mộng thì không thành xả, khổng chỉ khởi biểu vì tâm si cuồng thì không thành xả. Chẳng phải chỉ hai điều này, đối với bàng sinh cũng không thành xả. Cho nên phải đủ ba điều này mới thành cố ý xả.

2. Do qua đời: giới nương vào thân mà đắc, lúc xả sở y thì giới xả theo.

3. Do hai hình đều sinh: căn nam, căn nữ sinh, do sở y thay đổi nên tâm thay đổi theo. Lại người hai hình không phải sở y của giới.

4. Do dứt gốc lành: giới nương vào tâm mà phát, tâm thiện đã dứt, giới cũng xả theo.

5. Do đem hết: Vì kì hạn giới đã quá, xả giới cận trụ, do năm duyên trên, còn luật nghi khác chỉ do bốn duyên xả, là trừ đem hết, nói chung về biệt giải thoát xả do năm duyên.

Có chỗ nói do phạm trọng: Sư Kinh bộ nói trong bốn giới trọng nếu phạm bất cứ một giới nào cũng là xả giới Cần sách và giới Tỳ- kheo. Còn nói do pháp diệt, tông pháp mật bộ nói lúc chánh pháp diệt xả giới biệt giải thoát, vì khi pháp diệt thì tất cả học xứ, kiết giới, yết

mà đều chấm dứt.

Phạm hai như thiếu nợ:

6. Các tông giải thích chứng minh:

Tông Tát-Bà-Đa giải thích phạm trọng không xả giới cho nên như vậy, chẳng phạm một bên, tất cả luật nghi phải xả hết. Như phạm tăng tàn cũng không xả giới, nhưng có hai tên gọi là trì giới, phạm giới. Như người có của mặc nợ người khác, bấy giờ gọi là người giàu và người mắc nợ. Phạm giới cũng vậy. Nếu phạm mà phát lộ sám hối dứt trừ gọi là đủ thi la không gọi là phạm giới, như người trả nợ gọi là người giàu. Nay lược trình bày hai tông.

Tông Kinh bộ sở dĩ nói phạm trọng xả giới, Thế tôn nói nếu người phạm tội trọng không phải đệ tử dòng họ Thích, hại tánh sa-môn. Phá thể Tỳ-kheo, hoại diệt đọa lạc, gọi là Tha thắng (ba-la-đà-di, Hán dịch là tha thắng, pháp ác gọi là tha, người khác đến thắng minh.)

Thế Tôn đã nói: Chẳng phải đệ tử họ Thích là nói xả giới.

Hữu tông giải thích rằng: Trong kinh này nói không phải Tỳ-kheo: Nghĩa là không phải Tỳ-kheo thắng nghĩa, Tỳ-kheo thắng nghĩa là các bậc Thánh, do phạm tội trọng nên không thành quả Thánh.

Nói chẳng phải Tỳ-kheo, lại Kinh bộ dẫn luật nói bốn thứ Tỳ- kheo:

1.Tỳ-kheo Tương tợ (người tục giả danh Tỳ-kheo).

2. Tỳ-kheo Tự xưng (phạm tội trọng tự xưng là Tỳ-kheo).

3. Tỳ-kheo Khất cái (người xuất gia xin ăn tự nuôi sống).

4. Tỳ-kheo Phá hoặc (là bậc Thánh).

Văn luật đã noí phạm giới trọng không phải Tỳ-kheo, gọi là tự xưng Tỳ-kheo, cho nên biết xả giới.

Lại Hữu tông dẫn kinh chứng minh không xả giới. Như Đức Thế tôn nói: Thuần đà! nên biết! Sa môn có bốn thứ không có loại thứ năm

Nói bốn:

1. Sa môn Thắng đạo (là Phật, Độc giác tự nhiên giác ngộ).

2. Sa môn Thị đạo (Xá-lợi-Phất nóipháp dạy đạo).

3. Sa môn Mang đạo (A nan dùng giới định tuệ làm mạng).

4. Ô đạo Sa môn (Tỳ-kheo phạm tội trọng luật gọi là ma-ha-la, nghĩa là vị Tỳ-kheo già thích trộm vật của người.

Kinh này nói phạm tội trọng gọi là ô đạo, vẫn gọi là sa môn, biết rõ có giới. Kinh bộ giải thích: Tương tợ Sa môn gọi là Sa môn, chẳng có giới thể gọi là Sa môn. Rõ ràng ý Luận chủ cho Kinh Bộ là chánh, cho nên Luận chủ gạn hỏi hữu tông rằng, nếu người như thế vẫn có

tánh Tỳ-kheo nên tự quy y kính lễ, loại Tỳ-kheo này là pháp mật tông ở trước. Luận chủ bác bỏ rằng: Khi chánh pháp diệt tuy không có tất cả kiết giới, Yết ma và Tỳ nại da, chưa đắc luật nghi, không có lý mới đắc, mà người trước đắc. Cũng không phải nghĩa xả.

7. Nói về xả giới định đạo:

Dưới đây là thứ hai, nói về Xả giới định đạo: Luận chép: Tĩnh lự vô lậu, hai luật nghi v.v… nên xả thế nào?

Tụng chép:

Xả định sanh pháp thiện

Do dị địa thối thảy

Xả Thánh do đắc quả

Luyện căn và lui sụt.

Giải thích: Xả định sinh pháp thiện: là nêu.

Do dị địa thối thảy: là nói hai duyên xả:

1. Dị địa xả: Lúc từ địa dưới sinh lên địa trên, thì xả pháp địa dưới. Hoặc địa trên mất, sinh xuống địa dưới, thì xả pháp địa trên.

2. Do đắc thối: Khi được định cao siêu, trở lại lui sụt.

Tụng chép Đẳng: là lấy bỏ chúng đồng phần, cũng xả một phần gốc lành thù thắng.

Chút phần gốc lành thù thắng: là Noãn, Đảnh, Nhẫn, Thế đệ nhất gọi la thiện thù thắng. Nếu dị sinh xả là khi qua đời xả, hoặc sinh ngay địa đó hoặc sinh địa trên đều xả Noãn v.v… đã xả đương địa cho nên không có dị địa, về dị địa xả chỉ có trên dưới, là nói xả định giới. Do ba duyên trên như định cõi Sắc, do dị địa thối xả, xả định Vô Sắc cũng như thế, nhưng không có luật nghi, khác với cõi Sắc.

Xả Thánh do đắc quả, luyện căn và lui sụt:

Nói về ba duyên xả Thánh:

a. Do đắc quả: Nếu đắc quả sau xả quả đạo trước và hướng về đạo.

b. Do luyện căn: khi chuyển căn xả đạo độn căn.

c. Do lui sụt: Vì lui sụt quả đạo thắng quả đạo, hướng đạo gọi là thắng quả đạo, vì hướng đến quả tốt đẹp. Văn này nói chung về xả pháp vô lậu, vì giới tùy theo pháp, cho nên xả giới vô lậu cũng đồng ba duyên trên.

3. Xả luật nghi: Luận chép: Như vậy đã nói xả các luật nghi bất luật nghi rồi, xả như thế nào?

Tụng chép:

Xả giới ác do chết

Đắc giới hai hình sinh.

Giải thích: Xả bất luật nghi có ba duyên:

1. Do chết xả sở y.

2. Do đắc giới là đắc giới biệt giải thoát, hoặc đắc tĩnh lự luật nghi, giới ác liền xả.

3. Do hai hình sinh: vì sở y biến đổi. Luận chép: người trụ giới ác tuy, hoặc có lúc khởi bất tác tư, xả bỏ đao kiếm v.v... Nếu không thọ mà đắc các luật nghi thiện, các bất luật nghi. Không chấp nhân xả bỏ, thí như tuy tránh nhân duyên phát bệnh mà không uống thuốc thì bệnh khó lành.

8. Nói về xả xử trung vô biểu:

Dưới đây là thứ tư, nói về xả trung xứ vô biểu: Luận chép: Xứ trung vô biểu xả, thì thế nào. Tụng chép:

Xả trung do thọ thế

Làm việc thọ mang, căn dứt.

Giải thích: Xứ trung vô biểu: xả do sáu duyên. Câu trên có chữ Do, câu dưới có chữ Đoạn, sáu độ nói điều đó

a. Do thọ đoạn: là xả sở thọ, nghĩ như vậy: con từ nay bỏ điều đã thọ trước đây.

b. Do thế đoạn: Do thế lực phiền não tịnh tín dẫn đến vô biểu hai thứ kia hạn chế thế lực, như khi đoạn hoại, vô biểu liền xả.

c. Do tác nghiệp đoạn: điều đã thọ sau lại không làm, như trước đây lễ Phật, sau nay không lễ Phật nữa.

d. Do sự vật đoạn hoại: xả là cúng dường nhà, cửa cho chùa lập nhiều vườn rừng v.v… để cúng dường, những việc hoại như thả lưới v.v… thì vô biểu liền xả.

đ. Do tuổi thọ dứt: Khi mạng chấm dứt. Vô biểu liền xả.

e. Do căn dứt: Căn là gốc lành, nhân gốc lành mà phát xứ trung vô biểu, nay khởi gia hạnh, lúc đoạn gốc lành, bèn xả gốc lành, dẫn khởi vô biểu. chữ căn trong văn tụng lẽ ra phải chung với gốc bất thiện, nghĩa là khởi gia hạnh, đoạn gốc bất thiện, liền xả, gốc bất thiện dẫn khởi xử trung vô biểu. Văn luận chỉ nói đoạn gốc lành, rõ ràng là chấp gốc bất thiện.

(Gia hạnh: Vì xử trung yếu kém nhưng lúc gia hạnh là xả).

9. Nói về xả thiện nhiễm phi sắc:

Dưới đây là thứ năm, xả thiện nhiễm phi sắc:

Luận chép: Dục phi sắc thiện và tất cả pháp nhiễm phi sắc khác, xả như thế nào.

Tụng chép:

Xả thiện phi sắc cõi Dục

Do căn dứt sinh lên,

Do đối trị đạo sinh

Xả các nhiễm phi sắc.

Giải thích: Xả dục phi sắc thiện: Ở đây có hai duyên: là tâm đẳng thiện gọi là phi sắc thiện.

a. Do căn dứt: là dứt gốc lành.

b. Do sinh lên: là sinh lên tầng trời.

Xả các nhiễm phi sắc: các là ba cõi, nhiễm phi sắc ba cõi tâm đồng với pháp. Do một duyên xả, do đối trị đạo sinh. Như phẩm loại này, đối trị đạo sinh nên xả tất cả phiền não và trợ giúp của phiền não trong đây.

(Trợ giúp: tương ưng câu hữu có thể được).

10. Nói y theo thành thiện ác:

Dưới đây là thứ năm của toàn văn, y theo thành thiện ác: Luận chép: Thiện ác luật nghi, vì sao hữu tình có?

Tụng chép:

Người giới ác trừ Bắc

Hai huỳnh môn hai hình

Luật nghi cũng ở trời

Chỉ người đủ ba thứ

Sinh trời dục cõi Sắc

Có tĩnh lự luật nghi

Vô lậu và Vô Sắc

Trừ trong định vô tưởng.

Giải thích: Người giới ác trừ bắc, hai huỳnh môn hai hình: nói về xứ giới ác, trong cõi người chỉ ba châu có, trừ châu câu lô ở phía bắc, châu kia vì vô tàm vô quý cực nặng. Cho nên không có giới ác. Trong ba châu trừ huỳnh môn v.v… cũng không có giới ác: phiến đệ bán-trạch gọi là hai huỳnh môn (phiến đệ: nam căn hoàn toàn không có, bán trạch: tuy có nam căn nhưng không hoàn chỉnh).

Luật nghi cũng ở tầng trời.

Tầng trời cõi người có luật nghi: trong tầng trời trừ bắc châu-câu- lô ở phía Bắc, người nơi ấy vì không có thọ giới, không có giới biệt giải thoát và không có nhập định, không có định đạo giới. Người hai hình v.v… cũng không có thiện giới, trong một thân, khởi dục nam nữ đều mạnh mẽ. Lại không có chí tháo đối với chánh tư trạch, vì không kham

nổi, vì không có tâm tàm quý cực nặng, thân của phiến-đệ, như ruộng muối mặn không mọc cỏ xấu, mầm tươi, cho nên không có giới thiện, giới ác.

Chỉ có người đủ ba thứ:

Là có biệt giải thoát, tĩnh lự vô lậu: ba thứ luật nghi giới biệt giải thoát tầng trời không có.

Sinh các tầng trời cõi Dục, cõi Sắc, có luật nghi tĩnh lự:

Trong hai cõi này đều có thể nhập định, có giới tĩnh lự, đối với tầng trời vô tưởng. Chỉ được thành tựu, cõi Vô Sắc thì không vì Vô Sắc.

Vô lậu cùng Vô Sắc: Nghĩa là giới vô lậu, cõi Dục và cõi Sắc đều có đồng thời ở cõi Sắc ở cõi Vô sắc tuy không hiện hành, mà được thành tựu. Bậc bậc Thánh sinh trong cõi Vô Sắc thành tựu luật nghi vô lậu quá khứ, vị lai của cõi Sắc, Phạm Vương trung định và trời Vô Tưởng chỉ là chúng sinh, vì không có giới vô lậu, nên phải trừ ra, Mười sáu tầng trời còn lại vì có bậc Thánh nên đều có luật nghi vô lậu.

Dưới đây là thứ hai của toàn văn, giải thích các nghiệp trong kinh: trong đây có mười một:

1) Nói về nghiệp của ba tánh.

2) Nói về ba nghiệp như phước nghiệp v.v…

3) Nói về nghiệp của ba thọ.

4) Nói về nghiệp của ba thời.

5) Nói về thân tâm thọ.

6) Nói về uế trược cong vạy.

7) Nói về hắc hắc v.v…

8) Nói về ba mâu ni v.v…

9) Nói về hành vi ác v.v…

10) Nói về mười nghiệp đạo.

11) Nói về ba hành vi tà.

11. Nói về nghiệp của ba tánh:

Dưới đây là thứ nhất, nói về nghiệp của ba tánh.

Luận chép: Lại trong kinh nói nghiệp có ba thứ gồm thiện ác và vô ký, tướng ấy thế nào?

Tụng chép: An bất an phi nghiệp.

Gọi thiện ác vô ký.

Giải thích: là nghiệp an ổn, gọi là thiện, được quả đáng yêu thích, vì cứu vớt các khổ. Nghiệp không an ổn gọi là bất thiện, chiêu cảm quả phi ái, tổn hại hữu tình.

Phi nghiệp: Chẳng phải hai nghiệp trước, gọi là vô ký, vì không thể do là thiện hay bất thiện.

12. Nói về ba nghiệp như phước v.v…

Dưới đây là thứ hai nói về ba nghiệp như phước v.v…

Luận chép: Lại trong kinh nói: Nghiệp có ba thứ: phước, phi phước,

v. v… tướng của nó thế nào?

Tụng chép:

Phước, phi phước bất động.

Muốn thiện nghiệp gọi phước

Bất thiện gọi phi phước

Cõi trên thiện bất động

Y theo nói tự địa

Vì nghiệp quả bất động.

Giải thích: Câu đầu là nêu, câu kế giải thích.

Phước phi phước bất động: là nêu.

Muốn thiện nghiệp gọi phước: nghĩa là chiêu cảm quả đáng yêu thích, vì có ích cho hữu tình.

Bất thiện gọi phi phước: nghĩa là chiêu cảm quả chẳng đáng ưa vì tổn hại hữu tình.

Cõi trên thiện bất động: Nghĩa là thiện của hai cõi trên gọi là nghiệp bất động.

Hỏi: Chẳng lẽ phải Thế tôn nói ba định cõi dưới gọi là hữu động ư?

Đáp: Sơ Thiền có động tầm và tứ, nhị thiền có động hỷ thọ, tam thiền có động lạc thọ, cho nên đặt tên là “động”.

Trong kinh bất động, y theo công năng chiêu cảm được dị thục bất động nên nói là bất động.

Hỏi: Tại sao có động, chắc chắn chiêu cảm dị thục vô động? Để trả lời câu hỏi này cho nên Tụng nói:

Y theo tự địa xứ

Vì nghiệp quả vô động.

Tuy ba định dưới có động tai hoạn, nhưng nói theo xứ thì nghiệp quả bất động như nghiệp Sơ định chiêu cảm quả Sơ thiền. Xứ định của Sơ thiền không hoạt động làm cho thọ địa xứ. Xứ định của nghiệp quả đặt tên là bất động. Nhưng trong cõi Dục có nghiệp ở tầng trời v.v… do năng lực duyên khác trôi lăn con người ở trong đó, cho nên không phải bất động.

13. Nói về nghiệp của ba thọ:

Dưới đây là thứ ba nói về nghiệp của ba thọ:

Luận chép: Lại trong kinh chép: nghiệp có ba thứ như thuận lạc thọ v.v… tướng ấy thế nào?

Tụng chép:

Thuận lạc khổ chẳng hai

Thiện đến ba thuận lạc

Các bất thiện thuận khổ

Thượng thiện thuận chẳng hai

Còn nói hạ cũng có

Do giữa vời dị thục

Lại nhận ba nghiệp này

Dị thục chẳng trước sau

Thuận thọ đều có năm

Là tương ưng tự tánh

Và dị thục sở duyên

Hiện ra có khác nhau.

Giải thích: Bài tụng đầu nói về ba thọ, bài tụng kế là dẫn chứng, bài tụng sau nói về thuận thọ.

Thuận lạc khổ chẳng hai: Là nêu.

a. Thuận lạc thọ nghiệp.

b. Thuận khổ thọ nghiệp.

c. Thuận bất khổ bất lạc thọ nghiệp, tức là chẳng hai.

Thiện đến ba thuận lạc: là giải thích thuận lạc thọ, bắt đầu từ cõi Dục đến Tam thiền, tất cả nghiệp thiện gọi là thuận lạc thọ.

Các bất thiện thuận khổ: là giải thích thuận khổ lạc, nghiệp bất thiện ở cõi Dục gọi là thuận khổ thọ nghiệp.

Thượng thiện thuận chẳng hai: Là giải thích bất khổ bất lạc thọ. Trên đệ tam thiền, đệ Tứ thiền cho đến Hữu đảnh, tất cả nghiệp thiện gọi là thượng thiện, gọi là thuận bất khổ bất lạc thọ nghiệp.

Luận chép: chẳng phải các nghiệp này chỉ chiêu cảm quả thọ nên biết cũng chiêu cảm tư lương của thọ, thọ và tư lương trong đây gọi là thọ.

Chú thích: tương ưng này đều được gọi là Tư lương.

Còn nói hạ cũng có

Do trung vời dị thục.

14. Thuyết của Sư khác:

Có sư khác nói: Dưới đệ tam thiền cũng có thuận thứ ba chẳng phải hai nghiệp.

Trung: là thiền trung gian, do định nghiệp trung gian chiêu cảm dị thục trung gian. Nên biết địa dưới có bất khổ bất lạc thọ nghiệp, nghĩa là sinh ở trung gian chỉ có xả thọ. Cho nên nghiệp kia chiêu cảm quả chẳng hai (lạc thọ, khổ thọ bất khổ bất lạc thọ).

Lại chấp nhận ba nghiệp này dị thục chẳng trước sau.

Là dẫn chứng ý nói địa dưới có xả dị thục, đây là luận phát trí nói.

Luận ấy nói: Thật có ba nghiệp, thọ dị thục chẳng trước chẳng sau?

(Giải thích: Thọ đồng một lúc nên nói chẳng trước chẳng sau).

Luận ấy đáp rằng:

Có: Nghĩa là thuận lạc thọ nghiệp sắc, thuận khổ thọ nghiệp. Tâm vương và tâm sở thuận theo bất khổ bất lạc thọ nghiệp. Tâm bất tương ưng hành cho đến nói rộng.

(Giải thích: Thuận lạc sắc: ở trong trời người có năm căn nhưmắt v.v… sắc hương vị súc. Thuận khổ tâm vương tâm sở, chiêu cảm khổ thọ và bất tương ưng của trời người, thuận bất khổ bất lạc thọ nghiệp).

Tâm bất tương ưng: ở trong trời người mạng căn, chúng đồng phần đắc bốn tướng, đây là tiết văn thứ nhất.

Trong phần nói rộng lại có một tiết văn, câu xá lược dẫn, chỉ nói cho đến nói rộng. Tiết văn thứ hai, thuận lạc thọ nghiệp tâm bất tương ưng hành có công năng chiêu cảm được mạng căn của trời người.

Thuận khổ thọ nghiệp sắc: là chiêu cảm sắc hương vị xúc, thuận bất bất lạc thọ nghiệp, tâm vương và tâm sở trong trời người. Nghiệp có công năng chiêu cảm bất khổ bất lạc thọ và dị thục tương ưng).

Nay dẫn văn ấy ý chọn lấy tiết văn thứ hai làm chứng để nói bất khổ bất thọ lạc, thọ nghiệp chiêu cảm dị thục bất khổ bất lạc lạc thọ. Biết rõ cõi Dục có xả dị thục. Luận này nói ba nghiệp thọ quả dị thục cùng thời.

Do đây biết được, địa dưới cũng có hai nghiệp thuận và phi. Chẳng phải lìa cõi Dục mà có ba nghiệp này, cùng lúc chín muồi, vì cõi trên không có khổ, ba nghiệp chỉ nói cõi Dục.

Hỏi: Chẳng lẽ phải nghiệp là thiện ác, thọ quả vô ký. Nghiệp này và lạc, thể tánh đã khác, vì sao nói là thuận lạc thọ?

Đáp: Nghiệp có thể là nhân, lợi ích cho lạc thọ cho nên y theo lợi ích gọi là Thuận thọ. Hoặc lại nghiệp này là sở thọ của lạc, nghĩa là lạc chính là nghiệp, quả là dị thục quả lãnh nạp từ nhân, đây là sở thọ thuận với nhân thọ. Hoặc lạc kia là sở thô của nghiệp. Do năng thọ này

ưa thích dị thục, nhân thọ ở quả. Đây là năng thọ, thuận với sở thọ.

Thuận thọ gồm có năm: là nêu

Nói chung thuận thọ lược có năm thứ:

Là tương ưng tự tánh: trở xuống là giải thích riêng.

1. Tự tánh thuận thọ. Vì ba thọ làm thể, tự tánh là thọ, tự tánh không trái, gọi là Thuận thọ

2. Tương ưng thuận thọ: lấy xúc làm thể đó là xúc tương ưng với thọ, gọi là tương ưng thuận thọ. Như Khế kinh nói: Thuận lạc thọ xúc cho đến nói rộng.

3. Và dị thục sở duyên: Là sở duyên thuận thọ thứ ba sáu cảnh như sắc làm thể, là cảnh sở duyên, thuận với thọ năng duyên, gọi là thuận thọ sở duyên.

4. Dị thục thuận thọ: Là chiêu cảm dị thục, thuận với quả dị thục cho nên gọi là dị thục thuận tho.

như khế kinh nói:Thuận thọ với thọ nghiệp hiện thọ cho đến nói rộng vì hiện ra khác nhau

5. Hiện ra thuận thọ: Hiện là hiện tại. Thọ là đang hiện hành, tức là thể của thọ hiện ra không trái. Gọi là hiện ra thuận thọ.

Khác nhau: Ở trên nói năm thọ là khác nhau. Trước đây nói thuận thọ lạc v.v… trong năm thứ này là dị thục thuận thọ thứ tư. vì nghiệp có thể chiêu cảm thọ dị thục. Tuy nghiệp và thể tánh của thọ có khác, mà được gọi là thuận lạc thọ.

15. Nói về nghiệp ba thời:

Dưới đây là thứ tư nói về nghiệp ba thời, gồm:

a. Nói về bốn nghiệp.

b. Nói về khác nhau.

c. Nói về nghiệp trung hữu.

d. Nói về định nghiệp.

e. Nói về hiện pháp quả nghiệp.

g. Nói về nghiệp tức là thọ quả.

Nói về bốn thứ nghiệp:

Luận chép: Ba nghiệp như thế có định và bất định, tướng nó thế nào?

Tụng chép:

Đây có định bất định

Định ba thuận hiện thảy

Hoặc nói nghiệp có năm

Sư khác nói bốn câu.

Giải thích: Ở đây có định bất định: là nêu. Ba nghiệp này có định và bất định

Định ba thuận hiện thảy: là giải thích riêng.

Định có ba nghiệp:

a. Thuận hiện pháp thọ: là đời này gây ra nghiệp thì đời này thọ.

b. Thuận thứ sinh pháp thọ: Là đời này tạo, đời thứ hai thọ quả báo.

c. Thuận hậu pháp thọ: Đời này tạo, đời thứ ba sau mới thọ.

Theo Kinh bộ nói: Thuận hiện thọ nghiệp, năng lực rất mạnh, chắc chắn thọ quả báo ngay hiện tại.

Nếu thuận sinh thọ nghiệp năng lực ấy hơi yếu, chắc chắn đời sau thọ quả báo, không thọ ở hiện đời.

Thuận hậu thọ nghiệp năng lực ấy rất yếu, không thọ quả báo ở đời này, chỉ thọ ở đời sau.

Theo giai đoạn chín muồi lúc đầu gọi là thuận hiện ra, và bất định nghiệp hợp thành bốn thứ.

Bất định: vì không chắc chắn thọ báo, là không chắc chắn thọ dị thục, hoặc ở ba đời. Vì thời bất định nên đặt tên bất định, hoặc nói nghiệp có năm, hoặc lại có dục làm cho bất định thọ nghiệp. Lại có hai thứ. Đó là đối với dị thục, có định bất định, chia làm hai thứ:

1. Dị thục chắc chắn, thời bất định: Nghĩa là quả phải thọ, đốivới ba đời thì bất định.

2. Dị thục và thời đều bất định: là quả và thời đều bất định thọ. Nhưng có quả định thời bất định nghiệp.

Không có thời chắc chắn quả bất định: chỉ đối với thời chắcchắn, đối với quả thì chắc chắn, vì thời lìa, dị thục không có tánh riêng.

Bốn nghiệp năm nghiệp khai hợp thành khác, lý thì không khác.

Sư khác nói bốn câu là Thí Dụ Sư khác, nói: Nghiệp chia làm tám thứ, cho nên chia làm bốn kia chấp nhận thời chắc chắn đối với quả bất định, trong bất định, thời lại chia làm ba.

Gồm năm nghiệp trước thành tám thứ.

Trường hợp một. Thời phần chắc chắn dị thục bất định: Đó là ba nghiệp thuận với hiện tại, thời của ba đời chắc chắn, quả bất định.

Hoặc đời hiện tại thọ quả ấy, tức là thọ hiện đời. Nếu không thọ thì không bao giờ còn thọ nữa, đối với thời chắc chắn, đối với quả bất định, thuận hiện tại đã vậy, đời sau cũng vậy.

Ở đây chia làm ba thứ:

1. Thuận hiện định: Quả bất định.

2. Thuận sinh định: Quả bất định.

3. Thuận hậu định: Quả bất định.

Trường hợp hai: Có khi nghiệp đối với dị thục chắc chắn, thời thì bất định, nghĩa là nghiệp bất định, định được dị thục, đây chỉ là một, đó là quả chắc chắn thời bất định.

Trường hợp ba: Có khi nghiệp đối với cả hai đều chắc chắn đó là thuận đẳng hiện chắc chắn được dị thục.

Ở đây có ba loại:

1. Thuận hiền thời quả đều chắc chắn.

2. Thuận sinh thời quả đều chắc chắn.

3. Thuận hậu thời quả đều chắc chắn.

Trường hợp bốn: Có khi nghiệp đối với cả hai đều bất định gọi là thời bất định nghiệp, không chắc chắn được dị thục.

Đây chỉ là một đó là quả bất định, thời bất định.

Luận chép; kia nói các nghiệp đều thành tám thứ là thuận hiện thọ, có định bất định cho đến bất định cũng có hai loại.

(Giải thích: Ba định của thuận hiện đẳng là trường hợp thứ ba.

Ba bất định của, thuận hiện là trường hợp một.

Định trong bất định thứ tư là trường hợp hai.

Bất định trong định là trường hợp thứ tư).

16. Nói về sự khác nhau:

Dưới đây là thứ hai nói về Sự khác nhau: Luận chép: Ở đây đã nói sự khác nhau của nghiệp, tướng của nó thế nào:

Tụng chép:

Bốn thiện đều thực hành.

Dẫn đồng phần chỉ ba,

Các xứ tạo bốn thứ

Địa ngục khéo trừ hiện

Vững chắc lìa nhiễm địa,

Chúng sinh không tạo sinh

Thánh không tạo đời sau

Cùng dục Hưũ Đảnh thối.

Giải thích: Bốn thiện: Luận chủ phê bình, nói bốn nghiệp gia đối với lý là thiện, chỉ đối với thời nói định, bất định.

Giải thích tướng cửa bốn nghiệp mà kinh nói.

Đều thực hành: Nay bốn nghiệp này tạo tác một lúc, là đối với một lúc tự hành dâm dục, sai người sát sinh, hoặc trộm cắp, nói dối thì đều thành nghiệp đạo.

Hoặc một chiêu cảm hiện tại, một chiêu cảm đời nay, hoặc một chiêu cảm đời sau hoặc một bất định.

Cùng lúc gây ra bốn nghiệp chưa hẳn đều như vậy, cho nên nói cho phép.

Hỏi: có bao nhiêu nghiệp có thể dẫn dắt chúng đồng phần?

Đáp: tụng chép: dẫn Chúng đồng phần chỉ ba. Trong bốn nghiệp trừ thuận hiện thọ. Thân đồng phần hiện tại, được nghiệp trước dẫn.

Hỏi: cõi nào, đường nào, có thể gây ra mấy nghiệp?

Đáp: tụng chép: các xứ tạo bốn thứ: Câu dưới cùng trả lời vấn đề này. Nói chung các cõi các đường, hoặc thiện hoặc ác tùy theo sự thích ứng mà tạo bốn loại.

Địa ngục khéo trừ hiện: Dưới đây y theo nói theo riêng. Trong địa ngục, bốn thứ nghiệp thiện trừ thuận hiện thọ. Vì không có quả. Ác sẽ tạo bốn loại, vững chắc lìa nhiễm địa, chúng sinh không tao sinh, Thánh không tạo đời sau tánh không lui sụt gọi là vững chắc. Tánh này có cả chúng sinh và bậc Thánh. Kia xa lìa nhiễm địa, hoặc chúng sinh bất thối, không tạo sinh nghiệp. Vì tánh bất thối lìa địa nhiễm này không còn sinh vào đời thứ hai. Cho nên không sinh nghiệp chỉ tạo ba thứ khác. Bậc Thánh bất thối lìa địa nhiễm, không tạo đời sau, vì tánh bất thối chắc chắn không sinh các cõi thấp cho nên không có đời sau, tạo ra hai thứ khác.

Và dục Hữu Đảnh thối: Bậc Thánh lìa Dục và bậc Thánh Hữu Đảnh, tuy có lui sụt mà không tạo hai nghiệp đời sau ở Hữu Đảnh cõi Dục. Đồng với bậc Thánh bất thối ở trước nên bài tụng nói “và” là nói xa lìa dục, Hữu Đảnh.

Thối: là thối quả, những người thối quả không hẳn qua đời trở lại tu đắt quả được. Đối với Địa ly nhiễm không bao giờ sinh lại. Cho nên không cò nghiệp đời sau.

17. Nói về trung hữu tạo nghiệp:

Dưới đây là thứ ba, nói về trung hữu gây ra nghiệp:

Luận chép: Ở giai đoạn trung hữu cũng gây ra nghiệp ư? Nói có là sao.

Tụng chép:

Trung hữu ở cõi Dục

Tao hai mươi hai nghiệp

Đều thuộc thuận hiện thọ

Một loại với đồng phần.

Giải thích: Trong cõi Dục ở giai đoạn trung hữu cũng có thể tạo

hai mươi hai nghiệp; đó là ở giai đoạn trung hữu có năm giai đoạn trong thai, năm giai đoạn ngoài thai trung hữu có thể gây ra nghiệp định, Bất định của mười một giai đoạn này gọi là hai mươi hai, đều thuộc thuận hiện thọ một thứ với đồng phần

Trung hữu có thể tạo mười một loại định nghiệp đều thuộc về thuận hiện thọ vì thân trung hữu và mười giai dứt dứt hữu. Một loại đồng phần, không có khác nhau một đồng phần này đồng một nghiệp dẫn cho nên loại thì không khác. Vì loại không khác nên định nghiệp này đều thuộc về thuận hiện.

Lại thân trung hữu này do cùng với sinh hữu đồng nghiệp dẫn. Cho nên không nói có thuận thọ nghiệp của trung hữu. Đây là thuận sanh thuận hậu kia. Vì thuận theo nghiệp bất định dẫn sinh.

18. Nói về tướng định nghiệp:

Dưới đây là thứ tư nói về tướng của định nghiệp:

Luận chép: Các định thọ nghiệp, tướng ấy thế nào?

Tụng chép:

Do trọng hoặc tịnh tâm

Và thường luôn tạo tác

Nơi ruộng công đức khởi

Nghiệp hại cha mẹ định.

Giải thích: Tướng của các định nghiệp lược do bốn nhân:

1. Do hoặc nặng và tịnh tâm nặng: Đó là phiền não sâu nặng, hoặc nặng về tâm thiện mà gây ra nghiệp.

2. Và thường luôn tạo tác: tuy không cố tâm tạo nhưng thường hay tạo

3. Đối với ruộng công đức khởi: Là Phật pháp tăng, hoặc người đắc quả thù thắng, nghĩa là bậc Dự lưu Vô học, hoặc người đắc định thù thắng nghĩa là định từ, định diệt, đối với ruộng này tuy không có mê hoặc nặng, tịnh tâm thì cũng chẳng phải thường hành, vì ruộng tốt đẹp, chắc chắn là thọ nghiệp.

4. Đối với cha mẹ tùy theo tâm nặng nhẹ làm việc tổn hại, nghiệp quả chắc chắn. Bốn nhân này đều thuộc về định nghiệp.

19. Nói về nghiệp quả của pháp hiện tại:

Dưới đây là thứ năm nói về nghiệp quả của pháp hiện tại:

Tụng chép:

Do ý ruộng tốt đẹp

Và định với dị thục

Được nghiệp viễn ly địa

Định với quả hiện tại.

Giải thích: Do ý ruộng tốt đẹp:

- Do ruộng tốt đẹp.

- Do ý tốt đẹp.

Do ruộng tốt đẹp: Là nghe có Tỳ-kheo ở trong chúng Tăng nói giọng người nữ liền biến thành người nữ.

Do ý thù thắng: Vì nghe có việc huỳnh môn cứu thoát ngưu huỳnh môn nên chuyển thành trượng phu, những điều này chẳng phải một.

Được viễn ly địa nghiệp, định vời quả hiện tại:

Nói về quả báo định, thời bất định nghiệp. Là bậc A-la-hán không trở lại nơi nào nữa, lìa đất nhiễm này, gọi là viễn ly đất nghiệp. Sự xa lìa đất nghiệp này bậc Thánh khi chưa lìa nhiễm ở trong đất này gây ra nghiệp thiện ác, và lìa nhiễm tu nghiệp thiện. Những nghiệp này đối với dị thục định mà thời bất định.

Nghiệp chắc chắn chiêu cảm quả hiện tại: là ở đất này không thọ sinh nữa. Cho nên chiêu cảm quả hiện tại. Nếu ở đất này có định nghiệp đời sau người kia chắc chắn không xa lìa được nhiễm, chắc chắn đời sau thọ quả dị thục. Nếu đối với dị thục và thời đều là bất động. Vì xa lìa nhiễm cấu nên không còn thọ dị thục nữa.

20. Nói về nghiệp tức là thọ:

Dưới đây là thứ sáu nói về nghiệp tức là thọ:

Luận chép: Ruộng nào khởi nghiệp, định tức là thọ ư?

Tụng chép:

Phật là tăng thượng thủ

Và diệt định vô tránh

Từ, kiến tu đạo xuất

Tổn ích nghiệp tức thọ.

Giải thích: Phật là tăng thượng thủ: Phật ở trong tăng là bậc thượng thủ, nên gọi là tăng thượng thủ. Phật tuy không phải là tăng Thinh văn nhưng thuộc về Thánh tăng, và diệt định vô tránh: Dưới đây có năm:

1. Xuất diệt định: là trong định này tâm được vắng lặng, vì vô tâm rất giống Niết-bàn, trước hết xuất định này sự thù thắng đều nương vào thân.

2. Xuất định vô tránh: Là trong định này dứt các phiền não khác. Đó là duyên với vô lượng hữu tình làm cảnh, lúc đầu xuất định này có vô lượng công đức cao siêu, xông ướp vào thân hoạt động nối tiếp, từ kiến tu đạo xuất.

3. Xuất định từ: Là trong định này duyên với vô lượng hữu tình làm

cảnh, vì ý lạc an vui tăng thượng luôn theo nên lúc mới xuất định này có vô lượng công đức cao siêu huân vào thân chuyển biến nối tiếp.

4. Xuất kiến đạo: Là kiến đạo này vì dứt hẳn kiến hoặc nên khi xuất định thân thanh tịnh sanh khởi nối tiếp.

5. Xuất từ tu đạo: Là đối với đạo này dứt hẳn tu hoặc, đắc quả A- la-hán. Nên khi xuất đạo này thân thanh tịnh sanh khởi nối tiếp. Năm thứ trên đây chọn lấy sự xuất định gọi là ruộng công đức. Nếu thực hành tổn hại, lợi ích thì nghiệp ấy liền thọ.

21. Nói về hai thọ:

Dưới đây là thứ năm nói về hai thọ:

1. Nói về hai thọ.

2. Nói về tâm cuồng v.v…

- Nói về hai thọ:

Luận chép: Chỉ có chiêu cảm tâm thọ dị thục, hoặc chiêu cảm thân thọ, chẳng phải tâm thọ ư? Cũng có là thế nào?

Tụng chép:

Các nghiệp thiện vô tầm

Chỉ chiêu cảm tâm thọ

Ác chỉ cảm thân thọ

Chiêu cảm thọ nghiệp khác.

Giải thích: Các nghiệp thiện vô tầm: từ Trung định trở lên cho đến thiện của Hữu Đảnh, đây gọi là nghiệp vô tầm, chỉ chiêu cảm tâm thọ. Tâm thọ chắc chắn sinh chung với tầm tứ nên nghiệp vô tầm không chiêu cảm thân thọ.

Ác chỉ chiêu cảm thân thọ: ác chỉ chiêu cảm khổ, khổ ở năm thức cho nên chiêu cảm thân thọ, tâm đều khổ thọ. Quyết định gọi là ưu, ưu chẳng phải dị thục. Cho nên điều ác không chiêu cảm tâm thọ dị thục.

22. Nói về tam cuồng:

Dưới đây là thứ hai nói về tâm cuồng v.v… Luận chép: Tâm Hữu tình cuồng loạn, thức nào là nhân.

Tụng chép:

Tâm cuồng chỉ ý thức

Do nghiệp dị thục sinh

Và sợ hại trái ưu

Trừ Bắc châu cõi Dục.

Giải thích: Tâm cuồng chỉ ý thức: Vì năm thức thân không phân biệt thì chắc chắn không có tâm cuồng loạn. Cho nên tâm cuồng loạn chỉ ở ý thức.

Do nghiệp dị thục sinh: Dưới đây nói về cuồng gồm có năm nhân:

Do nghiệp dị thục: nghĩa là người kia chú thuật vào các thứ thuốc, làm cho tâm người cuồng loạn. Hoặc bảo người uống thuốc độc, rượu độc hoặc hiện oai nghiêm, dọa nhát cầm thú v.v… hoặc đốt lửa thiêu cháy núi rừng, hoặc đào hầm hố làm tổn hại chúng sinh, hoặc những việc khác làm cho người thất niệm vì thế mà tương lai chiêu cảm dị thục riêng, sẽ làm cho tâm cuồng loạn.

Và sợ hại trái ưu:

- Do sợ hãi phi nhân sợ hãi đến nỗi tâm cuồng loạn.

- Do hại: làm nảo hại phi nhân, vì phi nhân tức giận làm hại đến thân thể, làm cho tâm cuồng.

- Do trái: là đại chủng chống trái, có thể làm cho tâm cuồng loạn.

- Do ưu: thương yêu khi người thân mất, sầu ưu mà phát cuồng như Bà-tư-tra.

Trừ Bắc châu ở cõi Dục: Là nói về xứ. Năm đường trong cõi Dục đều co tâm cuồng loạn. ngoài bậc Thánh do đại chủng chống trái nên tâm phát cuồng loạn, không dị thục sinh do đắc bậc Thánh, cũng không có kinh sợ, vì vượt năm sợ hãi: 1. Sợ rằng không được. 2. Sợ tiếng xấu. 3. Sợ đại chúng. 4. Sợ chết. 5. Không sợ đường ác. Vì không làm tổn hại nên phi nhân cung kính, cũng không có sầu ưu, vì chứng pháp tánh.

23. Nói về uế trược cong vạy:

Dưới đây là thứ sáu nói về uế trược cong vạy:

Luận chép: Lại trong kinh nói nghiệp có ba thứ đó là uế trược cong vạy, tướng của nó thế nào?

Tụng chép:

Nói nghiệp uế trược cong

Nương nịnh sân tham khởi.

Giải thích: Nói là kinh nói. Nương nịnh hót mà sinh ba nghiệpgọi là cong vay. Nương vào sân mà khởi ba nghiệp gọi là uế, nương vào tham mà khởi ba nghiệp gọi là trược.

■

Luận Câu Xá Tụng Sớ Bổn - Quyển 16

LUẬN CÂU XÁ TỤNG SỚ BỔN

QUYỂN 16

1. Nói về hắc hắc v.v…

Dưới đây là thứ bảy, nói về hắc hắc v.v… gồm:

- Nói về bốn nghiệp.

- Nói về vô lậu đoạn.

- Nói về thuyết khác.

Về bốn nghiệp: Luận chép: lại trong kinh nói nghiệp có bốn thứ hoặc nghiệp có hắc hắc dị thục, hoặc lại có nghiệp bạch bạch dị thục, hoặc lại có nghiệp hắc bạch hắc bạch dị thục, hoặc lại có nghiệp phi hắc phi bạch dị thục. Không có nghiệp dị thục, có thể hết các nghiệp, tướng của nó thế nào?

Tụng chép:

Nương hắc hắc thảy khác

Nói có bốn thứ nghiệp

Thiện cõi Dục ác sắc

Có thể hết vô lậu kia

Nên biết như thứ lớp

Gọi hắc bạch đều không.

Giải thích: Hai câu đầu là nêu, bốn câu kế giải thích.

Luận chép: Phật nương vào tánh loại nghiệp quả khác nhau, sở trị và năng trị khác nhau mà nói bốn thứ như hắc hắc v.v… (ba nghiệp quả trước khác nhau, sở trị năng trị thứ tư khác nhau).

Thiện cõi Dục ác sắc: ác là các nghiệp bất thiện ở cõi Dục, một bề gọi là hắc vì là tánh nhiễm ô, dị thục cũng Hắc vì không vừa ý. Nghiệp thiện cõi Sắc một bề gọi là Bạch, vì không xen lẫn ác, dị thục cũng bạch, vì là vừa ý. Nghiệp thiện cõi Dục gọi là hắc bạch vì có điều ác xen lẫn, dị thục cũng hắc bạch, vì quả phi ái xen lẫn.

Tánh thiện là bạch, chẳng có hắc, hắc đến xen lẫn nên gọi là hắc bạch, nên tên gọi hắc bạch y theo trước sau xen lẫn không y theo tự tánh. Cho nên luận chép: Tên gọi hắc bạch này y theo sự nối tiếp mà

thành lập, không y theo tự tánh. Vì sao? Vì không có một nghiệp và một dị thục nào vừa là hắc vừa là bạch, vì trái ngược nhau (như trên là văn luận).

Hỏi: Quả nghiệp ác ở cõi Dục vì có quả nghiệp thiện xen lẫn nên gọi là bạch hắc phải không?

Đáp: Quả của nghiệp bất thiện không hẳn là quả nghiệp thiện xen lẫn. Như thân xiển đề tức không có nghiệp thiện, ở trong địa ngục không có quả đáng ưa. Quả nghiệp thiện cõi Dục chắc chắn là có điều ác xen lẫn, vì trong cõi Dục thì ác thắng thiện, nên gọi là dục tà kiến, sẽ dứt gốc lành, nghiệp thiện cõi Dục không thể dứt được ác, cho nên ở cõi Dục ác mạnh hơn thiện.

Sẽ dứt hết vô lậu kia: Kia là sở trị, vô lậu là năng trị, nghiệp vô lậu có thể làm dứt hết nghiệp hắc v.v… ở trước gọi là phi hắc phi bạch. Vì không nhiễm ô nên gọi là phi hắc, không chiêu cảm dị thục bạch gọi là phi bạch. Luận chép: Phi bạch này là lời mật ý nghĩa là trong kinh Đại không, Phật bảo A-nan! Các pháp Vô học thuần thiện thuần bạch, hoàn toàn không có tội lỗi.

(Giải thích: Đã nói Vô học thuần bạch nên biết pháp vô lậu gọi là phi bạch, nói mật ý là không hiển rõ).

Nên biết như thứ lớp gọi hắc bạch đều không: phồi hợp với hai câu trên, như nói tiếp theo. Câu trước ác gọi là hắc, thiện cõi Sắc gọi là bạch, thiện cõi Sắc và cõi Dục gọi là Câu (đều), vô lậu gọi là phi hắc phi bạch. Dưới đây là thứ hai nói về vô lậu đoạn:

2. Nói về Vô lậu đoạn:

Luận chép:Các nghiệp vô lậu có công năng dứt hết ba nghiệp trước, chẳng thể không như vậy, vì sao?

Tụng chép:

Bốn pháp nhẫn lìa dục

Tám Vô gián trước cùng

Mười hai tư vô lậu

Chỉ hết nghiệp thuần hắc

Lìa bốn thiền cõi Dục

Tư Vô gián thứ chín

Một đều, tạp thuần hắc

Bốn khiến thuần bạch hết.

Giải thích: Bốn pháp nhẫn: là bốn pháp nhẫn trong thấy đạo. Lìa dục: là liên kết câu dưới, là lìa dục tám đạo Vô gián ở trước tức là tu đạo cõi Dục gọi là tám đạo Vô gián.

Câu: Tám đạo Vô gián này và bốn pháp nhẫn, câu là hành tư, đây có mười hai tư vô lậu.

Chỉ hết nghiệp thuần hắc: vì sẽ dứt hẳn nghiệp bất thiện.

Lìa dục bốn tĩnh lự, tư Vô gián thứ chín:

1. Lìa tư đạo Vô gián thứ chín cõi Dục.

2. Lìa Tư đạo Vô gián thứ chín của bốn tĩnh lự.

Một đều là tạp thuần hắc: là lìa đạo Vô gián thứ chín cõi Dục. Một là tư vô lậu sẽ dứt hết tạp nghiệp và thuần hắc nghiệp. Vì cũng dứt bất thiện cõi Dục, nên sẽ dứt hết tạp nghiệp. Vì cũng dứt nghiệp bất thiện thứ chín, nên sẽ dứt hết thuần hắc.

Bốn làm cho thuần bạch hết: Chọn lấy lìa bốn tĩnh lự ở trước, tư Vô gián thứ chín trong mỗi địa. Ở đây có bốn tư: làm cho thuần bạch hết: nghĩa là đều sẽ dứt hẳn pháp thiện ở đương địa.

Luận chép: Vì sao pháp thiện hữu lậu ở các địa chỉ là con đường sau rốt sẽ dứt không còn. Vì các pháp thiện không dứt tự tánh, vì đã dứt thì có thể hiện ra. Như do khi duyên với phiền não nên mới nói là dứt pháp thiện. Vì pháp thiện bấy giờ được lìa buộc. Do đó đến duyên với pháp thiện thì phiền não còn lại một phẩm, nghĩa dứt không thành. Vì pháp thiện bấy giờ chưa lìa buộc.

Giải thích: duyên ràng buộc dứt: pháp thiện hữu lậu, bị phiềnnão trói buộc, dứt năng duyên này thì chín phẩm hoặc hết pháp thiện lìa buộc gọi là duyên phược dứt, dứt rồi thì không hiện hành, nên gọi là tự tánh dứt, pháp thiện dứt rồi vì dễ hiện hành, chẳng phải tự tánh dứt. Người dứt pháp thiện không dứt thể của thiện chỉ dứt điều thiện vì năng duyên phiền não thành tựu thiện, cho nên được hiện hành.

Nói dễ hiện hành: là gốc thiện ưu, dứt rồi không hiện hành. Vì pháp lành sở duyên dứt rồi đều hiện hành nên nói là dễ.

3. Nói về thuyết khác:

Dưới đây là thứ ba, nói về thuyết khác.

Tụng chép:

Có nói địa ngục thọ

Còn dục nghiệp hắc tạp

Có thuyết dục kiến diệt

Còn dục nghiệp hắc chung.

Giải thích: Có thuyết nói: Địa ngục thọ dục nghiệp hắc hắc khác, có thuyết khác nói địa ngục thọ nghiệp gọi là nghiệp Hắc hắc còn lại là nghiệp cõi Dục. Hoặc thiện hoặc ác đều gọi là tạp nghiệp. Vì dị thục ở địa ngục chỉ chiêu cảm nghiệp bất thiện, thuận với thọ kia nên gọi

là nghiệp hắc hắc. Còn dị thục cõi Dục vì chiêu cảm cả thiện cả ác, vì thuận với thọ kia nên gọi là nghiệp hắc bạch.

Có thuyết nói dục kiến diệt.

Còn dục nghiệp hắc chung:

Có sư khác nói: Kiến diệt ở cõi Dục không dứt nghiệp, nên gọi là Hắc hắc. Tu thì dứt nghiệp cõi Dục gọi là chung.

Câu: là hắc và bạch. Nghĩa là nghiệp thế thì dứt vì không có thiện xen lẫn nên gọi là hắc hắc. Nghiệp ở tu thì dứt cõi Dục vì có thiện bất thiện nên gọi là nghiệp câu.

4. Nói về tam-mâu-ni:

Dưới đây là thứ tám nói về Tam Mâu-ni.

Luận chép: lại trong kinh nói: có tam Mâu-ni. Lại trong kinh nói: có ba thanh tịnh, đi chung với thân ngữ ý, tướng nó thế nào?

Tụng chép:

Thân nghiệp, ngữ nghiệp Vô học.

Tức ý ba Mâu-ni

Ba thanh tịnh nên biết

Tức là ba hành vi thiện.

Giải thích: Mâu-ni: Hán dịch là Tịch mặc.

Thân nghiệp, ngữ nghiệp Vô học: là hai Mâu-ni thân, ngữ.

Tức ý: là ý Mâu-ni thứ ba. Tức ý là Mâu-ni không phải ý nghiệp. Thắng nghĩa Mâu-ni, chỉ lấy tâm làm thể, tướng nó ẩn khó biết. Vì thân ngữ lìa các điều ác, có thể so sánh mà biết tâm, vì thân ngữ có cái dụng so sánh nên lập làm Mâu-ni.

Ý nghiệp không phải thắng nghĩa, vì không thể so sánh cho nên không phải Mâu-ni. Lại thân nghiệp ngữ nghiệp là thể xa lìa. Ýnghiệp thì không như vậy, vì không có vô biểu. Do nghĩa xa lìa mà lập ra Mâu- ni. Cho nên tức là tâm. Do thân nghiệp ngữ nghiệp có thể xa lìa nên gọi là Mâu-ni nói. Chỉ đối với bậc Vô học lập Mâu-ni. Các phiền não nói vì vắng lặng mãi mãi cho nên phiền não phát khởi.

Ba tĩnh lự nên biết tức là ba diệu danh.

Nói chư: là thân ngữ ý, ba hạnh mầu gọi là ba thanh tịnh. Ba thanh tịnh này có cả thiện hữu lậu và thiện vô lậu. Hữu lậu dần dần xa lìa cấu nhiễm, vô lậu lìa hẳn cấu nhiễm cho nên đều gọi là Thanh tịnh.

5. Nói về ba hành vi ác.

- Ba hành vi ác:

Luận chép: lại trong kinh nói: có ba hành vi ác. Lại trong kinh nói có ba hành vi thiện, cùng với thân ngữ ý tướng nó thế nào?

Tụng chép:

Ác thân ngữ ý nghiệp

Gọi là ba hành vi ác

Và tham sân tà kiến

Ba hạnh thiện trái lại.

Giải thích: Ba nghiệp bất thiện gọi là ba hành vi ác. Trong ý hành vi ác không có ý nghiệp chân chánh, và chấp lấy tham, sân tà kiến cũng gọi là ý hành vi ác.

Ba hành vi thiện: trái với ba hành vi ác: là tất cả nghiệp thiện của thân ngữ ý, và không có y nghiệp là vô tham vô sản, chánh kiến.

6. Nói về mười nghiệp đạo:

Dưới đây là thứ mười nói về mười nghiệp đạo, trong đó:

a. Nói về tánh nghiệp đạo

b. Nói về danh nghĩa của nghiệp đạo

c. Nghĩa bèn nói về dứt thiện.

d. Nói về nghiệp đạo đều chuyển.

đ. Y theo xứ mà thành nghiệp đạo.

e. Nói về quả nghiệp đạo.

Nói về thể của nghiệp đạo gồm:

1. Nói về thể của nghiệp đạo.

2. Nói về sự khác nhau của nghiệp đạo.

- Thể của nghiệp đạo:

Luận chép: lại trong kinh nói có mười nghiệp đạo, hoặc thiện, hoặc ác, tướng ấy thế nào? Tụng chép:

Nói có mười nghiệp đạo thuộc về hạnh ác, thiện.

Lấy phẩm thô làm tánh như phải thành thiện ác.

Giải thích: Nói có mười nghiệp đạo: là nêu: nghĩa là kinh nói mười nghiệp đạo.

Thuộc về hạnh ác, thiện, lấy phẩm thô làm tánh: là nêu thể, ba hành vi ác, và trong ba hành vi thiện, nếu thô thì hiển lộ dễ biết thuộc, về mười nghiệp đạo.

Như thế thành thiện ác, là thuộc về sẽ.

Nếu sự thích ứng ấy thuộc về hành vi thiện trước thì gọi là nghiệp đạo thiện, thuộc về hành vi ác gọi là nghiệp đạo bất thiện.

Phẩm thô: Phân biệt với không phải thô hiển lộ trong thân hành vi ác, tôi gia hạnh hậu khởi, và uống rượu đánh bạc v.v… đây chẳng phải là thô hiển lộ, tuy là hành vi ác chẳng phải nghiệp đạo, làm cho hữu tình khác bị dứt mất tài của, mất vợ con. Tướng này thộ hiển, gọi là nghiệp

đạo, làm cho xa lìa, trong hành vi ác của ngữ, gia hạnh sau khởi tội, và trải qua lời nói tâm nhiễm, cái gọi là Luân vương. Bắc châu tâm nhiễm ca vịnh, hoặc cuồng loạn, thiếu duyên không thành gọi là ngữ khinh. Đây chẳng phải thô hiển lộ, không thuộc về nghiệp đạo. Trong hành vi ác thì tư không phải nghiệp đạo.

Nói về nghiệp đạo, cùng với nghiệp là đạo, tư là nghiệp không thể dùng tự thể làm đạo của tự thể, cho nên tư hành vi ác không phải nghiệp đạo.

Luân vương, Bắc châu tham v.v… là nhẹ, cũng không phải nghiệp đạo.

Trong hành vi thiện của thân, gia diệu hậu khởi thiện, nên lìa uống rượu bố thí cúng dường v.v…

Trong ngữ hành vi thiện: là ái ngữ: Đều không phải thô hiển, không thuộc về nghiệp đạo.

Trong ý hành vi thiện: là các tư thiện, là nghiệp chẳng phải đạo cho nên cũng không thuộc về nghiệp đạo.

7. Nói về sự khác nhau của nghiệp đạo:

Dưới đây là thứ hai, nói về Sự khác nhau của nghiệp đạo: gồm:

a. Nói về Biểu, Vô biểu.

b. Nói về ba căn.

c. Nói về y xứ.

d. Hỏi đáp phân biệt.

đ. Nói về tướng của nghiệp đạo.

Nói về biểu, vô biểu, có hai:

1. Nói theo căn bản.

2. Nói theo trước sau.

- Nói theo căn bản:

Luận chép: trong mười nghiệp đạo, bảy nghiệp đạo trước chắc chắc đều có biểu vô biểu hay không? không như vậy thì thế nào?

Tụng chép:

Ác sáu định vô biểu

Kia tự làm dâm hai

Thiện bảy thọ sinh hai

Định sinh chỉ vô biểu.

Giải thích: Ác sáu định vô biểu: là sát sinh trộm cắp, nói dối, nói chia rẽ, nói thô ác, nói trây trét. Sáu thứ như thế chắc chắn có vô biểu. Biểu hữu vô không chắc chắn, nếu khi sai người thành căn bản, tự biểu là vô, chỉ có vô biểu.

Kia tự làm dâm hai:

Người và mình làm là hai, hai là dâm hai.

Kia mình làm là hai: sáu nghiệp ác kia tự mình làm nên có hai, đó là biểu vô biểu. Đang lúc khởi biểu người kia liền chết.

Luận chép: sau đó mới chết v.v… thì đồng với sai sử, khi căn bản thành thì chỉ có vô biểu.

(Giải thích: Dùng dao giết kẻ thù, lúc hạ dao là thân nghiệp biểu khi khởi biểu kẻ thù chưa chết, sau khi khởi biểu kẻ thù mới chết chỉ có vô biểu, vì biểu không có).

Dâm hai: tà dâm phải có biểu vô biểu nghĩa là vì phải tự mình làm mới thọ lạc, không sai người khác làm mà tự mình sinh vui.

Thiện bảy thọ sinh hai: bảy nghiệp đạo thiện, hoặc từ thọ mà sinh ra, phải đủ biểu và vô biểu thọ sinh thi-la phải nương vào biểu.

Định sinh chỉ có vô biểu: là định đạo giới chỉ nương vào định mà sinh vì vô biểu này chỉ nương vào năng lực của tâm mà sinh ra cho nên không có vô biểu.

8. Nói theo trước sau:

Dưới đây là thứ hai, nói theo trước sau:

Luận chép: gia hạnh, hậu khởi có như căn bản hay không? Không như vậy thì thế nào?

Tụng chép:

Gia hạnh phải có biểu

Vô biểu hoặc có không

Hậu khởi trái với đây.

Giải thích: Gia hạnh phải có biểu, vô biểu hoặc có không: Gia hạnh nghiệp đạo chắc chắn có biểu, vô biểu không chắc chắn, hoặc có hoặc không, khởi tâm tha thiết thì có vô biểu, tâm khinh suất thì không có.

Hậu khởi trái với đây: hậu khởi và gia hạnh trái nhau, nghĩa là giai đoạn hậu khởi thì chắc chắn có vô biểu, biểu thì không chắc chắn, tùy theo nghiệp trước làm thì có nghiệp biểu, khác với đây thì không có.

Hỏi: Trong nghĩa này làm sao lập ra gia hạnh, hậu khởi, căn bản?

Đáp: Đối với bất thiện, đầu tiên là nghiệp sát. Như người giết dê lúc sắp giết, trước khởi tâm sát, từ đứng dậy khỏi giường, cầm tiền, đến chợ bán dê, sờ mó thân dê, trả giá rồi bắt dắt đem về nuôi, sau đem vào nhà mổ, tay cầm dao gậy hoặc đánh hoặc đâm, cho đến mạng chưa

chết như thế đều gọi là gia hạnh sát sinh. Tùy theo nghiệp biểu này, dê kia chết đi, trong khoảng sát-na, nghiệp biểu nghiệp vô biểu, đó gọi là nghiệp đạo căn bản của sát sanh. Vì hai duyên làm cho nghiệp đạo căn bản của hữu tình phạm vào tội sát sinh.

1. Do gia hạnh; 2. Do quả tròn đầy (qua đời gọi là quả tròn đầy).

Sau sát-na này nghiệp vô biểu của sát sinh tùy chuyển không dứt gọi là hậu khởi của sát sinh, và sau đó cạo lông lột da, hoặc cân hoặc bán hoặc nấu hoặc ăn rồi khen ngon, sát-na của nghiệp biểu như thế cũng gọi là hậu khởi sát sinh.

(Trước nói hậu khởi có nghiệp biểu chính là văn này).

Còn sáu nghiệp đạo tùy theo sự thích ứng, ba phần khác nhau y theo ví dụ nên nói.

Luận chép: Tham, sân, tà kiến mới hiện ra gọi là nghiệp đạo căn bản cho nên không có gia hạnh hậu khởi khác nhau.

(Sát sinh v.v… bảy thứ như có cả gia hạnh, căn bản hậu khởi, ba thứ như tham sân , chỉ là căn bản).

9. Nói theo ba căn:

Dưới đây là thứ hai, y theo ba căn: để nói, trong đó:

1. Nói về gia hạnh ác.

2. Nói về ba giai đoạn sinh thiện.

3. Nói về nghiệp đạo rốt ráo.

Về gia hạnh ác: Luận chép: Lại trong kinh nói: Tỳ kheo nên biết sát sinh có ba thứ:

a. Do tham sinh ra.

b. Do sân sinh ra.

c. Do si sinh ra.

Cho đến tà kiến có ba cũng vậy.

Trong đây nên nói tướng nào sát sinh gọi là do tham sinh ra. Hỏi còn lại cũng vậy chẳng phải tất cả các nghiệp đạo đều do ba căn. Như gia hạnh ấy khác với căn.

(Kinh nói mười nghiệp đạo từ ba căn sinh, là nói theo gia hạnh).

10. Nói vì sao khác nhau:

Vì sao khác nhau?

Tụng chép:

Gia hạnh ba căn khởi

Vì Vô gián kia sinh

Ba căn tham thảy sinh.

Giải thích: Gia hạnh ba căn khởi: là nghiệp đạo bất thiện.

Lúc gia hạnh sinh ra thì mỗi pháp đều từ ba gốc bất thiện mà khởi.

Y theo trước mà khởi. Cho nên nói như vậy:

(Kinh ở trước nói sát sinh v.v… từ ba căn sinh y theo đẳng khởi, ở trước mà nói, Đẳng khởi ở trước tức là gia hạnh, gia hạnh sát sinh từ tham khởi). Như có người muốn được phần thân kia, hoặc được tiền của, hoặc là vui thích mà khởi gia hạnh sát sinh.

Từ sân khởi: như vì trả thù mà sanh tâm phẫn nhuế, khởi gia hạnh sát sanh. Từ si khởi như có người giết ngựa tế trời ở trong miếu cho đó là pháp tâm. Lại các vua theo pháp luật thế gian chém giết kẻ thù cho là thành đại phước. Lại Ba-thích tư nói rằng: Cha mẹ già bệnh giết đi thì được phước cao quý, vì thoát khỏi sự khốn khổ.

Lại ngoại đạo nói: Rắn rít hại người giết nó không có tội. Dê nai trâu v.v… vốn để cúng dường cho nên giết không có tội. Những điều này từ si mà khởi gia hạnh sát sinh, gia hạnh trộm cắp. Từ tham khởi: theo sự cần thiết mà khởi gia hạnh trộm cắp. Từ sân khởi: lúc muốn oán sanh tâm sân nhuế khởi gia hạnh trộm cắp. Từ si khởi: các vua cướp đoạt tài vật của người ác cho rằng pháp phải như vậy.

Lại Bà-la-môn nói: tài vật ở thế gian vào kiếp sơ, Đại phạm chí thiên Vương bố thí cho các phạm chí. Sau đó thế lực của phạm chí yếu kém, bị các ti tộc xâm đoạt thọ dụng. Nay Phạm chí đối với tài vật của người trong thế gian thọ dụng vô số, đều dùng tài vật của mình, không có tội trộm cắp. Đây là từ si khởi gia hạnh trộm cắp gia hạnh tà dâm.

Từ tham khởi: đối với vợ người khởi tâm đắm nhiễm, hoặc tìm cầu của cải.

Từ sân khởi: trả thù phát phẫn, khởi gia hạnh dâm.

Từ si khởi: Ba-thích-tư khen ngợi mẹ v.v… làm điều phi phạm hạnh. Lại các ngoại đạo khen ngợi nam nữ thọ trì giới trâu, không phân biệt thân sơ, tùy theo sự gặp, tùy theo sự hội hợp. Lại ngoại đạo nói tất cả người nữ như cái cối, như hoa quả, như thức ăn chín, bậc thang, là con đường, cái cầu, thuyền bè, phải cung cấp cho thế gian thọ dụng. Điều này từ si mà khởi gia hạnh dâm nói lời luống dối v.v…

Bốn nghiệp đạo từ tham sân phát khởi, là nói theo trước nhưng lời luống dối, từ si sinh ra.

Như ngoại đạo nói rằng: Nếu người do đùa giỡn mà cưới vợ, đối với nữ vương cứu mạng, cứu tài thì nói dối không tội. Lại do tà kiến khởi nói dối, gia hạnh từ si phát sinh. Lại các phệ-đà và luận khác nói trây trét. Nếu nói người truyền học không có tội, gia hạnh lời này từ si sinh ra.

Hỏi: Sát sinh v.v… đều có gia hạnh từ ba căn bản sinh ra, tham sân tà kiến không có gia hạnh khác, vì sao lại nói tử ba căn sinh ra?

Đáp: Tụng chép: vì Vô gián kia sinh, ba căn như tham v.v… sinh ra. Nghĩa là bất thiện kia, ba căn Vô gián sinh ra tham, sân, tà kiến. Cho nên nói tham v.v… từ ba căn sinh ra. Cho rằng hoặc có lúc từ tham Vô gián sinh ra nghiệp đạo tham, từ hai cũng vậy là sân và tà kiến, từ ba cũng vậy, niệm trước gọi là căn, niệm sau gọi là nghiệp đạo, căn và nghiệp đạo nghĩa khác nhau. Cho nên nói nghiệp đạo từ ba căn sinh ra.

11. Nói về ba gia đoạn sinh thiện:

Dưới đây là thứ hai nói về ba giai đoạn sinh thiện: Luận chép: đã nói bất thiện từ ba căn sinh ra còn thiện thì thế nào?

Tụng chép:

Thiện trong ba giai đoạn.

Đều ba gốc lành khởi.

Giải thích: Mười nghiệp đạo thiện, là giai đoạn gia hạnh, căn bản, hậu khởi, vì là thiện cho nên không có tham v. v… Ba gốc lành sinh không có tham v.v… vì chắc chắn tương ưng nên đủ ba.

Ba giai đoạn của thiện: lìa gia hạnh ác căn bản hậu khởi. Gọi là gốc lành bản hậu khởi. Lại như khi Cần sách thọ giới cụ túc vào giới trường cho đến một lần bạch, hai lần yết-ma đều gọi là nghiệp thiện gia hạnh, ba lần yết-ma xong trong một sát-na nghiệp biểu, vô biểu gọi là nghiệp đạo căn bản. Từ đây về sau cho đến nói tứ y và dư y tiền, nối tiếp tùy chuyển, nghiệp biểu vô biểu đều gọi là hậu khởi.

(Tứ y: thường khất thực ngồi dưới gốc cây, mặc y phẩn tảo, uống thuốc mà người vất bỏ. Dư y tiền: là thân chưa chết).

12. Nói về nghiệp đạo rốt ráo:

Dưới đây là thứ ba nói về nghiệp đạo rốt ráo. Luận chép: Như trước đã nói chẳng phải tất cả các nghiệp đạo đều do ba căn rốt ráo, căn nào rốt ráo, nghiệp nào là Đạo? Tụng chép:

Sát thô ngữ sân nhuế

Rốt ráo đều do sân

Trộm,tà hạnh và tham

Đều do tham rốt ráo

Tà kiến si rốt ráo

Chấp nhận còn do ba.

Giải thích: Sát sanh nói lời thô, sân nhuế rốt ráo đều do sân. Rốt ráo nghĩa là thành hiện xong xuôi. Phải có sân hiện ra mới thành xong

ba việc như sát sinh v.v…

Trộm tà hạnh và tham đều do tâm tham rốt ráo, phải do tâm tham mới thành ba thứ này.

Tà kiến si rốt ráo: do si thượng phẩm thành tà kiến.

Chấp nhận còn lại do ba: nói dối, nói chia rẽ và nói trây trét, gọi là còn lại.

Lời luống dối v.v… đều hoàn toàn do ba căn, rốt ráo vì lúc tham, sân v.v… hiện ra thì mỗi mỗi có thể làm cho ba thứ này thành tựu.

13. Nói về nghiệp đạo y xứ:

Dưới đây là thứ ba nói về nghiệp đạo y xứ: Luận chép: các nghiệp đạo ác chỗ nào khởi hành vi?

Tụng chép:

Hữu tình đủ danh sắc

Danh thân đẳng xứ khởi.

Giải thích: Ở đây có bốn tiết:

1. Hữu tình xứ; 2. Chúng cụ xứ; 3. Danh sắc xứ; 4. Danh thân v.v… nói vân vân vì còn có Cú thân, Văn thân.

Sát, thô ngữ, sân nhuế ở ngay nơi hữu tình xứ mà hiện khởi. Tuy mắng nhiếc vô tình nhưng tội nhẹ chẳng phải nghiệp đạo.

Trộm cắp, tà hạnh, và tham ngay nơi chúng cụ xứ mà hiện khởi. Hoặc hữu tình hoặc vô tình, lấy vật dụng của người để thọ dụng đều gọi là chúng cụ. Nếu trộm cắp, sát sinh ngay hữu tình xứ mà khởi tâm trộm cắp vàng bạc v.v… đối với phi tình xứ khởi tà dâm thì không có. Chỉ có ở hữu tình xứ mà hiện khởi. Tham thì có mặt ở hữu tình xứ và vô tình xứ. Chỉ có tà kiến ở danh sắc mà hiện khởi.

Sắc: là sắc uẩn. Danh: là uẩn còn lại.

Danh sắc này có mặt ở các nhân quả, tà kiến phát ra nhân quả cho nên ở danh sắc mà hiện khởi.

Nói dối, nói chia rẽ, nói trây trét đều ở chỗ danh thân v.v... xứ mà hiện khởi. Nghĩa là nói dối, là dùng ngôn từ khéo léo. Cho nên nói dối v.v… đều nương vào danh v.v…

14. Hỏi đáp nói rộng:

Dưới đây là thứ tư, hỏi đáp nói rộng, trong đây, chia làm hai:

1. Sát sinh rồi chẳng phải nghiệp đạo.

2. Người khác giết thành nghiệp đạo.

- Sát sinh rồi chẳng thành nghiệp đạo:

Luận chép: có khởi gia hạnh, định giết người, nhưng chết chung với người bị giết, hoặc chết trước thì, có phạm tội nghiệp đạo căn bản

hay không?

Tụng chép:

Chết chung và chết trước

Vì vô căn y khác.

Chết chung: năng sát và sở sát, cùng lúc chết đi.

Chết trước: Năng sát chết trước, Sở sát chết sau.

Không căn: là năng sát và sở sát, không có nghiệp đạo căn bản.

Vì y biệt: Giải thích lý do không có nghiệp đạo. Hoặc năng sát đều chết, chết trước: cho nên sát sinh, mà mạng ấy vẫn còn, không thể khiến cho người có thể sát sinh thành kẻ có tội sát sinh.

Hoặc sở sát: Chính lúc chết.

Năng sát: vì biệt ly sinh.

Thọ thân khác gọi là y khác.

Thân y biệt này không phải tội chỉ y vào đó, nghĩa là không hề khởi gia hạnh sát sinh, thành nghiệp đạo sát, lý ra không đúng.

15. Nói về người khác giết thành nghiệp đạo:

Dưới đây là thứ hai, nói về người khác giết thành nghiệp đạo:

Luận chép: nếu có nhiều người, nhóm họp thành quân chúng muốn giết kẻ thù, hoặc săn thú v.v… trong đó tùy theo cùng lúc sát sinh, người nào thành nghiệp đạo sát sinh.

Tụng chép:

Quân thảy nếu cùng việc

Đều thành như người làm.

Giải thích: như trong quân v.v… nếu khi một người thực hành sát thì mọi người thành nghiệp đạo. Như người chính là làm việc sát, họ do cùng chấp nhận, cùng làm một việc.

16. Nói về tướng nghiệp đạo:

Dưới đây là thứ năm, nói về tướng nghiệp đạo: trong đó chia làm sáu phần:

1. Nói về sát sinh; 2. Nói về trộm cắp; 3. Nói về tà dâm; 4. Nói về nói dối; 5. Nói về nói chia sẽ; 6. Nói về ý nghiệp đạo.

Về sát sinh: Luận chép: nay thứ lớp nên nói về thành tựu tướng nghiệp đạo, là phân lượng nào gọi là sát sinh, cho đến phân danh nào là tà kiến, lại trước phân tướng riêng sát sinh.

Tụng chép:

Sát sinh do cố tư,

Tưởng người không giết nhầm.

Giải thích: Phải đủ năm duyên mới gọi là nghiệp đạo sát sinh.

1. Do cố ý khởi tâm giết.

2. Đối với hữu tình khác.

Tụng chép: Tha: là hữu tình, người phân biệt với mình, mình giết chẳng phải nghiệp đạo. Hữu tình phân biệt với hữu tình, giết vô tình thì không thành nghiệp đạo.

3. Tưởng người khác là hữu tình: Tụng chép: tưởng là tưởng hữu tình khác. Người khác phận biệt với mình tưởng. Hữu tình phân biệt với tưởng vô tình người khác làm, tưởng là mình, hữu tình làm, tưởng vô tình thì sát sinh đều không thành nghiệp đạo.

4. Thực hành gia hạnh sát: cầm dao đến chỗ kia

5. Không nhầm mà giết: là chỉ giết người hay vật kia, không giết ai ngoài nữa.

Tụng nói chữ sát: Có hai là:

- Gia hạnh sát

- Không nhầm sát.

Hỏi: sát-na diệt uẩn, niệm niệm tư diệt làm sao thành sát?

Đáp: Thở gió gọi là sống, nương thân tâm hoạt động. Nếu có người cắt đứt mạng sống không còn sống nữa như tắt đèn, tiếng linh gọi là sát phục hồi mang căn gọi là sống, cắt đứt mạng sống không còn tiếp tục gọi là Sát. Vì tâm ác cắt đứt mạng sống người khác, cho đến một niệm nên sanh mà không sinh, không ngoài điều này thì thuộc tội sát sinh.

Hai giải thích trên đây không còn tiếp tục gọi là Sát. Nếu biết sát chỉ giết hại vị lai, quá khứ đã diệt, hiện tại không trụ. Không thể nói là sát sinh được. Nhưng ngăn thể dụng vị lai, vì không nối tiếp nên gọi là sát, lại giải thích:

Nếu y theo thể của đoạn, chỉ là vị lai. Nếu nói về suy ra dụng cũng có ở hiện tại, nghĩa làm cho uẩn hiện tại không có thế dụng để dẫn uẩn sau. Trong luận Bà-sa có hai thuyết này:

17. Nói về trộm cắp:

Dưới đây là thứ hai, nói về trộm cắp: Luận chép: Đã nói rộng về sát sinh rồi, nay sẽ nói về trộm cắp. Tụng chép:

Trộm vật người không cho

Lén lấy thuộc về mình.

Giải thích: Bài tụng đầu nói không nhầm, cố ý và tưởng. Ba điều này cho đến môn sau không nói lặp lại nữa. Trộm cắp có năm duyên:

1. Do trước phát khởi muốn trộm cắp, suy nghĩ đem về cho mình.

2. Vật của người mình trộm không phải nghiệp đạo.

3. Nghĩ là vật của người nghĩ là vật của mình thì chẳng phải nghiệp đạo.

4. Hoặc dùng sức, hoặc lén, khởi trộm gia hạnh.

5. Không nhầm mà lấy, làm cho thuộc về của mình.

Thuộc về mình có, tụng nói trước là không nhầm.

Đủ năm duyên này mới thành nghiệp đạo.

18. Nói về tà dâm:

Dưới đây là thứ ba nói về tà dâm: Luận chép: Đã nói về không cho mà lấy rồi nay sẽ nói về dục tà hạnh.

Tụng chép:

Dục tà hạnh bốn thứ

Làm điều không nên làm.

Giải thích: Nói chung có bốn thứ làm điều không nên làm.

1. Hành dâm với vợ người không hợp cảnh, hoặc cha hoặc mẹ, hoặc người thân của cha mẹ, cho đến người được vua giữ gìn.

2. Phi đạo: là hành dâm với miệng vợ mình, cho đến đường khác.

3. Phi xứ: ở trong chùa, chỗ tháp.

4. Phi thời: Lúc vợ mình trong mang thai, lúc con còn bú. Lúc thọ trai giới, dù cho vợ mình cũng phạm tà hạnh, đối với Tỳ-kheo-ni thực hành phi phạm hạnh.

Giải thích:

- Tội từ bên quốc vương, vì không nhẫn chịu.

- Đối với vợ mình lúc thọ trai giới còn không nên phạm, huống chi là xuất gia. Nêu nặng so sánh nhẹ. Chỉ có xâm lăng thành tội tà hạnh, nếu phạm gái nhỏ dù đúng chỗ cũng phạm tội.

Người chưa chấp nhận: Đối với người được giữ gìn này và các điều khác đều thuộc về vua.

Dưới đây là thứ tư, nói về nói dối.

- Nói về dối.

- Nói về thấy nghe.

Về nói dối: Luận chép:đã nói dục tà hạnh rồi, nay sẽ nói về nói dối.

Tụng chép:

Nhiễm dị tưởng phát ngôn

Giải nghĩa lời nói dối.

Giải thích: phải đủ bốn duyên mới thành nghiệp đạo nói dối.

a. Đối với cảnh giới luống dối, nghĩ khác mà nói lên bằng lời là: thấy nói không thấy.

b. Điều dối: giải thích nghĩa muốn làm cho người lãnh hội.

c. Khởi tâm nhiễm:

d. Không nhầm: ba bài tụng trước có nói, không nhầm có nói ở trước như điều dối: chưa hiểu nghĩa của lời nói thì thuộc về nói trây trét không phải là nghiệp đạo nói dối.

19. Nói về trây trét:

Dưới đây là thứ hai nói về thấy nghe: Luận chép: Kinh nói: nói dối lược có mười sáu thứ: không thấy không nghe không hay không biết mà nói thấy v.v… hoặc có thấy có nghe có hay có biết mà nói không nghe không biết. Tám thứ như thế gọi là phi Thánh ngôn, nếu không nghe không thấy không hay không biết nói là không nghe không hay không biết có thấy có nghe, có hay có biết thì nói là có nghe, có thấy, có nghe có biết gọi là lời nói của bậc Thánh.

Thế nào là tướng thấy v.v…

Tụng chép:

Do nhãn nhĩ ý thức

Và ba sở chứng khác

Như thứ lớp gọi là

Thấy nghe và hay biết.

Nếu cảnh do nhãn thức, sở chứng gọi là thấy, đối tượng là sắc hoặc cảnh do nhĩ thức sở chứng gọi là nghe, đối tượng là âm thanh, hoặc cảnh do ý thức sở chứng gọi là biết, đối tượng là pháp trần. nếu cảnh do tỷ thiệt thân thức sở chứng gọi là giác, đối tượng là hương vị xúc.

Tụng chép: ba khác: là tỷ thức, thiệt thức và thân thức. Sắc thanh và pháp có cả ba tánh, chỉ có hương, vị, xúc là tánh vô ký.

Tánh vô ký: như người chết không hay biết, cho nên người có thể chứng gọi riêng là biết.

Theo Kinh Bộ tông, nếu là năm căn, biết theo hiện thọ, năm cảnh như sắc v.v… gọi là thấy. Nếu từ cái khác, truyền rằng sáu cảnh gọi là nghe, nếu tự tâm dùng nhiều lý so sánh suy lường, sáu cảnh gọi là biết, nếu hiện lượng của ý biết được sáu cảnh gọi là sở tri.

Trong năm cảnh, mỗi cảnh đều thấy nghe hay biết, bốn thứ ngôn thuyết đối với cảnh thứ sáu, trừ thấy còn ba.

(Giải thích: cảnh thứ sáu: là pháp trần, không thấy, nhưng ba thứ có nghe, hay biết. Ý thức gọi là hiện tượng, từ sau năm thức chính là khởi ý thức biết được năm cảnh, ý thức trong định, chính là biết sáu cảnh gọi là hiện lượng ý thức.

Luận chép: các sư mô phạm trước kia nói rằng: mắt hiện thấygọi

là thấy, nghe người khác nói gọi là nghe, tự vận tâm mình, các thứ suy nghĩ gọi là giác bên trong mình thọ và tự mình chứng gọi là sở tri.

Giải thích: bên trong mình thọ: là nhãn nhĩ tỷ thiệt thân thức, bốn cảnh sở chứng gọi là sở thọ bên trong, tự sở chứng: là hiện lượng ý thức sáu cảnh chứng biết từ trên có thể biết sắc cảnh đủ bốn ngôn thuyết, trừ năm thứ như thanh v.v… chỉ có ba ngôn thuyết trừ thấy. Cần suy nghĩ thêm.

20. Nói về lời chia rẽ:

Dưới đây là thứ năm nói về ba ngữ còn lại: Luận chép: đã nói về nói dối rồi, nay lại nói về lời chia rẽ.

Tụng chép:

Tâm nhiễm hoại lời người

Gọi là nói chia rẽ

Phi ái thô ác ngữ

Các lời nhiễm trây trét

Còn nói ba nhiễm khác

Nịnh ca tà luận thảy.

Giải thích: Phải đủ bốn duyên mới thành nói lời chia rẽ.

Tâm nhiễm hoại lời người ở đây có bốn duyên.

1. Tâm nhiễm ô.

2. Nói lời hại người khác. Nếu người bị hoại hoặc không bị hoại đều thành lời chia rẽ.

3. Nghe: giải nghĩa điều muốn nói cho người hiểu.

4. Không nhầm: hai duyên sau ở trước đã nói.

Lời thô ác chẳng đáng ưa: cũng có bốn duyên:

1. Tâm ô nhiễm; 2. Phát lời phi ái hại người; 3. Giải nghĩa; 4. Không nhầm gọi là lời thô ác.

Ba chữ lời tâm nhiễm, đồng thời từ câu đầu đến nay lẽ ra nói tâm nhiễm phi ái, ngôn thuyết gọi là lời thô ác.

Giải nghĩa, không nhầm cũng từ trước nay.

Các lời nhiễm trây trét: lời của tâm nhiễm ô gọi là lời nhiễm trây trét phát ra lời đều là trây trét.

Các nhiễm tụng có nói, thêm một chữ ngữ, cho nên một chữ ngữ có từ câu đầu, lời nói trây trét này đều do hai duyên mà thành:

1. Tâm nhiễm ô; 2. Nói ra lời.

Còn nói ba nhiễm khác nịnh ca tà luận v.v…

Có sư khác nói: khác là ba thứ trước như nói dối v.v… còn lời nói tâm nhiễm gọi là lời trây trét đó là nịnh ca v.v…

Nịnh: là siểm nịnh, như Tỳ kheo tà mạn nói ra lời dua nịnh.

Ca: là ca vinh: như ngâm có điệu và hát sướng.

Tà luận: Là ngôn từ sở chấp không chánh kiến.

Nói vân vân: là bùi ngùi than thở vơi tâm nhiễm. Các ngôn từ hý luận của thế gian đều là lời trây trét.

Luân vương ra đời tuy có ca vinh, nhưng từ tâm xuất ly mà phát ra không phải tâm nhiễm, có sư nói lúc này cưới vợ ca vịnh thì tội nhẹ không thành nghiệp đạo.

21. Nói về ý nghiệp đạo:

Dưới đây là thứ sáu, nói về Ý nghiệp đạo: Luận chép: Đã nói về luống dối rồi, nay sẽ nói về ba điều của ý.

Tụng rằng:

Ác dục tham của người

Ghét hữu tình sân nhuế

Chấp bác thiện ác thảy

Gọi tà kiến nghiệp đạo.

Giải thích: ác là muốn tài vật của người: nghĩa là đối với tài vật của người khởi tâm tham muốn phi lý sinh ra trộm cắp, ác dục như vậy gọi là nghiệp đạo tham, ghét hữu tình: làm những việc tổn hại người sân nhuế như vậy gọi là nghiệp đạo sân. Nếu sân với bản thân mình hoặc sân với loại vô tình thì tội nhẹ không phải nghiệp đạo. Luân vương, Bắc châu thì tham v.v… là tội nhẹ, chẳng phải nghiệp đạo.

Các kiến chấp như bác bỏ thiện ác v.v… Như khế kinh nói không thí cho không ưa thích, không cúng tế, không có hạnh lành, không có hành vi ác nghiệp quả dị thục, không có thời gian này, không có thế gian kia, không cha không mẹ. Không có hữu tình hóa sinh, không có thế gian, không có Sa-môn hoặc Bà-la-môn, không có A-la-hán.

Giải thích: kinh này không có thí: là không có thí phước.

Không có yêu thích: là không có giới phước.

Không cúng tế: là không tu phước.

Không có đời này: là không có hiện tại.

Không có đời kia: là không có đời quá khứ, vị lai.

Luận Bà-sa chép: đời hiện tại đang thấy, tại sao nói không có

Đáp: Ngoại đạo bị vô minh che mờ, tuy mắt thấy nhưng cũng bác bỏ là vô, không nên trách: Người không có mắt là người ngu, rơi hầm lọt hố. Hoặc có thể không có đời này: không chê bai thể của đời, nhưng phỉ bàng nhân quả, không có đời này la không có nhân đời khác. Không có quả đời này là không có quả đời khác.

Không có cha mẹ: Chê bai không có cha mẹ chiêu cảm nghiệp con cái, không bố thí là chê bai nhân tà kiến.

Không có quả v.v… là chê bai quả tà kiến.

Không có Sa-môn: Là chê bai Thánh tà kiến. Bài tụng nói bác bỏ thiện ác, v.v… là phi báng nhân tà kiến. Vân vân là nói chê bai quả, chê bai bậc Thánh.

■