Đại Tập 150 · Bộ Luận Sớ V · Số 1823 (Quyển 1–30)

Luận Câu Xá Tụng Sớ Bổn - Quyển 17

LUẬN CÂU XÁ TỤNG SỚ BỔN

QUYỂN 17

1. Giải thích danh nghĩa nghiệp đạo:

Dưới đây là thứ hai của toàn văn, giải thích danh nghĩa của nghiệp đạo.

Luận chép: Đã nói tướng của mười nghiệp đạo như thế rồi, dựa vào đâu để gọi là nghiệp đạo.

Tụng chép:

Trong đây ba chỉ đạo

Bảy nghiệp cũng là đạo.

Giải thích: Trong đây ba chỉ đạo: trong mười nghiệp đạo này, tham, sân, tà kiến chỉ là đạo. Vì là đạo của nghiệp nên gọi là Nghiệp đạo

Nghĩa là tham v.v… tương ưng tư gọi là Nghiệp. Vì tham v.v… hoạt động nên tư cũng hoạt động, tham hiện hành nên tư cũng hiện hành. Như thế năng lực của tham v.v… vì tư có tạo tác cho nên tham v.v… và tư là Đạo.

Vì bảy nghiệp cũng là Đạo: bảy dứt trước là Nghiệp, vì thân ng- hiệp, ngữ nghiệp cũng là con đường của nghiệp vì có tư hiện hành. Do tư đẳng khởi gá vào thân, ngữ hoạt động nên bảy nghiệp, thân ngữ bị tư che lấp, cũng là đạo của nghiệp, vì bảy nghiệp cũng là đạo của nghiệp cho nên lập cái tên là nghiệp đạo. Nghiệp trên gọi là thân nghiệp, ngữ nghiệp, nghiệp dưới là đẳng khởi tư, nên gọi là Nghiệp nghiệp. Cho nên nghiệp đạo nói lên nghĩa nghiệp đạo và nghiệp nghiệp đạo, tuy khác nhau loại nhưng tên gọi nghiệp đạo thì đồng nhưng một nghiệp là các nghiệp còn lại, một đạo là các đạo còn lại. Giống như xe bò ở thế gian có tên gọi đồng nhưng vì một tên gọi xe bò có nhiều tên xe bò. Trong kinh sách như nói thức trụ, tuy có bốn thức trụ mà tánh loại khác nhau, tên một thức trụ đồng mà một thức trụ là các thức khác trụ

Lìa bảy thứ như sát sinh v.v… ba thứ như vô tham v.v… gọi là nghiệp đạo, so với trước nên giải thích.

2. Nói về ý nghĩa dứt thiện:

Dưới đây là thứ ba, nói về ý nghĩa dứt thiện: Luận chép: mười nghiệp đạo ác đã nói như vậy đều trái với pháp thiện, các căn dứt thiện do nghiệp đạo nào dứt thiện, nối thiện khác nhau thế nào?

Tụng chép:

Chỉ tà kiến dứt thiện

Dục Sở đoạn sinh đắc

Bỏ tất cả nhân quả

Dứt dần hai đều xả

Người nam nữ ba châu

Kiến hạnh đoạn phi đắc.

Giải thích: Chỉ tà kiến dứt thiện: chỉ có tà kiến tròn đầy thương phẩm mới cắt đứt được gốc lành. Nhưng trong luận này nói ba gốc bất thiện là tham, sân, si có thể cắt đứt thiện. Do gốc bất thiện mà phát khởi tà kiến. Tà kiến dứt hết cũng từ nơi gốc lành. Như lửa đốt cháy thôn xóm, lửa là do giặc phát khởi, cho nên thế gian nói bị giặc đốt xóm làng.

Dục Sở đoạn sinh đắc: Dứt được gốc lành chỉ ở cõi Dục. Sinh đắc là thiện. Nghĩa là lúc cắt đứt gốc lành, sắc thiện, Vô Sắc thiện trước không thành tựu nên không thể nói là dứt.

Hỏi: vì sao chỉ đoạn sinh đắc gốc lành?

Đáp: Gốc lành của giai vị gia hạnh, trước đã lui sụt, nghĩa là cắt đứt gốc lành, trước giai đoạn gia hạnh, xả thiện gia hạnh, cho đến lúc cắt đứt gốc lành chỉ cắt đứt sinh đắc.

Bác bỏ tất cả nhân quả: là nói về tướng tà kiến, bác bỏ nhân tà kiến, không có diệu ác hạnh. Bác bỏ quả tà kiến không có quả thiện ác.

Nói tất cả: là tất cả tà kiến đều sẽ dứt mất gốc lành. Đó là cõi mình duyên hoặc cõi khác duyên, hoặc duyên hữu lậu, hoặc duyên vô lậu, những tà kiến như vậy đều sẽ dứt bỏ gốc lành.

Có Sư khác nói: chỉ cõi mình duyên, và duyên hữu lậu thì sẽ dứt bỏ gốc lành, ngoài ra không thể dứt bỏ được, vì đối với thuyết kia nên nói là tất cả.

Đoạn dần: là nói về dứt bỏ gốc lành, dứt bỏ từ từ chứ không phải đoạn dứt liền. Nghĩa là chín phẩm tà kiến dứt chín phẩm gốc lành, nghịch thuận dứt bỏ qua lại. Trừ hạ hạ phẩm tà kiến sẽ dứt bỏ thượng thượng phẩm tà kiến, sẽ dứt bỏ hạ hạ phẩm gốc lành: gốc lành từ thượng phẩm cho đến hạ phẩm gọi là nghịch, tà kiến từ hạ phẩm đến thượng phẩm gọi là Thuận, cả hai đều xả.

Hai: là gốc lành và luật nghi.

Lúc dứt bỏ gốc lành thì gốc lành và luật nghi đều xả bỏ.

Luận chép: nếu luật nghi kia là tâm của phẩm này là quả đẳng khởi. Tâm của phẩm này đoạn thì xả bỏ luật nghi vì quả và nhân cùng phẩm loại.

(Giải thích: chín phẩm thiện tâm đều có thể sinh ra giới, giới là quả của thiện tâm. Nếu dứt hạ phẩm thiện là chỉ xả bỏ hạ phẩm giới) cho đến dứt thượng phẩm thiện thì chỉ xả thượng phẩm giới.

Các quả luật nghi có từ gia hạnh, có từ sinh đắc thiện tâm sinh ra. Nếu từ thiện tâm gia hạnh phát sinh thì luật nghi xả trước, sau đó mới dứt gốc lành.

(Giải thích: dứt gốc lành gia hạnh là xả thiện gia hạnh. Lúc xả gia hạnh thì gia hạnh gốc lành và luật nghi xả cùng một lúc. Đây là nói xả trước, y theo giai vị gia hạnh trước mà xả. Người ba châu nam nữ: là nói sẽ dứt gốc lành, là xứ và người. Người đến ba châu không ở đường ác. Tuệ nhiễm bất nhiễm không vững chắc, cũng không có ở cõi trời vì hiện thấy các nghiệp quả thiện ác. Trừ Châu Câu-lô ở phía Bắc nơi đó không có cực ác, không có A-thế-da (hán dịch là ý lạc) chỉ có thân nam nữ, ý chí bền chắc.

Kiến hành dứt phi đắc: chữ dứt này có cả trên lẫn dưới, chỉ người kiến hạnh mới sẽ dứt gốc lành, chẳng có ái hạnh. Các ái hạnh: là Ác A-thế-da, rất tháo động. Các kiến hạnh là Ác-thế-da, rất bền chắc, do đây nên sẽ dứt gốc lành. Vì thuộc loại ái hạnh. Lại người loại này như đường ác. Nói kiến hạnh: tuệ mình thấy lý.

3. Giải thích từ ngữ.

Hành nghĩa Ái hạnh: chỉ tin lời người khác, ưa thích mà thực hành.

Đoạn phi đắc: là khéo dứt nên biết; thể nó là phi đắc; là giai đoạn dứt thiện khéo được bất sinh, phi đắc nối tiếp sinh, giai đoạn phi đắc sinh gọi là cắt đứt gốc lành. Cho nên cắt đứt gốc lành thể nó là phi đắc.

Nối tiếp gốc lành nghi hữu kiến!

Nghi: là nghi có.

Kiến: là chánh kiến. Đó là trong nhân quả sinh ra tâm nghi mà có. Điều này lẽ ra có. Từ tâm nghi mà có, hoặc phát ra chánh kiến, chắc chắn là có, chẳng phải là không. Lúc ấy gốc lành phát khởi liên tục cho nên gọi là Tục thiện.

Nghi có thì tiếp nối thiện, nghi không thì dứt bỏ thiện. Để phân biệt nghi vô cho nên nói nghi hữu.

Là đốn hiện trừ nghịch:

Đốn là gốc lành, gốc lành chín phẩm nối tiếp, sau đó dần dần hiện khởi, như mau hết dứt bệnh, khí lực tăng dần. Hiện là đời hiện tại, thân đời này nối tiếp sinh thiện, dứt bỏ gây tội nghịch. Kinh nói gây tội nghịch chính là dứt bỏ gốc lành, chắc chắn đời này không thể nối tiếp sinh thiện. Chắc chắn ở địa ngục, thoát chết thoạt sống, mới được nối tiếp sinh thiện, chịu quả địa ngục xong gọi là thoát chết. Đang ở thân trung hữu, chưa đọa địa ngục gọi là sẽ sinh. Nếu do quá khứ huấn tập tà kiến cho là năng lực của nhân, người kia dứt gốc lành, lúc sắp chết cũng tiếp nối. Nếu do đời năng lực duyên với tà giáo đời này thì người kia dứt gốc lành lúc sắp tái sinh liên tục do năng lực của mình và người nên biết cũng như vậy.

(Tư là tự mình suy tìm, tha: là gặp bạn ác)

Lại ái lạc hủy hoại, không hoại gia hạnh, người này hiện dời có thể nối tiếp sinh gốc lành. Nếu ái lạc và gia hạnh đều hoại thì phải chết mới nối tiếp.

Kiến hoại giới không hoại cũng đời nay nối tiếp sinh thiên. Giới và kiến đều hoại thì phải chết rồi mới nối tiếp sinh thiên. (ủng hộ trong tướng nghi gọi là giới không hoại.

4. Có bốn trường hợp không rơi vào tà kiến:

Có người dứt gốc lành mà không rơi vào tà kiến có bốn trường hợp.

1. Bố-lại-na(Hán dịch là mãn, khởi tà kiến gọi là dứt thiện, không gây tội nghịch chẳng phải tà định.

2. Vị sanh oán (oán lúc chưa sinh) v.v... Là vua A-xà-thế gây tội nghịch đọa tà định, tin Phật nên không dứt thiện.

3. Thiên thọ: Là Đề-bà-đạt-đà, khởi tà kiến gọi là dứt thiện, gây ra ba tội nghịch rơi vào tà định

4. Trừ tướng trước.

5. Nói về tư đều chuyển:

Dưới đây là thứ tư, nói về tư đều chuyển.

Luận chép: Đã nương vào nghĩa trình bày về dứt gốc lành. Nay lại trình bày nghĩa của bổn nghiệp đạo

Trong hai nghiệp đạo thiện ác đã nói, có bao nhiêu thứ sinh cùng chuyển với tư.

Tụng chép:

Nghiệp đạo tư đều chuyển

Bất thiện một đến tám

Thiện đều khai đến mười

Ngăn riêng một tám năm.

Giải thích: nghiệp đạo tư đều chuyển:là nêu. Tư là tư đẳng khởi trong sát-na. đây là nói về nghiệp đạo và tư năng khởi, đồng một sát-na khởi cùng lúc.

Bất thiện một đến tám: là nói về nghiệp đạo bất thiện, hoặc một đến tám, cùng chuyển với tư.

6. Các loại đều chuyển:

Một đều chuyển: có hai thứ

a. Đó là lìa bảy nghiệp ác sắc. Trong ba thứ như tham v.v… tùy theo loại nào hiện khởi, tham sân, tà kiến sẽ không sinh chung. Cho nên tùy theo một loại nào đó hiện khởi, cùng chuyển với tư.

b. Là gia hạnh trước sai sứ sát sinh v.v… gây ra sáu nghiệp ác. Khi tấm không nhiễm ô thì đối với sáu nghiệp ác trước tùy theo một thứ nghiệp nào đó rốt ráo. Tâm thiện vô ký gọi là bất nhiễm, tâm nhiễm rốt ráo hai đều chuyển. Cho nên nói bất nhiễm, đó là phân biệt tâm nhiễm thành hai đều chuyển.

Hai đều chuyển: đó là vì tâm sân cuối cùng gây ra nghiệp sát sinh, nếu trường hợp khởi tâm tham thì thành trộm cắp. Hoặc khởi tâm tham thì thành dục tà hạnh. Hoặc khi khởi tâm tham thì thành lời nói trây trét. Bốn thứ trên đây gọi là hai nghiệp đạo cùng với tư đều chuyển.

Ba đều chuyển: dùng tâm sân vật thuộc của người, trộm lấy lìa chỗ cũ cắt dứt mạng sống cùng lúc vừa sát sinh vừa trộm cắp, tức giận, sát sinh, trộm cắp tư đều chuyển. Lại trước gia hạnh sai bảo sát sinh, gây ra nghiệp ác sắc, tham sân ta kiến một lúc hiện khởi, đối với việc sát sinh trước, tùy theo hai thứ hoàn tất, đã tham đồng với một, sát sinh tùy hai. Cho nên gọi là ba đều chuyển.

Bốn đều chuyển: ở đây có ba thứ:

a. Đó là muốn hại người nói lời luống dối, ý nghiệp đạo có một, ngữ nghiệp đạo có ba, vì hai người là lời chia rẽ, vì nói luống dối lại thành lời dối gạt. Đây là lời nói nhiễm, sẽ gồm tạp uế, nên ngữ nghiệp có ba.

b. Lại muốn hủy hoại người khác nói lời thô ác, ý nghiệp đạo có một, ngữ nghiệp đạo có ba. Vì hai người nên nói lời chia rẽ, vì nói thô ác lại thành lời thô. Đây là lời nói nhiễm phải gồm trây trét. Cho nên nói ngữ nghiệp có ba.

c. Nếu trước gia hạnh sai bảo sát sinh tạo ác sắc nghiệp, tham v.v... hiện ra, đối với sát sinh ở trước tùy ba rốt ráo, đã tham có một, sát

sinh tùy ba cho nên nói bốn đều chuyển.

Năm đều chuyển: Gia hạnh trước gây ra nghiệp ác sắc, tham v.v… hiện ra tùy bốn rốt ráo.

Sáu đều chuyển: Tham v.v… hiện ra tùy theo năm rốt ráo.

Bảy đều chuyển: Tham v.v… hiện ra tùy theo sáu rốt ráo.

Tám đều chuyển: Giai đoạn gia hạnh sai bảo người sát sinh gây ra sáu nghiệp ác, tự làm việc tà hạnh. Bảy nghiệp đạo này một lúc rốt ráo. Vì hành tà dục ắt có tâm tham, thành tám đều chuyển.

Tham sân tà kiến tự lực hiện ra, ắt không cùng hiện hành.

Cho nên không có chín mười thứ. Cùng chuyển với tư. Đều khởi ở ngay đầu, đều là tự lực.

7. Các loại đều chuyển khác:

Hiện khai rộng đến mười: Là mười nghiệp đạo thiện, y theo sự ẩn hiện, nên gọi là khai chung.

Ẩn là thiện ở trong xứ. Hiện là luật nghi.

Ẩn hiện nói chung có mười đều chuyển.

Y theo tướng hiển bày riêng, không có một, không có tám.

Không có năm đều chuyển. Chỉ y theo luật nghi, không y theo xứ nên gọi là Hiển.

Lại y theo hai đều chuyển trong Hiển. Ở đây có hai thứ:

a. Là năm thức thiện, lúc hiện ra không có bảy tán thiện, thiện không tán loạn. Vì năm thức thiện cho nên có vô tham, vô sân, vô không phân biệt nên không có chánh kiến.

b. Là nương vào tận trí, trí vô sanh của Vô Sắc lúc hiện ra, không có bảy tán thiện. Vì nương vào Vô Sắc cho nên có bảy định giới. Vì tận vô sanh cho nên có vô sân vô tham. Vì dứt sự tìm cầu cho nên có chánh kiến.

(Không tán thiện là không thọ cõi Dục, là tán luật nghi)

Ba đều chuyển: ý thức tương ứng với chánh kiến, lúc hiện ra không có bảy sắc thiện. Vì nương vào Vô Sắc cho nên có bảy định giới. Nhờ chánh kiến này sẽ có ba nghiệp đạo chánh kiến vô tham vô sân.

Không có bảy sắc: là không thọ giới và không nhập định, là không có bảy thiện sắc.

Bốn đều chuyển: là tâm ác vô ký lúc hiện ra đắc cận sự cận trụ, luật nghi cần sách. Vì ác vô ký cho nên không có vô tham vô sân vô si, thọ giới cận trụ. Cho nên có bốn luật nghi thiện, là năm thức thiện khi hiện ra đắc ba cõi trên đó là cận sự, v.v… Vì năm thức thiện nên có vô tham vô sân. Trên bốn thứ trước thêm vô sân, vô tham nên thành sáu.

8. Nêu thứ lớp bảy đều chuyển:

Bảy đều chuyển: Ở đây có hai thứ:

a. Thiện ý thức: không có sắc tùy chuyển, tương ưng với chánh kiến, lúc hiện ra sẽ có ba cõi trên đó là cận sự v.v…

Vì tương ưng với chánh kiến đắc có ba: vô tham vô sân và chánh kiến. Vì đắc giới cận sự v.v… nên lại có bốn chi. Cho nên thành bảy, bảy thứ hai.

b. Hoặc tâm ác vô ký khi hiện ra thì giới tỳ kheo thành bảy thiện vô biểu.

Chín đều chuyển: Ở đây có ba thứ, là chứa thứ nhất.

a. Là năm thức thiện khi hiện ra thì đắc giới tỳ kheo, vì năm thức thiện nên có vô tham, vô sân, đắc giới Tỳ-kheo, có bảy sắc thiện, cho nên thành chín, là chín thứ hai.

b. Hoặc nương vào Vô Sắc, lúc tận trí vô trí sanh hiện ra, đắc giới tỳ kheo, vì có tận trí, vô trí sinh nên không có chánh kiến. 1. Có vô tham vô sân, 2. Đắc giới tỳ kheo, có bảy sắc thiện cho nên thành chín, là chín thứ ba.

c. Thuộc về tĩnh lự: lúc tận trí, vô trí sanh hiện ra, vì tĩnh lự nên có bảy định giới. Vì có tận trí vô trí sanh nên có vô tham, vô sân, nên thành chín.

Mười đều chuyển: Ở đây có hai thứ, thứ mười một.

a. Thiện ý thức không theo đắc mà chuyển, tương ứng với chánh kiến, khi hiện ra đắc giới tỳ kheo. Vì chánh kiến nên có vô tham vô sân vô si. Đắc giới tỳ kheo có bảy sắc thiện. Cho nên thành mười. Thứ hai mươi: Là.

b. Còn lại tất cả có sắc tùy chuyển tương ưng chánh kiến, giai đạon tâm chánh khởi, vì sắc tùy chuyển nên có bảy định giới. Vì tương ưng với chánh kiến nên có ba thứ như chánh kiến v.v… gọi là mười đều chuyển.

Luận chép: y theo riêng vào tướng hiển mà ngăn ngại như thế. Y theo chung vào tưởng ẩn thì không bị ngăn ngại, đó là ly luật nghi có một tám năm.

(Giải thích: thiên trong xứ gọi là lìa luật nghi vì là phi luật nghi.

Một đều chuyển: tâm ác vô ký khi hiện ra được một chi viễn ly (thọ một giới).

Năm đều chuyển: thiện ý thức không theo sắc chuyển, tương ưng chánh kiến đắc chi thứ hai v.v…

(Giải tương ưng chánh kiến có ba, như chánh kiến v.v… lại đắc hai

chi viễn ly, thành năm. Vân vân là chấp lấp ác vô ký trong tâm, đắc năm chi viễn ly).

Tám đều chuyển: Khi ý thức này hiện ra thì đắc năm chi v.v…

(Giải thích: ý thức trước đây có ba thứ như chánh kiến v.v… bèn đắc được năm chi nên thành tám. Vân vân là chấp lấy năm thức thiện, hiện ra đắc sáu chi viễn ly).

9. Y theo xứ thành thiện ác:

Dưới đây là thứ năm, y theo về xứ thành thiện ác:

Luận chép: Nghiệp đạo thiện ác ở cõi đường xứ nào, bao lâu thành tựu, bao lâu cũng chung hiện hành.

Tụng chép:

Trong địa ngục bất thiện

Thô tạp sân cả hai

Thành tựu tham tà kiến

Bắc châu thành ba sau

Tạp ngữ chung hiện thành

Còn dục mười có hai

Thiện ở tất cả xứ

Ba sau chung hiện thành

Trời vô tưởng Vô Sắc

Bảy trước chi thành tựu

Xứ khác chung thành hiện

Trừ địa ngục, Bắc châu

Giải thích:

. Trong địa ngục bất thiện

Thô tạp sân có hai.

Mười nghiệp bất thiện ở trong địa ngục, chỉ là lời nói thô ác, lời trây trét, và sân, ba điều này có cả hạt giống câu sinh và hạt giống hiện hành. Do mắng nhiếc nhau nên có lời thô ác. Vì buồn rầu nên có lời trây trét. Do ghét nhau nên có tức giận.

Thành tựu tham tà kiến: ở trong địa ngục này hai điều này là câu sinh và hiện hành thành tựu, nhưng không hiện hành không có cảnh đáng ưa nào mà tâm tham không hiện hành. Hiện thấy nghiệp quả, thì tà kiến không khởi.

Lại trong địa ngục, vì nghiệp hết là chết nên không có nghiệp đạo sát sinh, không thuộc về vào tài vật, không có nghiệp đạo trộm cắp, nên không thuộc về người nữ, không có tội tà dâm, gương nghiệp hiện ra, không thể chống lại, vì vô dụng, không có lời luống dối tức do vô dụng

này và thường xa lìa nên không có lời chia rẽ.

Bắc châu thành ba sau:

Châu câu-lô ở phía Bắc thành tựu ba thứ: Tham, sân. Tà kiến, nhưng không hiện hành, không thuộc về tài vật, do ngã sở nên tham không hiện hành, thân tâm mềm mỏng, lại không có não hại nên sân không hiện khởi, vì không có ác ý lạc nên tà kiến không hiện hành.

Tạp ngữ chung hiện thành:

Châu Câu-lô ở phía Bắc, lời nói tạp ngữ có cả hiện hành và thành tựu. Do đó có lúc tâm nhiễm ca vịnh, vì không có ác ý lạc nên không có sáu nghiệp đạo như sát sinh v.v… lại tuổi thọ chắc chắn vì không có sát sanh. Vì không giữ tài vật nên không có trộm cắp, không thuộc người nữ nên không có tà dâm. Vì thân tâm mềm mỏng nên không có lời thô ác và vô dụng, không có lời chia rẽ và luống dối. Nơi ấy làm việc phi phạm hạnh: Nghĩa là nam nữ cõi ấy cầm tay dắt nhau đến dưới bóng cây, cành cây rủ xuống, biết vậy nên thực hành mà bóng cây không tỏa xuống, thì đồng thời hổ thẹn bỏ đi.

Còn dục mười có hai: ở trong cõi Dục khác, trời, quỷ, súc sinh và loài người của ba châu, mười nghiệp đạo ác đều có cả thành tựu và hiện hành, nhưng có khác nhau. Trời, ngạ quỷ, súc sinh bảy nghiệp đạo trước chỉ có xử trung, không có bất luật nghi. Người ở ba châu đều có cả hiện hành và thành tựu, thiện ở tất cả chỗ, ba sau có hiện thành, là nói mười nghiệp đạo thiện, ba cõi năm đường, tất cả xứ này không có ba thứnhư tham v.v… thảy đều thành tựu nghĩa là bậc Thánh sống ở cõi Vô Sắc thành tựu bảy chi, luật nghi vô lâu quá khứ, vị lai. Vì cõi Vô Sắc kia hẳn không hiện hành. Trong cõi trời Vô tưởng vì vô tàm, cũng không hiện hành, chỉ thành tựu luật nghi tĩnh lự quá khứ vị lai. Nhưng quả Na-hàm Vô Sắc ở trong thân Ngũ Địa cõi Dục, cõi Sắc quá khứ hễ nương vào địa nào, hoặc hai, ba, bốn, năm địa luật nghi vô lậu từng sinh từng diệt. Lúc sinh ở cõi Vô Sắc thì thành quá khứ kia từng khởi một địa, thành một địa giới quá khứ, cho đến từng khởi năm địa là thành năm địa giới quá khứ. Nếu đời vị lai nương vào thân ngũ địa, luật nghi vô luật đều chắc chắn thành tựu (ngũ địa cõi Dục là bốn tĩnh lự).

Xứ khác chung thành hiện

Trừ địa ngục, Bắc châu.

Cõi Dục, cõi Sắc khác là bốn đường trời người. Trừ địa ngục, Bắc châu: gọi là xứ khác, bây chỉ của thân và ngữ đều có cả hiện hành và thành tựu nhưng có sự khác nhau đó là ngạ quỷ và súc sinh. Có thiện trong xứ, nếu ở cõi Sắc thì chỉ có luật nghi ba châu, và các tầng trời cõi

Dục, và các tầng trời đều đủ hai thứ luật nghi xử trung.

10. Nói về ba quả nghiệp đạo:

Dưới đây là thứ sáu nói về ba quả nghiệp đạo:

Luận chép: nghiệp đạo thiện, bất thiện, đắc quả như thế nào?

Tụng chép:

Đều chiêu cảm dị thục

Quả đẳng lưu tăng thượng

Làm người khác chịu khổ,

Dứt mạng, hoại oai nghi

Giải thích: Hai câu đầu đều là nói chung về của ba cõi, hai câu sau giải thích riêng về lý do. Mười nghiệp đạo ác đều có thể chiêu cảm dị thục, ba quả tăng thượng đẳng lưu. Là từ đây chết đi, đọa vào nại-lạc-ca là quả dị thục, đến trong loài người chịu quả đẳng lưu, đó là người sát sinh thì tuổi thọ ngắn ngủi, người trộm cắp thì tài vật thiếu thốn, người tà hạnh thì vợ không trinh tiết, người nói lời dối thì bị người chê bai, người nói lời chê bai bị người thân xa lìa, người nói thô ác thì thường nghe tiếng xấu ác, vì nói lời trây trét nên lời nói không nghiệm túc. Người tham càng tham người sân càng sân, người tà kiến càng thêm si mê.

Quả tăng thượng: Tất cả tư cụ do sát sinh nên ánh sáng ít ỏi, vì trộm cắp nên gặp sương, mưa đá, vì tà hạnh nên chịu trần lao, vì nói dối bị nhiều hôi nhơ, vì nói chia rẽ nên chỗ ở hiểm nguy. Vì nói thô ác nên ruộng phần nhiều là gai góc đá sỏi, nước mặn. Vì nói trây trét thời khắc thay đổi, vì tham nên quả nhỏ, vì sân nên quả cay, vì tà kiến nên quả nhỏ hoặc không có.

Hỏi: Vì sao mười nghiệp này đều chiêu ba quả?

Đáp: Đây làm cho người khác chịu khổ. Vì cắt đứt mạng sống hoại oai đức, lại do sát sinh làm cho người phải khổ, chịu quả dị thục. Vì cắt đứt mạng sống người khác nên chịu quả đẳng lưu, làm cho người mất oai nghi, phải chịu quả tăng thượng. Còn nghiệp đạo ác khác như lý nên biết. Do đó mà biết ba quả thiện nghiệp như lìa sát sinh v.v… thì sinh lên tầng trời chịu quả dị thục, sinh vào loài người chịu quả Đẳng lưu.

Nghĩa là người lìa sát sinh thì được tuổi thọ lâu dài. Trái với điều trên như lý nên biết.

11. Nói riêng về tà mạng:

Dưới đây là thứ mười một của toàn văn nói riêng về tà mạng:

Luận chép: khế kinh nói: trong tám chi tà chia sắc nghiệp ra làm ba, đó là tà ngữ, tà nghiệp, và tà mạng. Lìa tà ngữ tà nghiệp tà mạng là

thế nào? Tuy lìa nó nhưng nói riêng.

Tụng chép:

Tham sinh thân nghiệp, ngữ nghiệp

Vì tà mạng khó dứt

Chấp mạng giúp tham sinh

Trái kinh nên phi lý.

Giải thích: Tức giận và si mê tạo ra ngữ nghiệp gọi là tà ngữ. Tà giận và si mê tạo ra thân nghiệp gọi là Tà nghiệp.

Từ tham lam mà phát sinh thân nghiệp và ngữ nghiệp. Vì nó khó dứt bỏ nên lập riêng tà mạng. Nghĩa là tham lam chiếm đoạt tâm của các hữu tình, từ đây mà phát khởi ra nghiệp, khó có thể cứu giúp. Vì đối với chánh mạng giúp cho hết lòng tu hành. Phật lìa những thứ ấy chỉ nói là một. Như có bài tụng rằng:

Tà kiến tục khó dứt

Do thường chấp kiến khác,

Đạo tà mạng khó giữ (là nói người xuất gia)

Do tư cụ thuộc người.

Chấp mạng tư tham sanh: Có Sư khác nói: Duyên vào mạng tư cụ mà tham lam phát sinh ở thân nghiệp và ngữ nghiệp, tất cả các thứ tham đều gọi là tà mạng. Ưa thích ca vịnh tùy từ tham mà sinh, nhưng không nuôi sống thân mạng cho nên không phải tà mạng.

Trái kinh nên phi lý: Là bác bỏ thuyết của Sư khác, đây là giải thích trái với kinh.

Trong kinh Giới Uẩn chép: xem voi đấu nhau, Đức Thế tôn cũng xếp vào tà mạng. Tà thọ cảnh bên ngoài để kéo dài mạng sống. Cho nên y theo kinh này chỉ do tham sinh ra đều gọi là tà mạng.

12. Nói chung về các nghiệp:

Dưới đây là thứ ba của toàn văn nói chung về các nghiệp: Trong đó chia làm mười phần:

1. Nói về nghiệp đắc quả.

2. Nói về bổn luận nghiệp.

3. Nói về dẫn mãn nhân.

4. Nói về ba trọng chướng.

5. Nói về chướng trong ba thời.

6. Nói về tướng Bồ-tát.

7. Nói về tu bố thí, trì giới.

8. Nói về thuận ba phần nghiệp.

9. Nói về thể của thư v.v…

10. Nói về tên khác của các pháp.

Trong phần nói về nghiệp đắc quả: Chia làm sáu:

a. Nói về chung về các nghiệp quả.

b. Quả đối nhau của ba tánh.

c. Quả đối nhau của ba đời.

d. Quả đối nhau của các địa.

đ. Quả đối nhau của ba học.

e. Quả đối nhau của ba đoạn.

- Nói về chung về các nghiệp quả:

13. Bài kệ trong luận:

Luận chép: Như trước đã nói quả có năm thứ. Trong đây nghiệp nào có mấy quả? Tụng chép:

Nghiệp dứt đạo hữu lậu

Đầy đủ có năm quả

Nghiệp vô lậu có bốn

Là chỉ trừ dị thục

Còn thiện ác hữu lậu

Cũng bốn trừ lìa buộc

Còn vô ký vô lậu

Ba trừ trước đã trừ.

Giải thích: Đoạn đạo: Là các đạo Vô gián, vì đạo Vô gián có công năng chứng vô vì đoạn và có công năng dứt bỏ mê hoặc nên gọi là dứt đạo. Đạo này có hai thứ vô lậu và hữu lậu.

Nghiệp hữu lậu có đủ năm quả: ngay nơi đoạn đạo ở trước nghiệp hữu lậu có đủ năm quả, đã là hữu lậu thì có công năng chiêu cảm dị thục đáng ưa thích của tự địa.

Quả Đẳng lưu: Là trong tự địa các pháp tương tợ hoặc bằng hoặc hơn.

Quả lìa buộc: Là dứt hoặc chứng trạch diệt vô vi.

Quả sĩ dụng: là câu hữu sĩ dụng do đạo dẫn dắt, nghĩa là đạo sở khiên, kế là đạo giải thoát vô sĩ dụng, nghĩa là đạo sở tu. Công đức của vị lai càng cách xa sĩ dụng đó là con đường chứng đắc các dứt vô vi không sinh sĩ dụng.

Quả tăng thượng: là lìa tự tánh, còn lại các pháp hữu vi chi trừ quá khứ. Nghiệp vô lậu có bốn, chỉ trừ dị thục:

Ngay đạo sở đoạn ở trước, nghiệp vô lậu có đủ bốn quả, vì vô lậu không chiêu với quả chỉ trừ dị thục. Còn thiện ác hữu lậu cũng có bốn trừ lìa buộc: khác với đoạn đạo trước, cho nên nói là còn.

Còn lại hữu lậu, hoặc thiện hoặc ác cũng có bốn quả vì không thể đoạn đạo, trừ quả lìa buộc còn lại là quả vô ký vô lậu.

Có ba trừ loại trước: Trừ đoạn đạo ở trước còn lại là vô lậu và vô ký, chỉ có ba quả trừ dị thục lìa buộc đã dứt bỏ ở trước. Vì vô lậu và vô ký không chiêu cảm quả nên trừ quả dị thục vì không phải đoạn đạo cho nên trừ quả lìa buộc.

14. Nói về quả đối nhau của ba tánh:

Dưới đây là thứ hai nói về quả đối nhau của ba tánh:

Luận chép: Đã nói về qủa các nghiệp rồi nay nói về dị môn có tướng nghiệp quả, trong đó trước nói về quả của ba nghiệp như nghiệp thiện v.v... Tụng chép:

Thiện thảy đối thiện thảy,

Trước có bốn, hai, ba,

Giữa có hai, ba, bốn

Hai sau ba ba quả.

Giải thích: Thiện thảy đối thiện thảy: Thiện v.v… ở trên là nghiệp, thiện đẳng ở dưới là pháp v.v… có nghĩa là gồm bất thiện và vô ký. Dứt nghiệp thiện đẳng so sánh với pháp thiện đẳng để rõ được quả. Thể của nghiệp thiện đẳng là một phần nhỏ của sắc uẩn và hành uẩn. Thể của pháp thiện đẳng là năm uẩn.

Trước có bốn hai ba: Trước đó là nghiệp thiện, lấy pháp thiện làm bốn quả, trừ quả dị thục. Nghiệp thiện lấy pháp bất thiện làm hai quả đó là sĩ dụng và tăng thượng. Do thiện dẫn khởi phát sinh đó là quả sĩ dụng, pháp thiện không chướng ngại là quả tăng thượng. Nghiệp thiện lấy pháp vô ký làm ba quả, trừ đẳng lưu và lìa buộc. Vì tánh khác nhau nên trừ quả Đẳng lưu, chẳng phải trạch diệt, trừ quả lìa buộc.

Giữa có hai ba bốn. Giữa nghĩa là bất thiện ở khoảng giữa thiện và vô ký cho nên nói là giữa.

Nghiệp bất thiện lấy pháp thiện làm hai quả, lấy pháp bất thiện làm ba quả, lấy pháp vô ký làm bốn quả.

Hai quả: là sĩ dụng và tăng thượng

Ba quả: trừ dị thục và lìa buộc

Bốn quả: chỉ trừ lìa buộc

Hỏi: vô ký và bất thiện làm sao là Đẳng lưu được?

Đáp: đó là biến hành bất thiện, và thấy khổ thì dứt. Còn nghiệp bất thiện là nhân đồng loại, lấy thân kiến, biên kiến hữu phú vô ký làm quả Đẳng lưu.

Hai sau ba ba quả: Sau: là vô ký vì ở sau thiện ác.

Nghiệp vô ký này lấy pháp thiện làm hai quả, lấy pháp bất thiện làm ba quả, lấy pháp vô ký cũng làm bốn quả.

Lấy pháp thiện làm hai quả: đó là sĩ dụng và tăng thượng.

Lấy pháp bất thiện làm ba quả: trừ dị thục và lìa buộc.

Hỏi: Tại sao bất thiện và vô ký là đẳng lưu?

Đáp: Thân kiến, biên kiến, vô ký là nhân đồng loại, lấy các bất thiện làm quả Đẳng lưu.

Lấy pháp vô ký làm ba quả: trừ dị thục và lìa buộc.

15. Nói về quả ba đời:

Dưới đây là thứ ba, nói về quả ba đời:

Luận chép: Đã nói về ba tánh nay sẽ nói ba đời.

Quá khứ ba đều bốn

Hiện đối vị cũng thế

Hiện đối hai quả hiện

Vị đối ba quả vị.

Giải thích: Dùng nghiệp của ba đời để so với pháp của ba đời làm quả khác nhau. Thể của nghiệp ba đời này là một phần nhỏ của sắc uẩn và hành uẩn, thể của pháp trong ba đời là năm uẩn.

Quá khứ của ba đời đều có bốn quả: là nghiệp quá khứ lấy pháp ba đời, mỗi đời là bốn quả, chỉ trừ lìa buộc.

Hiện tại đối với vị lai cũng vậy: nghiệp hiện đời lấy pháp vị lai cũng chỉ có bốn quả, đồng với số quá khứ, nên nói là cũng vậy.

Hiện tại đối với hai quả hiện tại: nghiệp đời hiện tại lấy pháp hiện tại làm hai quả đó là quả tăng thượng và sĩ dụng.

Vị lai đối với ba quả vị lai: nghiệp vị lai lấy pháp vị lai chỉ có ba quả, trừ đẳng lưu và lìa buộc, không nói nghiệp sau có quả trước. Vì pháp trước chắc chắn không có quả của nghiệp sau.

Nói về quả của các địa:

Dưới đây là thứ tư, nói về quả của các địa: Luận chép: Đã nói về ba đời nay nói về các địa. Tụng chép:

Đồng địa có bốn quả

Dị địa hai hoặc ba.

Giải thích: Đây là y theo nghiệp của các địa, đối với pháp của các địa làm quả khác nhau. Nên biết nghiệp của các địa chỉ có một phần nhỏ của sắc uẩn và hành uẩn, pháp của các địa có cả năm uẩn.

Đồng địa có bốn quả: trong chín địa tùy theo nghiệp của địa nào đó, lấy pháp đồng địa làm bốn quả, trừ lìa buộc.

Dị địa hai hoặc ba: nếu là nghiệp hữu lậu thì lấy pháp dị địa làm hai quả đó là sĩ dụng và tăng thượng.

Quả vô lậu lấy pháp dị địa làm ba quả, đối với hai quả trước lại thêm đẳng lưu vì không rơi vào giới nên có quả Đẳng lưu.

16. Nói về ba quả:

Dưới đây là thứ năm nói về ba quả như Học v.v…

Luận chép:

Học đối ba đều ba

Vô học một, ba, hai

Phi học phi Vô học

Có hai, ba năm quả.

Giải thích: Ở đây y theo ba nghiệp như học v.v… dùng ba pháp như học v.v… làm quả khác nhau. Ba nghiệp như học v.v… chỉ có một phần nhỏ của sắc uẩn và hành uẩn.

Sắc uẩn của hữu học, Vô học là giới vô lậu.

Hành uẩn: là đạo công tư.

Sắc uẩn của phi học phi Vô học có một phần của sắc hữu lậu.

Ba pháp như Hữu học v.v… là có cả năm uẩn.

Pháp phi học phi Vô học gồm cả ba pháp vô vi.

Học đối với ba đều có ba:

Nghiệp hữu học đối với ba pháp như Hữu học v.v… đều có ba quả. Lại học nghiệp lấy pháp học làm ba quả trừ dị thục và lìa buộc.

Lấy pháp phi học phi Vô học làm ba quả: Cũng trừ dị thục và lìa buộc. Dùng pháp phi học phi Vô học làm ba quả, trừ Dị thục và Đẳng lưu.

Vô học một ba hai: là nghiệp Vô học lấy pháp học làm một quả chỉ có tăng thượng. Nghiệp Vô học lấy pháp Vô học làm ba quả trừ dị thục và lìa buộc. Nghiệp Vô học lấy pháp phi học phi Vô học làm hai quả là sĩ dụng và tăng thượng.

Phi học phi Vô học có hai hai năm quả:

Nghĩa là nghiệp phi học phi Vô học lấy pháp Hữu học làm hai quả là sĩ dụng và tăng thượng, lấy pháp Vô học làm hai quả là sĩ dụng và tăng thượng, lấy pháp phi học phi Vô học làm năm quả.

17. Nói về ba quả của kiến đoạn:

Dưới đây là thứ sáu, nói về ba quả của kiến đoạn v.v… Luận chép:

Đã nói về học v.v… nay nói về thế thì dứt.

Tụng chép:

Nghiệp thế thì dứt thảy

Mỗi mỗi đều có ba

Trước có ba, bốn, một

Giữa hai, bốn, ba quả

Sau có một hai, bốn

Đều thứ lớp nên biết.

Đây là lấy ba dứt nghiệp đối với ba đoạn pháp làm quả khác nhau.

Thế thì dứt nghiệp thảy:

Chữ thảy: (vân vân): tức là gồm nghiệp tu thì dứt và nghiệp phi sở đoạn.

Thể của nghiệp thế thì dứt chỉ có một phần ít hành uẩn làm thể.

Hai nghiệp tu thì dứt và phi sở đoạn thì thể là phần ít của sắc uẩn và hành uẩn.

Pháp kiến sổ đoạn dùng bốn uẩn.

Pháp tu sở đoạn dùng năm uẩn.

Pháp phi sở đoạn lấy năm uẩn vô lậu và vô vi.

Mỗi mỗi đều có ba:

Là nghiệp của thế thì dứt, tu thì dứt và phi sở đoạn, đều có quả là pháp thế thì dứt, tu ở đoạn và phi sở đoạn. Câu này là nêu chung.

Trước có ba bốn một: Trước có nghĩa là nghiệp trước sở đoạn, ba quả là pháp thế thì dứt bốn quả là pháp tu thì dứt làm bốn quả, lấy pháp phi sở đoạn làm một quả.

Ba quả: trừ dị thục và lìa buộc, pháp thế thì dứt chỉ có nhiễm ô, không có dị thục.

Bốn quả: là trừ lìa buộc.

Một quả: chỉ có tăng thượng.

Hai bốn ba quả giữa : Giữa nghĩa là nghiệp tu thì dứt, ở giữa thế thì dứt và phi sở đoạn nên gọi là giữa.

Nghiệp tu sở đoạn thì hai quả là pháp kiến ở đoạn bốn quả là, pháp tu thì dứt làm bốn quả, lấy pháp phi sở đoạn làm ba quả.

Hai quả: là sĩ dụng và tăng thượng.

Bốn quả: Trừ lìa buộc.

Ba quả trừ dị thục và đẳng lưu.

Sau có một hai bốn: sau nghĩa là nghiệp chẳng phải dứt lấy pháp thế thì dứt làm một quả, lấy pháp tu thì dứt làm hai quả, lấy pháp chẳng phải dứt làm bốn quả.

Một quả: Là tăng thượng.

Hai quả: sĩ dụng và tăng thượng.

Bốn quả: trừ dị thục.

Đều thứ lớp nên biết: tùy theo sự thích ứng mà cùng khắp sáu môn trên phối hợp với nhân quả đều như thư lớp. Giải thích chỉ ở sau gác lại, là lược pháp nên như vậy.

18. Giải thích nghiệp của luận này:

Dưới đây là thứ hai của toàn văn giải thích nghiệp của luận này rằng:

Luận chép: Nhân nói về các nghiệp, lẽ ra lại hỏi: Như trong luận này nói ba nghiệp: Là ứng tác nghiệp, bất ứng tác nghiệp, và phi ứng tác nghiệp. Tướng của nghiệp thế nào?

Tụng chép:

Nghiệp nhiễm không nên làm

Có thuyết nói hoại quỹ tắc

Nghiệp nên làm trái đây

Đều trái với thứ ba.

Giải thích: Nghiệp nhiễm không nên làm: có thuyết nói ba nghiệp nhiễm ô gọi là bất ưng tác, vì từ phi lý tác ý sinh ra.

Có thuyết cũng hoại quỹ tắc:

Có sư khác nói: nghiệp không trực tiếp làm nhiễm ô gọi là bất ưng tác hoại. Quỹ tắc cũng gọi là bất ưng tác.

Hoại quỹ tắc: là nghiệp vô ký nên đi đứng như thế, ăn cơm mặc áo như thế, nếu không như thế gọi là không nên làm vì trái lễ nghi.

Nghiệp nên làm trái với đây: là trái với không nên làm gọi là nghiệp nên làm.

Có thuyết nói: nghiệp thiện gọi là ứng tác.

Có thuyết nói nghiệp hợp với quỹ tắc cũng gọi là ứng tác.

Đều trái với thứ ba: là đều trái với ba điều trước nên gọi là trái với ba.

Phi ưng tác phi bất ứng tác: nếu y theo thuyết đầu thì chỉ là nghiệp vô ký, nếu y theo sư thứ hai giải thích thì ngoài quỹ tắc còn gọi là vô ký.

19. Nói về nhân dẫn nhân mãn:

Dưới đây là thứ ba nói về dẫn mãn nhân, trong đó có hai:

a. Nói về nghiệp cảm nhiều hoặc ít.

b. Nói về thể của nhân dẫn nhân mãn.

- Nói về nghiệp cảm nhiều ít:

Luận chép: là do một nghiệp chỉ dẫn dắt một đời, hay dẫn dắt

nhiều đời. Lại là một đời chỉ một nghiệp dẫn dắt hay nhiều nghiệp dẫn dắt.

Tụng rằng:

Một nghiệp dẫn một đời

Nhiều nghiệp năng tròn đầy.

Giải thích: một nghiệp dẫn một đời là giải thích nghiệp dẫn dắt

Xưa nói: là nghiệp báo chung.

Theo Tông Tát-Bà-Đa thì chỉ do một nghiệp dẫn dắt một đời. Nếu chấp nhận một nghiệp dẫn dắt nhiều đời thì phần định nghiệp sẽ thành lẫn lộn. Nếu một đời này bị nhiều nghiệp dẫn dắt thì lẽ chúng đồng phần chia khác nhau. Vì nghiệp quả khác nhau từng phần khác nhau là thường chết thường sống. Nên biết một nghiệp chỉ dẫn dắt một đời.

Nhiều nghiệp năng tròn đầy: là giải thích nghiệp tròn đầy.

Xưa nói: là nói nghiệp báo riêng: đó là thân của một đời trònđầy tròn đầy chấp nhận do nhiều nghiệp.

Ví dụ người thợ vẽ trước dùng một màu sắc vẽ lên hình, sau đó tô thêm các màu khác, một màu sắc vẽ hình dụ cho một nghiệp dẫn. Sau đó tô thêm các màu khác dụ cho nhiều lậu nghiệp. Cho nên tuy có đồng thọ thân người nhưng trong đó có người thân thể đẹp đẽ, sức mạnh trang nghiêm có người thì xấu xí thiếu thốn.

Dưới đây là thứ hai nói về thể của nhân dẫn nhãn mãn:

Luận chép: không thể chỉ một nghiệp lực mà dẫn dắt được tròn đầy, tất cả nghiệp thiện bất thiện, pháp hữu lậu đều dung nạp trong sự tròn đầy về việc dẫn dắt. Vì nghiệp lực mạnh nên chỉ nêu tên nghiệp nhưng trong đó nghiệp câu hữu có thể dẫn dắt. Nếu không làm câu hữu với nghiệp thì có thể tròn đầy mà không thể dẫn dắt. Vì thế lực mạnh, chủng loại như thế thể của nó thế nào?

Tụng chép:

Đắc hai định vô tàm

Không thể dẫn còn lại.

Giải thích: Đắc hai định vô tàm: là định vô tưởng và định Diệt tận. Vì định này với các nghiệp không câu hữu, không thể làm nhân dẫn khởi, nhưng có thể làm tròn đầy.

Đắc: là đắc thiện ác. Đắc cũng có nghiệp không phải một quả, chỉ tròn đầy nhưng không thể dẫn khởi. Từ hai thứ này còn lại là thiện ác có dẫn nghiệp và mãn nghiệp.

20. Nói về ba chướng:

Dưới đây là thứ tư nói về ba chướng, trong đó có hai:

a. Nói về ba chướng.

b. Nói riêng về nghiệp chướng.

Trong ba chướng có hai:

- Nói về thể của chướng.

- Nói theo xứ.

Nói về thể của chướng:

Luận chép: Đức Thế tôn nói: Trọng chướng có ba: đó là nghiệp chướng, phiền não chướng, và dị thục chướng. Ba chướng này thể của nó thế nào?

Tụng chép:

Ba chướng nghiệp Vô gián

Và phiền não thường hành

Cùng tất cả đường ác

Bắc châu vô tưởng thiên.

Giải thích: Ba chướng: là nêu.

Nghiệp Vô gián : là nêu thể của nghiệp chướng đó là năm nghiệp Vô gián gọi là nghiệp chướng, là hại mẹ, giết cha, hại bậc La-hán, phá hòa hiệp tăng, làm thân Phật chảy máu.

Và phiền não thường hành: Là nêu ra thể của chướng phiền não. Phiền não có hai: 1. Thường hành: là thường khởi phiền não, có cả thượng hạ phẩm. 2. Mạnh mẽ: phiền não thượng phẩm chỉ y theo thường hành làm chướng phiền não, phiền não thượng phẩm không phải thường hành tuy là lanh lợi. Vì không thường phát khởi nên dễ trừ mà không nói là chướng. phiền não hạ phẩm tuy không lanh lợi như thường hành, vì không thể trừ nên nói là chướng.

Trong phiền não bất luận là thượng hạ, chỉ có thường hành gọi là chướng phiền não.

Cùng tất cả đường ác

Bắc châu trời vô tưởng.

Là nói thể của báo chướng, ba đường ác đều có. Bắc châu, trời vô tưởng là chướng dị thục.

Hỏi:đây làm chướng ngại pháp nào?

Đáp: làm chướng ngại Thánh đạo và gia hạnh của chánh đạo. (gia hạnh: là bảy hạnh phương tiện).

Luận chép: trong ba chướng này, phiền não và nghiệp đều là trọng. Vì có trong đời thứ hai này, cũng không thể trị giải thích: Ở đời thứ hai cũng không đắc đạo, gọi là không thể trị.

Lại Luận chép: Sư Tỳ-Bà-Sa giải thích rằng: Vì trước có thể phát

dẫn sau, sau nhẹ hơn trước. Giải thích: Phiền não dẫn nghiệp, nghiệp dẫn dị thục, y theo quả dị thục quyết định chứ không có nghiệp khác đời khác.

Vì có thể ngăn cách nên gọi là Vô gián, nếu gây ra hoặc nghiệp này, phải đọa vào địa ngục, vì không ngăn cách nên gọi là Vô gián.

21. Nói theo xứ:

Dưới đây là thứ hai, nói theo xứ: Luận chép: ba chướng nên biết, trung hữu ở đường nào.

Tụng chép: Ba châu có Vô gián

Không có phiến-đệ thảy,

Thiếu ân thiếu hổ thẹn

Còn chướng chung năm đường.

Giải thích: ba châu có Vô gián, không có phiến-đệ v.v… trừ châu Câu-lô ở phía bắc, trong ba châu chỉ có nam và nữ, gây ra nghiệp Vô gián. Chẳng có Phiến-đệ khác v.v… thiếu ân thiếu hổ thẹn: là giảithích phiến-đệ v.v… tuy giết cha mẹ nhưng không có nghiệp Vô gián, nghĩa là cha mẹ đối với con thiếu ân, vì thiếu yêu thương, con đối với cha mẹ tâm hổ thẹn yếu kém, vì không có ân nặng, cho nên không có nghiệp Vô gián. Từ đạo lý này nên ngạ quỷ và bàng sinh tuy hại cha mẹ cũng không có nghiệp Vô gián.

Lại Đại đức nói: Trong loài bàng sinh giác tuệ rõ ràng cũng thành Vô gián như loài ngựa thông minh từng nghe có con ngựa, người tham giống tốt nên cho nó giao hợp với ngựa mẹ biết rõ là mẹ bèn thẹn mà chết. Lại như người hại cha mẹ phi nhân thì không thành tội nghịch. Vì tâm cảnh yếu. (Đây là y theo người từ phi nhân sanh).

Còn chướng cả năm đường: Còn phiền não và dị thục khác cả năm đường. Nhưng chướng dị thục, ở trong loài người chỉ ở châu Câu-lô phía Bắc, trong cõi trời chỉ có trời Vô Tưởng.

■

Luận Câu Xá Tụng Sớ - Quyển 18

LUẬN CÂU XÁ TỤNG SỚ

QUYỂN 18

1. Nói riêng về nghiệp chướng:

Dưới đây là thứ hai, nói riêng về nghiệp chướng, trong đó chia làm sáu:

1) Nói về thể của nghiệp chướng.

2) Nói về phá tăng.

3) Nói về thành nghịch duyên.

4) Nói về định gia hạnh.

5) Nói về quả lớn tội nặng.

6) Nói về đồng loại Vô gián.

- Nói về thể của nghiệp chướng:

Luận chép: Trong ba chướng nặng nói ở trước thì năm Vô gián là thể của nghiệp chướng, còn năm nghiệp Vô gián thể ấy thế nào?

Tụng chép:

Trong năm Vô gián này

Thân bốn một ngữ nghiệp

Ba sát một nói dối

Một gia hạnh sát sinh.

Giải thích: Câu đầu là nêu. Thân bốn một ngữ nghiệp: giết cha hại mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu. Đây là bốn thân nghiệp, phá hòa hợp tăng là một ngữ nghiệp.

Ba sát một nói dối: Đó là hại cha mẹ giết A-la-hán là ba thứ sát sinh. Phá Tăng và nói dối gọi là một thứ nói dối. Bốn thứ này là nghiệp đạo căn bản.

Một gia hạnh sát sinh: Đó làm thân Phật chảy máu, là tội gia hạnh sát sinh, vì thân Như lai không thể hại, nên không có căn bản.

Hỏi: Phá tăng là lời nói dối. Vì sao gọi là phá Tăng?

Đáp: Nhân thọ tên quả, nói dối là nhân, phá Tăng là quả, vì nhân nói dối Tăng mới phá. Hoặc lời nói dối này có thể phá Tăng nên gọi là phá Tăng, từ nội dung mà có tên gọi.

2. Nói về phá tăng:

Dưới đây là thứ hai nói về phá tăng, trong đó chia làm năm:

a. Nói về thể phá tăng và thành.

b. Nói về năng phá thành thời xứ.

c. Nói về đủ duyên thành phá tăng.

d. nói về phá hai tăng khác nhau.

đ. Nói về lúc không phá bánh xe pháp.

Nói về thể phá tăng và thành:

Luận chép: Nếu vậy thể phá tăng ấy thế nào?

Tụng chép:

Tăng phá không hòa hợp

Tâm bất tương ưng hành

Tánh vô phú vô ký

Việc phá tăng liền thành.

Giải thích: Tăng phá không hòa hợp: Là thể phá tăng là tánh không hòa hợp. Tánh không hòa hợp này đối với hòa hợp thể nó là phi đắc. Nghĩa là tăng chưa phá, chúng tăng cùng hòa hợp, chấp nhận có Thánh đạo, có thể được nhập Thánh.

Tăng bị phá rồi mất đi tánh hòa hợp, thì đối vời hòa hợp có phi đắc sinh gọi là không hòa hợp, cho nên tánh không hòa hợp, đối với hòa hợp lấy phi đắc làm thể.

Tâm bất tương ưng hành: Tánh vô phú vô ký: Không hòa hợp này thuộc về tâm bất tương ưng hành uẩn, là tánh vô phú

Hỏi: Đã là tánh vô ký làm sao thành Vô gián?

Đáp: Phá tăng như thế, do sinh nói dối mà sanh. Vì nói nói dối là Vô gián. Nói phá tăng là quả Vô gián, chẳng phải thể Vô gián, nhân được gọi quả nên gọi Vô gián là phá tăng.

Việc phá tăng liền thành: Tăng phá thì vô ký không thành năng phá. Tăng phá này chỉ là sở phá, tăng chúng đã thành.

3. Nói về năng phá thành thời xứ:

Dưới đây là thứ hai, nói về năng phá thành thời xứ.

Luận chép: Người năng phá này làm sao thành tựu, dị thục phá tăng nơi nào lúc nào.

Tụng chép:

Chỉ thành tựu năng phá

Là tội nói luống dối

Trọn một kiếp Vô gián

Tùy tội tăng, khổ tăng.

Giải thích: Hai câu đầu nói về thể của tội, một câu kế nói về thời xứ. Một câu sau nói về khổ tăng.

Chỉ thành tựu năng phá là tội nói luống dối người có khả năng phá tăng: Là Đề-Bà-Đạt-Đa thành tội phá tăng. Nói dối là tánh, tức là phá tăng thì đều phát sinh ngữ biểu và vô biểu là thể của tội này.

Trọn một kiếp Vô gián: đây chắc chắn là Vô gián, thọ một kiếp trong đại địa ngục còn tội nghịch không hẳn đọa vào ngục Vô gián.

Hỏi: Nếu gây ra nhiều tội nghịch, đời sau đều chín muồi vì sao nhiều tội nghịch đồng cảm một đời?

Đáp: Bài tụng chép: Tùy tội tăng khổ tăng: Tùy tội tăng thì khổ lại tăng dữ dội. Đó lá do nhiều tội nghịch chiêu cảm trong địa ngục nhiều khổ dữ, thọ đủ gấp hai ba bốn năm khổ nặng.

4. Nói về đủ duyên thành phá tăng:

Dưới đây là thứ ba nói về đủ duyên thành phá tăng:

Luận chép: Người nào ở chỗ nào, có thể phá người nào. Phá lúc nào trải qua bao lâu?

Tụng chép:

Tỳ-kheo thấy tịnh hạnh

Phá kẻ ngu chỗ khác

Khi nhẫn đạo sư khác

Gọi phá không cách đêm.

Tỳ-kheo: Phải là đại Tỳ-kheo mới phá tăng được, chắc chắn không phải là tại gia, Tỳ-kheo-ni v.v…

Thấy tịnh hạnh: Thấy là thấy hành nhân, hành nhân phi ái.

Tịnh: Là người trì giới, không phải người phạm giới, vì người phạm giới lới nói không có oai đức.

Phá chỗ khác: phải là phá chỗ khác. Không phải đối với Thế tôn vì lời nói của các Như lai có uy lực không thể nào đối đáp được. chỗ khác: Là nói Tượng đầu, Điều-đạt phá tăng ở đó, đến núi Linh Thứu. Phật ở tại núi Linh Thứu cách đó ba, bốn dặm.

Kẻ ngu: Chỉ phá chúng sinh, không thể phá bậc Thánh. Vì các bậc Thánh chứng pháp tánh. Có thuyết nói đắc nhẫn được cũng không thể phá. Trước nói chưa chứng quả Thánh gọi là kẻ ngu sau nói người chưa nhẫn gọi là kẻ ngu.

Bài tụng nói kẻ ngu bao gồm hai nghĩa này.

Khi nhẫn đạo sư khác gọi là phá: nhẫn lời nói là tin, tin sư khác Phật, tin khác lời Phật nói, ngay đó gọi là Phá bánh xe pháp. Đó là Đề- bà-đạt-đa nói rằng: “Ta là Đại sư, chẳng phải Sa-môn Kiều đáp-ma. Tà

mạng nói năm pháp là đạo, không phải lời của Kiều đáp-ma tám chi là đạo. Tỳ-kheo ngu si tin Đề-Bà-Đạt-Đa là Đại sư. Tin năm pháp ấy là đạo xuất ly, lúc khởi niềm tin này tức là bánh xe pháp phá.

5. Các thứ năm pháp trong các luận:

Năm pháp: Luận Chánh lý nói: Năm pháp là:

1. Không được uống sữa v.v… Đều chấp lạc là bơ sống, bơ chín, đề hồ.

2. Không ăn thịt.

3. Không ăn muối.

4. Nên mặc y phục không cắt rọc.

5. nên ở chùa bên cạnh thôn xóm.

Luận Bà-sa chép: Năm pháp là:

1. trọn đời mặc y phấn tảo.

2. Trọn đời đi khất thực.

3. Trọn đời ăn một buổi dưới gốc cây.

4. Trọn đời thường ở ngoài trời.

5. Trọn đời không ăn tất cả thịt muối, sữa v.v…

Không cách đêm: đêm này phải hòa hợp, không cách đêm. Đó là phá lúc trời tối, đến, canh ba thì hòa hợp. Như thế gọi là phá bánh xe pháp tăng, làm chướng ngại Thánh đạo luân, gọi là phá bánh xe pháp. Hoại sự hòa hợp của tăng gọi là phá tăng.

Dưới đây là thứ tư, phá hai tăng khác nhau.

Luận chép: Người châu nào, mấy lần phá bánh xe pháp tăng, người châu nào mất lần phá Yết-ma tăng?

Tụng chép:

Châu Thiệm-bộ có chín

Mới phá bánh xe pháp tăng

Chỉ phá yết-ma tăng

Cả ba châu tám thảy.

Giải thích: Châu Thiệm-bộ: Chỉ có Châu Thiệm-bộ có thể phá bánh xe pháp vì có Phật.

Chín thảy: Phải có chín vị nghĩa là tám Tỳ-kheo chia làm hai chúng. Bốn vị là chánh chúng, bốn vị là tà chúng, có thể phá thứ chín. Cho nên chúng ít nhất phải có chín vị.

Vân vân: Là nói nhiều cũng vô hạn.

Cả ba châu tám thảy: chỉ phá Yết-ma, ở khắp ba châu, vì có pháp của bậc Thánh, ít nhất là tám vị, nhiều cũng vô hạn. Nghĩa là trong một giới trường tăng chia làm hai bộ làm Yết-ma riêng. Cho nên phải có

tám vị, hơn tám vị không ngại gì. Cho nên nói tám v. v…

6. Nói về khi không phá bánh xe pháp:

Dưới đây là thứ năm, nói về khi không phá bánh xe pháp:

Luận chép: lúc nào không phá bánh xe pháp?

Tụng chép:

Trước, sau pháo song tiền

Phật diệt chưa kiết giới

Sáu giai đoạn như thế

Không phá bánh xe pháp tăng.

Giải thích: Trước: là Thế tôn xoay bánh xe pháp, không bao lâu, sáu là Phật nhập Niết-bàn, ở hai lúc này vì tăng đoàn kết không thể phá hoại được.

Pháo tiền: Pháo là bệnh nhọt, đối với chánh giới thì tà giới là ung nhọt, đối với chánh kiến thì tà kiến là ung nhọt. Khi ung nhọt chưa phát khởi thì gọi là pháo tiền. Phải có hai ung nhọt phát sinh mới phá được. Năm pháp là tà giới, bác bỏ tám Thánh đạo là phi đạo, là tà kiến, song tiền. Mục-kiền-liên tu chỉ bậc nhất, xá-lợi-phất tu quán bậc nhất gọi là bậc nhất song. Lúc chưa có chỉ quán bậc nhất song gọi là Song tiền. Phải hòa hợp tăng, pháp như vậy nhanh chóng trở lại hòa hợp.

Phật diệt: sau khi Phật diệt độ vì không có bậc thầy chân chánh để đối địch.

Chưa kết giới: Không có trong một giới trường tăng chia làm hai bộ. Đối với sáu trường hợp trên, không có phá bánh xe pháp.

7. Nói về nghịch duyên.

Dưới đây là thứ ba của văn nói về nghịch duyên:

Luận chép: Lại dứt luận bàn, nên nói về nghịch duyên.

Tụng chép:

Bỏ hoại ruộng ân đức

Chuyển hình cũng thành nghịch

Mẹ là nhân máu kia

Nhầm thảy không hoặc có

Tâm làm Phật chảy máu

Hại Vô học sau vô.

Giải thích: Bỏ hoại ruộng ân đức: Do bỏ ruộng ân, hoại ruộng đức nên thành tội Vô gián.

Cha mẹ là ruộng ân: vì là gốc sinh ra thân.

Phật và La-hán gọi là ruộng đức, là đầy đủ các đức cao quý và cũng có thể làm sinh tất cả công đức cao quý cho loài hữu tình.

Hoại chỗ nương của đức cho nên thành tội nghịch.

Hỏi: Cha mẹ hình chuyển nếu giết có thành tội nghịch hay không?

Tụng chép: chuyển hình cũng thành tội nghịch vì nương vào một thân, giết thì thành tội.

Hỏi: nếu có một người nữ, giọt yết-thích-lam (tinh trùng) bị rơi người nữ khác nhặt lấy bỏ vào tử cung sau đó sinh con, nếu giết thì đâu thành tội nghịch?

Đáp: Tụng chép: mẹ là do máu kia.

Máu kia: là mẹ ruột. Nếu giết thành tội nghịch, vì là người sinh ra con. Dù giết mẹ kế không thành tội nghịch. Nhưng tất cả việc làm phải hỏi mẹ kế, vì nuôi dưỡng thân ông nhầm vân vân là không hoặc có.

Không: là do tội nghịch, định giết cha mẹ mà giết nhầm thành người khác, định giết người khác mà giết nhầm cha mẹ đều không thành tội nghịch.

Vân vân: có nghĩa là hại cả người khác, không có biểu. Như có một người khởi một gia hạnh hại mẹ và người khác là có hai vô biểu, biểu chỉ có một, biểu chỉ có ở mẹ. Người khác thì không có biểu ấy, vì thế năng lực Vô gián mạnh mẽ nên chắc chắn có biểu.

Tôn giả Diệu Âm nói: có hai biểu.

Biểu là chứa nhóm, vì do cực vi thành, biểu rất nhỏ nhiệm đều khác nhau. Do có nghiệp biểu mạng người mới dứt nên phải có biểu.

Hoặc có người hại A-la-hán, tưởng không phải A-la-hán, họ khởi tâm sát sinh vì không phân biệt rõ nên cũng bị tội nghịch. Cho nên nói hoặc có. Nếu có người hại cha mình mà cha mình là bậc A-la-hán thì phạm một tội nghịch, vì thân là một.

Cố tâm làm thân Phật chảy máu, hại hậu Vô học không có Vô gián.

Vô: là không có tội Vô gián. Chữ Vô này chung cho hai nơi.

1. Không khởi tâm giết, chỉ cố ý làm thân Phật chảy máu không phạm tội Vô gián.

2. giết hậu Vô học: cũng không có tội Vô gián nghĩa là lúc giết thì chưa thành Vô học, lúc sắp chết mới thành Vô học gọi là hậu Vô học.

8. Nói về định gia hạnh Vô gián:

Dưới đây là thứ tư, nói về định gia hạnh Vô gián:

Luận chép: nếu gây ra tội Vô gián, nếu định gia hạnh thành, nhưng không thể chuyển, thì có lìa nhiễm ô và đắc quả Thánh hay không?

Tụng chép:

Tạo gia hạnh trái định Không lìa nhiễm đắc quả.

Giải thích: Năm gia hạnh nghịch nếu chắc chắn thành tựu, trung gian chắc chắn không lìa nhiễm mà đắc quả.

9. Nói về quả lớn tội nặng:

Dưới đây là thứ năm, nói về quả lớn tội nặng:

Luận chép: Trong các nghiệp Vô gián của các hạnh thì tội nào nặng nhất? Trong các nghiệp thiện của diệu hạnh thế gian quả nào lớn nhất?

Tụng chép:

Phá tăng nói luống dối Lớn nhất trong các tôi Cảm hữu tư bậc nhất

Quả lớn trong thế thiện.

Giải thích: Phá tăng tội lớn nhất: Đề-Bà-Đạt-Đa biết pháp phi pháp vì muốn phá tăng mà khởi lời nói luống dối ấy là tội lớn nhất. Vì làm thương tổn pháp thân của Phật này, vì ngăn đạo giải thoát sinh lên tầng trời: nghĩa là tăng đã phá, cho đến chưa hòa hợp, tất cả thế gian nhập đạo đắc quả, lìa nhiễm lậu tận đều bị chướng ngại. Tu định, đọc tụng, tư đẳng nghiệp dứt thì thế giới đại thiên bánh xe pháp không xoay, trời người rồng v.v… thân tâm nhiều loạn, cho nên chiêu vời dị thục, một kiếp dị thục, bốn Vô gián, thứ năm nặng kể, thứ ba nặng, thứ nhất nhẹ, thứ hai rất nhẹ, vì ân nghĩa ít.

Chiêu cảm hữu tư bậc nhất, quả lớn trong thế thiện thì tư là nghiệp, nghĩa là chiêu cảm nghiệp tư hữu đảnh bậc nhất. Trong thiện thế gian, là quả lớn nhất. Vì cảm được tám muôn đại kiếp. Y theo về quả dị thục vì nghiệp hữu đảnh mạnh. Y theo quả lìa buộc thì định kim cương dụ, tư tương ưng có thể đắc quả lớn, tất cả kiết sử dứt bỏ, vì quả này để phân biệt với điều này nên nói là thiện thế gian.

10. Nói về đồng loại Vô gián:

Dưới đây là thứ sáu nói về đồng loại Vô gián:

Luận chép: là chỉ có tội Vô gián mới vào địa ngục (là hỏi), các đồng loại của Vô gián chắc chắn cũng đọa vào địa ngục. Có Sư khác nói không có Vô gián sinh giải thích là đáp, (Vô gián đồng loại không có đời thứ hai, tức đọa địa ngục, gọi là phi Vô gián sinh), nghĩa là giải thích thuận hậu thọ.

Đồng loại là gì? Tụng chép:

Nhiễm mẹ, ni Vô học Giết Bồ-tát trụ định

Và bậc Thánh hữu học

Đoạt duyên hòa hợp tăng Phá hoại suất đổ bà

Là đồng loại Vô gián.

Giải thích: làm nhiễm ô mẹ và làm ô nhiễm ni Vô học đồng tội giết mẹ, giết Bồ-tát trụ định (Bồ-tát trăm kiếp tu tướng) đồng với tội giết cha.

Giết bậc thành Hữu học: đồng tội với giết La-hán.

Đoạt duyên hòa hợp tăng tư cụ của tăng v.v… đồng với tội phá tăng.

Phá hoại suất-đổ-bà (Hán dịch là cao hiển) đồng với tội làm thân Phật chảy máu.

11. Nói về chướng ba thời:

Dưới đây là thứ năm nói về chướng của ba thời.

Luận chép: có nghiệp dị thục ở trong ba thời, rất làm chướng ngại nói về ba thời. Tụng chép: sẽ đắc nhẫn bất hoàn nghiệp Vô học làm chướng.

Giải thích: Từ đảnh vi sắp được Nhẫn vị cảm với nghiệp trong đường ác đều là chướng ngại. Vì nhẫn vượt hơn dị thục địa (quả địa ngục).

Như người sắp rời nước mình thì tất cả chủ nợ đều rất chướng ngại. Nếu có người lúc sắp đắc quả Bất hoàn thì hệ nghiệp của cõi Dục đều rất chướng ngại. Chỉ trừ tùy thuận thọ nghiệp hiện pháp (vì quả bất hoàn thọ dục hiện nghiệp cho nên trừ ra).

Nếu có người sắp đắc quả Vô học, thì nghiệp cõi Sắc, cõi Vô Sắc đều rất chướng ngại. Cũng trừ thuận hiện, hai ví dụ như trước.

12. Nói về tướng Bồ-tát:

Dưới đây là thứ sáu của toàn văn nói về tướng Bồ-tát, trong đó có bốn.

a. Nói về địa vị trụ định.

b. Nói về tu tướng nghiệp.

c. Nói về cúng dường Phật.

d. Sáu độ tròn đầy.

- Nói về địa vị trụ định.

Luận chép: Như trên đã nói Bồ-tát trụ định từ địa vị nào mà được gọi là trụ định. Luận lại nói tại sao gọi là Định?

Tụng chép:

Từ tu nghiệp tướng tốt Bồ-tát được gọi định

Sinh đường lành giàu sang Đủ nam niệm bền chắc.

Giải thích: Từ tu nghiệp tướng tốt: là ngoài ba vô số kiếp, trong trăm đại kiếp tu ba mươi hai nghiệp quả tướng tốt nên được gọi là Trụ định. Trụ định này có sáu nghĩa được gọi là Định.

1. Thiên thú định: thường sinh lên tầng trời người không có đường ác.

2. Sinh quý gia định: thường sinh vào nhà bà-la-môn hoặc sát đế lợi, trưởng giả giàu có. Nhà đại bà-la-môn Hán dịch là hào tộc.

3. Đủ căn định: ở trong nhà giàu thường có đầy đủ căn cao quý không có thuyết giảm.

4. Nam định: Thường thọ thân nam, không làm người nữ.

5. Niệm định: thường nhớ việc đời trước.

6. Kiến cố định: việc thiện đã làm thường không lui sụt. Vì lợi lạc cho các hữu tình người khác đến gây trở ngại đều có thể kham chịu, tâm không chán nản.

Như thế gian tương truyền có vô giá đà-bà: Hán dịch là vô-giá-nô không dùng tiền mua, gọi là vô-giá-nô. Nên biết lời này nói Bồ-tát kia do tu tập vô duyên lâu ngày (không có duyên cũng khởi nên gọi là vô duyên) đại bi, nhậm vận hằng thời, hệ thuộc kẻ khác, xem khắp chúng sinh đều nhiếp đồng rồi, hoặc thường quán rồi, như nô bộc kia, nghĩa là đối với tất cả việc khó cầu đều có khả năng kham nhẫn, những việc mệt nhọc đều có thể gánh vác.

13. Nói về tu tướng nghiệp:

Dưới đây là thứ hai nói về tu tướng nghiệp:

Luận chép: Tu nghiệp tướng tốt, tướng ấy thế nào? Tụng chép:

Nam Thiệm-bộ đối Phật Phật tư tư sở thành

Hơn trăm kiếp mới tu

Đều trăm kiếp nghiêm sức.

Giải thích: Thiệm-bộ người nam đối với Phật: tu nghiệp tướng tốt chỉ có người ở châu Thiệm-bộ, vì tuệ giác lanh lợi, vì thân người nam hơn người nữ nên nói đối với Phật: chỉ hiện đời đối Phật.

Phật tư tư sở thành: nghiệp tướng tốt này quán Phật hơn cả tư

thuộc về tư thành tựu.

Hơn trăm kiếp mới tu: ngoài ra ba vô số kiếp, còn trăm đại kiếp, tu tướng tốt, trong nhân của Chư Phật pháp phải như thế, chỉ trừ Phật Thích-ca, tinh tấn mạnh mẽ có thể vượt chín kiếp tu tướng tốt.

- Đều trăm kiếp nghiêm sức:

Ba mươi hai tướng nghiệp đều có trăm phước trang nghiêm, trăm thiện tư gọi là trăm phước. Nếu khi tu tướng lòng bàn chân bằng phẳng thì trước khởi năm mươi tư tu sửa thân này cho thanh tịnh, kế khởi một tư, chánh dẫn dắt tư kia, sau đó khởi năm mươi tư làm cho tròn đầy.

Ví như người nông phu trước cày ruộng cho xốp đất sau mới gieo giống, rồi dẫn nước bón phân cho tốt tươi. Tu tướng lòng bàn chân đã như thế, các tướng khác cũng vậy.

Năm mươi tư: mười thiện đạo, mỗi thiện đạo đều có năm tư trước là nghiệp không sát sinh.

Có năm tư là:

1. Tư lìa sát sinh.

2. Tư khuyến đạo.

3. Tư tán mỹ.

4. Tư tùy hỷ.

5. Tư hồi hướng.

Cho đến chánh kiến, nên biết cũng vậy, đó gọi là năm mươi tư. Hỏi: Vì sao gọi là lượng của một phước?

Đáp: có thuyết nói: Chỉ trừ gần Phật, Bồ-tát, còn tất cả hữu tình là nghiệp của quả giàu, vui nên gọi lượng của một phước.

Có thuyết nói: cảm được thế giới đại thiên lượng là nghiệp của một phước.

Có thuyết nói: lượng thì không bờ mé chỉ có Phật mới biết. Về cúng dường Phật, trong đó có hai:

1. Nói về số Phật.

2. Nói về gặp Phật.

14. Nói về số Phật: Về số Phật:

Luận chép: Nay Đại sư ta, thuở xưa là Bồ-tát trong ba vô số kiếp cúng dường bao nhiêu Đức Phật ư?

Tụng chép:

Trong ba vô số kiếp

Đều cúng dường bảy muôn Lại thứ lớp cúng dường Năm sáu bảy ngàn Phật.

Giải thích: Vô số kiếp đầu cúng dường bảy muôn năm ngàn Đức Phật. Vô số kiếp thứ hai cúng dường bày muôn sáu ngàn Đức Phật vô số kiếp thứ ba cúng dường bảy muôn bảy ngàn Đức Phật.

15. Nói về điều gặp Phật:

- Dưới đây là thứ hai, nói về điều gặp Phật:

Luận chép: ba vô số kiếp, mỗi kiếp khi đầy đủ và lúc mới phát tâm, gặp được đức Phật nào?

Tụng chép:

Trọn ba vô số kiếp

Nghịch thứ gặp Thắng Quán Phật Nhiên Đăng, Bảo Kế Trước Thích-ca Mâu-ni.

Giải thích: nghịch thứ: từ sau đến trước: là trọn vô số kiếp thứ ba gặp Phật Thắng Quán, trọn kiếp thứ hai gặp Phật Nhiên Đăng. Trọn kiếp thứ nhất gặp Phật Bảo Kế. Ban đầu phát tâm gặp Thích-ca Mâu-ni phát thệ nguyện rộng lớn rằng rằng: Nguyện con sẽ thành Phật giống như Thế tôn ngày nay, Phật Thế tôn ấy cuối kiếp ra đời chánh pháp trụ một ngàn năm. Cho nên nay Như lai mỗi việc đều đồng với Phật kia.

16. Nói về sáu độ tròn đầy:

Dưới đây là thứ tư nói về sáu độ tròn đầy:

Luận chép: Thích-ca Mâu-ni ở giai vị nào, Ba-la-mật-đa gì tu tập tròn đầy?

Tụng chép:

Chỉ do bi khắp thí

Bị chiết phục không giận Khen ngợi Phật Để-sa

Kế vô thượng bồ-đề

Sáu Ba-la-mật-đa Đối bốn vị như thế Một hai lại một hai Thứ tự tu tròn đầy.

Giải thích: Chỉ do bi khắp thí: là nói sự bố thí. Nếu Bồ-tát bố thí thì tất cả cho đến mắt tủy không có tâm tham tiếc, chỉ do tâm bi không cầu sinh lên tầng trời, cõi người, đồng bố thí Ba-la-mật này tu tập tròn đầy.

Bị chiết phục không giận: là nói về trì giới và nhẫn nhục. Nếu Bồ-tát bị chặt các tay chân của thân mà tâm không. Chút tức giận thì đồng với hạnh tu này. Trì giới và nhẫn nhục tròn đầy, bị chặt tay chân

của thân mà không trả thù, và tịnh giới tròn đầy, tâm không giận dữu vì. Nhẫn nhục tròn đầy.

Khen ngợi Phật Để-sa: (Hán dịch là Tròn đầy).

Đây là nói về tinh tấn. Bấy giờ Bồ-tát tinh tấn mạnh mẽ, trong lúc đi đường gặp Đức Phật Để-sa ngồi trong điện báu nhập định hỏa giới, oai quang rực rỡ, kỳ lạ hơn bình thường, bèn chuyên tâm chí thành, đứng nhón một chân, suốt bảy ngày đêm, không thay đổi tư thế, tâm tịnh dùng bài kệ hay khen Phật rằng:

Trời đất cõi này, thất đa văn

Thệ cung thiên xứ mươi phương vô Trượng phu, ngưu vương đại Sa-môn Trùm khắp núi rừng không ai bằng.

Giải thích: Trời đất: Trên cõi trời dưới thế gian. Cõi này: là cõi tam thiên này. Cung Tỳ-Sa-môn, Hán dịch là Đa Văn Thất, vì kính tin nên nổi tiếng khắp mười phương.

Thệ cung: là cung Đại Phạm Thiên vương, ngoại đạo chấp Đại phạm vương kia là thường. Phật bác bỏ điều ấy nên gọi là Thệ cung.

Thiện xứ: các thiện xứ khác, không phải chỉ là Thệ cung, không giống thế giới Phật mười phương, cũng không giống Phật. Tìm đất, tìm núi, tìm rừng khắp nơi không có ai bằng Phật. Khen ngợi như vậy rồi bèn vượt qua chín kiếp đồng với tinh tấn Ba-la-mật, tu tập tròn đầy.

Kế vô thượng bồ đề: là nói về thiền định và trí tuệ. Định Kim cương dụ, gần thành Phật gọi là kế vô thượng, đồng với định, tuệ Ba-la- mật-đa tu tập tròn đầy.

Đối với bốn giai đoạn như thế: thứ nhất giai đoạn bố thí, thứ hai giai đoạn vô phẫn, thứ ba giai đoạn tinh tấn, thứ tư giai đoạn kế vô thượng.

Một hai lại một hai: một là trước giai đoạn bố thí là một Ba-la- mật. Hai là giai vị vô phẫn là hai Ba-la-mật.

Lại một: ở giai đoạn tinh tấn là một Ba-la-mật.

Lại hai: là giai đoạn kế vô thượng là hai Ba-la-mật-đa.

17. Nói về tu bố thí trì giới:

Dưới đây là thứ bảy của đại văn nói về tu bố thí, trì giới, trongđó có hai:

a. Nói sơ lược về tu bố thí, trì giới.

b. Nói rộng về tu bố thí, trì giới. Lược về tu bố thí trì giới:

Luận chép: Khế kinh nói: có ba việc phước nghiệp.

1. Việc phước nghiệp loại bố thí.

2. Việc phước nghiệp loại trì giới.

3. Việc phước nghiệp loại tu.

18. Vì sao gọi là việc phước nghiệp:

Ở đây vì sao gọi là việc phước nghiệp. Bài tụng chép:

Ba thứ thí, giới, tu

Đều theo sự thích ứng

Được gọi việc phước nghiệp Khác nhau như nghiệp đạo.

Giải thích: Ba thứ thí, giới, tu: định gọi là tu, loại là tánh loại nghĩa là thí, giới, tu đều có tánh loại khác nhau.

Đều theo sự thích ứng: được gọi là việc phước nghiệp. Nghịa là thí, giới tu đều gọi là Phước. Trong đó hoặc có việc phước nghiệp này hoặc là nghiệp không phải sự, hoặc là sự không phải nghiệp, nên gọi là tùy theo sự thích ứng.

Trong loại thí có thân nghiệp và ngữ nghiệp gọi là việc phước nghiệp. Vì thiện nên gọi là phước, hành động thì gọi là nghiệp, vì có tư (ý chí) gởi gắm vào nên gọi là Sự.

Sự: là nghĩa sở y. Thân và ngữ kia có thể phát khởi tâm sở tư . Chỉ gọi là phước nghiệp, thiện nên gọi là phước, hành động gọi là nghiệp tâm sở tư không tự gửi gắm cho nên không gọi là sự.

Tư là pháp câu hữu, chỉ được gọi là phước, thể của tư không có gây ra nghiệp cho nên không gọi là Nghiệp. Tâm sở tư không có gửi gắm cho nên không gọi là Sự.

Tư chánh gửi gắm: là thân và ngữ nghiệp. Vì giới loại chỉ có tánh của thân nghiệp và ngữ nghiệp cho nên đều được gọi là việc phước nghiệp. Y theo trước nên giải thích.

Từ trong tu loại chỉ gọi là phước sư, vì thiện gọi là phước, từ tương ưng với tâm sở tư , gá vào Từ làm môn mà tạo tác, cho nên Từ gọi là sự, là lý do của nghiệp.

Lúc nào tư cũng có mặt ở lòng Từ và lúc nào cũng có giới, chỉ gọi là phước nghiệp vì thiện nên gọi là phước, hành động gọi là Nghiệp, trừ tư, giới còn lại là pháp câu hữu, chỉ được gọi là phước.

Khác nhau như nghiệp đạo: Như trong nghiệp đạo, bảy dứt trước vừa là nghiệp vừa là đạo, tham sân si là đạo không phải nghiệp. Đạo có cả mười, Nghiệp chỉ có bảy dứt trước, nay phước nghiệp sự thông cục cũng như vậy. Phước là thông, sự nghiệp bất định, những sự khác nhau

này giống như nghiệp đạo.

Có thuyết nói chỉ có tư là phước nghiệp chân thật. Sự của phước nghiệp gọi là thí giới, tu lấy thí giới tu làm môn, vì phước nghiệp chuyển.

19. Nói rộng về thí, giới, tu:

Dưới đây là thứ hai, nói rộng về thí giới tu, trong đó chia làm ba:

1. Nói về Bố thí; 2. Nói về Giới tu; 3. Nói về Pháp thí.

Bố thí: lại có chín:

a. Nói về bố thí.

b. Nói về lợi ích khác nhau của bố thí.

c. Nói về khác nhân của thí.

d. Nói về bố thí trên hết.

đ. Nói về Quả thí vô lượng.

e. Nói về Tướng nặng nhẹ của nghiệp.

h. Nói về tạo tác thêm lớn.

i. Nói về bố thí có nhiều phước.

k. Nói về Quả do nội tâm.

- Bố thí:

Luận chép: Pháp nào gọi là thí, bố thí chiêu cảm quả báo gì? Tụng chép:

Từ xả này gọi thí

Là cúng dường, lợi ích Có thể phát thân ngữ Đây vời phước quả lớn.

Giải thích: Từ xả này gọi là thí: Do tâm vô tham này có thể phát ra thân ngữ, mới có thể xả bỏ tài vật. Vô tham v.v… là thể của bố thí chân thật.

Là cúng dường lợi ích: là cúng dường làm lợi ích hữu tình cho nên thực hành bố thí

Có thể phát thân ngữ: đây là nói về xả bỏ của cải, đó là thân nghiệp, ngữ nghiệp và có thể phát này gọi là xả bỏ của cải.

Nói có thể phát: là tâm vô tham, và một nhóm tâm và tâm sở.

Có bài tụng chép: nếu người dụng tâm tịnh (là tâm vô tham), thực hành bố thí, sát na thiện uẩn này, ở đây có năm uẩn, phát sanh bốn uẩn, thân ngữ phát ra chính là sắc uẩn, đặt tên chung là Thí, y theo văn tụng này nên biết thể bố thí là năm uẩn.

Thí loại phước: giống như kia gọi là thể, ý nói thể của phước này là bố thí. Như cái bình khí loại bằng lá, bình này lấy lá làm thể. Giới tu

loại phước y theo đây để giải thích.

20. Nói về lợi ích khác nhau của bố thí:

Dưới đây là thứ hai, nói về lợi ích khác nhau của bố thí: Luận chép: vì lợi ích gì mà thực hành bố thí?

Tụng chép:

Vì lợi ích mình người Không vì hai hành thí.

Giải thích: Vì lợi mình: Là vì lợi ích cho bản thân mà thực hành bố thí, đó là chưa lìa dục. Hoặc phàm hoặc Thánh và lìa dục tham các loại chúng sinh thực hành thí rất nhiều đây gọi là lợi ích cho mình nên vời dị thục phần nhiều không đối với người thì có lợi ích lợi ích nên không thọ dụng.

Vì lợi ích cho người: vì lợi ích cho người khác mà bố thí bậc Thánh lìa dục bố thí cho hữu tình bản thân mình không có lợi ích nhưng đời sau chịu quả. Người khác có lợi ích, người khác thọ dụng vì lợi ích cả hai: là mình và người vì lợi ích cho mình và người mà bố thí. Nghĩa là chưa lìa dục tham hoặc phàm hoặc Thánh và lìa dục, chúng sinh bố thí cho các hữu tình có ích cho tự thân thì đời sau chịu quả cho bố thí có, đối với người thì có lợi ích cho người thọ dụng.

Không vì hai hành thí: không vì mình và người mà bố thí: là bậc Thánh lìa dục thực hành thí rất nhiều tự mình không chiêu cảm quả, người không thọ dụng, cả hai không có ích. Vì chỉ cung kính báo ân.

21. Nói về quả khác nhau:

Dưới đây là thứ ba nói về quả khác nhân, trong đó có hai:

1. Nói về chủ v.v… khác nhau.

2. Nói về chủ tài sản, ruộng vườn.

- Nói về chủ v.v… khác nhau.

Luận chép: trước đã nói chung bố thí chiêu cảm quả giàu sang lớn, nay kế sẽ nói thí quả khác nhân.

Tụng chép:

Do chủ tài ruộng khác Nên quả thí khác nhau.

Giải thích: Quả bố thí khác nhau do ba thứ nhân là: chủ, tài của, ruộng, vì bố thí khác nhau nên quả bố thí khác nhau.

- Chủ, ruộng, của cải, trong đó có ba:

a. Nói về chủ.

b. Nói về tài của.

c. Nói về ruộng.

Chủ: Luận chép: lại do thí chủ, khác nhau thế nào? Tụng chép:

Chủ khác do tin thảy

Thí hành kính trọng thảy Được tôn trọng yêu khắp Ứng thời khó đoạt quả.

Giải thích: Chủ khác nhau do tin vân vân: là thí chủ khác, do bảy dứt Thánh tài như tín v.v… là công đức khác nhau.

1. Tin sâu; 2. Trì giới; 3. Học rộng; 4. Trí tuệ; 5. Xả thí; 6. Tàm; 7. Quý. Hoặc có đủ bảy dứt hoặc có khi không đủ. Cho nên nói chủ khác. Vì chủ khác nên thí và quả đều có khác nhau.

Thí hành kính trọng vân vân.

Vân vân: là tự tay mình. Ứng thời là không làm tổn hại ba thí, nếu có thí chủ đầy đủ bảy Thánh tài, thực hành bố thí như kính trọng v.v… có thể chiêu cảm bốn quả như tôn trọng v.v… nghĩa là nếu thí chủ thực hành bố thí kính trọng, cảm được sự tôn trọng của người. Hoặc tự tay mình bố thí thì chiêu cảm tài của rộng lớn, ưa thích thọ dụng, nếu ứng thời mà bố thí thì chiêu cảm tài vật ứng thời, cần lúc nào có lúc nấy. Nếu không tổn về thí thì chiêu cảm được tài vật khó đoạt, không bị trộm cắp và lửa v.v... phá hoại.

22. Nói về tài của:

Dưới đây là thứ hai nói về tài của: Luận chép: việc bố thí tài của, khác nhau thế nào?

Tụng chép:

Tài khác do sắc thảy Được sắc đẹp tiếng thơm

Chúng thích, thân mềm mại Có lạc xúc tùy thời.

Giải thích: Tài vật khác nhau do sắc v.v… là bố thí tài vật hoặc thiếu hoặc đủ sắc, hương, vị, xúc. Cho nên gọi là tài khác nhau. Nghĩa là bố thí tài của như sắc đầy đủ nên chiêu cảm được sắc đẹp, vì bố thí hương đầy đủ nên chiêu cảm được tiếng thơm bay khắp muôn phương, bố thí vị đầy đủ chiêu cảm các thứ ưa thích. Bố thí xúc đầy đủ thì chiêu cảm thân mềm mại và có sinh ra lạc thọ xúc bất cứ lúc nào. Như nữ báu quả có giảm vì nhân thiếu.

23. Nói về ruộng khác:

Dưới đây là thứ ba nói về ruộng khác: Luận chép: do bố thí ruộng khác nhau thế nào?

Tụng chép:

Ruộng khác do đường khổ Ân đức có khác nhau.

Giải thích: Đường, khổ, ân đức, bốn đám ruộng khác nhau, gọi là ruộng khác.

Do đường khác nhau, nếu bố thí cho bàng sinh thọ gấp trăm lần khác nhau, bố thí cho người phạm giới thì chịu quả gấp ngàn lần, nên gọi là thú khác nhau.

Do khổ khác nhau: là bảy phước hữu y cứu khổ người nên phước không thể lường.

1. Bố thí cho người đi đường.

2. Bố thí cho khách lữ hành.

3. Bố thí cho người bệnh.

4. Bố thí cho người chăm sóc bệnh.

5. Bố thí cho người giữ vườn rừng của chùa.

6. Bố thí thức ăn thường ngày.

Các tin sĩ ở Tây vực, nơi chỗ xa xôi, sợ người lữ hành đói khát, nên xây dựng lữ xá sắp đặt của cải, chứa nhiều thức ăn uống bố thí chung tất cả. Hoặc có người chỉ cúng dường người xuất gia, vì thường bố thí cúng dường thức ăn nên gọi là thí thường thực.

7. Bố thí bất cứ lúc nào:

Ngay lúc gió lạnh nóng thì bố thí cho họ bất cứ lúc nào

Do ân khác: Như cung cấp cho cha mẹ v.v… được gấp muôn ức lần.

Do đức khác nhau: cúng dường người trì giới được quả gấp ức lần, cho đến cúng dường Phật thì được vô lượng quả.

24. Nói phước bố thí trên hết:

Dưới đây là thứ tư nói phước bố thí trên hết:

Luận chép: Trong các bố thí thì bố thí nào trên hết nhất? Tụng chép:

Bồ-tát thoát đối thoát, Thí thứ tám trên hết.

Giải thích: trên hết có ba:

1. Người giải thoát: cúng dường người giải thoát phước ấy rất lớn .

2. Nếu Bồ-tát thực hành tuệ thí là nhân làm lợi lạc khắp hữu tình cũng là trên hết.

3. Trong tám thứ thí, thí thứ tám là trên hết.

a. Tùy chí thí: hễ việc đến mới bố thí.

b. Bố úy thí: thấy tài của sắp hoại, bố thí an ổn làm cho không mất.

c. Báo ân thí.

d. Cầu báo thí.

đ. Tập tiên thí: học theo cha ông mà thực hành tuệ thí.

e. Hy thiên thí: là muốn sinh lên tầng trời mà bố thí.

g. Yếu danh thí.

h. Làm trong nghiêm tâm, là trừ tham lam bỏn sẻn để được định, được an vui, Niết-bàn mà thực hành bố thí, gọi là trang nghiêm tâm.

25. Nói về quả bố thí vô lượng:

Dưới đây là thứ năm nói về quả bố thí vô lượng.

Luận chép: Như Khế kinh nói: cúng dường vị Dư lưu hướng được quả vô lượng, cúng dường cho vị Dự lưu thì lượng quả báo càng tăng. Cho đến nói rộng có người cúng dường người chưa chứng quả Thánh cũng được quả báo vô lượng ư?

Tụng chép:

Cha mẹ, bệnh, Pháp sư Bồ-tát thân sau cùng

Dù người chưa chứng Thánh Quả thì cũng vô lượng.

Giải thích: 1. Cha; 2. Mẹ; 3. Người bệnh; 4. Pháp sư; 5. Thân Bồ-tát sau cùng là thân sinh trong cung, vua, trụ ở hậu hữu sau cùng, năm thứ như thế dù là chúng sinh, nếu bố thí cũng chiêu cảm vô lượng phước.

26. Nói về tướng nặng nhẹ của nghiệp:

Dưới đây là thứ sáu nói về tướng nặng nhẹ của nghiệp:

Luận chép: muốn biết các tướng nặng nhẹ của nghiệp thì nên biết nặng nhẹ, lược do sáu nhân, (là nêu tông) sáu nhân ấy là gì? (là hỏi).

Tụng rằng:

Hậu khởi do căn bản Gia hạnh tư ý lạc

Do vì trên dưới này

Nghiệp thành phẩm thượng hạ.

Giải thích: Ở đây có sáu nhân: Hậu khởi là nhân thứ nhất, nghĩa là gây tội rồi, lại theo tội ấy làm nữa.

Ruộng là nhân thứ hai: Bốn ruộng trên làm việc tổn ích. Căn bản: là nhân thứ ba, là nghiệp đạo căn bản.

Gia hạnh: là nhân thứ tư, là căn bản dẫn dắt nên gọi là gia hạnh.

Tư: là nhân thứ năm, là nhân của tư kia là nghiệp đạo rốt ráo. Ý lạc: là nhân thứ sáu, tất cả ý thú, ta sẽ làm những việc như thế trước từ ý lạc dẫn khởi gia hạnh, kế từ gia hạnh phát sinh tư, từ tư sinh ra nghiệp đạo căn bản . Nghiệp đạo căn bản này là do ruộng mà phát sinh, sau đó mới có hậu khởi mà hiện hành. Nay y theo nghĩa, từ sau đến trước.

Vì do trên dưới này

Nghiệp thành phẩm thượng hạ.

Do đây sáu nhân trước đều có phẩm hạ nên nghiệp thành phẩm thượng hạ. Hoặc có các nghiệp trong sáu nhân trước chỉ do hậu khởi mà thành phẩm trọng, chắc chắn đối với hậu khởi mà lập quả dị thục. Hoặc có các nghiệp do ruộng mà thành trọng, như trong ruộng ân đức gây ra nghiệp thì trọng, đối với người khác gây ra nghiệp thì nhẹ. Hoặc có nghiệp đối với ruộng do năng lực căn bản nên nghiệp thành phẩm trọng, chẳng phải do bốn nhân khác. Như giết cha mẹ thì tội nặng, trộm cắp đồ của cha mẹ thì tội nhẹ, còn lại gia hạnh, tư ý, lạc thì nghiệp thành trọng phẩm. Y theo trước để giải thích. Nếu có sáu nhân đều là thượng phẩm thì nghiệp này rất nặng, trái lại thì nhẹ, còn ở giữa thì nghiệp không nặng không nhẹ.

27. Nói về tạo tác thêm lớn:

Dưới đây là thứ bảy nói về tạo tác thêm lớn: Luận chép: khế kinh nói có hai thứ nghiệp:

1. Nghiệp tạo tác; 2. Nghiệp thêm lớn.

Vì sao nói là Nghiệp mà gọi là thêm lớn? (là hỏi) Do năm thứ nhân, (là đáp) năm thứ ấy là gì? (là hỏi).

Tụng chép:

Do xét nghĩ tròn đầy Vô ác tác đối trị

Vì có bạn dị thục

Nghiệp này gọi thêm lớn.

Giải thích: Đây có năm thứ nhân: Do xét nghĩ là nhân thứ nhất. Chữ do này có cả hai câu dưới. Xét nghĩ là gây ra nghiệp nghiệp gọi là thêm lớn. Noi theo như vậy gọi là tư tác, nhưng gọi là tạo tác. Do tròn đầy là nhân thứ hai, trong mười nghiệp đạo hoặc do một nghiệp liền đọa đường ác, hoặc tạo một nghiệp mà không đọa đường ác. Do hai nghiệp mới đọa, cho đến hoặc chín nghiệp mà không đọa, do mười nghiệp mới đọa đường ác, đồng với đọa đường ác gọi là tròn đầy. Nghiệp tròn đầy này gọi là thêm lớn, khi chưa tròn đầy chỉ gọi là Tạo tác.

Do vô ác làm đối trị: là nhân thứ ba. Làm ác không hối hận gọi là vô ác tác. Làm ác không sám hối gọi là vô đối trị. Đây gọi là thêm lớn. Nếu hối hận và sám hối chỉ gọi là tạo tác.

Do có bạn: là nhân thứ tư. Là gây ra nghiệp bất thiện, lấy bất thiện làm trợ giúp gọi là Thêm lớn. Không có trợ giúp cho bất thiện chỉ gọi là Tạo tác.

Do có dị thục: là nhân thứ năm nghĩa làm nghiệp ác chắc chắn chiêu cảm dị thục gọi là thêm lớn. Không chiêu cảm dị thục, chỉ gọi là tạo tác, thiện trái với đây nên biết.

28. Nói về phước bố thí tháp:

Dưới đây là thứ tám nói về phước bố thí tháp:

Luận chép: Như trước đã nói chưa ly dục v.v… giữ chặt sở hữu của mình, bố thí tháp, bố thí này chỉ có ích cho mình đã không có người thọ thì làm sao thành phước được.

Tụng chép:

Chế-đa xả loại phước Như từ thảy không thọ.

Giải thích: Chế-đa xả loại phước: phước có hai thứ:

- Xả.

- Thọ.

Xả là xả bỏ tài vật thì phước thí liền sanh, thọ là người đối diện thọ dụng vật thí thì phước thí mới hiện khởi.

Bố thí tháp, tuy không thọ phước nhưng có xả loại phước, như từ v.v… vô thọ, nêu ví dụ giải thích thành. Như tu lòng từ v.v… đồng với bi hỷ xả. Khi tu lòng từ v.v… tuy không có người thọ mà xếp vào lợi ích cho người. Vì từ tâm thiện mà sinh ra vô lượng phước, bố thí tháp tuy không thọ dụng nhưng tỏ bày sự cung kính cúng dường, nên phước từ tâm sinh ra.

29. Nói quả do nội tâm:

Dưới đây là thứ chín nói quả do nội tâm:

Luận chép: nếu ở ruộng tốt gieo trồng hạt giống nghiệp thí thì chiêu cảm quả đáng yêu thích. Nếu ở ruộng xấu tuy bố thí thì chiêu cảm quả không đáng ưa thích. Đây là bắt bẻ, bắt bẻ này phi lý vì sao?

Tụng chép:

Ruộng xấu có quả ưa

Vì giống không điên đảo.

Giải thích: Ruộng xấu: là bàng sinh v.v… tuy bố thí ruộng xấu hạt giống bố thí tốt thì hiện tại chiêu cảm quả đáng ưa thích. Vì hạt giống

và quả không điên đảo. Hạt giống là nhân thí, quả là quả thí, hiện thấy trong ruộng hạt giống và quả không điên đảo. Như từ hạt mạt-độ-già thì sinh quả mạt-độ- già, hình dáng như trái táo, vị rất ngon, từ hạt nhâm-bà thì sinh ra quả nhâm-bà, trái rất nhỏ như trái khổ luyện, vì rất đắng.

30. Nói về giới tu:

Dưới đây là thứ hai của toàn văn nói về giới tu: gồm ba ý:

1. Giới; 2. Tu; 3. Quả của giới tu.

Nói về Giới: Luận chép: nay kế là nói về loại phước nghiệp sự của giới

Tụng chép:

Lìa phạm giới và ngăn Gọi giới đều có hai

Chẳng phạm nhân giới hoại Nương trị, diệt, tịnh thảy.

Giải thích: Thân có ba nghiệp, miệng có bốn nghiệp, các sắc bất thiện gọi là tánh tội. Vì tánh tội nên gọi là phạm giới.

Ngăn tội: như ăn phi thời v.v…

Lìa phạm giới và ngăn: đều gọi là giới.

Đều có hai. Giới này đều có biểu và vô biểu. Hai câu dưới nói về bốn đức của giới.

1. Không phạm giới hoại, là lìa phạm giới ở trước.

2. Không gây ra nhân phạm giới hoại: Nhân: là phiền não, như tham v.v…

3. Nương trị: trị là bốn niệm trụ v.v… trị phạm giới ở trước và nhân của phạm giới.

4. nương diệt: Diệt là Niết-bàn, hồi hướng Niết-bàn, chẳng phải cuộc sống thù thắng (sinh lên tầng trời, cõi người).

Tụng chép: Tịnh: là đủ bốn đức trên, giới gọi là thanh tịnh, trái với thanh tịnh gọi là không thanh tịnh.

Vân vân (đẳng): lại có thuyết khác nói giới tịnh do năm nhân:

1. Căn bản tịnh: là lìa căn bản ác.

2. Quyết thuộc tịnh: là lìa phương tiện ác.

3. Phi tầm hại là lìa cái biết ác.

4. Niệm cấu thọ: là niệm thọ Tam bảo.

5. Hồi hướng tịch: là cầu Niết-bàn.

31. Nói về loại phước:

Dưới đây là thứ hai nói về phước của loại tu:

Luận chép: đã nói về loại giới rồi nay nói về loại tu.

Tụng chép:

Đẳng dẫn thiện gọi tu Vì huân tập vào tâm.

Giải thích: Đẳng dẫn: là định lìa trạo cử, hôn trầm, gọi là Đẳng làm phát sinh công đức gọi là Dẫn. Định địa thiện này huân vào tâm để thành loại đức nên gọi là Tu.

32. Nói về quả của tu giới:

Dưới đây là thứ ba, nói về quả của tu giới, gồm có:

a. Quả giới tu; b. Phạm phước lượng.

Về quả giới tu: Luận chép: ở trước nói về phước thí chiêu cảm sự giàu sang, còn hai thứ tu và giới chiêu cảm cái gì?

Tụng rằng:

Tu giới hơn như thế

Cảm giải thoát sinh thiên.

Giải thích: Giới chiêu cảm được sinh lên tầng trời. Y theo sự cao quý thì thật ra bố thí cũng chiêu cảm được sinh lên tầng trời nhưng không bằng giới.

Tu cảm giải thoát; y theo thù thắng thì thật ra trì giới cũng được giải thoát nhưng không bằng tu.

33. Nói về phạm phước lượng:

Dưới đây là thứ hai, nói về phạm phước lượng: Luận chép: Kinh nói bốn hạng người được sinh cõi Phạm Phước.

1. Cúng dường Như lai Đà-đô, Hán dịch là tánh, là thân thể, xây dựng chùa nơi chưa có chùa.

2. Cúng dường Tăng già bốn phương, xây chùa thí vườn, cúng dường bốn thứ cần dùng.

3. Đệ tử Phật phá rồi lại làm cho hòa hợp

4. Đối với hữu tình khắp tu lòng từ v.v… phạm phước như thế, lượng ấy thế nào.

Tụng chép:

Cảm kiếp sinh thiên thảy

Là lượng một phạm phước.

Giải thích: Các sư khuôn phép trước đây là Quỹ Phạm sư của Kinh bộ hoặc Đại Chúng Bộ nói rằng. Cảm một kiếp vui sanh lên tầng trời, là một lượng Phạm phước, bốn mươi trung kiếp gọi là một kiếp, đồng với tuổi thọ một kiếp ở tầng trời Phạm Phụ.

Cho nên có bài kệ chép:

Có người chánh kiến tin,

Tu mười thắng hạnh Liền được phước sinh

Phạm cảm vui cõi trời trong một kiếp.

Mười thắng hạnh: là bốn Phạm phước ở trước thêm sáu thứ:

1. Xả thân mạng mình cứu mẹ.

2. Xả thân mạng mình cứu cha.

3. Xả thân mạng mình cứu Phật.

4. Khuyên người xuất gia.

5. Xuất gia trong chánh pháp.

6. Chưa xoay bánh xe pháp có thể thỉnh xoay bánh xe pháp.

Dẫn ý bài này để làm chứng biết được bốn phạm phước chiêu cảm được sự vui cõi trời trong một kiếp.

Tụng nói vân vân: là đồng với một phước lượng trong nghiệp tướng tốt .

34. Nói về pháp thí:

Dưới đây là thứ ba của toàn văn, nói về Pháp thí: Luận chép: đã nói tài thí rồi còn pháp thí thế nào?

Tụng chép:

Pháp thí là như thật

Vô nhiễm nói kinh thảy.

Giải thích: Nói pháp không điên đảo gọi là như thật, không cầu danh lợi, ấy là tâm vô nhiễm. Nếu như thật dùng tâm vô nhiễm trình bày khế kinh để hiểu chân chánh thì gọi là pháp thí.

35. Nói về thuận ba phần thiện:

Dưới đây là thứ tám của toàn văn nói về thuận ba phần thiện:

Luận chép: trước đã giải thích riêng về ba việc phước nghiệp, ở đây giải thích thuận ba phần thiện trong kinh.

Tụng chép:

Thuận phước thuận giải thoát Thuận quyết trạch chia ba Cảm quả ái Niết-bàn

Thánh đạo thiện như thế.

Giải thích: Thiện thuận theo phần phước: là cảm quả thiện đáng ưa của thế gian.

Thuận phần giải thoát: có thể cảm được quả thiện Niết-bàn, công đức đã tạo hồi hướng cầu Niết-bàn. Thiện này đã phát sinh gọi là trong thân có pháp Niết-bàn. Nếu người nghe có sinh tử có tội lỗi, Niết-bàn có công đức thì khắp mình nổi ốc, rơi lệ khóc lóc, nên biết người này đã

gieo trồng phần thiện của thuận giải thoát, như được chỗ có mưa thì cỏ cây nẩy mầm, nên biết trong hang trước có hạt giống.

Thiện phần thuận quyết trạch: là bốn gốc lành: như noãn v.v… đây có thể cảm vời chánh đạo. Thánh đạo vì cảm được quả Thánh nên gọi là thuận.

36. Nói về thư ấn v.v…

Dưới đây là thứ chín, nói về thư ấn v.v…

Luận chép: như thế gian nói có thư, ấn toán, văn số. Tự thể của năm thứ này thế nào?

Tụng chép:

Các như lý sanh khởi

Ba nghiệp đều năng phát

Như kế là thư, ấn

Tự thể Ttoán văn số.

Giải thích: các như lý hiện khởi: chánh khởi gia hạnh của thư v.v…

Ba nghiệp: là thân nghiệp, ngữ nghiệp và ý nghiệp.

Đều có thể phát: là thọ, tưởng, hành và thức uẩn, có công năng phát ra ba nghiệp thân miệng, ý.

Như kế: là ba nghiệp v.v… như kế là thể của, thư, ấn toán văn số.

Nghĩa là thể của thân nghiệp là năm uẩn.

Thư: thơ chính tay mình viết ra.

Ấn: là khắc in, đều là thân nghiệp, thân nghiệp là sắc và có công năng phát khởi thọ uẩn, hưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn.

Cho nên có cả năm uẩn. Năm uẩn này có thể thành thư, ấn nên gọi là thư ấn.

Tự thể của toán văn số: Toán là ngữ toán.

Văn là ngữ tự, cho nên toán và văn dùng ngữ nghiệp có thể phát sinh năm uẩn.

Số là ý tứ: tứ có thể tính số, như số mười v.v… cho nên thường dùng ý nghiệp ở trước thể là phát ra bốn uẩn làm thể.

37. Nói về sự khác nhau giữa các pháp:

Dưới đây là thứ mười, nói về khác của các pháp.

Luận chép: Nay nói lược về tên khác của các pháp. Tụng chép:

Thiện vô lậu là diệu Nhiễm có tội che lấp

Thiện hữu vi nên học

Giải thoát gọi vô thượng.

Giải thích: Thiện vô lậu: là đạo đế và trạch diệt, vì được người hiểu biết khen ngợi nên gọi là Diệu.

Nhiễm là pháp nhiễm đây gọi là có tội, vì bị chê trách nên gọi là hữu phú. Vì che lấp Thánh đạo, cũng gọi là liệt, vì rất thấp hèn. Pháp thiện hữu vi gọi là nên học tập, vì đáng có thể tu tập làm cho thêm lớn.

Hỏi: Vì sao vô vi không gọi là nên học tập.

Đáp: Vì vô vi không biến ngại, không thể tu tập làm cho thêm lớn.

Lại học tập là quả, vì vô vi không có quả nên không thể học tập.

Giải thoát: là Niết-bàn, là thiện, là thường, vượt tất cả pháp gọi là vô thượng.

■