Đại Tập 150 · Bộ Luận Sớ V · Số 1823 (Quyển 1–30)

Luận Câu Xá Tụng Sớ Bổn - Quyển 9

LUẬN CÂU XÁ TỤNG SỚ BỔN

QUYỂN 9

1. Nói rộng các môn:

Dưới đây là thứ ba nói rộng các môn, gồm có mười một môn.

Trong đó có ba:

1) Nói về hình tướng trung hữu

2) Nói về chín môn như nhãn v.v…

3) Nói về môn nhập thai.

Nói về hình tướng trung hữu: Luận chép: Sẽ đến đường nào thì khởi hình tướng Trung hữu thế ấy. Tụng rằng:

Vì một nghiệp dẫn này

Như sẽ vốn có hình

Bổn hữu trước khi chết

Ở Sinh sát-na sau.

Giải thích: Hai câu đầu nói về hình tướng. Hai câu sau giải thích nghĩa bổn hữu.

Vì một nghiệp dẫn này, như sẽ vốn có hình, đây là nói trung hữu và bổn hữu tương lai đồng một nghiệp dẫn, vì sự nghiệp đồng nên hình tướng trung hữu như bổn hữu tương lai.

Cho rằng bổn hữu là hình tướng người, trung hữu cũng hình tướng người, đường khác cũng vậy. Hỏi ở trong bụng một con chó có được đốn khởi trong năm đường đã có trung hữu hiện ra trong địa ngục vì sao không thể thiêu đốt thai mẹ.

Đáp khi ở trong bổn hữu cũng không thường thiêu đốt. Như tạm du tăng, huống chi ở nơi trung hữu.

Nói du tăng: Dạo mười sáu tăng, vì kia không có lửa.

Lại giải thích: Trung hữu trong các cõi tuy ở chỗ một thai nhưng chẳng xúc chạm thiêu đốt nhau, vì bị nghiệp ngăn che.

Lại luận chép: chiều cao trung hữu cõi Dục tuy như đưa trẻ năm, sáu tuổi mà căn tánh lanh lợi, trung hữu Bồ-tát lúc thành niên, hình tượng đầy đặn, đủ các tướng tốt, lúc trụ trung hữu sắp vào thai chiếu soi

trăm câu chi bốn đại châu.

2. Nói về mười điều mộng:

Như vậy vì sao, mẹ của Bồ-tát nằm mộng thấy con voi trắng đến chui vào hông phải của mình (là hỏi). Đây là điềm lành, không phải trung hữu, vì Bồ-tát xả bỏ cõi bàng sinh từ lâu như vua Ngật-túc-chỉ vua Ngật-túc-chỉ, Hán dịch là Tác Sự vương nằm mộng thấy có mười việc: voi lớn, giếng, gạo chiên đàn rừng diệu viên, voi nhỏ, hai con khỉ, y rộng bền, đấu tranh, tướng voi trắng xinh đẹp nghiêm trang có sáu ngà bốn chân, chánh biết vào thai mẹ, ngủ như tiên ẩn trong rừng. Những giấc mộng như thế như điềm báo trước về sự việc ở tương lai, không phải như đã thấy (như trên là văn luận).

Giải thích: Vua Ngật-túc-chỉ, là cha của Phật Ca-diếp nằm mộng thấy mười điều này liền đến bạch lên Đức Thế Tôn.

Phật dạy rằng: Đây là điềm báo ở tương lai Đức Phật Thích-Ca để lại giáo pháp cho đệ tử.

Vua nằm mộng thấy một con voi lớn ở trong ngôi nhà bị đóng kín lại không có cửa, chỉ có một cửa sổ nhỏ, voi ấy duỗi thân ra được nhưng cái đuôi còn kẹt ở cửa không thể rút ra được. Đây là nói lên đệ tử trong di pháp của Phật Thích ca, có thể bỏ cha mẹ, vợ con đi xuất gia nhưng còn ham danh lợi, như con voi bị kẹt cái đuôi ở cửa.

Lại nằm mộng thấy một người tìm nước uống, bèn có một cái giếng, nước ấy có tám tính chất tốt. Cái giếng đi theo người khát mà người không muốn uống, đây là nói lên các đệ tử trong di pháp Phật Thích ca. Các đạo tục không chịu học pháp có người biết giáo pháp vì cầu danh lợi, nói pháp cho người nghe, cũng giống như người không học giáo pháp.

Lại mộng thấy một người đổi một thăng chân châu lấy một thăng gạo đây là nói lên đệ tử trong di pháp của Phật Thích ca, vì cầu lợi nên đem chánh pháp của Phật nói cho người khác.

Lại mộng thấy có người đổi gỗ chiên đàn lấy gỗ thường đây là nói lên đệ tử trong di pháp, dùng nội chánh pháp đổi lấy sách vở bên ngoài.

Lại mộng thấy có rừng diệu viên, hoa quả sum suê bị bọn cướp điên cuồng phá hoại. Đây là nói lên đệ tử trong di pháp hủy diệt vườn chánh pháp của Như lai.

Lại mộng thấy có các con voi nhỏ đuổi một con voi lớn ra khỏi bầy. Đây là nói lên các đệ tử trong di pháp là bè đảng ác, là chúng Tăng phá giới tẫn xuất người có đức độ.

Lại mộng thấy có một con khỉ trên mình toàn phẩn nhơ, xông vào trong chúng, chúng đều tránh xa.

Đây là nói lên các đệ tử trong di pháp, dùng các việc ác vu báng người lương thiện, mọi người thấy đều tránh xa.

Lại mộng thấy một con khỉ thật không có đức độ mà bầy khỉ đều cung phụng, rưới đầu bằng nước bốn biển, lập lên làm vua. Đây là nói lên các đệ tử trong di pháp, là bè đảng ác, đề cử vị Tăng phá giới làm thượng thủ trong chúng.

Lại mộng thấy một cái y bền và rộng có mười tám người, mỗi người cầm một phần nhỏ, bốn phía tranh nhau giằng kéo mà cái y không rách. Đây là nói lên đệ tử trong di pháp, chia chánh pháp của Phật thành mười tám bộ. Tuy có chút chấp trước khác nhau nhưng pháp chân chánh vẫn còn, nương vào đây tu hành đều được giải thoát.

Lại mộng thấy nhiều người cùng nhóm họp đánh giết lẫn nhau vô số người chết. Đây là nói lên các đệ tử trong di pháp thuộc mười tám bộ, mỗi bộ đều có môn nhân, các bộ đều chấp khác nhau, cùng khởi đấu tranh.

Mười điềm mộng này chỉ nói lên điềm báo trước, không phải như những điều trông thấy.

Mẹ của Bồ-tát nằm thấy voi trắng là điềm lành ứng trước chứ chẳng phải voi trắng.

Trung hữu của cõi Sắc số lượng như bổn hữu. Vì câu sanh với y, tăng sự tàm quý. Trung hữu của cõi Dục không câu với y. Do thói quen đời trước không tàm quý. Chỉ có Tỳ-kheo-ni thanh tịnh do nguyện lực của mình, đời đời có y tự nhiên, thường không lìa thân, biến đổi bất cứ lức nào. Cho đến khi nhập Niết-bàn cũng dùng y này quấn thây chết rồi đốt.

Bổn hữu là trước khi chết ở vào sát-sa sanh sau cùng. Bổn là hữu bị nghiệp quá khứ chiêu cảm, nên gọi là bổn hữu. Bổn hữu này, ở trước sinh cõi chết, ở sau cõi sống. Các uẩn trung gian là thể của bổn hữu.

Nói sanh hữu: Uẩn của một sát na khi mới thọ sinh.

Nói tử hữu: Uẩn chết của một sát na sau khi qua đời ở hai cõi Dục, và cõi Sắc, đầy đủ bốn cõi. Nếu cõi Vô Sắc chỉ thiếu Trung hữu, còn có ba cõi khác.

3. Nói về chín môn:

Dưới đây là thứ hai nói về chín môn như nhãn v.v…

Luận chép: Đã nói về hình tướng, nay sẽ nói về nghĩa khác.

Tụng rằng:

Đồng mắt trời tịnh thấy

Nghiệp nhanh chóng đủ căn

Vô đối không thể chuyển

Ăn hương không trụ lâu

Tâm đảo đến cảnh dục

Chỗ nhiểm hương thấp hóa

Đầu trời hướng lên trên.

Đầu địa ngục chúi xuống.

Giải thích: Ở đây có chín môn: Đồng mắt trời tịnh thấy: Thứ nhất là môn Nhãn cảnh: nghĩa là thân trung hữu chỉ có hai cảnh của mắt:

1. Mắt đồng loại thấy, thân trung hữu trong năm đường đều thấy được tự loại của mình.

2. Mắt trời tịnh thấy: nói mắt trời thanh tịnh: Tu được mắt trời, vì rất thanh tịnh, thấy được trung hữu. Mắt trời sinh đắc thì không thể thấy. Vì thân trung hữu rất nhỏ nhiệm. Có sư khác nói: mắt trung hữu của chư thiên thấy được năm đường mắt trung hữu của loài người thấy được bốn cõi trừ chư thiên. Mắt trung hữu của loài ngạ quỷ thấy được ba cõi trừ loài trời và loài người, mắt trung hữu của loài bàng sinh có thể thấy được hai cõi trừ loài người, loài người và ngạ quỷ, mắt trung hữu của địa ngục chỉ thấy được chủng loại của mình.

Nghiệp nhanh chóng: là môn hành tốc thứ hai, vượt hư không tự tại, đây là nghĩa thần thông, thông do nghiệp mà được, gọi là nghiệp thông, thế dụng của thông này nhanh chóng nên gọi là nhanh chóng, trung hữu được nghiệp thông nhanh nhất, trên đến Thế tôn không thể ngăn cản được, vì thế lực của nghiệp rất mạnh.

Đủ căn: là nói môn đủ căn thứ ba, tất cả trung hữu đều có đủ năm căn.

Vô đối: môn Vô ngại thứ tư.

Đối: là đối ngại.

Trung hữu vượt hư không, Núi Kim Cương không thể ngăn ngại được cho nên nói vô đối, có nghe phá tan sắt v.v... nóng đỏ thấy có con trùng sống.

Không thể chuyển: là môn không thể chuyển thứ năm. Nghĩa là trung hữu trong năm đường không thể chuyển. Trung hữu của loài người chỉ đến cõi người, chắc chắn không thể làm cho trung hữu của loài người chết đi.

Trung hữu của đường khác khởi lên, chư thiên v.v... cũng vậy.

Ăn hương: là môn sở thực thứ sáu. Trung hữu dùng hương làm

thức ăn. Vì ăn hương nên gọi là kiện-đạt-phược. Nếu người thiếu phước thì chỉ ăn mùi hương hôi. Nếu người phước nhiều thì được ăn mùi hương thơm tho.

Chẳng trụ lâu: là môn Trụ Thời thứ bảy.

Sư Bà-sa nói: là trụ thời gian ngắn. Tất cả trung hữu vì thích cầu sự sống, đi thọ sinh nhanh chóng, chắc chắn không trụ lâu.

Lại có sư khác nói: nhiều nhất là bốn mươi chín ngày. Tôn giả Thế Hữu nói: nhiều nhất là bảy ngày. Đại Đức Pháp Cứu nói thời gian không có hạn định, sinh duyên chứa hợp thì Trung hữu hằng còn. Cho nên thân trung hữu của Luân vương, phải đến khi con người thọ tám muôn tuổi mới đốn cho quả. Vì Thế tôn nói nghiệp lực không thể nghĩ bàn.

Tâm điên đảo thú hướng cảnh dục:

Chỗ thấp sinh hóa sinh nhiễm hương.

Là môn kiết sinh thứ tám.

Tâm điên đảo: biết rõ trung hữu trước khởi tâm điên đảo, vội hướng đến cảnh dục. Do nghiệp lực mà nhãn căn khởi động. Do nhãn lực mà nhãn căn phát khởi, tuy ở nơi xa nhưng thấy chỗ cha mẹ giao hội mà khởi tâm điên đảo. Nếu thân trung ấm là nam thì sinh tâm ái dục với mẹ, nếu thân trung hữu (trung ấm) là nữ thì khởi tâm ái dục với cha, trái với hai tâm này thì khởi tâm tức giận. Cho nên Luận Thi Thiết chép: bấy giờ, Kiện-đạt-phược đối với hai tâm tùy theo bất cứ một tâm nào mà hiện hành, nghĩa là ái hoặc nhuế. Do khởi hai thứ tâm điên đảo này bèn cho là mình ưa thích liền tiết ra chất bất tịnh, rồi chảy vào thai, cho là của mình bèn sanh vui mừng. Sinh tâm này rồi thì trung hữu liền mất; thọ sinh có thân. Nếu là thai nam thì nương vào hông phải của mẹ, ngồi ở lưng. Nếu là thai nữ thì tựa vào hông trái của mẹ, ngồi ở bụng. Nếu không phải nam không phải nữ thì trụ vào thai mẹ, theo việc mà khởi tâm tham, đúng như sự thích ứng trụ, chắc chắn không có trung hữu chẳng phải nam chẳng phải nữ. Vì thân trung hữu chắc chắn đủ căn. Nhưng thân trung hữu, hoặc nam hoặc nữ, sau đó thai thêm lớn mới thành không nam nữ, như trên đã nói rõ là thai sinh và noãn sinh, nay sẽ nói về thấp sinh và hóa sinh.

4. Nói về Thấp sinh và hóa sinh:

Chỗ nhiễm hương của thấp sinh và hóa sinh: hễ nói về thọ sinh đều phải khởi nhiễm, thấp sinh và hóa sinh không có thai thì nương vào đâu mà khởi nhiễm. Vì thế nói thấp sinh nhiễm hương cho nên sinh, ng- hĩa là từ xa ngửi biết được chỗ có mùi hương bèn sinh ái nhiễm, nên đến

đó mà thọ sinh. Nghiệp có hơn kém hương có tịnh uế. Nếu là hóa sinh sinh vào chỗ nhiễm là từ xa nhìn biết chỗ sẽ sinh, bèn sinh ái nhiễm liền đến đó thọ sinh. Nghiệp theo thiện ác, chỗ có tịnh uế, ở chỗ địa ngục khởi tâm điên đảo cũng sinh ái nhiễm. Nghĩa là thân trung hữu ấy thấy thân mình bị mưa gió lạnh buốt ép ngặt, thấy địa ngục rất nóng khởi tâm ưa thích sưởi ấm, gieo thân vào đó, hoặc thấy thân mình bị nóng đầy lửa ép ngặt. Thấy địa ngục rất lạnh tâm muốn mát mẻ rồi gieo thân vào đó các sư xưa nói rằng: Do trước thấy người kia gây ra nghiệp ác bây giờ bạn bè của mình liền đến đó.

Đầu chư thiên hướng lên đầu địa ngục chúc xuống các vị trời đầu đều thẳng lên, như từ chỗ ngồi đứng dậy. Thân trung hữu của người, súc sinh ngạ quỷ hành tướng lại giống như loài người. Thân trung hữu của địa ngục đầu chúc xuống chân hướng lên, nên có bài tụng rằng:

Đọa vào chốn địa ngục,

Chân hướng lên đầu chúc xuống.

Do chê bai các tiên

Thích tịch tu khổ hạnh.

Giải thích rằng trên đây là nói căn cứ vào loài người chết rồi sinh vào cõi người.

Nếu chung đường khác thì hành tướng không chắc chắn. Cho nên Bà sa chép: nếu chết ở địa ngục lại sinh vào địa ngục thì không chắc chắn đầu chúc xuống chân hướng lên. Nếu chết ở tầng trời lại đọa vào tầng trời thì chắc chắn là đầu hướng lên chân duỗi xuống. Nếu chết ở địa ngục lại sinh lên cõi người đầu hướng lên. Nếu chết ở tầng trời sinh xuống loài người thì lẽ ra đầu chúc xuống.

5. Nói về môn nhập thai:

Dưới đây là thứ ba nói về môn nhập thai:

Luận chép:

Trước nói tâm đảo

Nhập vào thai mẹ

Tất cả trung hữu

Đều chắc chắn chăng?

Kinh nói không đúng

Vào thai có bốn

Bốn ấy là gì?

Tụng rằng:

Một là nhập chánh tri

Hai ba gồm trụ xuất

Bốn đối tất cả vị

Và noãn hằng không biết

Ba thứ nhập thai trước

Là luân vương hai Phật

Vì nghiệp trí cao quý

Như thế bốn dư sanh.

Giải thích: hai bài tụng này là môn nhập thai thứ mười một, tất cả nhập thai không ngoài bốn trường hợp: Một đối với nhập tri, là một giai vị nhập thai, chỉ biết nhập thai không biết trụ xuất.

Hai ba gồm trụ xuất: Hai gồm trụ: hai là giai đoạn nhập thai, nghĩa là biết trụ thai, cũng biết nhập thai.

Ba gồm xuất: là giai đoạn thứ ba nhập thai.

Nghĩa là biết xuất thai và biết trụ nhập thai. Nói gồm là hiển bày phần sau gồm cả phần trước.

Bốn đối với tất cả giai đoạn: Là giai đoạn nhập thai thứ tư, giai đoạn nhập trụ xuất, tất cả giai đoạn không biết.

Noãn thai hằng không biết: bốn giai đoạn trước chỉ nói thai sinh.

Nếu là noãn sinh thì giai đoạn nhập thai v.v... ba thời đều không biết, nên nói là hằng không biết, vì đồng với trường hợp thứ tư là thai sinh ở trước, bài tụng có nói.

Hơi: thế nào là noãn sinh? Mà nói nhập thai tạng?

Đáp: loài noãn sinh, trước phải nhập thai, theo tên đầu mà nói, hoặc có thể là noãn, nói là y theo đương danh nghĩa là trước nhập thai, sau đó từ noãn mà sinh, nói thai, nói noãn là y theo tên.

Như khi nấu gạo gọi là nấu cơm là y theo tên.

Ba thứ nhập thai trước.

Là luân vương hai Phật.

Là y theo loài người để phối hợp.

Nhập thai thứ nhất, là vua Chuyển luân, khi nhập thai không có tư tưởng điên đảo, biết chân chánh về sự nhập thai, nhưng không biết trụ xuất.

Nhập thai thứ hai là Độc Thắng Giác, các đối với giai đoạn nhập thai, biết chân chánh về nhập trụ, không biết giai đoạn xuất thai.

Nhập thai thứ ba là Vô thượng giác, giai đoạn, nhập, trụ, xuất thai đều biết đúng.

Nói hai Phật: là bậc Độc Giác và Đại Giác. Vì trí nghiệp đều cao siêu: là giải thích lý do ở trước.

Nghiệp cao siêu thứ nhất, biết đúng đắn về sự nhập thai, nghĩa là

vua Chuyển luân do đời trước có tu phước rộng lớn.

Trí cao siêu thứ hai: biết đúng về việc nhập thai trụ thai.

Đó là Độc Thắng Giác từ lâu đã học rộng, suy nghĩ chọn lựa thù thắng. Thứ ba là phước trí đều thù thắng, nghĩa là vô thượng giác, nhiều kiếp tu hành phước trí thù thắng.

Như thế bốn dư sinh: hai chữ như thế là phối hợp với nghiệp trí đều thù thắng ở trên, là vua chuyển luân và hai Phật.

Bốn dư sinh: Bốn là nhập thai thứ tư, tức giai đoạn nhập trụ xuất đều không biết đúng, trừ ba thứ trước còn lại là thai sinh và noãn sinh, phước trí đều thấp kém đều thuộc về giai đoạn nhập thai thứ tư.

6. Ngăn dứt sự vặn hỏi của ngoại đạo:

Dưới đây là thứ hai của toàn văn, là ngăn dứt sự vặn hỏi của ngoại đạo. Đây là sự viên mãn của phái Số Luận, Thắng luận và ngoại đạo.

Luận chép: Trong đây ngoại đạo chấp ngã nói: nếu cho rằng loài hữu tình chuyển đến đời khác thì thành nghĩa sở chấp có ngã, nay vì ngăn dứt họ.

Tụng chép:

Vô ngã chì các uẩn

Nghiệp phiền não tạo ra

Do trung hữu nối tiếp

Nhập thai như lửa đèn

Như dẫn thứ lớp tăng

Nối tiếp do hoặc nghiệp

Lại thú hướng đời khác

Xoay vần không bắt đầu.

Giải thích: Một hàng trước nói về vô ngã.

Chỉ do hoặc nghiệp, nối tiếp nhập thai.

Một bài sau nói về sự luân hồi sinh tử.

Vô ngã chỉ là các uẩn:

Vô ngã: là ngăn dứt các ngoại đạo. Vì ngoại đạo chấp ngã khi sắp chết có thể xả bỏ các uẩn này, khi thọ sinh có thể tiếp nồi uẩn khác. Nếu uẩn khác không có ngã thì ai tiếp nối uẩn, cho nên có ngã. Vì phá chấp này cho nên nói vô ngã. Bởi vậy Luận chép: bên trong dùng sĩ phu, điều này chắc chắn không có, như sắc, mắt v. v... là không thật có.

Giải thích: ngoại đạo chấp ngã gọi là sĩ phu, như dụng của sĩ phu. Cho nên Luận chủ bác bỏ rằng. Đây chắc chắn không có năm cảnh như sắc vv... là cái biết của hiện lượng. Năm căn như mắt vv là cái biết của tỷ lượng. Nay ông chấp ngã không phải là cái biết của tỷ lượng, hiện

tượng như sắc, nhãn v.v... cho nên không thật có.

Đức Thế tôn cũng nói: có nghiệp có dị thục. Người tạo tác không thật có, có thể xả uẩn này và có thể tiếp nối uẩn khác, chỉ trừ pháp giả.

Chú thích: người tạo tác là tên khác của Ngã. Chúng sinh sinh tử do nghiệp dị thục, không do thật ngã của người tạo tác.

Pháp giả là gì? (là hỏi). Vì cái này có nên cái kia có, vì cái này sinh nên cái kia sinh, nói đủ về duyên khởi như trên là văn luận.

Chú thích: vì vô minh có nên hành có, vì vô minh sinh nên hành sinh, mười hai duyên khởi giả lập thành ngã gọi là pháp giả.

Chỉ có các uẩn: là nghĩa chính lập chỉ có năm uẩn lại không có thật ngã, đối với uẩn này giả lập làm ngã, đây là lý chân chánh, không bị ngăn che.

Nghiệp phiền não tạo ra do trung hữu nối tiếp là giải thích vặn hỏi. Đã không có thật ngã thì lẽ ra phải chấp nhận các uẩn tức có thể từ đây hướng đến đời khác. Trung hữu nhập thai là ngăn dứt vặn hỏi này, cho nên có bài tụng này.

Uẩn sát-na diệt, không thể từ đây chuyển đến đời khác nhưng do nghiệp lực của phiền não làm cho uẩn trung hữu nối tiếp vào thai.

Nhập thai như lửa đèn, Như dẫn thứ lớp tăng.

Là nói về sự nối tiếp.

Thí như lửa đèn, tuy sát-na diệt nhưng có thể chuyển đến đời khác một cách nối tiếp. Các uẩn cũng vậy, gọi là chuyển không mất. Cho nên tuy không có ngã nhưng do hoặc nghiệp làm nhân nên các uẩn nối tiếp nghĩa nhập thai được thành. Như bị nghiệp dẫn làm cho uẩn trong thai lần lượt thêm lớn.

Lần lượt tăng: là từ yết-la-lam cho đến bát-la-xà-khư gọi là lần lượt tăng.

Nối tiếp do nghiệp hoặc.

Lại sinh ở cõi khác là nói về sự trôi lăn trong ba cõi, đó là lần lượt tăng cho đến khi chết. Hiện tại uẩn nối tiếp, ở đời hiện tại lại khởi hoặc nghiệp, lấy hoặc nghiệp này làm nhân.

Lại hướng đến đời khác.

Nên có trôi lăn không đầu mối là nói về vô thỉ.

Hoặc nghiệp này vì làm nhân cho nên có sinh, sinh trở lại làm nhân mà khởi các hoặc nghiệp. Từ hoặc nghiệp này nên lại có sinh, nên biết có sự trôi lăn tuần hoàn vô thỉ. Lại văn luận nói về nghĩa lần lượt tăng, dẫn bài tụng trong kinh rằng:

Đầu tiên là Yết-thích-lam, Hán dịch là Ngưng hoạt, cũng dịch là Hòa hợp.

Kế sinh át-bộ-đàm (Hán dịch là pháo).

Từ đây sinh bế-thi (dịch là máu thịt).

Bế thi sinh kiện-nam (dịch là thịt cứng).

Kế bát-la xà-khư (Hán dịch là chi tiết).

Sau là tóc lông móng.

Và sắc căn hình tướng.

Dần dần càng thêm lớn tóc lông v.v… đều là giai đoạn thứ năm, trên đây là năm giai đoạn trong thai.

7. Nói về mười hai duyên khởi:

Dưới đây là thứ tám của toàn văn nói về mười hai duyên khởi. Thứ nhất nói rộng về mười hai duyên khởi, thứ hai lược nhiếp dụ để hiện rõ.

Trong phần nói rộng về mười hai duyên khởi, trong đó có hai:

1. Nói chung. 2. Nói riêng.

Trong phần nói chung lại chia làm sáu đoạn:

1. Sắp xếp chung về chi vị.

2. Nói riêng về thể tánh.

3. Nói về ý bổn thuyết.

4. Dùng lược nhiếp rộng.

5. Ngăn dứt nghi nạn chung.

6. Hội giải thích văn kinh.

Sắp xếp chung về chi vị:

Luận chép: như uẩn này nối tiếp, nói ba đời là giai đoạn.

Tụng rằng:

Các duyên khởi như thế,

Mười hai chi ba đời.

Mé trước sau đều hai,

Trung tám cứ viên mãn.

Giải thích hai câu đầu nêu tên và số, hai câu sau y theo đời mà lập chi.

Mười hai chi gồm:

1. Vô minh. 2. Hành. 3. Thức. 4. Danh sắc. 5. Sáu nhập. 6. Xúc. 7. Thọ. 8. Ái. 9. Thủ. 10. Hữu. 11. Sinh. 12. Chết.

Nói ba đời:

1) Đời trước tức là quá khứ.

2) Đời sau tức là vị lai.

3) Đời giữa tức là hiện tại.

Đời trước sau đều có hai: nghĩa là đời trước sau mỗi đời đều lập ra hai chi, vô minh và hành thuộc đời quá khứ. Sinh già chết thuộc đời tương lai.

Hiện tại tám chi viên mãn. Đây là nói đời hiện tại lập ra tám chi, trừ đời quá khứ, tám chi còn lại ở đời hiện tại.

Nói viên mãn: là đời hiện tại có tám chi, chẳng phải các hữu tình đều có đủ.

Nay nói tám: Y theo sự tròn đầy thì trải qua tám chi vị gọi là viên mãn. Nếu nói người chết giữa chừng yểu: thì không có đủ tám chi trải qua hai chi đó là chết trong thai: lại tám chi này, nói theo cõi Dục không phải cõi Sắc, cõi Vô Sắc. Là trong cõi Vô Sắc không có chi danh sắc. Vì loài hóa sinh cõi ấy các căn đầy đủ ngay, nếu cõi Vô Sắc không có chi danh sắc và sáu nhập thì không có sắc. Cho nên kinh Đại Duyên Khởi nói có đủ.

Kinh ấy chép: Phật bảo A-Nan nếu thức không vào thai thì danh sắc có tăng rộng thêm lớn rộng lớn không?

A-Nan: không! bạch Đức Thế Tôn.

Giải thích: kinh này nói: nhập thai mới có sự thêm lớn của danh sắc v.v... Biết rõ tám chi y theo cõi Dục, vì cõi Sắc không nhập thai.

Có khi chỉ nói hai phần duyên khởi: Một là thuộc về đời quá khứ, hai thuộc đời tương lai, đó là từ chi Vô minh cho đến chi thọ. Bảy chi này thuộc đời quá khứ, hoặc chi ái cho đến già chết, năm chi này thuộc đời tương lai, vì nhân quả quá khứ vị lai thuộc về hai phần.

Nhân quả đời quá khứ: đó là vô minh và hành làm nhân thức v. v... làm quả.

Nhân quả tương lai: là ái thủ hữu làm nhân, sinh già chết là quả. Đây là y theo theo nhân quả mà chia làm hai đời.

8. Nói riêng về thể tánh:

Dưới đây là thứ hai, nói riêng về thể tánh. Luận chép: Các chi như vô minh v.v... lấy gì làm thể? Tụng chép:

Vị túc hoặc vô minh

Các nghiệp xưa là hành

Thức là kiết sinh uẩn

Sáu xứ danh sắc trước

Từ sinh nhãn căn thảy,

Ba hòa sáu xứ trước

Đối nhân ba thọ khác

Chưa biết rõ gọi xúc

Ở dâm ái thọ trước,

Tham giúp đủ dâm ái,

Vì được các cảnh giới

Tìm cầu khắp là Thủ

Hữu chính là năng tạo

Dẫn đến có nghiệp quả

Kiết đương hữu gọi sinh

Đến sẽ thọ già chết.

Giải thích: Giai đoạn hoặc trước vô minh là đời quá khứ sanh khởi phiền não gọi là giai đoạn hoặc trước. Năm uẩn ở giai đoạn nay đến này quả chín muồi gọi chung là vô minh. Đó là năm uẩn, chỉ nêu vô mình.

Luận chép: Năm uẩn và vô minh hiện hành cùng lúc.

Do năng lực vô minh mà năm uẩn hiện hành. Như nói vua ban hành chẳng thể không vâng theo, vì vua là trên hết nên gọi là vua ban hành. Giải thích: Kia là giai đoạn hoặc xưa kia, là năm uẩn.

Các nghiệp xưa gọi là hành: là trong đời quá khứ khởi nghiệp vị, năm uẩn ở vị này gọi chung là Nghiệp, Nghiệp gọi là Hành, vì là nghĩa tạo tác. Mười hai chi này đều có chữ vị cho nên chữ vị ở câu đầu là nói trôi đến sinh già chết.

Thức là kiết sinh uẩn: nếu ở trong thai mẹ v.v… lúc kiết sinh trong một giai đoạn sát-na, năm uẩn gọi là Thức, vì thức thọ sinh mạnh mẽ nên chỉ nêu thức mà thôi.

Sáu xứ danh sắc trước: từ kiết sinh sau, sáu xứ sinh trước. Các vị trung gian, tất cả năm uẩn gọi chung là Danh sắc.

Các vị trung gian: tức là trong thái từ Yết-la-lam cho đến Bát-la- xà-khư là năm vị.

Luận chép: Trong đây lẽ ra nói bốn chỗ sinh tiền mà nói sáu là y theo con số đầy đủ mà lập. Sinh nhãn căn vân vân, ba hòa sáu xứ trước:

Đây là Bát-la-xà-khư, giai đoạn này có nhiều niệm.

Từ sau danh sắc, ba hòa về trước sinh ra nhãn căn v.v... Năm uẩn ở giai đoạn này gọi là sáu xứ. Sáu xứ tròn đầy, căn tướng hiển lộ, chỉ nêu sáu xứ, đối với ba thọ nhân khác chưa biết rõ gọi là Xúc:

Ba thọ nhân là ba thọ cảnh, cảnh gọi là nhân, năng sinh ra thọ là sau khi ra khỏi thai khoảng hai, ba tuổi thì căn cảnh thức, có thể đối đãi xúc chạm. Năm uẩn ở giai đoạn này gọi chung là Xúc. Vì tướng xúc hiển bày nên chỉ nêu xúc mà thôi. Đối với ba thọ cảnh chưa biết rõ cho

nên chưa gọi là Thọ. Ở thọ trước dâm ái: Nghĩa là năm sáu tuổi đến mười bốn, mười lăm tuổi biết rõ tướng khác nhau của ba thọ nhưng chưa khởi dâm tham. Năm uẩn ở giai đoạn này gọi chung là Thọ. Vì thọ dụng cao siêu cho nên chỉ nêu tên thọ mà thôi.

Tham giúp đủ dâm ái.

Mười lăm tuổi trở lên tham những thứ tốt đẹp, dâm ái hiện hành nhưng chưa tìm cầu khắp. Năm uẩn ở giai đoạn này gọi là ái. Vì dụng của ái mạnh mẽ nên chỉ nêu tên ái. Vì được các cảnh giới tìm cầu khắp là thủ.

Thủ là tham, khi tuổi lớn, tham cảnh năm dục tìm cầu khắp bốn phương không biết mệt nhọc, năm uẩn ở giai đoạn này gọi là Thủ. Vì thủ mạnh mẽ nên nêu tên Thủ.

Ái thủ khác nhau, lúc mới khởi gọi là ái, tiếp nối làm cho mạnh mẽ nên đặt riêng cái tên thủ, vì cảnh thủ nối tiếp dần dần mạnh mẽ.

Hữu chính là năng tạo

Dẫn đến có nghiệp quả.

Nhân vì tìm cầu chứa nhóm có thể dẫn đến có nghiệp quả. Năm uẩn ở giai đoạn này gọi là Hữu, có các quả tương lai, vì nghiệp mạnh mẽ nên chỉ nêu tên Hữu.

Kết quả sẽ có sinh

Từ đây xả bỏ thân mạng, sẽ kiết ở tương lai. Năm uẩn ở giai đoạn này gọi chung là Sinh. Chi sinh ở tương lai thì như nay biết. Vì tương lai sinh hiển nên gọi là sinh.

Thức hiện tại mạnh mẽ,

Ngay nơi thể mà được tên.

Đến sẽ thọ già chết: vào đời tương lai, sau khi thọ sinh rồi có chi danh sắc kế sinh ra chi sáu xứ, kế sinh chi xúc xúc sinh thọ, giai đoạn của bốn chi này tất cả năm uẩn gọi chung là già chết, già chết như vậy tức là bốn chi danh sắc, sáu xứ, xúc thọ đời nay. Từ chi sinh sauđó tướng già chết hiển hiện, là nêu cái tên già chết.

9. Có bốn chi duyên khởi khác nhau:

Luận chép: lại chi duyên khởi có bốn thứ khác nhau:

1. Sát-na. 2. Liên phược. 3. Phần vị. 4. Viễn tục.

Sát na là gì? Là trong khoảng sát-na do tham lam mà giết hại, đủ mười hai chi. Si là vô minh, tư là hành, chung với đại địa tư thì tham phải là có đối với việc của các cảnh phân biệt rõ gọi là Thức. (Tham khởi có thức biết rõ cảnh.

Thức đủ ba uẩn gọi chung là danh sắc.

Chú thích: Nói ba uẩn: là sắc uẩn, tưởng uẩn và hành uẩn.

Ba uẩn này cùng khởi chung với thức. Tưởng uẩn chấp lấy toàn phần, sắc uẩn chấp một phần, trừ năm căn và sắc biểu, sắc vô biểu.

Vì lập chi riêng nên chấp lấy sắc uẩn còn lại tức là bốn cảnh của phù trần căn.

Hành uẩn cũng chấp một phần, trừ vô minh, tư, xúc, thọ, tham và vô tàm, vô quý, hôn trầm, trạo cử đồng thời sinh dị diệt. Vì lập chi riêng nên chấp vào hành uẩn tức là tác ý v.v… trụ gọi là sắc căn, nói là sáu xứ, năm căn như nhãn căn v.v… trụ gọi là Sắc, nói năm cảnh này để làm sáu xứ thì tuy là năm mà thuộc sáu xứ, gọi là sáu xứ, sáu xứ đối đãi hòa hợp là xúc, sáu xứ tức là căn, đối cảnh khác gọi là thức, ba hòa có xúc sai khiến xúc gọi là thọ, tham tương ưng thọ, tham tức là ái. Tức khi thực hành sát vốn là tâm tham.

Tương ưng với các triền phược này gọi là thủ nghĩa là vô tàm, vô quý, hôn trầm, trạo cử gọi là các triền, tương ưng với tham. Thân nghiệp, ngữ sanh khởi gọi là hữu, nghĩa là khi thực hành sát khởi thân nghiệp ngữ nghiệp, gọi là chi Hữu.

Các pháp như vậy phát khởi giai vị gọi là Sinh.

Chín muồi và biến hóa gọi là già, diệt hoại gọi là chết. (Đó là ba tướng, biến là dị tướng).

Lại có thuyết nói sát-na buộc ràng nối tiếp, như Phẩm Loại Túc, khắp các hữu vi, mười hai chi vị, tất cả năm uẩn đều thuộc về phần vị, tức là xa xưa nối tiếp vô thỉ nên gọi là viễn tục (như trên là văn luận).

Giải thích:

Nói sát na: là một sát-na.

Nói ràng buộc nối tiếp: là nhân quả sạch khởi không đứt quãng: hữu tình vô tình đều có sinh diệt, từng niệm nối tiếp, sát na buộc ràng nối tiếp là tất cả hữu vi.

Trước giải thích sát na chỉ là hữu tình, vị Sư này giải thích sát na có cả vô tình. Phần vị duyên khởi là y theo theo thuận sinh thọ nghiệp và bất định thọ nghiệp.

Phần vị mười hai chi năm uẩn của ba đời.

Viễn tục: là phần vị trước, y theo thuận hậu thọ nghiệp và bất định thọ nghiệp, cách nhiều đời, nhân quả xa xưa nối tiếp từ vô thỉ.

10. Nói về ý của bổn thuyết:

Từ đây thứ ba nói về ý của bổn thuyết: trong đó có hai:

1. Nói về ý thuyết.

2. Xóa bỏ ngu hoặc cho người khác.

trước nói về ý thuyết. Luận chép: Thế Tôn ngay nơi đây. Thế nào là ý thuyết? Tụng chép:

Truyền hứa y vị nói

Từ thắng lập tên chi.

Giải thích: truyền hứa y theo vị mà nói.

Truyền hứa: là Thế tôn chỉ y theo phần vị mà nói mười hai chi. Không y theo sát-na.

Phần vị duyên khởi, Kinh bộ có bác bỏ.

Ý Luận chủ nói nên nói truyền hứa.

Từ thắng đặt tên chi.

Đây là giải thích vặn hỏi của ngoài đạo, phần vị duyên khởi đều có năm uẩn. Vì sao chỉ đặt tên là vô minh v.v…vì giải thích vần nạn này, vì trong các vị thì vô minh v.v… là mạnh mẽ. Tuy có năm uẩn, nhưngtừ sự mạnh mẽ mà đặt tên, nêu lên vô minh v.v… nói đủ như giải thích ở trước.

Kinh nói phần vị chỉ là hữu tình. Luận nói sát na buộc ràng là có cả hữu tình và vô tình. Phần vị viễn tục cũng đồng kinh nói. Chỉ là hữu tình. Kinh vì dứt hoặc nên chỉ nói hữu tình. Luận y theo pháp tướng, có cả hữu tình và vô tình, để rõ nghĩa này. Kế dưới là hỏi tức là môn khiển hoặc thứ hai

Luận chép: Vì sao Khế kinh chỉ nói hữu tình.

Tụng rằng:

Quá khứ, hiện tại, vị lai

Vì dứt hoặc cho người.

Giải thích: Thế Tôn vì dứt trừ ngu hoặc trong ba đời. Cho nên nói duyên khởi. Chỉ y theo hữu tình.

Hỏi: thế nào là sự ngu hoặc của hữu tình ba đời?

Đáp: Đời quá khứ sinh nghi rằng: ta ở đời quá khứ vì từng có, chẳng có, những gì ta từng có? Thế nào là ta từng có.

Giải thích: từng có chẳng có: là nghi ta có hay không.

Cái gì là ta: là nghi tự tánh của ta, là uẩn ngã hay lìa uẩn ngã.

Thế nào là từng có: Là nghi sự khác nhau của ta là ngã thường hay vô thường.

Hỏi: thế nào là ngu hoặc ở đời vị lai của hữu tình?

Đáp: ở đời vị lai sinh nghi rằng: Ta ở đời vị lai là có hay không, những gì ta sẽ có, vì sao ta sẽ có.

Giải thích: sẽ có không có: là nghi ta không có.

Cái ta là ta: là nghi tự tánh của ta.

Thế nào là ta: nghi sự khác nhau của ngã.

Hỏi: thế nào là sự ngu hoặc trong đời hiện tại của hữu tình?

Đáp: ngay ở đời hiện tại sinh nghi rằng: cái gì là ta, ngã này thế nào. Ngã do cái gì có, ta sẽ có cái gì.

Giải thích: cái gì là ngã: là nghi tự tánh của ta.

Ngã này thế nào: là nghi sự khác nhau của ngã.

Ngã do cái gì có: là nghi cái nhân của ta, vào thời hiện tại, quá khứ ta do cái gì mà có. Ta sẽ có cái gì: là nghi cái quả của ta. Chorằng ta sẽ có quả gì.

Vì dứt bỏ sự ngu hoặc trong ba đời như thế. Kinh chỉ nói duyên khởi của hữu tình. Như Khế kinh nói:

Các Tỳ-kheo lắng nghe! Nếu có Tỳ-kheo đối với các duyên khởi đã phát sinh ra pháp, có thể dùng tuệ chân chánh để quán thấy, chắc chắn sẽ không ở vào sự ngu hoặc của ba đời. Cho rằng ta ở đời quá khứ là từng có không có.

11. Dùng lược nhiếp rộng:

Dưới đây là thứ tư dùng lược nhiếp rộng.

Luận chép: Lại nên biết chi duyên khởi này, tuy có mười hai chi nhưng lấy hai, ba làm tánh. Ba nghĩa là sự hoặc nghiệp, hai là quả và nhân. Nghĩa này thế nào?

Tụng rằng:

Ba phiền não hai nghiệp

Bảy việc cũng gọi quả

Lược quả và lược nhân

Do trung so sánh hai.

Giải thích: hai câu đầu là nói nhiếp nhau, hai câu cuối giải thích sự ngăn ngại.

Ba phiền não: là vô minh, ái, thủ, lấy phiền não làm tánh.

Hai nghiệp: là hai chi Hành và Hữu, lấy nghiệp làm thể.

Bảy sự cũng gọi là quả: Trừ năm chi trước còn lại bảy chi sau như thức v.v... gọi là sự. Vì nghiệp phiền não này làm chỗ nương cho sự. Bảy sự như thế cũng gọi là quả. Nghĩa y theo các pháp còn lại cũng gọi là nhân, nghĩa là vô minh và hành là nhân, thức v.v... làm quả, ái thủ hữu làm nhân, sinh già chết làm quả.

Lược quả và lược nhân: đây là nêu môn lược vì cho là ngại. Đời vị lai lược quả, vì nói hai quả đó là năm chi như thức v.v... hợp lại làm hai quả nên gọi là lược quả.

Đời quá khứ lược nhân. Vì hoặc chỉ có một đó lại hai hoặc ái và

thủ vì một nhân vô minh nên nói là lược nhân.

Nhưng đời hiện tậi nói rộng về nhân quả, chia làm năm việc, đó là năm quả như thức v.v... vì hoặc có hai đó là chia vô minh thành hai chi ái và thủ.

Vì sao đời hiện tại nói rộng nhân quả, đời quá khứ và vị lai thì lược nhân lược quả.

Do trung có thể so sánh hai: là giải thích sự ngăn ngại ở trước. Do đời hiện tại rộng, có thể hơn hai đời quá khứ và vị lai. Đã thành nghĩa rộng, cho nên không nói riêng nói thì thành vô dụng.

12. Giải thích chung về nghi nạn:

Dưới đây là thứ năm giải thích chung về nghi nạn.

Luận chép: Nếu duyên khởi chỉ có mười hai chi, không nói quả già chết, vì sinh từ đáng lẽ có kiết cuộc. Không nói nhân vô minh, sinh tử đáng lẽ có sự bắt đầu. Hoặc đáng lẽ lập chi duyên khởi khác. Khác thì lại có thừa, thành lỗi vô cùng là hỏi. Không nên lập lại, nhưng không có lỗi ở trước. Trong đây Thế Tôn từ nghĩa đã hiển bày, vì sao đã hiển bày (là gạn lại)? Tụng chép:

Từ hoặc sinh hoặc nghiệp

Tự nghiệp sinh ở sự

Từ sự sự hoặc sinh

Lý chi hữu chỉ thế.

Giải thích: từ hoặc sinh hoặc nghiệp:

1. Từ hoặc sinh hoặc, là do ái sinh thủ.

2. Từ hoặc sinh nghiệp, là do thủ sinh hữu, vô minh, sinh ra

hành.

Từ nghiệp sinh ở sự: đó là hành sinh ra thức, từ hữu sinh ra sinh.

Từ sự sự hoặc sinh:

1. Từ sự sự sinh

2. Từ sự hoặc mà sinh.

Từ sự sự sinh: là sự có thể sinh ra sự; đó là thức sinh ra danh sắc cho đến xúc sinh ra Thọ.

Lý chi hữu chỉ thế: là giải thích vặn hỏi. Do lập chi hữu lý ấy như thế. Đó là nói danh sắc sinh ra sáu xứ, thọ sinh ra ái. Đã nói lên già chết là nhân sự hoặc, nghĩa là danh sắc và thọ là già chết, thọ sinh ra ái, ái sinh ra thủ.

Đã nói vô minh là quả của sự hoặc đó là ái và thủ là vô minh. Vô minh có nhân, sinh tử vô thỉ. Già chết có quả, sinh tử vô chung. Vì thế không cần lập chi duyên khởi khác, nên kinh chép: Như thế ngu độn và

đại khổ khi uẩn chứa nhóm. Giải thích: Như thế là mười hai nhân duyên như thế không có ngã và ngã sở. Cho nên gọi là Độn.

Vì gần với nghĩa quả nên gọi là khổ uẩn. Vì gần với nghĩa nhân nên gọi là chứa nhóm. Khổ uẩn này chứa nhóm vô thỉ vô chung. Cho nên gọi là Đại. Đã mười hai chi đều gọi là khổ tập, nên biết vô minh có nhân, già chết có quả. Nếu không như vậy kinh này nói làm gì.

13. Giải thích văn kinh:

Dưới đây là thứ sáu giải thích văn kinh.

Luận chép: Như Thế Tôn nói: Nay ta nói pháp duyên khởi cho ông, duyên đã sinh ra pháp, hai đều này có gì khác nhau?

Lại, văn luận này nói hai điều này không khác nhau, vì lời nói thuộc tất cả pháp. Giải thích: Luận này nói duyên khởi thuộc tất cả hữu vi, duyên đã sanh pháp, cũng thuộc tất cả hữu vi, đã nói hai pháp này đều thuộc tất cả hữu vi thì biết là chẳng khác. Dưới đây là Luận chủ giải thích ý kinh.

Tụng rằng:

Ý trong đây là nói

Nhân khởi quả đã sinh.

Giải thích: hai câu này là giải thích ý kinh.

Trong đây: là trong Khế kinh này nhân khởi quả đã sinh.

Theo trong kinh này phần nhân các chi gọi là Duyên khởi. Do nhân có duyên có công năng sinh quả. Nên biết phần nhân gọi là duyên khởi. Phần quả các chi là nói duyên đã sinh, do quả đều từ duyên mà sinh. Nên biết phần quả gọi là duyên đã sinh. Vì lý này như thế, hai nghĩa tất cả đều thành, vì các chi đều có tánh nhân quả.

Giải thích: Tất cả: Là mười hai nhân duyên.

Hai nghĩa: là duyên khởi, duyên đã sinh.

Lại Luận chép: Nếu an lập như vậy lẽ ra không câu thành. Giải thích: Là vặn hỏi. Thể nhân quả các chi đã không khác, làm sao an lập duyên khởi, duyên đã sanh ra pháp. Cho nên nói lẽ ra đều không thành.

Luận chép: Không đúng, vì sở quán có khác nhau.

Nghĩa là nếu năng quán đều này gọi là duyên đã sinh, chẳng phải ngay nơi quán này gọi là duyên khởi, giống như gọi là nhân quả, cha con v.v…

Giải thích: Là đáp vặn hỏi trước đó. Sở vọng khác nhau, hai nghĩa thường khác. Như hành vọng đến vô minh thường gọi là duyên đã sinh. Cho nên thể tuy là một mà thành hai nghĩa. Như người con ở đời mong

ở bên cha nên thường gọi là con, không thể gọi là cha. Cha mong ở bên con thường gọi là cha không thể gọi là con được. Tuy là một mà được hai tên, so sánh với pháp rất dễ hiểu.

■

Luận Câu Xá Tụng Sớ Bổn - Quyển 10

LUẬN CÂU XÁ TỤNG SỚ BỔN

QUYỂN 10

1. Nói riêng:

Dưới đây là thứ hai của toàn văn là phần nói riêng.

Trong đây có hai:

1) Nói riêng về bốn pháp.

2) Chỉ riêng văn còn lại.

Nói riêng bốn pháp là:

1) Nói về vô minh.

2) Nói về danh sắc.

3) Nói về xúc.

4) Nói về thọ.

Phần vô minh thứ nhất lại chia làm hai: 1. giải thích nghĩa; 2. dẫn chứng.

Giải thích nghĩa.

Luận chép: vô minh là gì? (Là hỏi) Là thể không sáng suốt, (là đáp chẳng phải trí sáng). Nếu vậy vô minh lẽ ra là mắt. (Là vặn hỏi, năm căn như mắt v.v… cũng chẳng phải trí sáng, vì lẽ ra là vô minh). Đã vậy nghĩa này lẽ ra gọi là minh vô. Ở đây lại giải thích riêng về chỗ minh vô, gọi là gọi vô minh. Nếu vậy thể của vô minh đáng lẽ chẳng có, (là nạn, nếu chỗ minh vô gọi là vô minh, đã là tha vô thì lẽ ra chẳng có), vì hiển bày có tự thể nên nghĩa không lạm vào cái khác, (vì hiển bày hữu thể nên khác với giải thích thứ hai, nghĩa không xen lạm cái khác nên không đồng với giải thích đầu).

Tụng rằng:

Minh đối trị vô minh,

Như chẳng thân thật đẳng.

Giải thích: Minh đối trị vô minh: minh có thật khởi, đó là vô minh này không hiểu rõ bốn đế.

Minh đối trị gọi là vô minh, trái với minh nên gọi là vô minh. Không phải lìa minh đều là vô minh, cũng không phải chỗ minh không

có gọi là Vô minh.

Như chẳng thân thật v.v… là nêu ví dụ để giải thích thành tựu.

Luận chép: như các bạn thân, đối với kẻ thù, trái với bạn thân gọi là chẳng phải bạn thân, chẳng khác bạn thân, chẳng phải bạn thân không có.

Giải thích: Chẳng phải bạn thân: là nói kẻ thù. Gọi là không phải bạn thân, không phải bạn thân đều gọi là phi bạn thân. Đây là dụ cho vô minh không lạm đến mắt v.v...

Không phải bạn thân không có: là không phải bạn thân không có chỗ ở gọi là phi bạn thân. Đây là dụ cho vô minh có tự thể.

Chẳng thật: lời nói xét kỹ gọi là thật, đối trị lại lời nói luống dối gọi là phi thật, phi đối với thật gọi là phi thật. Cũng là phi thật vô gọi là phi thật.

Đẳng: Là phi pháp, phi nghĩa, phi sự.

Như pháp bất thiện gọi là phi pháp. Nghĩa Bất thiện gọi là phi nghĩa, việc bất thiện gọi là phi sự. Ba việc này trái với pháp thiện nên gọi là phi pháp.

Luận chép: Như thế vô minh có thật thể riêng.

Minh này trị phi dị phi vô.

Giải thích: Phi dị: Chẳng phải là khác minh, gọi chung là vô minh.

Phi vô: Chẳng phải minh không có chỗ nên gọi là Vô minh.

Lại Khế kinh nói: Vô minh duyên hành, nên biết có tự thể, ở đây thì lược chứng.

2. Dẫn chứng rộng:

Dưới đây là thứ hai, dẫn chứng rộng.

Tụng rằng:

Vì nói là kiết thảy

Vì chẳng phải ác tuệ kiến

Vì tương ưng với kiến

Ví nói năng nhiễm tuệ.

Giải thích: câu đầu dẫn chứng, ba câu sau phá thuyết khác.

Nói: là kinh nói.

Kiết là chín kiết.

Đẳng: là lấy ba phược, mười tùy miên, ba lậu, bốn bộc lưu.

Kinh nói kiết v.v… là có vô minh, chẳng lẽ có thật thể mà nói là kiết v.v…

Vì không phải ác tuệ kiến: là phá thuyết cảu các Sư khác.

Có sư khác nói, vô minh lấy ác tuệ làm thể.

Cho nên họ nói: Như người vợ ác gọi là không có vợ.

Ác tuệ như thế lẽ ra gọi là vô minh. Luận chủ bác bỏ đều này cho nên nói chẳng có kiến ác tuệ. Cho rằng tuệ nhiễm ô gọi là ác tuệ. Trong đó vì có kiến cho nên không phải vô minh, như thân kiến là kiến tuệ ác, tuệ đã có kiến thì đâu phải vô minh.

Vì tương ưng với kiến: Là bác bỏ họ chuyển sanh chống chế. Các sư khác nói: nếu vậy chẳng phải kiến, ác tuệ lẽ ra cho là vô minh, tuệ tương ưng như tham v.v... Đây không phải là kiến ác tuệ, đã không phải kiến thì lẽ ra là vô minh. Vì tương ưng với kiến là biết vô minh không phaỉ tuệ. Nếu vô minh không phải tuệ thì chẳng lẽ có hai tuệ ư? Tương ưng nhau ư? Đã chấp nhận vô minh tương ưng với kiến nên biết vô minh tuệ không phải.

Vì nói có thể nhiễm tuệ: là dẫn giác để chứng minh.

Như thế kinh nói: Tham dục làm nhiễm ô tâm, làm cho người không thể giải thoát. Vô minh làm nhiễm ô tuệ khiến không thanh tịnh. Kinh này nói vô minh làm nhiễm ô tuệ, nên biết thể của tuệ không phải vô minh. Nếu vô minh là tuệ thì đâu thể nào thể của tuệ lại làm nhiễm ô tuệ ư? Nhưng thể của vô minh là không biết rõ bốn Đế, Tam Bảo, nghiệp quả thiện ác, tức là biết rõ đối trị pháp khác.

Đại đức Pháp Cứu nói thể của vô minh là tánh loại nương vào ngã cũa các hữu tình.

Giải thích: vô minh nương vào ngã mà sạch khởi tức là loại ngã mạn.

Dưới đây là thứ hai nói về Danh sắc.

3. Nói về danh sắc:

Luận chép: Danh sắc là gì? Sắc như phân biệt ở trước nay chỉ nói về danh.

Tụng chép:

Danh không bốn uẩn sắc.

Giải thích: danh không phải bổn uẩn của sắc. Tức là thọ tưởng hành thức.

Hỏi: danh đối với bốn uẩn là thuộc về hành uẩn.

Tại sao bốn uẩn đều gọi là Danh?

Đáp: Luận có bốn giải thích.

Một là: Tùy theo chỗ mà đặt tên. Vì thế lực của căn và cảnh đối với nghĩa có thể chuyển biến nên gọi là Danh.

Hỏi: Vì sao theo thế lực của danh mà chuyển biến?

Đáp: cho rằng theo nhiều thứ mà thế gian cùng đặt tên. Đối với nghĩa ấy, chuyển biến giải thích, tức như tên trâu, ngựa, màu sắc, vị.

Hỏi: Ở đây lại vì sao mà nêu tên gọi?

Đáp: đối với cảnh chuyển biến và duyên. Giải thích: Trên đây là văn luận.

Theo ý của sư này: như tên thời nay tùy theo thế lực tên của thời xưa mới được đối với nghĩa chuyển biến giải thích.

Hoặc giải thích cảnh này, cảnh kia. Cảnh kia là chuyển biến. Danh đã như thế, bốn uẩn cũng vậy, đó là thọ, tưởng, hành, thức uẩn. Theo thế lực của căn và cảnh, đối với cảnh chuyển biến và duyên chuyển biến như danh. Cho nên nêu tên gọi.

Chuyển biến, duyên: Duyên cái này duyên cái kia gọi là chuyển biến duyên.

Thứ hai là giải thích lại danh loại tợ. Ý giải thích này là tất cả pháp không ngoài hai thứ.

1. Sắc loại. 2. Phi sắc loại.

Bốn uẩn và danh đồng là phi sắc loại.

Vì loại tợ danh. Bốn uẩn gọi là Danh.

Thứ ba là giải thích, vì theo danh để hiển rõ. Ý giải thích này là sắc pháp thô là có, không cần danh hiển bày rõ như mắt thấy.

Bốn uẩn nhỏ nhiệm, cần danh hiển bày rõ phải nhờ vào danh, cho nên nêu tên gọi.

Thứ tư là giải thích, có Sư khác nói:

Bốn uẩn Vô Sắc, khi xả bỏ thân này rồi, chuyển qua đời khác, chuyển biến như danh nên nêu tên gọi.

Giải thích: sư này y theo sự xả thân mà gọi là chuyển biến. Vị sư đầu y theo duyên với cảnh gọi là chuyển biến. Chuyển biến tuy đồng, mà hai giải thích có khác.

4. Nói về xúc:

Dưới đây là thứ ba, nói về xúc trong đó có ba:

a. Nói về sáu xúc.

b. Nói về hai xúc.

c. Nói về tám xúc.

Sáu Xúc:

Luận chép: xúc nghĩa là gì?

Tụng rằng:

Xúc sáu ba hòa sanh.

Giải thích: Xúc sáu: là sáu thức như nhãn thức v.v... là tương ưng

xúc. Đó là nhãn thức tương ưng xúc, cho đến ý thức tương ưng xúc, thể của xúc tuy là một, y theo thức chia làm sáu.

Ba hòa sinh: Là giải thích nghĩa xúc, là căn, cảnh và thức.

Ba hòa sinh: vì có thể xúc chạm cho nên gọi là Xúc.

Luận chép: lại như năm xúc sinh, có thể ba hòa hợp, chấp nhận căn cảnh thức sạch khởi cùng lúc, ý căn quá khứ pháp hoặc vị lai ý thức hiện tại làm sao hòa hợp.

Giải thích: văn này gạn hỏi.

Pháp hoặc vị lai: là duyên với pháp vi lai.

Hoặc: là không chắc chắn. Lại y theo duyên với vị lai, cũng duyên có cả đời khác cho nên nói hoặc.

Ý của gạn hỏi này là ba thứ ý, pháp, thức đều ở vào một đời, chẳng lẽ gọi là hòa hợp ư.

Luận chép: đây tức gọi là hòa hợp là thành nghĩa nhân quả? Hoặc đồng một quả nên gọi là hòa hợp, đó là căn cảnh và thức đồng thuận phát sinh ra xúc.

Giải nói: là đáp câu hỏi trước. Ở đây có hai giải thích.

1. Ý pháp là nhân, ý thức là quả, thành nghĩa nhân quả thì gọi là hòa hợp.

2. Căn cảnh và thức đồng, vì một xúc quả đồng một quả nên gọi là hòa hợp.

Hai giải thích trên đây không y theo đồng thế gian mà gọi hòa hợp.

Theo Tát-Bà-Đa lìa ba hòa chỉ có thể của xúc là pháp tâm sở.

Nếu là kinh bộ thì ba hòa tức là xúc, không có tự thể riêng. Luận có phá tướng, rườm ra nên không nêu ra.

5. Nói về hai xúc:

Dưới đây là thứ hai, nói về hai xúc: Luận chép: là sáu xúc trước, lại hòa hợp thành hai, vì sao? Tụng rằng:

Năm tương ưng hữu đối

Thứ sáu đều tăng ngữ.

Giải thích: năm tương ưng hữu đối: là năm xúc như xúc của mắt, v.v... gọi là xúc hữu đối. Xúc tuy không đối đãi vì y vào mắt v.v... là hữu đối, từ chỗ nương mà gọi là xúc hữu đối. Xúc hữu đối thuộc về y chủ thích.

Thứ sáu đều tăng ngữ: là ý xúc thứ sáu. Gọi là xúc tăng ngữ. Sở dĩ như vậy, là vì tăng ngữ là tên, tên có công năng giải thích tăng thắng đối với lời nói nên gọi là tăng ngữ. Gọi là ý thức sở duyên trường cảnh.

Cho nên y theo đây mà gọi là xúc tăng ngữ.

Hỏi: vì sao gọi là ý thức trường cảnh?

Đáp: Như nhãn thức chỉ rất dễ hiểu màu xanh nhưng không biết rõ tên màu xanh. Ý thức vừa biết màu xanh, cũng biết rõ tên màu xanh nên màu xanh ấy gọi là trường. Trường: là dài.

Tăng ngữ là cảnh: xúc là năng duyên, vì duyên với cảnh nên gọi là “xúc tăng ngữ”.

Xúc của tăng ngữ thuộc về y chủ thích.

Cho nên luận chép xúc tăng ngữ là y theo sở duyên mà lập: có người nói ý thức là tăng ngữ. Vì ý thức này nói làm tăng thượng, mới đối với cảnh chuyển biến.

Năm thức thì không như vậy, cho nên ý thức chỉ gọi là tăng ngữ. Xúc tương ưng với tăng ngữ ý thức nên gọi là tăng ngữ xúc, vì vậy luận chép: Tăng ngữ xúc là y theo vào tương ưng để lập.

6. Nói về xúc:

Dưới đây là thứ ba, nói xúc:

Luận chép: tức là xúc sáu trước, theo tương ưng khác lại thành tám thứ. Tụng rằng:

Minh vô minh chẳng hai

Vô lậu nhiễm ô khác

Tương ưng: ái và nhuế

Lạc thảy thuận ba thọ.

Giải thích: minh và vô, minh chẳng phải hai: Ở đây có ba xúc

1. Nói về xúc. 2. Nói về vô minh xúc. 3. Phi minh phi vô minh xúc. Tụng nói chẳng hai: là xúc thứ ba, vô lậu nhiễm ô là những thứ khác là giải thích ba xúc trên.

Khác: là ngoài vô lậu nhiễm ô còn có hữu lậu, thiện, vô ký. Tương ưng vô lậu gọi là minh xúc. Xúc tương ưng nhiễm ô, gọi là vô minh xúc và hữu lậu thiện, vô ký tương ưng xúc gọi là phi minh, phi vô minh xúc.

Hai Tương ưng ái nhuế

Ở đây có hai xúc: Một là: Ái xúc tương ưng với tham.

Nhuế xúc tương ưng với sản. Trong phiền não hai thứ này thường khởi. Ngoài xúc vô minh lập riêng thứ này.

Lạc v.v… thuận với ba thọ: y theo theo ba thọ mà nhiếp tất cả xúc gọi chung là ba xúc.

1) Tương ưng lạc thọ gọi là xúc thuận lạc thọ.

2) Tương ưng với khổ thọ gọi là xúc thuận khổ thọ.

3) Tương ưng với xả thọ gọi là xúc thuận bất khổ bất lạc thọ.

Hỏi: vì sao xúc này gọi là thuận thọ?

Đáp: luận có ba giải thích:

1. Vì ba thứ này có công năng dẫn dắt ba thọ như lạc v.v… giải thích: đây là năng dẫn thuận với sở dẫn.

2. Hoặc là do lạc v.v… thọ lãnh.

Giải thích: thọ lãnh với xúc thì xúc gọi là Thuận thọ. Đây là y theo sở lãnh thọ thuận với năng lãnh thọ.

3. Hoặc vì có thể nương vào hành tướng của thọ.

giải thích: hành tướng của thọ nương vào xúc má sanh nên gọi là thuận thọ. Đây là y theo sở y thuận với năng y.

Lại Luận chép: thế nào là xúc nương vào hành tương sở lãnh của thọ là hỏi về giải thích thứ hai. Thứ ba, Hành tướng rất giống xúc, vì nương vào xúc mà sinh (là đáp).

Giải thích:

Hành tướng rất giống xúc là trả lời xúc là chỗ lãnh nạp của thọ. Như con cháu ở đời đẹp đẽ giống như cha gọi là có thể lãnh nạp cha. Thọ giống như tướng xúc là nói lãnh nạp xúc. Y theo xúc mà sinh khởi là nói sở y của xúc thọ, như thế hợp thành mười sáu thứ xúc.

Trước nói sáu xúc, kế nói hai xúc, lại nói ba xúc, như mình v.v… kế là hai xúc ái nhuế. Sau nói ba xúc như thuận lạc v.v… cho nên thành mười sáu xúc.

7. Nói về chi Thọ:

Dưới đây là thứ tư của toàn văn nói về chi thọ.

1. Nói chung. 2. Nói riêng.

Nói chung: luận chép: Thọ nghĩa là gì?

Tụng rằng:

Từ đây sinh sáu thọ

Năm thuộc thân còn tâm.

Giải thích: từ đây sinh sáu thọ: từ sáu xúc này có khả năng sinh ra sáu thọ, đó là mắt tiếp xúc làm duyên rồi sinh ra các thọ. Cho đến ý tiếp xúc làm duyên rồi sinh ra các thọ.

Năm thuộc thân còn tâm: trong sáu thọ, năm thọ đầu vì thân thọ nương vào sắc căn, sắc căn gọi là thân là nghĩa nhóm họp. Thọ nương vào thân mà khởi nên gọi là thân thọ. Vì là thọ của thân nên đây thuộc về y chủ thích.

Thọ do ý xúc sinh gọi là tâm thọ. Vì nương vào tâm nên gọi là tâm thọ, vì thọ của tâm cũng thuộc về y chủ thích. Hai thọ trên đây đều từ

chỗ y theo mà đặt tên. Suy nghĩ sẽ hiểu.

Tông Tát Bà Đa nói thọ và xúc khởi cùng lúc, xúc sinh ra thọ là nhân quả đồng thời.

Nếu Tông Kinh Bộ nói xúc đã làm nhân khả năng sinh ra thọ, thì xúc và thọ chắc chắn không cùng lúc.

Tông kia không chấp nhận nhân quả cùng lúc.

Luận có phá về tướng, vì rườm rà nên không nêu ra.

8. Nói riêng:

Dưới đây là thứ hai nói riêng, trong đó có hai:

1. Khai định số. 2. Nghĩa phân biệt.

Về khai định số. Tụng rằng:

Đây lại thành mười tám,

Do ý gần hành khác.

Giải thích: đây lại thành mười tám.

Do ý gần hành khác đây là tâm thọ ở trước. Do ý gần hành khác, lại chia thành mười tám. Nên biết ở đây lại cho hiển bày thừa trước, sạch khởi sau.

Ý cận thành khác có mười tám: Đó là trong tâm thọ có hỷ, ưu, xả duyên với sáu cảnh mà sạch khởi, đều có sáu cận hành, nên thành mười tám, lạc hỷ duyên sáu cảnh, có sáu hỷ cận hành, ưu duyên sáu cảnh, có sáu ưu cận hành, xả duyên sáu cảnh, có sáu xả cận hành.

Hỏi: nếu do tự tánh lẽ ra chỉ có ba, vì ba tự tánh hỷ hữu xả khác nhau, nếu do tương ứng thì lẽ ra chỉ có một vì tất cả đều tương ứng với ý. Nếu do sở duyên thì lẽ ra chỉ có sáu. Sáu cảnh như sắc v. v... làm sở duyên phải không?

Đáp: Ở đây thành mười tám đầy đủ do ba, vì tự tánh, tương ưng với ba nghĩa sở duyên nên thành mười tám.

Trong đó mười lăm thứ gọi là bất tạp duyên, là năm thứ như sắc v.v...

Mười lăm cận hành vì cảnh đều khác nhau nên gọi là bất tạp duyên.

Ba pháp cận hành đều có cả hai thứ. Pháp lại có hai:

1. Pháp riêng: Ngoài năm cảnh các pháp còn lại.

2. Pháp chung: Đó là năm cảnh, hoặc hai hai hợp duyên cho đến năm năm hợp duyên. Vì tạp duyên, nên năm cảnh này cũng gọi là Pháp. Ba thứ hỷ, ưu, xả nếu duyên với pháp riêng thì gọi là bất tạp duyên. Khi duyên với pháp riêng gồm duyên cả sắc v. v... hoặc chỉ hợp duyên với năm cảnh như sắc v.v... gọi là tạp duyên, cho nên pháp cận

hành có cả hai thứ.

9. Hỏi đáp về nhân:

Hỏi: Ý này lấy tên cận hành làm nhân, vậy nhân là gì?

Đáp: Theo truyền thuyết thì hỷ v.v... ý là cận duyên, đối với các cảnh vì thường du hành. Có thuyết nói: hỷ v.v... có thể làm cận duyên, làm cho ý thường du hành trong cảnh. Thân thọ không gọi là ý cận hành; đó là thân thọ có hai thứ nương tựa.

1. Nương vào năm căn.

2. Nương vào ý căn.

Vì không chỉ nương vào ý cho nên không gọi là Cận.

Vì không có phân biệt, cũng chẳng phải hành.

Đệ Tam thiền chỉ nương vào ý căn cũng có phận biệt, chẳng phải cận hành: Đó là cõi Dục ý thức không thích căn vì Cõi Dục không thích cận hành, niềm vui của cõi trên cũng không lập. Lại đối với ý có hỷ có ưu.

Vì đối nhau nên đều lập cận hành.

Thiền thứ ba tuy có ý lạc nhưng không có ý khổ.

Vì đối đãi nên không lập cận hành.

10. Nói rộng về nghĩa:

Dưới đây là thứ hai Phân biệt: Nghĩa.

Nói rộng về hệ duyên. 2. Nói rộng về Hữu lậu, Vô lậu.

Nói rộng về hệ duyên: Luận chép: Các ý cận hành có mấy ràng buộc ở cõi Dục. Ý cận hành ở cõi Dục có bao nhiêu sở duyên cõi Sắc và Vô Sắc là hỏi cũng vậy.

Tụng rằng:

Dục duyên mười tám Dục

Sắc mười hai trên ba

Hai duyên dục mười hai

Tám tự hai Vô Sắc

Hai duyên sau, dục sáu,

Bốn tự một duyên trên

Sơ Vô Sắc cận phân

Duyên sắc bốn tự một

Tứ bổn và ba biên

Chỉ một duyên cảnh mình.

Giải thích: Hai câu đầu nói vể cõi Dục. Bốn câu kế nói về cõi Sắc. Bốn câu cuối nói về cõi Vô Sắc.

Dục duyên dục mười tám: trên là muốn nói về mười tám ràng

buộc. Dưới là muốn nói mười tám duyên cảnh. Đó là ràng buộc cõi Dục có đủ mười tám.

Duyên theo cảnh cõi Dục. Số ấy cũng vậy.

Sắc mười hai ba trên.

Đây là nói cận hành cõi Dục duyên vào số cảnh giới trên.

Dục duyên với cảnh giới sắc chỉ có mười hai.

Đó là hỷ ưu xả đều duyên với bốn sắc, ba nhân bốn thành mười hai. Kia không có hương vị là trừ sáu hương vị.

Ba pháp trên: Trên tức là cõi Vô Sắc. Cõi Dục duyên với cõi Vô Sắc chỉ có được ba, đó là hỷ ưu xả, mỗi thứ đều duyên với pháp, pháp kia không có năm cảnh sở duyên như sắc v. v… cho nên có ba pháp.

Hai duyên dục mười hai.

Hai là Sơ thiền và Nhị thiền. Sơ thiền và nhị thiền chỉ ràng buộc mười hai là sáu hỷ và sáu xả, chỉ trừ sáu ưu. Vì cõi kia không có ưu. Duyên với cảnh cõi Dục cộng lại cũng có mười hai thứ trừ sáu ưu cảnh.

Tám tự hai Vô Sắc: Đó là Sơ thiền và Nhị thiền duyên với cõi của mình nên có tám. Đó là hỷ, xả kia đều duyên với bốn cảnh, trừ hương vị có bốn.

Hai Vô Sắc: Duyên với cõi Vô Sắc có hai thứ. Đó là hỷ và xả đều duyên với pháp kia.

Hai duyên sau là dục, sáu, đệ tam và đệ tứ thiền gọi là hai sau. Đệ tam và tứ thiền chỉ ràng buộc sáu thứ.

Chỉ có sáu xả không có sáu hỷ, duyên với cảnh cõi Dục cũng có sáu, đó là sắc v. v…

Bốn tự một duyên trên:

Đệ tam và tứ thiền duyên với cảnh của mình đó là xả duyên với bốn cảnh trừ hương, vị.

Một là duyên trên:

Một duyên với Vô Sắc,

gọi là pháp cận hành

Sơ Vô Sắc cận phần

Duyên sắc bốn tự một.

Là không xứ cận phân chỉ rằng buộc bốn thứ: Duyên với cảnh cõi Sắc cũng có bốn thứ: Đó là không xứ cận phân phát khởi đạo hữu lậu, có thể duyên với bốn cảnh như sắc v.v... của cõi Sắc và đệ tứ thiền. Duyên đã có bốn thì ràng buộc cũng có bốn, duyên với tự cảnh đó là chỉ có pháp cảnh.

Bốn bổn và ba biên

Chỉ một duyên cảnh mình.

Đó là bốn địa căn bản như Không Xứ v.v... và ba cận phần địa như Thức xứ v. v... gọi là ba biên. Trong bảy địa này chỉ có một, đó là Pháp. Căn bản Vô Sắc không duyên với cõi Sắc, ba biên kia cũng không duyên với sắc cho nên chỉ có một cận hành là Pháp. Không duyên với cõi sắc đến phẩm Định sẽ nói.

11. Phân biệt hữu lậu và Vô lậu:

Dưới đây là thứ hai nói rộng về hữu lậu và vô lậu. Luận chép: ý là cận hành có vô lậu hay không? Tụng rằng:

Mười tám chỉ hữu lậu.

Giải thích: Nói cận hành ràng buộc ba cõi. Cho nên chỉ có hữu lậu, không có vô lậu. Luận chép: Chỉ thành tựu mấy ý cận hành ư? Nghĩa là sinh cõi Dục. Nếu chưa được tâm thiện cõi Sắc, mà muốn thành tất cả Sơ định, Nhị định, Bát định, ba định, bốn định, bốn cõi Vô Sắc để thành cõi trên đều không duyên được. Vì chỉ nhiễm ô. Giải thích: Hữu tình cõi Dục thành nhiễm ba cõi, tuy chưa đắc tâm thiện cõi trên mà thành cận phần nhiễm ô của địa ấy.

Luận chép: Nếu đã được tâm thiện cõi Sắc, chưa lìa dục tham muốn thành Sơ thiền cõi Dục. Chỉ thành bốn hỷ nhiễm, không duyên với cảnh hương vị cõi dưới, xả đều thành sáu, trong định Vị Chí tâm thiện được duyên với cảnh hương vị.

Còn lại y theo lý này nên biết.

Giải thích: Chưa lìa tham dục là nói chưa đắc căn bản nói được thiện kia là chỉ có cận phần. Nhưng địa cận phần chỉ là xả vô hỷ, đã được thiện xả cho nên xả có sáu là khéo duyên cõi dưới. Chưa được căn bản, thành nhiễm hỷ nên chỉ có bốn, là nhiễm không duyên cõi dưới.

Lại Luận chép: Nếu sinh cõi Sắc chỉ thành một cận hành xả pháp ở cõi Dục, đó là tâm thông quả.

Giải thích: vì là tâm thông quả nên chỉ tương ưng xả.

Trên đây nói về mười tám cận hành đều có cả hữu lậu đây là Tông Bà-sa. Nhưng theo Kinh bộ trong hữu lậu chỉ chấp lấy tạp nhiễm nên gọi là cận hành. Cho nên ở trong môn ái lập ra hỷ cận hành hoặc, trong môn Tắng lập ưu cận hành.

Hoặc ở trong môn Bất trạch xả lập ra xả cận hành.

Vì tạp nhiễm, cho nên cận hành gọi là đam mê nương tựa là nhiễm hỷ ưu xả. Vì đối trị tạp nhiễm nên lập lìa nương tựa tức là thiện xả.

Cho nên luận chép: tức hỷ v.v... là câu của ba mươi sáu sư, là tham

nương tựa và xuất ly nương tựa. Câu này khác nhau với Đại Sư nói.

Đam mê nương tựa là các nhiễm thọ.

Xuất ly nương tựa là các thiện thọ.

Giải thích: Nhiễm thiện đối nhau đều có mười tám thứ, thành ba mươi sáu câu.

12. Chỉ ra các văn khác:

Dưới đây là thứ hai, chỉ ra các văn khác.

Luận chép: Vì sao không nói chi hữu còn lại.

Tụng rằng:

Còn đã nói sẽ nói.

Giải thích: Ở trên nói bốn thứ như vô minh v.v… sáu chi còn lại đã nói sẽ nói nên ở đây không nói. Lại thức và sáu xứ đã nói ở phẩm Giới.

Trước nói thức đều là phân biệt, đó làchi thức, gọi là năm căn như căn mắt v.v… là chi sáu xứ.

Hai chi Hành, và hữu đến phẩm Nghiệp sẽ nói.

Hai chi Ái thủ sẽ nói ở phẩm Tùy miên

Sinh, già chết vì thuộc về thức v.v... cho nên không nói.

13. Lược nhiếp dụ hiển:

Dưới đây là thứ hai của toàn văn, lược nhiếp dụ hiển.

Luận chép: các duyên khởi này lược lập thành ba, là phiền não, nghiệp dị thục, quả sự. Lẽ ra phải nương bên ngoài ví dụ hiển bày công đức khác. Tụng nói:

Trong đây nói phiền não

Như hạt giống, như rồng

Như rễ cỏ thân cây

Như gạo ở trong vỏ

Nghiệp như có gạo trấu

Như cỏ thuốc, như hoa

Các dị thục, quả sự

Như ăn uống thành thục.

Giải thích: Bốn câu đầu là ví dụ nói về phiền não, hai câu kế là ví dụ nói về nghiệp nhân, hai câu sau là ví dụ nói về quả sự.

Phiền não như hạt giống, như từ hạt giống mà nẩy mầm v.v… là từ phiền não sinh ra các nghiệp sự phiền não, phiền não như rồng:

Như ao có rồng canh giữ, nước thường không cạn, nghiệp do phiền não canh giữ cảm quả vô cùng.

Phiền não như rễ cỏ: Như rễ cỏ chưa nhổ, nhổ hết rồi lại mọc,

chưa nhổ sạch gốc phiền não, thì diệt nó lại sinh.

Như thân cây: Như thân cây sinh nhiều cành láhoa quả. Từ các phiền não mà khởi các hoặc nghiệp.

Như gạo ở trong vỏ: Gạo ở trong vỏ trấu sẽ nẩy mầm, trong nghiệp phiền não có thể chiêu cảm đời khác. Nghiệp như gạo có vỏ. Như gạo có vỏ sẽ nẩy mầm. Nghiệp có phiền não sẽ chiêu cảm dị thục.

Nghiệp như cỏ thuốc: Như các cỏ thuốc quả chín làm hậu biên. Nghiệp quả chín rồi lại không chiêu quả dị thục.

Nghiệp như hoa: Như hoa đối với quả là nhân sinh gần, Nghiệp làm nhân gần, có thể sinh ra dị thục.

Như ăn uống thành thục: Như thức ăn uống chín mới nên thọ dụng, không thể chuyển thành thức thức ăn khác.

Quả dị thục đã thành thục rồi, không thể chiêu cảm lại dị thục đời khác.

14. Nói về bốn hữu:

Dưới đây là thứ chín của toàn văn nói về bốn hữu:

Luận chép: Duyên khởi, phiền não, nghiệp sự như thế nối tiếp đời đời không ngoài bốn hữu. Trong sinh vốn có tử như trước đã giải thích, nghĩa nhiễm bất nhiễm, ba cõi hữu vô, nay sẽ nói lược.

Tụng rằng:

Đối với bốn thứ hữu

Sinh hữu chỉ nhiễm ô

Do phiền não tự địa

Dư ba, Vô Sắc ba.

Giải thích: ba câu đầu và câu thứ tư, còn chữ ba là môn nói rộng ba tánh. Chữ ba cuối cùng là nói rộng ba cõi. Trong bốn hữu, sinh hữu chỉ nhiễm ô. Là khi thọ sinh. Phiền não tự địa đều có thể nhân khắp, Ccho nên người đối pháp đều nói đối với các phiền não, không có một phiền não nào đối với kiết sử mà sinh ra, không có công năng thấm nhuần nhưng các kiết sử sinh ra là do năng lực của phiền não không do tự lực sạch khởi triền cấu.

Giải thích: Ràng buộc của tự lực: là tật, san, phẫn, phú, hối, miên.

Cấu: Là sáu cấu. Triền và cấu sạch khởi không nương vào pháp khác, cho nên gọi là Tự lực.

Vì tự lực nên phải suy lường mới hiện ra.

Lúc mới thọ sinh thân tâm mê muội yếu kém cho nên không khởi,

Vô tàm, vô quý, hôn trầm, trạo cử đi theo triền. Khi phiền não khởi vì chắc chắn tương ưng, ở giai đoạn thọ sinh cũng có sạch khởi.

Lại luận chép: tuy trong giai đoạn này thân tâm mê muội yếu kém, nhưng vì thường sạch khởi hoặc gần hiện hành dẫn phát năng lực, nên phiền não sạch khởi.

Giải thích: Vô thỉ gọi là thường khởi, đời quá khứ gọi là cận hành, mới thọ thân trung ấm cũng chỉ nhiễm ô, giống như sinh hữu.

Ba thứ còn lại Vô Sắc có ba: Trừ sinh hữu, ba hữu còn lại đều có cả ba tánh gọi là ba thứ còn lại là: Thiện, nhiễm và vô ký.

15. Nói về hữu tình trụ:

Vô Sắc có ba: Là cõi Vô Sắc chỉ có ba hữu. Nhưng không có thân Trung hữu. Trong bài tụng không nói cõi Dục và cõi Sắc. Nên biết trong đó có đủ bốn hữu. Ở trên đều là thứ nhất nói về hữu tình sinh rồi. Dưới đây là thứ hai của toàn văn nói về hữu tình trụ.

Luận chép: duyên khởi của hữu tình đã nói rộng, vậy các hữu tình này do đâu mà trụ.

Tụng rằng:

Hữu tình nhờ ăn trụ

Thể dứt dục có ba.

Chẳng sắc không lợi ích

Tự căn được giải thoát

Xúc, tư và thức thực

Hữu lậu khắp ba cõi

Ý thành và cầu sinh

Trong ăn hương có khởi

Hai trước lợi đời này

Sở y và năng y

Hai sau đối đương hữu

Dẫn và khởi thứ lớp.

Giải thích: Hữu tình do ăn mà trụ: là nêu.

Kinh nói: Thế tôn tự ngộ tất cả pháp, biết đúng, nói đúng, rằng tất cả các hữu tình đều do ăn mà sống.

Có bốn cách ăn:

1. Đoạn thực; 2. Xúc thực; 3. Tư thực; 4. Thức thực.

Đoạn thực có hai thứ là tế và thô:

Tế là trong cõi Dục có thức ăn bằng hương, thức ăn của các vị trời và thức ăn ở kiếp sơ của loài người cũng gọi là tế.

Vì không có uế tạp, như dầu mỡ. Vì lúc tan vào cơ thể, hoặc nhỏ

như con trùng ăn mồ hôi, hoặc thức ăn cho trẻ con. Cũng gọi là tế. Cho rằng thân có vi khuẩn nhỏ nhờ ăn mồ hôi mà sống, nên gọi là vi khuẩn mồ hôi.

Thể đoạn dục chỉ có ba: Là nói về thể của đoạn thực. Đoạn thực này chỉ ràng buộc cõi Dục, thể chỉ có ba trần là hươngvị và xúc.

Đoạn thực: có thể cắn thành từng đoạn riêng mà nhai nuốt, là dùng miệng và mũi để thọ nạp từng phần, ánh sáng, bóng mát, lạnh, nóng và xoa rửa v.v... tuy không có phân đoạn nhưng có lợi ích nên cũng gọi là Thực. Cho nên đoạn thực nói từ nhiều phần nói ánh sáng, lạnh nóng đều gọi là Thực.

Lúc lạnh gặp ánh mặt trời và gặp lửa, lúc nóng gặp bóng cây hoặc ngọn gió mát có lợi ích cho người đều gọi là Thực.

Chẳng phải sắc không thể có lợi ích giải thoát cho tự căn, là nói sắc chẳng phải đoạn thực.

16. Dẫn luận chứng minh:

Luận chép: sắc cũng có thể thành từng miếng riêng nhai nuốt.

Thế nào chẳng phải thực? Là không thể làm lợi ích cho mình và đối trị giải thoát cho căn mình.

Giải thích: Lại sắc không làm lợi ích cho căn của mình, căn của mình là nhãn căn. Khi mắt thấy sắc mà không có lợi ích, đại chủng của tự căn còn không có lợi ích huống chi là làm lợi ích cho đại chủng của căn khác. Cho nên sắc chẳng phải thức ăn. Vì không lợi ích cho giải thoát nghĩa là không chứng quả Bất Hoàn cho đến A-la-hán, không tham đoạn thực gọi là giải thoát. Quả Bất Hoàn này đều lìa được tham sắc, hương, vị, xúc. Dù thấy thưc ăn ngon nhưng hương vị không thể có ích cho việc thức ăn liền có lợi ích, lìa một loại tham, thấy sắc không có lợi ích, lấy đây để biết sắc chẳng phải đoạn thực.

Xúc thực, tư thực, thức thực: Xúc là ba hòa sinh xúc, Tư là ý nghiệp, thức là thức uẩn. Đều có thể giữ gìn thân nên gọi là Thực.

Hữu lậu khắp ba cõi: xúc thực, tư thực và thức thực dù có cả vô lậu nhưng nay thể của thực chỉ chấp hữu lậu, vì có lợi ích cho hữu, nếu pháp vô lậu phá hoại các hữu thì chẳng phải thức ăn.

Xúc, tư và thức thực có cả ba cõi. Ý thành và cầu sinh, trong thực hương có khởi. Đây là tên trung hữu mà kinh nói.

Khế kinh nói thức ăn có bốn thứ làm cho Bộ-đa hữu tình an trụ và có công năng làm lợi ích cho người cầu sống.

Giải thích: Bộ đa: Hán dịch là dĩ sinh, đã sinh trong năm đường đều gọi là dĩ sinh. Cho nên nói bộ đa là thuộc về năm đường.

Trung hữu có năm tên gọi:

Cầu sinh: làthân trung ấm. Vì Thế tôn dùng năm tên để gọi trung hữu.

1. Ý thành, là từ ý mà sinh ra không có tinh huyết để duyên thành.

2. Cầu sinh vì thường thích tìm chỗ cúng tế để nuôi sống.

3. Thực hương vì lấy mùi làm thức ăn.

4. Trung hữu tất cả uẩn trong hai cõi.

5. Khởi: đối với đời sau tạm thời phát khởi. Lại Khế kinh nói: Hữu loại tự thể khởi, hữu hoại thế gian sinh.

Giải thích: Khởi là Trung hữu, sinh là sinh hữu. Vì hai thứ này có thể bị vô thường phá hoại nên gọi là hữu hoại. Trung hữu nêu lên để làm tự thể, sinh hữu nhiều lỗi nên gọi là Thế gian.

Lại khế kinh nói: Có bổ-đặc Già-la đã dứt khởi kiết chưa đoạn sinh kiết. Trong kinh này nói có bốn trường hợp. Đó là thượng lưu là trường hợp thứ nhất, là thượng lưu cõi Vô Sắc, ở cõi Vô Sắc không thọ trung hữu, đã dứt khởi kiết lại có thọ sanh là chưa dứt sinh kiết. Là trường hợp thứ hai đó là bát Niết-bàn. Khi đang ở thân Trung hữu chưa dứt khởi kiết, lại không thọ sinh là dứt sinh kiết. Đây là trường hợp thứ ba của các bậc La-hán. Lại vì không sinh dứt trừ các tướng ở trước là trường hợp thứ tư. Trước dẫn ý kinh làm chứng thân trung hữu gọi là Khởi.

Lại Bộ-đa: là nghĩa vô sinh là bậc La-hán không thọ sinh các hữu ái gọi là cầu sinh, vì còn thọ sinh. Bốn câu tụng sau là nói thức ăn phế lập.

Hỏi: Các pháp hữu lậu đều giúp cho Hữu thêm lớn, vì sao Thế Tôn nói thức ăn chỉ có bốn thứ?

Đáp: Tuy như vậy, nhưng nói hơn bốn cũng không sao.

Hỏi: Hơn là thế nào?

Đáp: tụng chép: Hai thứ trước lợi đời này, sở y và năng y: Đây là nói hai thứ thức ăn là hơn.

Đời này: Là đời hiện tại.

Sở y là có căn thân. Đoạn thực có công năng làm lợi ích cho thân căn.

Năng y: Là tâm vương và tâm sở.

Xúc thực có thể làm lợi ích cho tâm vương và tâm sở. Hai thứ thức ăn như thế có công năng lợi ích cho chúng sinh trong năm đường rất mạnh mẽ.

Hai món đầu đối đương hữu dẫn và khởi như thứ lớp. Nói về hai thức ăn thù thắng.

Nói đương hữu: Là đời vị lai, tư thực là nghiệp, có thể dẫn đến đời vị lai, tư thực đã dẫn khởi, năng lực hạt giống của thức có thể phát khởi đời tương lai. Do nghiệp huân vào năng lực hạt giống của thức, mới có trung hữu đời sau. Cho nên hai món thức ăn này có thể làm lợi ích cho đời tương lai rất thù thắng. Cho nên tuy hữu lậu đều có lợi ích thêm lớn cho hữu. Nhưng y theo sự thù thắng thì chỉ có bốn món thứ ăn, hai thứ đầu như mẹ nuôi vì nuôi dưỡng chúng sinh trong năm đường. Hai món sau như mẹ đẽ, vì sinh ra đời vị lai. Lại văn luận nói về đoạn thực, chia ra bốn trường hợp.

Trường hợp thứ nhất là đoạn chẳng phải thực. Đó là lấy thức ăn làm duyên làm tổn hại đại chủng các căn. Trường hợp thứ hai thức ăn không phải đoạn thực. Đó là ba món thức ăn: Xúc thực, tư thực và thức thực. Trường hợp thứ ba là dứt vừa là thực, gọi là lấy thức ăn làm duyên, làm lợi ích cho đại chủng các căn.

Trường hợp thứ tư là trừ tướng trước. Xúc thực tư thực và thức thực đều có bốn trường hợp, trong đó xúc thực v.v… chẳng phải thực đó là xúc vô lậu và xúc hữu lậu làm duyên, tổn hại đến đại chủng các căn, còn lại tư thực rất dễ hiểu.

Luận chép: Năm đường bốn sanh đều có đủ bốn thực.

Hỏi: Thế nào là địa ngục có đoạn thực?

Đáp: Uống thuốc sắt nóng chảy v.v… tuy thức ăn có thể làm tổn hại nhưng có thể tạm thời hết đói khát. Vì được tưởng của thức ăn cũng gọi là Thực. Lại địa ngục có thức ăn giống như người. Cho nên trong năm đường đều có đủ bốn cách ăn.

18. Nói về hữu tình chết:

Dưới đây là thứ ba của toàn văn nói về hữu tình chết. Luận chép: Nay phải nói thức nào hiện ra, thọ nào tương ưng, có sinh tử v.v...

Tụng rằng:

Dứt gốc lành nối tiếp

Lìa nhiễm lùi sinh tử

Chấp nhận trong ý thức

Sinh tử chỉ xả thọ

Chẳng định, vô tâm hai

Hai vô ký Niết-bàn,

Chết dần ở chân rốn tim,

Sau cùng ý thức diệt,

Dưới trời người bất sanh,

Dứt nước mạt-na thảy.

Giải thích: Hai câu đầu nêu sáu pháp.

1. Dứt gốc lành.

2. Nói tiếp gốc lành.

3. Lìa nhiễm vị.

4. Lúc lui sụt hoặc.

5. Chết.

6. Sinh.

Chỉ chấp nhận trong ý thức: Đối với sáu pháp này chỉ chấp nhận tương ưng với ý thức thứ sáu.

Sinh tử chỉ xả thọ: sinh tử chỉ chấp nhận tương ưng với xả thọ. Còn khổ thọ và lạc thọ lanh lợi không thuận với sinh tử. Xả thọ trung bình nên thuận với sinh tử. Chẳng định vô tâm hai: Là sinh tử, định và vô tâm không có nghĩa sinh tử, cho nên nói chẳng phải.

Nói chẳng nhất định: là do ba nghĩa:

1. Thân ở cõi dưới, khởi định cõi trên, chắc chắn không có sinh tử, vì địa giới khác nhau.

2. Vì gia hạnh sinh, nhưng tâm tử sinh nhậm vận sanh khởi.

3. Vì có thể lợi ích, sinh tử có tổn hại, định đã có lợi ích nên không có sinh tử.

Không có vô tâm: ở giai đoạn vô tâm chắc chắn không tổn tính mạng, nếu thân làm sở y cũng sẽ biến hoại, tâm chắc chắn định trở lại sạch khởi thuộc sở y của tâm. Nhưng khi qua đời thì không có lý khác. Trong trường hợp vô tâm cũng không thọ sinh. Khi thọ sinh lấy phiền não làm nhân. Ở trường hợp vô tâm không có nhân phiền não cho nên không có sinh.

Hai vô ký Niết-bàn: tâm nhập vào Niết-bàn chỉ có hai vô ký là dị thục sinh và oai nghi lộ. Chỉ có tâm vô ký nhập Niết-bàn, thế lực của vô ký nhỏ nhiệm vì thuận với tâm đoạn diệt, công khéo léo mạnh mẽ, quả thông, chắc chắn phát, tuy là vô ký nhưng không nhập Niết-bàn.

Chết dần ở chân, rốn, tim

Sau cùng ý thức diệt,

Dưới trời người, bất sinh

Là nói về thức khi chết

Nói hạ: Là ba đường ác

Bất sinh là A-la-hán.

Nếu chợt chết đi thì ý thức và thân căn bỗng nhiên tiêu diệt.

Nếu chết dần: là đọa vào đường ác, thức diệt ở chân. Nếu sinh lên làm người thì thức diệt ở rốn. Nếu được sinh lên tầng trời thì thức diệt ở tim. Nếu đắc La-hán thức cũng diệt ở tim, có chỗ nói trên đầu. Trước hết nói y theo ý thức diệt cuối cùng.

Dứt nước mạt-ma thảy: Là nói nghĩa chết.

Mạt-ma Hán dịch là chi tiết, nhưng trong thân có chi tiết khác trăm chỗ, lượng nó rất nhỏ, đụng đến liền chết ấy gọi là Mạt-ma.

Nước vân vân: như chấp lấy gió, lửa, ở nơi đại này tùy theo một đại nào tăng mạnh, như dao bén, đụng đến mạt-ma kia, vì thế mà chết. Cho nên gọi là dứt.

Nói dứt không phải như chặt củi thành hai khúc, nhưng do ba đại đụng đến mạt ma làm cho thân không hay biết nên gọi là dứt. Địa giới không gọi là dứt mạt-ma. Vì không có tai họan, trong ba tai hoạn là gió, nhiệt, đàm.

Đàm là thủy tăng, đàm duyên với nhiệt nên lửa phát khởi. Bệnh gió là do phong (gió) tăng, vì không có tại hoạn thứ tư là không có đoạn mạt ma ở địa giới.

Có thuyết nói: đây giống như ba tai hoạn ở khí bên ngoài, không phải ở trên trời. Nhưng các vị trời lúc sắp chết có năm tướng suy.

1. Áo dính bụi nhơ.

2. Hoa trên tóc héo úa.

3. Hai nách chảy mồ hôi.

4. Mùi hôi xông vào thân.

5. Không thích chỗ ngồi của mình nữa.

Năm tướng này hiện ra thì chắc chắn sẽ chết.

19. Nói về ba nhóm:

Dưới đây là thứ hai của toàn văn, nói về ba nhóm.

Luận chép: Đức Thế Tôn đối với sinh, trụ, dị, diệt của hữu tình thế gian này mà lập ba nhóm, ba nhóm là gì?

Tụng rằng:

Nhóm chánh tà bất định

Thánh tạo Vô gián dư.

Giải thích: Câu trên là nêu, câu dưới giải thích, nghĩa là. Các bậc Thánh gọi là nhóm chánh tánh định.

Người gây ra năm tội Vô gián gọi là nhóm tà tánh định. Còn phàm phu gọi là nhóm bất định tánh.

Bài tụng nói dư: Là chánh tá định, dư, tức là ngoài Vô gián còn lại là phàm phu.

Nói chánh tánh: Là nói Niết-bàn.

Định: Định giả là bậc Thánh, có con đường vô lậu xa lìa tất cả ác, nên gọi là Thánh, vì đạt được ly hệ(trí tuệ làm cho phiền não không phát sinh) chắc chắn dứt hết phiền não, nên gọi là Định. Bậc Thánh đối với chánh tánh được quyết định nên gọi là định chánh tánh.

Tà định: Là ba đường ác, định là người gây ra Vô gián, tạo năm Vô gián, chắc chắn đọa đường ác, cho nên gọi là định, người gây ra Vô gián ở trong tà tánh, vì được quyết định nên gọi là định tà Tánh.

Bất định tánh: Ngoài chánh định và tà định, tất cả hữu tình còn lại gặp Thánh theo Thánh, gặp tà theo tà nên gọi là nhóm bất định tánh.

■