Đại Tập 150 · Bộ Luận Sớ V · Số 1823 (Quyển 1–30)

Luận Câu Xá Tụng Sớ Bổn - Quyển 7

LUẬN CÂU XÁ TỤNG SỚ BỔN

QUYỂN 7

Dưới đây là thứ hai của toàn văn, nói về Bốn duyên, trong đó chia làm hai:

a. Nói về bốn duyên.

b. Giải thích riêng về đẳng Vô gián.

a. Bốn duyên: văn chia làm ba.

1. Nói về thể của bốn duyên.

2. Nói về tác dụng trong duyên.

3. Nói về từ duyên sinh.

4. Nói về Thể của bốn duyên.

Luận chép: đã nói rộng về nhân rồi còn duyên thế nào?

Tụng chép:

Nói có bốn thứ duyên

Tánh nhân duyên năm nhân

Đẳng Vô gián chẳng sau

Tâm, tâm sở đã sinh

Tất cả pháp sở duyên

Tăng thượng tức năng tác.

Nói có bốn thứ duyên: nói: là trong khế kinh nói. Có bốn tánh duyên nghĩa làtánh nhân duyên, tánh duyên đẳng Vô gián, tánh duyên sở duyên, tánh duyên tăng thượng.

Nhân duyên: Nhân tức là duyên, thuộc về trì nghiệp thích.

Đẳng Vô gián: tâm tâm sở trước và tâm tâm sở sau thể đều là một, nên gọi là Đẳng. Như trong tâm vương và tâm sở thể của thọ là một, còn lại tưởng v. v… cũng vậy. Cho nên Luận chép: nghĩa là không ít thọ Vô gián sinh ra nhiều, hoặc từ nghĩa Vô gián sinh ít. Tưởng v. v… cũng vậy. Đối với tự loại đều là nghĩa Đẳng.

Lại giải thích: tâm, tâm sở trước là Đẳng và tâm tâm sở sau là Duyên, không phải là thọ trước sinh thọ sau, tưởng trước sinh tưởngsau là đẳng trong tự loại.

Lại giải thích: tâm và tâm sở sau là đẳng dùng tâm tâm tâm sở trước làm Duyên. Cho nên chữ Đẳng này có cả duyên và quả.

Vô gián: tâm tâm sở trước sinh ra tâm, tâm sở sau, trung gian không có tâm gián cách khác nên gọi là Vô gián. Cho nên Vô gián này có cả duyên và quả. Hoặc Đẳng Vô gián tức là duyên, thuộc về trì nghiệp thích. Hoặc duyên của Đẳng Vô gián là y chủ thích.

Duyên Sở duyên: là duyên của sở duyên năng dẫn dắt phát sinh tâm và tâm sở. Sở duyên tức là duyên, thuộc về trì nghiệp thích.

Duyên tăng thượng: Tăng thượng tức là duyên, là trì nghiệp để giải thích.

Tánh năm nhân của nhân duyên: là nêu ra thể của nhân, trong sáu nhân, trừ nhân năng tác, năm nhân còn lại là tánh nhân duyên. Đẳng Vô gián chẳng phải sau, tâm tâm sở đã sinh.

Không phải sau: là A-la-hán sắc nhập Niết-bàn, tâm tâm sở sau cùng gọi là “sau”.

Tâm tâm sở sau cùng này không phải là duyên đẳng Vô gián. Ngoài tâm sau ra, các tâm tâm sở khác đã sinh đều là duyên đẳng Vô gián

Luận chép: Duyên này sinh ra pháp, đẳng mà Vô gián, y theo nghĩa này mà lập duyên đẳng Vô gián.

(Giải thích: pháp là pháp quả này, pháp quả này đồng với duyên).

Do sắc này v. v… đều không thể lập duyên đẳng Vô gián vì bất đẳng sinh. Nghĩa là sắc cõi Dục, hoặc Vô gián sinh ra hai sắc vô biểu cõi Dục và cõi Sắc.

(Giải thích: nghĩa là người thọ giới, từ lần yết-ma thứ ba thì nhập định cõi Sắc, tức là biệt giải thoát vô biểu ở cõi Dục cùng cới duyên cọng vô biểu sắc của cõi Sắc cùng thời sinh).

Hoặc Vô gián sinh ra hai vô biểu sắc của vô lậu cõi Dục.

(Giải thích: yết-ma lần thứ ba thì nhập vào duyên vô lậu cõi Sắc tức là vô biểu của cõi Sắc và đọa cọng vô biểu cùng thời sinh).

Do các sắc pháp lẫn lộn hiện ra, duyên đẳng Vô gián sinh không lẫn lộn. Cho nên sắc không lập duyên đẳng Vô gián.

Tôn giả Thế Hữu nói như vậy, ở trong một thân, một sắc nuôi lớn nối tiếp không xen hở, sau đó lại có sắc nuôi lớn thứ hai sinh ra không trái nhau, cho nên không lập duyên đẳng Vô gián.

Đại đức lại nói: vì có sắc pháp Vô gián sinh khởi, hoặc ít hoặc nhiều nghĩa là hoặc có khi từ nhiều sinh ra ít, như đốt một đống cỏ lớn

thành tro, hoặc có khi từ nhỏ sinh ra lớn, như hạt giống nhỏ mọc lên cây nặc cù đà, cành lá dần dần sum suê, rủ xuống thành bóng mát. Giải thích: Đại đức là ngài Pháp Cứu. Cây nặc-cù-đà, hạt nhỏ mà mọc cây lớn, bóng mát che được năm trăm cỗ xe.

Tất cả pháp sở duyên: nghĩa là tất cả pháp làm sở duyên cho tâm tâm sở. Tánh của tâm và tâm sở yếu kém chấp vào cảnh giới mới sinh khởi, giống như người yếu gầy không có gậy cây thì không đứng vững được. Cho nên thức nương vào tất cả pháp gọi là Sở duyên. Cảnh sở duyên này có thể tánh riêng, là tâm và tâm sở phát sinh ra duyên gọi là Sở duyên duyên.

Tăng thượng tức là năng tác: là tánh duyên tăng thượng tức là duyên năng tác, vì lấy nhân năng tác làm duyên tăng thượng, thể của duyên này rộng nên gọi là duyên tăng thượng vì tất cả pháp đều là duyên tăng thượng.

Hỏi: đã nói tất cả pháp đều là duyên sở duyên Duyên tăng thượng này vì sao thể nó rộng.

Giải thích: như quán vô ngã cũng quán tất cả pháp, trong một niệm thứ nhất không thấy câu hữu, các pháp câu hữu chưa từng làm sở duyên. Nhưng pháp câu hữu này làm duyên tăng thượng nên thể của tăng thượng rộng.

Giải thích thứ hai: Hoặc sở tác rộng nên gọi là duyên tăng thượng vì tất cả pháp đều trừ tự tánh, làm duyên tăng thượng cho tất cả pháp hữu vi.

Dưới đây là thứ hai, nói về tác dụng của duyên: Ở tác dụng đây nói là nói cái dụng cho quả.

Luận chép: các duyên như thế ở trường hợp nào mà phát khởi tác dụng?

Tụng chép:

Hai nhân đối chánh diệt

Ba nhân đối chánh sinh

Còn hai duyên trái nhau

Mà phát ra tác dụng.

Giải thích: Hai câu đầu nói về nhân duyên. Câu thứ ba nói về hai duyên. Câu thứ tư kiết dụng vì có cả ba câu trước.

Hai nhân đối chánh diệt: nghĩa là hai nhân nhân tương ưng và câu hữu, lúc chánh diệt mà phát khởi tác dụng...

Chánh diệt: là đời hiện tại, vì tướng diệt này ở hiện tại cho nên gọi là lúc chánh diệt.

Ở đây nói tác dụng là tác dụng cho quả. Do hai nhân này làm cho quả câu sinh có tác dụng.

Ba nhân đối chánh sinh: là bà nhân: nhân đồng loại, nhân biến hanh và nhân dị thục, trường hợp đang sinh mà khởi tác dụng.

Chánh sinh: là pháp vị , ở giai vị tướng sinh vì sinh hiện ra nên gọi là lúc đang sinh.

Do ba nhân này mà dẫn khởi pháp quả, đến giai vị tướng sinh thì sinh dụng với quả.

Hai câu trên đây nói về nhân duyên đã xong.

Còn hai duyên trái nhau: là duyên đẳng Vô gián và sở duyên duyên hai duyên này phát khởi cho dụng của quả, trái với các thứ. Duyên đẳng Vô gián ở giai đoạn chánh sinh mà khởi tác dụng, và hai nhân trước ở nơi giai đoạn chánh diệt là trái nhau, vì đẳng Vô gián khi sanh quả pháp thì mở ra con đường để tránh, cùng với xứ ấy, nếu duyên sở duyên ở giai đoạn chánh diệt mới phát khởi tác dụng cùng ba nhân trước đối với giai đoạn chánh sanh là trái nhau, nghĩa là duyên sở duyên ở đoạn năng duyên diệt mới khởi tác dụng.

Do tâm và tâm sở, phải ở hiện tại mới chấp lấy cảnh.

Trong bài tụng không nói về Tăng thượng duyên: là duyên tăng thượng đối với tất cả pháp đều không làm chướng trụ, tùy theo giai đoạn không ngăn ngại. Hoặc lúc chánh sinh, hoặc lúc chánh diệt mà hưng khởi với quả dụng đều không ngăn ngại.

Dưới đây là thứ ba nói về pháp từ duyên sinh, trong đó có hai:

a. Nói về chung về các pháp.

b. Tùy câu hỏi mà giải thích riêng.

a. Nói chung về các pháp:

Luận chép: đã nói các duyên và phát khởi tác dụng rồi, lẽ ra phải nói pháp nào do mấy duyên mà sinh?

Tụng chép:

Tâm, tâm sở do bốn

Hai định chỉ do ba

Còn do hai duyên sinh

Vì phi thiện thứ đẳng.

Giải thích: Ba câu trước nói về pháp duyên sinh, câu thứ tư ngăn ngoại đạo.

Tâm tâm sở do bốn: là tâm, tâm sở do bốn duyên mà sinh khởi. Nhân duyên trong đó là năm tánh nhân.

Duyên đẳng Vô gián: là tâm và tâm sở phải có duyên đẳng Vô

gián của niệm trước dẫn khởi mà phát sinh.

Duyên sở duyên: vì duyên với cảnh mà sạch khởi.

Duyên tăng thượng : Trử tự tánh, tất cả pháp còn lại đều không chướng ngại.

Hai duyên chỉ do ba: là định vô tưởng và định tận diệt do ba duyên sinh khởi, không phải năng duyên trừ duyên sở duyên.

Do nhân duyên: là do hai nhân, hai nhân câu hữu là bốn tướng sinh v. v… của định vô tưởng và định tận diệt. Hai nhân đồng loại: là thiện pháp đồng địa đã sinh ở trước. Tất cả pháp thiện trong định vô tưởng và tầng trời vô tưởng là đồng địa.

Duyên đẳng Vô gián: là nhập định vô tưởng và định tận diệt. Tâm tâm sở pháp ở trước là duyên đẳng Vô gián phát sinh ra hai định ấy.

Tăng thượng duyên: Như trước đã nói: Luận chép: tâm đẳng dẫn sinh của hai định này ngăn ngại tâm đẳng khởi. Cho nên với đẳng tâm chỉ là Đẳng Vô gián, chẳng phải duyên đẳng Vô gián. Giải thích: Tâm đẳng là đẳng chấp tâm sở, còn lại rất dễ hiểu.

Còn do hai duyên sinh: còn (dư): là sắc pháp và bất tưọng ưng. Hai thứ pháp này do hai duyên: Nhân duyên và tăng thượng mà sinh khởi, không phải là năng duyên cho nên trừ duyên sở duyên sinh ra không phải tâm đẳng dẫn sinh, không phải duyên đẳng Vô gián.

Vì chẳng phải thiên thứ v.v… là phá ngoại đạo, ở đây có hai ý: 1.

Chánh phi; 2. Lập lý.

Chánh phi: là phi thiên v.v…

Lập lý: Là thứ đẳng.

Như ngoại đạo bôi tro vào mình, chấp trời Đại tự tại sinh ra thế gian, ngoại đạo Thắng Luận chấp ngã sinh ra thế gian, ngoại đạo Số Luận chấp thắng tánh nghĩa là ba thứ Tát-đỏa v.v… sinh ra tất cả pháp. Trong Phật pháp của ta, chỉ có nhân duyên sinh ra tất cả pháp, cho nên nói phi thiên. Đẳng đẳng chấp ngã thắng tánh v.v… kế là đẳng, kế là nói thứ lớp.

Đẳng đẳng chấp không có nghĩa lợi và trái với các thế gian, lập ba thứ lý này để ngoại đạo. về ý theo thứ lớp. Luận chép: Nghĩa là các thế gian, như Tự tại v.v… nếu một nhân sanh khởi thì lẽ ra tất cả đồng thời sanh, chẳng phải thứ lớp khởi, hiện thấy các pháp thứ lớp sanh, cho nên biết chắc chắn chẳng phải một nhân sanh khởi. về vô nghĩa lợi, luận chép: Lại Tự tại v.v… làm công đức lớn là sanh ra các thế gian được nghĩa lợi gì? Lại Tự tại như thế nên phát tâm tự vui mừng, than ôi! Đâu nên tự tại như vậy làm gì? Y theo bài tụng kia rằng: Thành thật khéo

nói, do hiểm lợi năng thiêu, đáng sợ thường bức hại, thích ăn máu thịt tủy, nên gọi Lỗ-đạt-đa.

Giải thích: Ngoại đạo bôi tro nói trời Tự tại có ba thân, pháp thân cùng khắp pháp giới, báo thân ở tầng trời Tự tại, ba mắt tám tay, là Ma- hê-thủ-la, hóa thân thì tùy hình trong sáu đường. Bài tụng này nói về hóa thân. Có ba A-tu-la cầm ba cõi nước bay đi trong hư không, đi qua tầng trời Tự tại, trời Tự tại nhìn thấy, liền dùng tên lửa bắn, cùng lúc đều tan hết, đây chính là tên lửa hiểm lợi, đốt cháy cả ba cõi nước. Vì rồng xuyên qua đầu lâu của người rồi quấn trên cổ, giết voi lấy da, bôi máu khắp mình. Đây là việc đáng sợ, thường bức hại hữu tình, thích ăn máu thịt, xương tủy, đó là nói về sở thực. Lỗ-đạt-đa, Hán dịch là Bạo ác. Trời tự tại có một ngàn tên, đây là một trong ngàn tên đó. Thứ ba là trái với thế gian. Luận chép: lại nếu tin nhân tất cả thế gian chỉ có trời Tự tại, một nhân sanh khởi thì đó chẳng phải bác bỏ hiện thấy thế gian còn lại các việc như nhân công, nhân duyên, ngã thắng tánh v.v... Như trời Tự Tại đáng lẽ phải bài trừ, vì không có một pháp nào do một nhân mà sinh ra.

Dưới đây là thứ hai, tùy theo câu hỏi mà giải thích riêng:

Luận chép: trước đã nói pháp còn lại do hai duyên sinh, trong đó lẫn nhau. thế nào là đại chủng sở tạo, tự tha đối nhau, làm nhân duyên lẫn nhau.

Tụng chép:

Đại là hai nhân đại

Là năm thứ sở tạo

Tạo là ba thứ tạo,

Đại chỉ có một nhân.

Giải thích: Đại là hai nhân của Đại:

Đại chủng đối với đại chủng, chỉ là hai nhân câu hữu và đồng loại, không phải tâm sở, nên không có nhân tương ưng, vì đồng tánh vô ký nên không có nhân dị thục, vì không phải là nhiễm nên không có nhân biến hành.

Là năm thứ sở tạo: chữ Đại của câu đầu nói liền đến đây, lẽ ra nói đạo làm năm thứ sở tạo, nghĩa là bốn đại chủng nương vào sắc được tạo ra năng làm năm nhân.

1. Sánh. 2. Y. 3. Lập. 4. Trì. 5. Dưỡng.

Năm nhân này đối với sáu nhân ở trước thuộc về nhân Năng tác. Bốn đại chủng này sinh ra sắc sở tạo gọi là nhân sinh. Tạo sắc đã sinh rồi thì theo đại chủng như nương vào thầy v. v… nói là nhân y. đại chủng

giữ gìn sắc sở tạo như vách tường giữ bức tranh nên nói là nhân lập. Vì làm cho sắc sở tạo nối tiếp không xen hở, nên gọi là nhân trì. Nhân thêm lớn gọi là nhân dưỡng. Như vậy đã trình bày rõ về đại và sở tạo là tánh nhân của khởi, trì, nhậm, trưởng vì sinh khởi nên gọi là nhân sinh, vì nương tựa nên gọi là nhân y, vì giữ gìn nên gọi là nhân lập, vì bậc trì nên gọi là nhân trì, vì bảo dưỡng nên gọi là nhân dưỡng tạo thành ba thứ đạo: là sở tạo nương vào sở tạo chỉ là ba nhân đó là nhân câu hữu đồng loại và dị thục.

- Nhân câu hữu: là tùy tâm chuyển, bảy chi vô biểu của thân nghiệp và ngữ nghiệp xoay vần làm nhân.

- Nhân đồng loại: tất cả sinh trước ở nơi đồng loại sau đều có thể làm nhân.

- Nhân dị thục: là thân nghiệp và ngữ nghiệp có công năng chiêu vời nhãn v.v… đây là nhân quả đều là sở tạo.

Vì đại chỉ có một nhân: chữ tạo ở câu trước nối liền đến câu này đáng lẽ nói tạo là Đại, chỉ có một nhân. Nghĩa là sắc sở tạo nương vào bốn đại chủng chỉ là một nhân đó là nhân dị thục. Do thân nghiệp và ngữ nghiệp nên chiêu cảm quả đại chủng của dị thục.

Dưới đây là thứ hai của toàn văn nói riêng về đẳng Vô gián, trong đó có hai:

a. Nói về các tâm sinh nhau.

b. Nói về đắc tâm nhiều ít

a. Nói về các tâm sinh nhau, trong đó có hai:

1. Nói về mười hai tâm.

2. Nói về hai mươi tâm.

Trong mười hai tâm: 1. Nêu mười hai tâm. 2. Nói về sinh nhau.

Trong nêu mười hai tâm: luận trước hỏi rằng: trước đã nói chung các tâm và tâm sở trước có thể làm duyên đẳng Vô gián sau, chưa quyết định nói tâm nào là Vô gián, có mấy tâm sinh, lại từ mấy tâm, có tâm nào khởi. Nay chắc chắn sẽ nói là kiết thúc câu hỏi trước. Nghĩa là lược nói có mười hai tâm.

Thế nào là mười hai tâm (là hỏi).

Tụng chép:

Cõi Dục có bốn tâm

Thiện ác, phú vô ký

Sắc, Vô Sắc trừ ác

Vô lậu có hai tâm.

Giải thích: Lại ở cõi Dục có bốn thứ tâm đó là thiện bất thiện, hữu

phú vô ký và vô phú vô ký, cõi Sắc và cõi Vô Sắc đều có ba tâm, là thiện, hữu phú vô ký, và vô phú vô ký còn lại như trên đã nói. Mười loại như thế nói tâm hữu lậu hoặc tâm vô lậu chỉ có hai thứ đó là hữu lậu và Vô học hợp thành mười hai tâm.

Dưới đây là thứ hai, nói về sinh nhau: luận nói mười hai tâm nảy sinh ra lẫn nhau.

Tụng chép:

Cõi Dục thiện sinh chín

Đây lại từ tám sinh

Nhiễm từ mười sinh bốn

Còn từ năm sinh bảy

Sắc thiện sinh mười

Đây lại từ chín sinh

Hữu phú từ tám sinh

Đây lại sinh từ sáu.

Vô phú từ ba sinh,

Đây lại năng sinh sáu,

Thiện Vô Sắc sinh chín,

Đây lại từ sáu sinh.

Hữu phú sinh từ bảy

Vô phú như sắc nói

Học từ bốn sinh năm

Còn từ năm sinh bốn.

Giải thích: Thiện cõi Dục sinh chín: là từ tâm thiện của cõi Dục liên tiếp sinh ra chín tâm, là bốn tâm của cõi Dục, hai tâm cõi Sắc.

Một tâm cõi Vô Sắc, hai tâm vô lậu, nên thành chín tâm.

Hai tâm cõi Sắc: là thiện và nhiễm ô, từ tâm sắc nhập vào định cõi Sắc thì sinh ra tâm thiện. Lại từ tâm thiện cỏi cõi Dục chết, sinh lên cõi Sắc rồi sinh ra tâm nhiễm. Vì trong tâm nối tiếp sinh ắt có nhiễm ô. Cho nên Luận chép: lúc nhập định và trường hợp nối tiếp sinh như thứ tự của nó thì sinh tâm nhiễm thiện.

Một tâm cõi Vô Sắc: Từ trong tâm thiện ở cõi Dục chết đi sinh vào cõi Sắc thì sinh ra tâm nhiễm. Vì trong tâm nối tiếp sinh ắt có nhiễm ô.

Dục giới không sinh tâm thiện Vô Sắc: vì rất xa. Cõi Vô Sắc đối với cõi Dục có bốn điều xa nên xa.

1. Sở y xa; 2. hành tướng xa; 3. sở duyên xa. Đối trị xa.

Sở y xa: là tâm cõi Vô Sắc không làm chổ y theo cho tâm cõi

Dục.

Hành tướng xa: Tâm cõi Vô Sắc chỉ ở thiền thứ tư tạo hành tướng chướng ngại khổ thô, ắt không duyên với dục tạo các hành tướng khổ thô.

Sở duyên xa: vì không duyên với dục.

Đối trị xa: vì chưa xa lìa tham ở cõi Dục chắc chắn không khởi định của cõi Sắc. Có thể tạo các giới ác, chán hoại và đoạn hai đối trị.

Hai tâm vô lậu: từ tâm thiện gia hạnh cỏi cõi Dục nhập vào quán Hữu học và Vô học.

Đây lại từ tám sinh: tâm thiện gia hạnh cỏi cõi Dục này lại từ tám tâm mà sinh khởi là bốn tâm ở tự giới, hai tâm ở cõi Sắc và hai tâm, vô lậu hợp thành tám tâm.

Hai tâm cõi Sắc: Một tâm thiện cõi Sắc sanh thiện cõi Dục. Đó là từ định xuất khởi tâm thiện cõi Dục.

2. Tâm nhiễm cõi Sắc sinh thiện cõi Dục. Nghĩa là người nhập định nguyện rằng: Ta thà khởi tâm thiện ở địa dưới chứ không khởi tâm nhiễm ở địa trên. Vì nguyện này mà khi định nhiễm ô bức não thì từ định nhiễm ô sinh ra thiện hạ dưới làm ngăn ngại lui sụt bởi vậy sắc nhiễm sinh ra thiện cõi Dục.

Hai tâm vô lậu: từ bậc Hữu học và Vô học quán ra vào tâm thiện cõi Dục.

Nhiễm từ mười sinh bốn nhiễm có hai thứ: bất thiện và hữu phú. Hai tâm nhiễm này từ mười tâm sinh ra, có thể sinh ra bốn tâm.

Từ mười sinh ra: Trong mười hai tâm trừ Học và Vô học. Đó là bốn tâm cõi Dục, ba tâm cõi Sắc và ba tâm Vô Sắc. Trong mười tâm này đều chấp nhận khi chết sinh nhiễm cõi Dục.

Cho nên Luận chép: Ở giai dứt dứt tâm nối tiếp, thì các tâm của ba cõi đều có thể sinh tâm nhiễm cõi Dục không xen hở. Cho nên có thể sinh bốn tâm, là bốn tâm cõi Dục, còn lại không có lý sinh, nghĩa là tâm nhiễm cõi Dục không sinh định cõi trên và sinh về cõi kia cho nên không có cái lý về giới cõi.

Còn từ năm sinh bảy: Còn lại: là vô phú vô ký cõi Dục. Tâm vô ký này, ngoài tâm thiện v.v… ra gọi là còn lại.

Từ năm tâm sinh ra, có thể sinh ra bảy tâm.

Từ năm tâm sinh: là bốn tâm cõi Dục và hiện cõi Sắc. Đó là cõi Dục thông quả vô ký, vì từ thiện định cõi Sắc mà sinh ra.

Có thể sinh bảy tâm: Là bốn tâm cõi Dục và một tâm cõi Vô Sắc cộng lại thành bảy tâm.

Hai tâm cõi Sắc:

1. Một Sinh thiện kia, nghĩa là thông quả vô ký, trở lại sinh định kia vì tâm thông quả chỉ xuất nhập với tâm định.

2. Sinh nhiễm kia: Trong tâm vô ký, dị thục, oai nghi, khi chết sinh tâm nhiễm đó là trường hợp nối tiếp sinh.

Một tâm cõi Vô Sắc: tâm vô ký cõi Dục chết đi, căn cứ vào giai đoạn nối tiếp thì sinh tâm nhiễm Vô Sắc.

Sắc thiện sinh mười một:

Sắc thiện: là tâm thiện cõi Sắc nối tiếp sinh ra mười một tâm, trong mười hai tâm chỉ trừ tâm vô phú vô ký của Vô Sắc. Vì cõi Vô Sắc chỉ có tâm dị thục sinh vô ký. Phàm tâm dị thục không chấp nhận dị địa khởi, cho nên không sinh khởi.

Có thể sinh tâm nhiễm cõi Vô Sắc là y theo sự chết để nói.

Đây lại từ chín sinh: Tâm thiện cõi Vô Sắc này lại từ chín tâm mà sinh khởi, nghĩa là trong mười hai tâm chỉ trừ tâm nhiễm ô cõi Dục và trừ vô phú vô ký ở Vô Sắc.

Cho nên rất dễ hiểu.

Hữu phú từ tám sinh: là tâm hữu phú cõi Sắc từ tám tâm mà sinh khởi. Trong mười hai tâm trừ nhiễm cõi Dục và Hữu học, Vô học.

Đây lại sinh từ sáu: là tâm hữu phú cõi Sắc, lại có thể sinh ra sáu tâm. Nghĩa là ba tâm cõi Dục gọi là thịên, bất thiện, hữu phú vô ký cõi Dục

Sinh dục thiện: Từ định nhiễm ô sinh ra thiện cõi dục.

Sinh bất thiện hữu phú cõi Dục: từ tâm nhiễm cõi Sắc, chết trong giai đoạn nối tiếp thì sinh hai nhiễm ô cõi Dục.

Vô phú từ ba sinh: là ba tâm cõi Dục, còn lại không có lý sinh.

Đây lại hay sinh sáu: tâm vô phú cõi Sắc này lại có thể sinh ra sáu tâm. Đó là ba tâm cõi Dục, hai nhiễm ô cõi Dục, một nhiễm ô cõi Vô Sắc. Y theo giai đoạn nối tiếp sinh suy nghĩ rất dễ hiểu.

Thiện Vô Sắc sinh chín: tâm thiện Vô Sắc sinh ra chín tâm.

Chín tâm: Trong mười hai tâm trừ hai tâm thiện và vô ký cõi Dục, trừ một vô ký cõi Sắc.

Đây lại từ sáu sinh: ba tâm cõi Dục và thiện cõi Sắc cùng Học, Vô học

Hữu phú sinh từ bảy: hữu phú Vô Sắc có thể sinh ra bảy tâm, cũng từ bảy tâm này mà phát sinh ra.

Bảy tâm: ba tâm cõi Dục và hai tâm cõi Sắc sinh ra tâm thiện nhiễm cùng với bất thiện hữu phú ở cõi Dục. Cũng từ bảy tâm này mà

phát sinh ra nối tiếp. Đó là trừ nhiễm cõi Dục, cõi Sắc và tâm Học, Vô học.

Vô phú như sắc mà nói: hữu phú cõi Vô Sắc như cõi Sắc mà nói.

Từ ba tâm sinh: có thể sinh ra sáu tâm.

Từ ba tâm sinh: Ba tâm cõi Dục.

Có thể sinh sáu tâm: là từ ba tâm cõi Dục và nhiễm cõi Sắc gồm bất thiện hữu phú cõi Sắc.

Hữu học từ bốn sinh năm: là tâm Hữu học từ bốn tâm mà sinh ra, có thể sinh ra năm tâm.

Từ bốn tâm sinh ra: thiên và tâm Hữu học của ba cõi.

Có thể sinh năm tâm: là bốn tâm ở trước thêm Vô học.

Còn từ năm sinh bốn: còn lại: Gọi là tâm Vô học. Tâm Vô học từ năm tâm mà sinh khởi có thể sinh bốn tâm.

Từ năm tâm sinh: thiện của ba cõi và tâm Vô học, Hữu học.

Có thể sinh bốn: năm tâm trước chỉ trừ tâm Hữu học.

Dưới đây là thứ hai nói về hai mươi tâm sinh nhau:

Luận chép: nói mười hai tâm sinh nhau rồi, vì sao chia nó thành hai mươi tâm.

Tụng chép:

Mười hai thành hai mươi

Là tâm thiện ba cõi

Phân gia hạnh sinh đắc

Vô phú Dục chia bốn

Oai nghi lộ dị thục

Công xảo thứ thông quả

Cõi Sắc trừ công xảo

Còn như trước đã nói.

Giải thích: Tâm thiện ba cõi: đều chia làm hai thứ là gia hạnh đắc và sinh đắc khác nhau.

Vô phú cõi Dục chia làm bốn tâm.

1. Dị thục sinh; 2. Oai nghi lộ; 3. Công xảo xứ; 4. Tâm thông quả vô phú cõi Sắc lại chia làm ba thứ, trừ công xảo xứ. Cõi trên đều không tạo tác những việc công xảo.

Cõi Vô Sắc, vô phú chỉ có một nghĩa là dị thục sinh. Cho nên vô phú ở trước hợp thành tám thứ. Như vậy mười hai tâm phân thành hai mươi tâm. Nghĩa là cõi Dục có tám tâm: hai thiện, hai nhiễm và bốn vô ký.

Cõi Sắc có sáu thứ: là tám tâm ấy chỉ trừ bất thiện, công xảo gồm

Học, Vô học cho nên thành hai mươi tâm.

Oai nghi lộ tâm: là đi đứng ngồi nằm gọi là oai nghi lộ, ở đây dùng sắc, hương, vị làm thể. Sở duyên của tâm oai nghi này gọi là lộ, oai nghi là lộ, gọi là oai nghi lộ, duyên với oai nghi lộ nên tâm gọi là oai nghi lộ tâm. Tâm của oai nghi lộ thuộc về y chủ thích.

Oai nghi lộ tâm này gồm có ba thứ:

1. Khởi oai nghi lộ tâm: chỉ có ý thức.

2. Duyên oia nghi lộ tâm: Có cả bốn thức như nhãn thức v.v.. trừ nhĩ thức và chấp lấy ý thức.

3. Tợ oai nghi lộ tâm: tức có cả sáu thức, như phiếm nhĩ duyên sắc thanh bên ngoài nên gọi là tợ oai nghi lộ.

Hai công xảo xứ tâm: công xảo có hai:

a. Thân công xảo: như khắc bản v.v…

b. Ngữ công xảo: như ca vịnh.

Thân công xảo lấy bốn cảnh làm thể. Vì khi thân công xảo sạch khởi thì không lìa bốn cảnh. Ngữ công xảo dùng năm cảnh làm thể. Vì khi lời nói phát khởi không lìa năm cảnh. Hai công xảo này làm sở duyên của tâm nên gọi là. Công xảo tức là xứ, gọi công xảo xứ, tâm của công xảo xứ gọi là tâm công xảo xứ, thuộc về y chủ thích.

Tâm Công xảo này lược có ba thứ:

1. Tâm khởi công xảo: chỉ ở nơi ý thức.

2. Tâm duyên công xảo: Có cả năm thức và ý thức.

3. Tâm tợ công xảo: cũng có cả có cả sáu thức.

Thông quả tâm: là tâm năng biến hóa. Và quả thông mắt trờinhĩ, tâm năng biến hóa này duyên với bốn cảnh như sắc nghĩa là vì hiện hóa bốn cảnh nên cũng duyên với thanh, vì có phát tâm thông quả của lời nói. Cho nên Luận chép: ba tâm vô phú, của oai nghi lộ v. v… cũng lấy sắc, hương, vị, xúc làm cảnh sở duyên công xảo xứ cũng duyên với thanh. Ba tâm như thế chỉ là ý thức, oai nghi lộ, công xảo xứ, gia hạnh. Cũng chung với bốn thức, năm thức (giải thích: Ở đây nói gia hạnh là tâm duyên với oai nghi v.v…).

Có Sư khác nói: có oai nghi lộ và công xảo xứ dẫn sanh ý thức, có thể đều đủ duyên với mười hai xứ cảnh.

Giải thích: sư này y theo tợ oai nghị lộ tâm mà nói.

Dưới đây là thứ hai của đại văn nói về đắc tâm nhiều hay ít:

Luận chép: Trong hai mươi tâm nói ở trước tâm nào hiện ra, mấy tâm có thể đắc?

Tụng chép:

Trong tâm nhiễm ba cõi

Đắc hai thứ sáu sáu

Thiện Sắc ba, học bốn,

Còn lại đều tự biết.

Giải thích: trong tám nhiễm ba cõi, đắc hai thứ sáu sáu, ở cõi Dục đây nói về tâm nhiễm, đặt tâm nhiều ít. Tâm nhiễm cõi Dục đắc sáu tâm, tâm nhiễm cõi Sắc cũng đắc sáu tâm, tâm nhiễm cõi Sắc chỉ có hai tâm.

Lại tâm nhiễm cõi Dục lại đắc sáu tâm: là tâm nhiễm dục ở giai đoạn hiện ra đắc sáu tâm đó là ba tâm cõi Dục và thiện ác vô ký. Sắc và cõi Vô Sắc đều đắc một tâm, là hữu phú vô ký, gồm học tâm thì thành sáu.

Lại thứ nhất đắc tâm thiện cõi Dục:

Luận chép: do nghi có thể nối tiếp gốc lành, và cõi trên trở lại sinh tâm thiện cõi Dục. Bấy giờ gọi là đắc.

Giải thích: do nghi mà nối tiếp pháp, nghĩa là tâm nghi phát sinh chánh kiến, có thể nối tiếp tâm gốc lành.

Nghi: là tâm nhiễm, đây là tâm nhiễm phát sinh thiện cõi Dục.

Cõi trở lại: là từ cõi trên trở lại sinh tâm nhiễm cõi Dục, sự phát nối tiếp sinh của cõi Dục ắt là tâm nhiễm.

Lúc khởi tâm nhiễm thì tâm thiện cõi Dục lúc này cũng được khởi pháp tiền đắc. Để đắc, đắc bất thiện hữu phú cõi Dục và tâm hữu phú cõi Sắc.

Luận chép: do khởi hoặc mà lui sụt và từ cõi trên trở lại đắc hai tâm bất thiện hữu phú ở cõi dục, và đắc một tâm hữu phú ở cõi Sắc.

Giải thích: do khởi hoặc lui sụt trở lại đây là y theo lìa phiền não cõi Sắc, sau đó khởi dục nhiễm mà lui sụt. Khi đang khởi dục hoặc lui sụt tâm nhiễm. Tâm bất thiện và hữu phú ở cõi Dục gồm cà tâm hữu phú cõi Sắc lúc này là đắc chung.

Từ cõi trên lui sụt, từ cõi Vô Sắc trở lại sinh ở cõi Dục, trong tâm thô sinh đắc hai nhiễm cõi Dục, và tâm nhiễm cõi Sắc, đắc tâm Hữu học và hữu phú Vô Sắc.

Luận chép: do khởi hoặc mà lui sụt đắc một tâm hữu phú cõi Vô Sắc, và đắc tâm Hữu học cho nên gọi là đắc sáu tâm.

Giải thích: Do khởi hoặc lui sụt: quả A-la-hán, khởi hoặc cõi Dục khi lui sụt khởi dục nhiễm đắc hữu phú và tâm Hữu học của Vô Sắc.

Tâm nhiễm cõi Sắc lúc đang hiện ra đắc sáu tâm: nghĩa là ba tâm tự giới, vô phú cõi Dục, hữu phú cõi Vô Sắc và đắc tâm Hữu học nên

thành sáu tâm

Lại đắc ba tâm cõi Dục, vô phú cõi Dục:

Luận chép: do từ cõi trên lui sụt đắc một tâm vô phú vô ký của cõi Dục và ba tâm cõi Sắc, một tâm nhiễm cõi Sắc, cũng do lui sụt mà đắc

Giải thích: Từ cõi trên lui sụt đây là y theo chết đi ở cõi Vô Sắc sinh vào cõi Sắc. Khi khởi nhiễm nối tiếp sinh ở cõi Sắc có ba tâm tự giới, một tâm thông quả cõi Dục, lúc này là đắc chung. Tâm nhiễm cõi Sắc cũng do thối mà đắc: Đây là nói nhiễm cõi Sắc không những do cõi trên lui sụt mà đắc mà cũng do khởi hoặc cõi Sắc lui sụt mà đắc.

Đắc tâm học và hữu phú của của cõi Vô Sắc.

Luận chép: do khởi hoặc lui sụt mà đắc một tâm hữu phú Vô Sắc và đắc tâm Hữu học cho nên nói là đắc sáu tâm.

(Giải thích: Do khởi hoặc lui sụt: đây là y theo bậc A-la-hán vì khởi hoặc cõi Sắc lui sụt nên đắc hữu phú và tâm Hữu học cõi Vô Sắc).

Tâm nhiễm cõi Vô Sắc đắc hai tâm:

Luận chép: Tâm nhiễm cõi Vô Sắc chính ở giai đoạn hiện ra, trong mười hai tâm chỉ đắc hai tâm, do khởi hoặc lui sụt mà đắc tâm nhiễm ấy, và đắc tâm Hữu học. Cho nên gọi là đắc hai tâm.

(Giải: Do khởi hoặc lui sụt: đây y theo bậc A-la-hán khởi hoặc cõi Vô Sắc lui sụt. Lúc đang khởi tâm nhiễm thì đắc nhiễm và tâm Hữu học ở tự giới.

Thiện ba Hữu học bốn cõi Sắc: là tâm thiện cõi Sắc ở giai đoạn hiện tại tiền, trong mười hai tâm đắc ba tâm, một là Đắc thiện của tự giới, và đắc thông quả vô ký của cõi Dục và cõi Vô Sắc nên thành ba tâm.

Sở dĩ như vậy là do thăng tiến cho nên đắc ba tâm ấy.

Nghĩa là từ cõi Dục nhập định Vị Chí mà đắc tâm thiện cõi Sắc. Đây là từ cõi Dục nhập vào cõi Sắc gọi là thăng tiến.

Dứt hoặc cõi Dục hết, đạo giải thoát thứ chín nhập địa căn bản đắc hai tâm thông quả của cõi Dục và cõi Sắc. Đây là từ gia hạnh nhập địa cản bản gọi là Thăng tiến.

Hữu học có bốn: là tâm Hữu học, ở giai đoạn trong hiện ra thì đắc bốn tâm, đắc tâm Hữu học và hai tâm thông quả, của cõi Dục và cõi Sắc cùng với tâm thiện cõi Vô Sắc cho nên thành bốn.

Đắc tâm Hữu học: do trước chứng nhập chánh tánh ly sinh, trong giai vị khổ pháp nhẫn đắc tâm Hữu học.

Đắc hai tâm thông quả của cõi Dục và cõi Sắc:

Là do Thánh đạo xa lìa tâm nhiễm cõi Dục nhập vào địa căn bản đắc thông quả của cõi Dục.

Đắc thiện cõi Vô Sắc: cũng do Thánh đạo xa lìa tâm nhiễm cõi Sắc nên đắc tâm thiện cõi Vô Sắc.

Cho nên Luận chép: do trước chứng nhập chánh tánh ly sinh. Và do Thánh đạo xa lìa nhiễm cõi Dục cõi Sắc.

Còn lại tự có thể đắc: còn lại: nghĩa là tâm nhiễm v.v… nói ở trước, còn lại tức là thiện cõi Dục, vô ký ba cõi và thiện cõi Vô Sắc, cùng tâm Vô học. Cho nên trong bài tụng nói chữ dư (còn lại) là bao gồm sáu tâm này. Nhưng sáu tâm này lúc hiện ra chỉ có thể tự đắc mà không thành tha.

Luận chép: còn lại nói chung ở đây

Tụng chép:

Bậc tuệ nói tâm nhiễm

Khi sạch khởi đắc chín

Trong tâm thiện đắc sáu

Vô ký chỉ vô ký.

Giải thích: Đây là Luận chủ dẫn bài tụng của sư luận Tạp tâm để nói về đắc tâm nhiều ít.

Luận chủ nói tâm nhiễm hiện ra khởi đắc chín tâm. Luận này nói nhiễm có mười bốn tâm. Đó là sáu tâm cõi Dục, sáu tâm cõi Sắc và hai tâm cõi Vô Sắc.

Luận này y theo tâm nhiễm trùng đắc. Nói mười bốn tâm, luận ấy y theo đơn đắc nên chỉ nói chín. Trong mười bốn tâm của luận này tâm có năm tâm trùng đắc nghĩa là tâm nhiễm của cõi Sắc lại có hai lần đắc: 1. Đắc lúc tâm Cõi Dục nhiễm; 2. Đắc lúc tâm Cõi Sắc nhiễm là tạp tâm trừ một tâm, tâm nhiễm của cõi Vô Sắc và tâm Hữu học đều có ba lần đắc. Nghĩa là lúc tâm nhiễm ba cõi thì đều đắc. Tạp tâm đều trừ hai tâm, gồm một tâm trước, trừ chung năm tâm. Cho nên nói đắc chín tâm đều y theo một nghĩa cũng không trái nhau.

Trong tâm thiện đắc sáu: là vô phú của cõi Dục, thiện và vô phú của cõi Sắc, thiện của cõi Vô Sắc, và Học cùng Vô học, cho nên thành sáu tâm. Tạp tâm y theo đơn đắc chỉ nói sáu tâm này. Luân này y theo trùng đắc mà nói đắc bảy tâm, nghĩa là ba tâm thiện cõi Sắc, bốn tâm Hữu học thành bảy tâm. Trong bảy tâm này trừ hai tâm trùng.

Hai tâm: vô phú ở cõi Dục và cõi Vô Sắc đều hai lần đắc.

1. Đắc lúc thiện cõi Sắc; 2. Đắc lúc tâm Hữu học, mỗi bên đều trừ một tâm, lấy năm tâm còn lại gồm hai Vô học nên thành sáu.

Luận chép: vì thuộc về nghĩa trước, lại nói tụng chép: Do gá sinh nhập định, một là do gá sanh, là ở cõi trước lui sụt. Thứ hai là nhập định, là thiện và tâm Hữu học của cõi Sắc ở trước. Và khi lìa nhiễm lui sụt, thứ ba và lìa nhiễm, là trước lìa tâm nhiễm cõi Dục. Thứ tư là khi lui sụt, là trước do khởi hoặc mà lui sụt lúc thiện tượng tục sinh thì đắc tâm, thứ năm là giai đoạn nối tiếp thiện, là tâm nghi nối tiếp thiện ở trước vì không phải do sự thành tựu ở trước là nói về nghĩa Đắc, ở đây nói Đắc, thời nay thành tựu gọi là Đắc. Đây là Luận chủ vì nhiếp nghĩa ở trước nên gom thành năm môn hiển rõ một bài tụng, xin xem cho kỹ.

■

Câu Xá Luận Tụng sớ Luận Bổn - Quyển 8

CÂU XÁ LUẬN TỤNG SỚ LUẬN BỔN

QUYỂN 8

1. Nói về phẩm Thế gian:

Dưới đây là thứ ba nói về phẩm thế gian, trong đó có hai:

1) Nói về hữu tình thế gian. 2) Nói về khí thế gian.

Y theo phần nói về hữu tình thế gian, trong đó có hai:

1) Nói chung về hữu tình. 2) Phán quyết khác nhau.

Nói chung về hữu tình lại chia làm ba:

1. Nói về hữu tình sinh. 2. Nói về hữu tình trụ. 3. Nói về hữu tình diệt.

Trong phần hữu tình sinh lại chia ra chín thứ:

1. Nói về ba cõi. 2. Nói về năm đường. 3. Nói về bảy thức trụ. 4. Nói về chín hữu tình cư. 5. Nói về bốn thứ trụ. 6. Nói về bốn sinh. 7. Nói về Trung hữu. 8. Nói về Duyên khởi. 9. Nói về bốn hữu.

- Nói về Ba cõi Luận chép: đã nương ba cõi, tâm phân biệt…

Nay thứ lớp sẽ nói ba cõi là gì: đều ở trong đó, xứ biệt có mấy, tụng rằng:

Địa ngục bàng sinh quỷ

Người, sáu trời lục dục

Gọi cõi Dục hai mười

Do địa ngục châu khác.

Trên đây mười bảy chỗ.

Gọi cõi Sắc trong đó

Ba tĩnh lự đều ba,

Tĩnh lự thứ tư tám

Cõi Vô Sắc không chỗ

Do sinh có bốn thứ

Nương đồng phần và mạng

Làm cho tâm nối tiếp.

Giải thích: Hàng đầu nói về cõi Dục. Hàng kế nói về cõi Sắc một hàng sau nói về cõi Vô Sắc. Hai câu đầu nêu tên năm đường.

Tiếng Phạm là Na-lạc-ca, Hán dịch là khổ cụ, dịch nghĩa là địa ngục, vì dưới đất có ngục đây là dịch chẳng đúng.

Nói bàng sinh: Là loài khi đi xương sống nằm ngang.

Quỷ: Là trong đời khác, thích trộm cặp vật của người.

Lại nói là Đa. Chổ thờ tổ tông của người lại mong cầu nhiều để giữ gìn tự thân. Lạc tánh sợ hãi thân tâm thô tháo, nên gọi là quỷ.

Người: Vì thường lo nghĩ nên gọi là người.

Nói trời: Vì có ánh sáng, hoặc lại cao, thần dụng tự tại, được mọi người cầu khẩn nên gọi là Trời.

2. Nói về sáu tầng trời cõi Dục:

Sáu tầng trời cõi Dục: gồm:

1) Trời Bốn đại vương chúng. 2) Trời Ba Mươi Ba. 3) Trời Dạ-ma, Hán dịch là Thời phần, vì ở tầng trời ấy thường ca hát vui chơi.

4) Trời Đổ-sử-Đa: Hán dịch là Hỷ Túc: nghĩa là đối với năm dục lạc sinh tâm ưa thích.

5) Trời Lạc Biến Hóa vì đối với cảnh năm dục tự biến hóa.

6) Trời Tha Hóa Tự Tại: vì ở tầng trời đó tự tại.

Câu thứ ba nói về cõi Dục kiết luận ở trên.

Năm đường trên đây thì khí và hữu tình gọi chung là cõi Dục.

Nói hai mươi: Nói trong cõi Dục có hai mươi chỗ.

Do địa ngục Châu khác: nói về lý do hai mươi chỗ.

Đối với năm đường trên, do địa ngục khác và từ châu khác nên thành hai mươi chỗ.

3. Nói về tám địa ngục:

Địa ngục có tám gọi là địa ngục khác:

1) Địa ngục Đẳng Hoạt: nghĩa là hữu tình kia bị các thứ: chém, đâm, chích, mài v.v… bỗng gặp ngọn gió mát thổi đến thì liền sống lại như cũ nên gọi là Đẳng Hoạt.

2) Địa ngục Hắc Thằng: Trước dùng sợi dây đen cân lường thân thể, sau đó đem cưa chém, nên gọi là Hắc Thằng.

3) Địa ngục Chúng Hợp: có nhiều khổ cụ, đều đến ép ngặt thân thể hợp bè đảng tàn hại lẫn nhau nên gọi là Chúng Hợp.

4) Địa ngục Hào Khiếu: bị các thứ khổ ép ngặt, phát ra tiếng khóc lớn, vì buồn kêu than oán nên gọi là Đại Hào khiếu.

6) Địa ngục Viêm Nhiệt: ngọn lửa theo thân, bóc cháy hừng hừng, nóng khổ khó chịu nên gọi là Viêm Nhiệt.

7) Địa ngục Cực Nhiệt: hoặc trong hoặc ngoài, thân mình thân người, đều phát ra lửa mạnh, thiêu đốt lẫn nhau, vì rất nóng nên gọi là

Cực Nhiệt.

8) Địa ngục Vô gián: Chịu khổ không ngừng, hoặc khổ trong không vui nên gọi là Vô gián.

4. Nói về bốn đại châu:

Nói Châu khác: Có bốn đại châu:

a. Châu Thiệm-bộ: ở phía Nam: Phía Nam châu này có cây Thiệm- bộ. Nay tên châu này hoặc từ rừng mà đặt tên, hoặc từ quả mà đặt tên, gọi là châu Thiệm-bộ.

b. Châu Thắng Thân: ở phía Đông: vì thân hình thù thắng, hoặc thân thù thắng hơn ở châu Thiệm-bộ nên gọi là châu Thắng Thân.

c. Châu Ngưu Hóa: ở phía Đông: vì châu này lấy trâu bò làm hàng hóa trao đổi nên gọi là châu Ngưu Hóa.

d. Châu câu-lô: ở phía Bắc, Hán dịch là Thắng Xứ, hoặc là Thắng Sinh. Trong bốn châu, châu này tốt đẹp nhất nên gọi là thắng xứ.

Cuộc sống tốt đẹp hơn hết nên gọi là Thắng sinh.

Tám địa ngục và bốn châu hợp thành mười hai chỗ. Đồng thời sáu tầng trời cõi Dục, bàng sinh ngã quỷ hợp thành hai mươi chỗ hoặc cõi hữu tình, từ tầng trời Tự Tại đến địa ngục Vô gián. Hoặc khí thế gian cho đến phong luân đều thuộc về cõi Dục.

Mười bảy chỗ trên đây là nêu cõi Sắc. Trên cõi Dục này có mười bảy chỗ gọi là cõi Sắc.

Ba tĩnh lự đều có ba: thiền thứ tư có tám: nêu mười bảy tên.

Nghĩa là ba tĩnh lự, mỗi tĩnh lự đều có ba: thiền thứ tư chỉ có tám chỗ hợp thành mười bảy chỗ. Khí và hữu tình gọi chung là cõi Sắc.

5. Nói về bốn cõi thiền:

Thiền thứ nhất, có ba chỗ:

1) Trời Phạm Chúng, do Đại phạm thiên vương lãnh chúng.

2) Trời Phạm Phụ: hầu hạ bảo vệ Phạm vương, làm quan giúp đỡ.

3) Trời Đại phạm: do làm nhiều đều thiện được sanh về nên gọi là Phạm. Phạm này là lớn nên gọi là Đại phạm, do đó đặt được định Trung gian. Đầu tiên sanh về, nơi sau cùng chết đi, oai đức thù thắng nên gọi là Đại phạm Tĩnh lự thứ hai có ba tầng trời:

1) Trời Thiểu Quang: Ở nhị thiền, ánh sáng rất ít nên gọi là trời Thiểu Quang.

2) Trời Vô lượng quang: ánh sáng tăng dần đến vô hạn nên gọi là trời Vô Lượng quang.

3) Trời Cực Quang Tịnh: ánh sáng hơn các tầng trời trước chiếu

khắp tự địa nên gọi là cực quang.

Tĩnh lự thứ ba có ba tầng trời:

1. Trời Thiểu Tịnh: Là sự lạc thọ của đất ý nên gọi là Tịnh.

Trong thiền thứ ba thì tầng trời này tịnh rất ít nên gọi là Thiểu tịnh.

2. Trời Vô Lượng Tịnh: cõi này sự thanh tịnh tăng dần đến vô hạn nên gọi là trời vô lượng tịnh.

3. Trời Biến Tịnh: Tầng trời này thành tịnh cùng khắp nên gọi là Biến tịnh.

Thiền thứ tư có tám tầng trời:

1) Trời Vô vân: Trong hư không dưới tầng trời này không có đất ở như mây tụ hội nên gọi là Vân. Chư thiên trên đó, lại không có đất mây, không có đầu mây, nên gọi là Vô Vân.

2) Trời Phước Sinh: Lại có chúng sinh phước đức cao siêu mới được sinh về tầng trời này, nên gọi là Phước Sinh.

3) Trời Quảng Quả: chúng sinh cõi Sắc sinh về tầng trời này, ở đây rất thù thắng nên gọi là trời Quảng Quả.

4) Trời Vô Phiền: phiền là phiền não rắc rối, trong cõi trởi Vô Phiền cõi này là đầu tiên nên goị là Vô Phiền.

5) Trời Vô Nhiệt: đã được tạp tu định phẩm thượng Trung có thể khéo hàng phục dứt trừ từ chướng phẩm thượng Trung, ý lạc điều nhu, lìa các nóng bức, nên gọi là Vô Nhiệt.

6) Trời Thiện Hiện: đắc định được tạp tu phẩm thượng, quả vị càng rõ nên gọi là Thiện Hiện.

7) Trời Thiện Kiến: đã được định tạp tu thượng thắng, lìa chướng tu định, phẩm còn lại rất nhỏ nhiệm vì thấy rõ thấu suốt nên gọi là Thiện Kiến.

8) Trời Sắc Cứu Cánh: trong các tầng trời hữu sắc không còn có xứ nào hơn đây nên goị là Sắc Cứu Cánh.

Năm tầng trời này gọi là trời Tịnh cư, chỉ có bậc Thánh ở, không có chúng sinh ở lẫn lộn, nên gọi là Tịnh cư.

Trong cõi Sắc lập mười bảy tầng trời là y vào tông Kinh Bộ, hoặc Tông Tát-bà-đa chỉ lập mười sáu tầng trời, trừ trời Đại phạm. Cho rằng trong trời Phạm Phụ có đài góc cao nên gọi là trời Đại Phạm.

Chỗ ở của thiên chủ thì không có đất riêng, như tòa Thế tôn ngồi, bốn chúng vây quanh cho nên không lập riêng trời Đại Phạm.

Trừ trời Vô tưởng: nghĩa là trong trời Quảng Quả có chỗ cao đẹp gọi là trời Vô tưởng. Không có đất riêng cho nên không lập. Sư Kinh

Bộ lập trời Đại, cho rằng Đại Phạm Vương và Đại Phạm Phụ chỗ ở tuy không khác, nhưng vì thân hình, tuổi thọ đều không đồng cho nên phải lập riêng, đây là Tông kinh Bộ.

Trừ trời Vô tưởng: vì trời Vô tưởng và trời Quảng Quả thân hình và tuổi thọ bằng nhau cho nên Vô tưởng thuộc về Quảng Quả chứ không lập riêng. Hoặc Thượng tọa Bộ cũng lập trời đại phạm do thân hình và tuổi thọ khác nhau, cũng lập trời Vô tưởng cho rằng nhân quả khác với trời Quảng Quả. Từ cõi Sắc này có mười tám tầng trời. Cõi Vô Sắc không có chỗ: là nói cõi Vô Sắc đều không có nơi chốn, vì không có sắc pháp không có nơi chốn, do sinh có bốn thứ: ở đây nói cõi Vô Sắc tuy không có nơi chốn. Nhưng do dị thục sinh, nên có bốn chỗ khác nhau:

6. Bốn tầng trời cõi Vô sắc:

1. Trời Không Vô Biên Xứ, trước tu định này, đối với giai đoạn gia hạnh, nhàm chán có sắc thân, suy nghĩ hư không là vô biên nên cho rằng hư không là vô biên gọi là Không Vô Biên Xứ.

2. Thức Vô Biên xứ: chán cái không bên ngoài, lại suy nghĩ thức bên trong, nên nghĩ là thức vô biên, gọi Thức Vô Biên Xứ.

3. Vô sở hữu xứ: kế là nhàm chán thức vô biên, suy nghĩ không có sở hữu, cho là Vô sở hữu gọi là Vô Sở hữu xứ.

4. Trời Phi tường Phi phi tưởng xứ. Cho rằng đây là thể chắc chắn, chẳng phải là tướng thô của bảy địa, gọi là Phi tưởng. Nếu tưởng hoàn toàn không có thì đồng với si ám. Vì có tưởng nhỏ nhiệm nên gọi là Phi phi tưởng.

Ba Vô Sắc trước từ gia hạnh mà đặt tên. Vô Sắc thứ tư ngay nơi thể mà được tên. Lại luận chép: làm sao biết được xứ kia không có nơi chốn? Là hỏi. Cho rằng ở chỗ này được định kia, khi chết sinh về chỗ này, lại mất chỗ kia sinh vào cõi Dục, cõi Sắc vì trung hữu (Thân trung ấm) phát khởi ở chỗ này. (Đáp câu hỏi trước).

Giải thích: ở chỗ này được định kia: tùy theo châu nào tu đắc định Vô Sắc xứ, tức là ở nơi chỗ tu định khi chết được sinh lên cõi Vô Sắc, sau đó mất ở cõi Vô Sắc sinh xuống cõi Dục, cõi Sắc, trở về quá khứ tu đắc định xứ vì trung hữu phát khởi nên biết cõi Vô Sắc không có nơi chốn.

Y vào đồng phần và mạng căn tâm đẳng nối tiếp: là nói sở y của cõi Vô Sắc. Cõi Dục có thân, nương thân mà chuyển cõi Vô Sắc không có thân hình, tâm nương vào đồng phần và mạng căn mà chuyển.

Hỏi: Vì sao gọi là cõi Dục?

Đáp: Cõi là tên chung. Dục là tên riêng. Vì riêng nương vào chung

nên gọi là cõi Dục. Nói một cách đầy đủ. Dục sở thuộc giới, gọi là cõi Dục. Sắc sở thuộc giới gọi là cõi Sắc. Vô Sắc sở thuộc cõi gọi là cõi Vô Sắc. Lược bỏ đi chữ sở thuộc, chỉ gọi là cõi Dục. Như nói cơm Hồ Tiêu và vòng Kim Cương. Tên và vòng là tên chung. Hồ tiêu, Kim cương là tên riên. Vì lấy riêng nương vào chung nên gọi là cơm Hồ tiêu, vòng Kim Cương. Nói đầy đủ là Hồ Tiêu thuộc về cơm. Kim Cương thuộc về vòng. Lược bỏ chữ sở thuộc chỉ gọi là cơm Hồ Tiêu, vòng Kim Cương, so sánh rất dễ hiểu.

Hỏi: Trong đây muốn nói là nói pháp nào?

Đáp: Lược nói dứt bỏ thực dâm dẫn đến tham. Giải thích: Tham dâm, tham thực gọi là Dục.

Như bài tụng trong kinh chép: Các cảnh dục hấp dẫn ở thế gian chẳng chân thật. Chân dục nghĩa là người phân biệt tham. Diệu cảnh như bản trụ thế gian. Người trí đã dứt bỏ dục, bài tụng này do Phật nói, Xá-lợi tử vì người mà tụng, ý chấp tâm tham, gọi là dục chẳng phải cảnh ngoại đạo tà mạng bèn hỏi Xá Lợi Phất: nếu cảnh dục hấp dẫn ở thế gian không phải là chân dục. Chân dục là người phân biệt tham. Thì đáng lẽ Tỳ-kheo gọi là người thọ dục, vì khởi suy nghĩ là phân biệt ác thì thầy ông lẽ ra gọi là người thọ dục là hằng quán rất dễ hiểu được diệu sắc. Giải thích: Sư ngoại đạo này thật quán có thể biết sắc, Xá-lợi tử đáp rằng: Thầy ông thật quán rất dễ hiểu sắc, mà không gọi là người thọ dục, nói biết chân dục là tham, chẳng quan hệ cảnh ngoài, bấy giờ ngoại đạo im lặng lui ra.

7. Nói về năm đường:

Dưới đây là thứ hai nói về năm đường. Luận chép: đã nói ba cõi, còn năm đường thế nào. Tụng chép:

Trong đó địa ngục thảy

Tự gọi là năm đường

Chỉ vô phú vô ký

Hữu tình chẳng Trung hữu.

Giải thích: hai câu đầu là nêu tên năm đường, hai câu sau là nói rộng các môn.

Trong đó, địa ngục thảy, tự gọi là năm đường: Trong ba cõi có địa ngục v.v... gọi là năm đường. Trước đã nói: Địa ngục, bàng sanh, ngạ quỹ, người, trời gọi là năm đường.

Chỉ vô phú vô ký. Là nói rộng ba tánh, thể của năm đường này không có thiện nhiễm, chỉ có vô phú vô ký, bị nghiệp quá khứ chiêu cảm, là dị thục sinh vô ký, nếu có thiện nhiễm thì năm đường bị lẫn lộn,

rằng trong một đường có đủ nghiệp phiền não của năm đường. Cũng không chung với khí bên ngoài. Vì ở khí bên ngoài, có ở năm đường cùng thọ dụng chung.

Hữu tình chẳng phải trung hữu: Năm đường chỉ thuộc số hữu tình, thể chẳng phải Trung hữu, đường là sở đến, trung hữu là năng đến, Trung hữu chẳng phải đường. Thi Thiết Túc Luận chép: Bốn sinh thuộc năm đường, không phải năm đường thuộc bốn sinh. Không thuộc là vì sao? Cái gọi là Trung hữu (Giải thích: Trung hữu là hóa sanh, thuộc về bốn sanh, là năng đến, không thuộc về đường). Ở trên đã nói năm đường không chung thiện nhiễm và Trung hữu cũa khí bên ngoài biết rõ cõi rộng đường hẹp, vì thiện nhiễm kia, khí bên ngoài, trung hữu thuộc về ba cõi. Từ lý này, nếu là thể của đường thì chắc chắn thuộc về giới. Tự có là giới mà chẳng phải đường, cho là thiện nhiễm v. v…

Tiết thứ ba này nói về bảy thức trụ. Luận chép:

8. Nói về bảy thức trụ:

Trong ba cõi và năm đường, thứ lớp như vậy thức trụ có bảy, bảy là gì? Tụng rằng:

Thân khác và tưởng khác

Thân khác đồng một tưởng

Thành thân này tưởng một

Vô Sắc ba cõi dưới

Nên thức trụ có bảy

Còn lại chẳng tổn hoại.

Giải thích:

Thân khác và tưởng khác: là thức trụ thứ nhất.

Nghĩa là hoàn toàn là cõi người, một phần của tầng trời.

Cho nên Luận chép: Trong khế kinh nói: Hữu tình có sắc, thân khác tưởng khác: Như một phần của người là đệ nhất thức trụ: trời một phần là các tầng trời cõi Dục và sơ thiền, trừ kiếp sơ khởi. giải thích: Như kiếp sơ đầu là thức trụ thứ hai, nên nay trừ ra, kế là nói rõ. Nói thân khác: Vì tướng trạng dung mạo khác. Do thân khác hoặc có dị thân nên gọi là thân khác.

Nói do thân khác: Là nói theo thể để nói. Nói có thân khác: Là y theo sự thành tựu.

Nói tưởng khác: vì khổ, vui, xả tưởng có khác nhau.

Do tưởng khác kia hoặc do tưởng khác nên gọi là tưởng khác. Nói do tưởng khác là nói theo thể.

Nói có dị tưởng: là y theo sự thành tựu để nói câu thứ hai là thức

trụ thứ hai, đối với Sơ thiền chấp vào kiếp sơ khởi. nên luận chép: Hữu tình hữu sắc, thân khác tưởng một, là thức trụ thứ hai, như trời Phạm chúng cho là kiếp Sơ bắt đầu. Giải thích: Thật ra cũng chấp. Phạm vương, Phạm Phụ, chỉ nói trời Phạm chúng là nêu thuộc về sau. Vì sao? Vì các Phạm Chúng kia từ kiếp Sơ khởi nghĩ rằng. Chúng ta đều sinh ra từ Đại Phàm Vương. Đại Phạm bấy giờ cũng nghĩ rằng: Các Phàm chúng này đều do ta sanh ra, đồng tưởng một nhân, nên gọi là tưởng một. Thân Đại Phạm Vương cao lớn, dung mạo oai nghiêm, lời nói ánh sáng đều không đồng với phàm chúng, nên gọi là thân khác, như trên là văn luận.

Hỏi: Vì sao Phạm Vương và Phạm Chúng khởi tưởng một nhân?

Đáp: Đại Phạm Vưong vào kiếp sơ chỉ trụ một mình. Lại không có người hậu, bèn phát nguyện rằng: Làm sao khiến cho các hữu tình khác sinh đồng phần với ta. Lúc ấy trời Cực Quang Tịnh thấy vậy thương xót chết ở chỗ kia sinh làm Phạm chúng. Phạm Vương bèn phát nguyện, thấy có người sinh lên tầng trời. Đại Phạm Vương nghĩ rằng: Ta có khả năng sinh.

Các Phạm Chúng kia vừa thấy oai đức tôn quý của Đại Phạm liền nhớ lại biết được nguyên nhân trước đây là do Phạm Vương phát thệ nguyện mình sinh đến đây. Cho nên Phạm chúng nghĩ rằng: chúng ta đều do Đại Phạm Vương sinh ra.

Thành thân này tưởng một: trong một câu này có hai lớp thức trụ nói trở thành thân này. Là trở thành thân khác mà tưởng một ở trên. Đáng lễ nói thân một tưởng khác, là thức trụ thứ ba, cho nên Luận chép: hữu tình có sắc, thân một tưởng khác. Nhưng trời Cực Quang Tịnh là thức trụ thứ ba, giải thích: Thật ra cũng thuộc về tầng trời Thiểu Quang Tịnh, trời Vô Lượng Quang chỉ nói Cực Quang Tịnh, nêu sau để nhiếp đầu. Tầng trời kia hiển hình, tướng mạo không khác, nên gọi là thân một.

1. Tưởng lạc, phi khổ lạc hai tưởng giao nhau, nên gọi là tưởng khác. Theo truyền thuyết nơi tầng trời kia nhàm chán địa căn bản, hỷ căn rồi lại khởi tâm cận phần địa xả căn hiện ra, nhàm chán phần địa xả căn rồi khởi địa căn bản hỷ căn hiện ra. Như người giàu sang nhàm chán dục lạc, lại thọ pháp lạc. Chán pháp lạc rồi lại thọ dục lạc.

Thân tưởng một: Là thức trụ thứ tư. Luận chép: Hữu tình có sắc thân một tưởng một như trời Biến Tịnh là thức trụ thứ tư, giải thích: Thật ra cũng thuộc tầng trời Thiểu Tịnh, Trời Vô Lượng Tịnh chỉ nói trời Biến Tịnh, nêu sau để nhiếp đầu.

Nói thân một: là dung mạo không khác, nói tưởng một là chỉ có lạc thọ tưởng.

Lại Luận chép: Trong Sơ thiền do tưởng nhiễm ô, cho nên nói tưởng một.

Đệ nhị thiền do tưởng hai thiện nên nói tưởng khác.

Đệ tam thiền do tưởng dị thục nên nói tưởng một giải thích: Văn này kiết thúc phần trên, phân biệt khác nhau do tưởng nhiễm ô nghĩa là đồng tưởng một nhân, là giới cấm thủ, do tưởng dị thục, nghĩa là lạc thọ tưởng do nghiệp chiêu cảm đồng thời ba cõi dưới của Vô Sắc.

Là trừ Hữu Đảnh nghĩa là không sứ, là thức trụ thứ năm.

Thức xứ là thức trụ thứ sáu. Vô sở hữu xứ là thức trụ thứ bảy.

Cho nên thức trụ có bảy là tổng kiết.

9. Nói về thức trụ:

Nói Thức trụ: thức sở trụ lạc. Hoặc năm uẩn cõi Dục, cõi Sắc là thể, hoặc bốn uẩn cõi Vô Sắc là thể, còn lại thì không có tổn hại, phân biệt với phi.

Còn lại là ba đường ác.

Thiền thứ tư và tầng trời Hữu Đảnh, những chỗ này đều chẳng phải thức trụ.

Nói Hữu tổn là để phân biệt với ba đường ác cho rằng ba đường ác có thọ khổ nhiều, có thể làm tồn hại cho thức.

Nói có hoại, là để phân biệt với thiền thứ tư và tầng trời Hữu Đảnh nghĩa là thiền thứ tư có định vô tưởng và sự vô tưởng. Trong tầng trời Hữu đảnh, có định diệt tận, có thể tổn hại thức, làm cho xen hở nối tiếp nên chẳng phải thức trụ.

Lại Luận chép: lại nói hữu tình chỗ khác, tâm thích tự do, nếu đến nơi đây vì không cầu ra khỏi nên nói thức trụ ở các chỗ ác, hai nghĩa đều không có thiền thứ tư tâm thường cầu ra khỏi. Nghĩa là các chúng sinh cầu nhập vô tưởng, nếu các bậc Thánh thích nhập Tịnh Cư hoặc chỗ Vô Sắc. Nếu tầng trời Tịnh Cư thích chứng tịch diệt. Hữu Đảnh tối tăm yếu kém cho nên chẳng phải thức trụ. giải thích: Ở thiền thứ tư, ba tầng trời Vô vân, Phước sanh, Quảng Quả có cả phàm và Thánh cư trú, nếu là phàm phu thì cầu nhập Vô tưởng, nếu là bậc Thánh và người ưa thích trí tuệ cầu nhập Tịnh cư, người ưa thích định thì cầu nhập Vô Sắc, những người còn lại có thể biết.

10. Nói về chín chỗ ở của hữu tình:

Dưới đây là thứ tư nói về chín chỗ ở của hữu tình.

Luận chép: Phân biệt bảy thức trụ như thế, đã do đảy lại nói chín

chỗ ở của hữu tình chín chỗ ở ấy là gì? Tụng chép:

Nên biết gồm Hữu Đảnh.

Và hữu tình vô tưởng.

Làm chín hữu tình ở.

Còn lại đều thích trụ.

Giải thích: Bảy thức trụ trước gồm trời Hữu Đảnh và Vô Tưởng xứ, gọi là chín.

Các loại hữu tình chỉ ở trong chín chỗ này ưa thích nương trụ, lập chỗ ở của hữu tình. Chổ khác đều không còn vì không thích nương trụ. Nói chỗ khác: Các chỗ ác khác loài hữu tình chẳng tự ưa thích ở trong đó. Nghiệp ác la-sát ép ngặt buộc phải nương trụ. Như lao ngục không phải chỗ ở của hữu tình.

Đệ tứ thiền: Trừ trời Vô Tưởng còn tám cõi khác chẳng phải chỗ của hữu tình. Như giải thích thức trụ.

11. Nói về bốn thức trụ:

Dưới đây là thứ năm nói nói bốn thức trụ. Luận chép: trước đã dẫn kinh nói bảy thức trụ. Lại kinh khác nói bốn thức trụ.

2. Bốn thức ấy là gì?

Bốn thức trụ nên biết

Bốn uẩn chỉ tự địa

Nói chỉ thức chẳng trụ

Hữu lậu thuộc bốn câu.

Giải thích: nói bốn thức trụ: là nêu tên. Hai chữ “nên biết” là thuộc về câu dưới.

Như kinh nói: thức theo sắc mà trụ, thức theo thọ trụ. Thức theo tưởng mà trụ, thức theo hành mà trụ, bốn sở trụ này, thức là năng trụ. Vì sở trụ của thức nên gọi là bốn thức trụ.

Nên biết bốn uẩn: là nói về thể. Sắc thọ tưởng hành gọi là bốn uẩn. Bốn uẩn hữu lậu là thể của thức trụ. Từ địa là chấp vào bốn uẩn tự địa, làm thể vì uẩn của tự địa thuộc về ái, thức theo lực của ái, chấp trước vào ai này nên gọi là thức trụ.

Nên đối với tha địa thì không có ái nhiếp thọ, vì thế không có thức trụ. Cho nên Luận chép: không ở trong các uẩn như sắc… đối với dị địa, thức theo năng lực của ái, mê đắm vào năng lực ái kia nói chỉ thức chẳng trụ. Đây là nói thức uẩn chẳng phải Thức trụ. Cho rằng thức uần này là thức năng trụ, không thể trụ lập làm sở trụ, cho nên thức chẳng phải thức trụ.

Luận chép: Chẳng phải thức năng trụ, có thể gọi là sở trụ.

Như chẳng phải là vua, cũng gọi là chỗ ngồi của vua. Hoặc nếu có pháp bị thức nương tựa.

Ví như người đi thuyền nên gọi là thức trụ. Không có thức thì có thể chế ngự tự thể cho nên không nói thức là thức trụ. Tỳ-Bà-Sa nói như thế. Giải thích: Vua dụ cho thức năng trụ, chỗ ngồi của vua dụ cho bốn uẩn sở trụ như người chèo thuyền, người dụ cho các uẩn, thuyền dụ cho sắc v.v… nghĩa bốn uẩn có thể hiểu.

Lại ý Phật nói: Bốn thức trụ này giống như thửa ruộng tốt. Nói chung tất cả hữu tình chấp vào các thức. Giống như hạt giống, không thể dùng hạt giống lập thành mảnh ruộng tốt, suy xét ý của Thế tôn dạy như thế. (Như trên là văn luận).

Hữu lậu thuộc bốn câu: là nói về đồng khác.

Đồng: Bốn thức trụ này và bảy thức trụ thuộc về hữu lậu.

Dị: phân biệt bốn câu, cho rằng bốn thức trụ địa vị rộng mà thể hẹp, có cả đường ác, cho nên địa vị rộng, chẳng phải thức uẩn cho nên thể hẹp, nếu bảy thức trụ thì thể rộng vị hẹp, có cả thức uẩn làm thể cho nên thể rộng chẳng phải đường ác v.v… cho nên địa vị hẹp có rộng hẹp lẫn nhau được thành bốn câu. Có bảy thức trụ, chẳng phải bốn thức trụ nghĩa là trong bảy thức thuộc cả bảy. Bảy thức trụ này vì thức uẩn chẳng phải là bốn thức trụ. Có khi bốn thức trụ, chẳng có bảy thức trụ, cho rằng ba đường ác, thiền thứ tư và trời Hữu Đảnh, trong đó có bốn uẩn như thọ v.v… Vì bốn uẩn là bốn thức trụ. Vì đường ác không có bảy thức trụ. Thứ ba đều là câu là bốn uẩn trong bảy thức. Thứ tư đều chẳng phải câu: trừ tướng trước, tức trong đường ác ở trước thì thức uẩn, là đường ác chẳng phải bảy thức trụ, vì thức uẩn không có bốn thức trụ.

12. Nói về bốn sinh:

Dưới đây là thứ sáu nói về bốn sinh.

Luận chép: ở trước nói ở trong các cõi các đường đáng lẽ phải biết chúng sinh ở đó, lược có bốn thứ: bốn thứ là gì? Chổ nào? Có gì? (Ở đây có hai câu hỏi). Tụng rằng:

Trong đó có bốn thứ

Hữu tình: là noãn thảy.

Người, bàng sinh đủ bốn

Địa ngục và các trời.

Trung hữu chỉ hòa sinh

Quỷ có cả thai, hóa.

Giải thích: hai câu đầu trả lời câu hỏi thứ nhất, bốn câu sau trả lời câu hỏi thứ hai.

Trong đó có bốn loài sanh là nêu số, trong ba cõi có bốn loài chúng sinh.

Hữu tình là noãn thảy: là nêu tên: nghĩa là các loài hữu tình có bốn loài sinh: noãn sinh, thai sinh, thấp sinh và hóa sinh. Như loài chim sẻ sinh từ trứng gọi là noãn sinh. Như trâu ngựa sinh từ bào thai gọi là thai sinh. Như con ngài sinh từ khí ẩm gọi là thấp sinh. Như các vị trời các căn đầy đủ ngay lập tức không mà chợt có nên gọi là hóa sinh.

Người, bàng sinh đủ bốn: cõi người, bàng sinh đều có bốn loài chúng sinh. Người từ noãn sinh: như Thế-la-ổ-bà-thế-la sanh ra từ trứng chim hạc, nai mẹ sanh ra ba mươi hai con, vua Bàn-già-la có năm trăm người con. Giải thích: Thế-la, Hán dịch là Đại Sơn.

Ổ-bà-thế-la Hán dịch là Tiểu sơn. Vì sinh gần núi nên dùng núi đặt tên.

13. Trích dẫn bổn sự:

Luận Bà-sa chép: xưa ở châu này có một người đi buôn ra biển, bắt được một con hạc mái, màu sắc rất đẹp, nó sinh ra được cái trứng, sau đó trứng nở ra hai đồng tử, đẹp đẽ thông minh, lớn lên xuất giađắc quả A-la-hán.

Người con cả tên là Thế-la.

Người con kế tên Ổ-bà-thế-la.

Lộc mẫu là phu nhân Tỳ-xá-khư. Tỳ-xá-khư là tên trăng và sao, từ ngôi sao mà đặt tên. Hán dịch là nuôi lớn tức là công đức sinh trưởng. Con của trưởng giả Di-già-la có vợ sinh con tên là Lộc, nên gọi là Lộc mẫu. Từ con mà gọi tên, sinh được ba mươi hai cái trứng, mỗi trứng nở ra một người con.

Vua Bà-già-la có người vợ sinh được năm trăm trứng, khi sinh ra cảm thấy hổ thẹn. Cho là tai biến, bèn lấy bỏ vào cái hộp nhỏ thả xuống sông Khắc-già, theo nước trôi đi. Vua nước lân cận đang nhìn dòng nước chảy bỗng thấy cái hộp bèn cho người vớt lên thì thấy có những cái trứng, liền cho người đem vào trong thành, mấy ngày sau mỗi trứng nở ra một người, nuôi lớn, nó đi đến đâu mọi người đều quy phục, không ai dám thù địch. Bấy giờ vua nước lân cận kia và nhà vua có oán thù từ lâu muốn dấy binh đánh chiến, trước có viết cáo: nay muốn chinhphạt, bèn tìm hậu binh đến vây quanh thành ấy, để đánh phá.

Vua Bàn-giá-la rất sợ hãi. Vương phi hỏi thăm, trấn an nhà vua rằng: Bệ hạ không nên buồn sầu. Năm trăm người con này đều là con của ta, rồi trình bày hết sự tình ấy, hễ người con thấy mẹ thì tâm ác liền dứt, Vương phi lên thành bảo nói rõ cho năm trăm người con biết nhân

duyên trên, nay vì sao lại gây ra tội nghịch nếu không tin thì mọi người nên há miệng ra, phi bèn ấn vào hai đầu vú, có năm trăm giọt sửa, mỗi giọt sửa rót vào một miệng, lúc ấy họ mới tin phục, từ đó hai nước hòa hợp quan hệ thân thiết không còn giao chiến nhau nữa.

Người từ thai sinh: như người đời này.

Người từ thấp sinh: như Mạn-đà-la, Già-lô, Ổ-ba-gia-lô, Cáp- man, Am-la-vệ nữ.

Giải thích: Mạn-đà-la: Hán dịch là Ngã dưỡng, vua Bố-sát-đà sinh ra từ mụt bọc trên đầu, dung mạo xinh đẹp. Vua ẳm vào cung. Các cung nữ đều nói tôi có thể nuôi dưỡng. Cho nên gọi bằng tên ấy.

Sách xưa nói: Đảnh Sanh, đây là dịch nghĩa, nhưng không phải dịch đúng. Vị này lớn lên làm vua Kim Luân.

Già-lô: Hán dịch là Bễ Sinh. Ổ-Ba-già-lô: Hán dịch là Tiểu bễ. Ở hai đầu gối vua ngã Dưỡng, đều có mọc một bọc nước, mỗi bọc nước sinh ra một người con, từ chỗ sinh đó mà đặt tên. Tiểu là nêu tên riêng, cũng làm Luân Vương.

Cáp man: xưa có một vị vua tên là Tĩnh Thọ, dưới nách vua có một bọc nước và sinh ra một người con gái, đặt tên là Cáp Man. Như Bồ câu bay ra, vua quý trọng như tóc mai. Cho nên đặt tên ấy.

Am la vệ nữ: từ khí ẩm của cây am-la mà sinh ra, từ cây mà đặt tên.

Người từ hóa sinh: chỉ lúc bắt đầu kiếp sơ, ba thứ: bàng sinh, người thấy nhau, hóa sinh: như rồng, yết lộ trà v.v…

Giải thích: Hán dịch là Đảnh Anh, cũng gọi là Tô thích-ni, Hán dịch là Diệu sí xưa dịch là Kim sí điểu.

Đại ngục và các trời, trung ấm chỉ hóa sinh: tất cả địa ngục, chư thiên, trung hữu điều chỉ có hóa sinh. Ngạ quỷ có cả thai sinh và hóa sinh.

Quỷ từ thai sinh: như ngạ quỷ mẹ bạch Tôn giả Mục liên: vào ban đêm con sinh ra năm quỷ con, hễ sanh ra đứa nào thì ăn thịt đứa đó, ban ngày sinh năm quỷ con cũng vậy, dù ăn hết nhưng vẫn không no. giải thích: Ý nói có thai sanh. Luận chép: Trong tất cả loài chúng sinh loài nào cao quý nhất? Đáng ra phải nói hóa sinh la hơn hết, nếu vậy vì sao Bồ tát hậu thân được sống tự tại mà còn thọ thai sinh. Vì thấy thọ thai sinh có lợi ích lớn. Vì dẫn dắt các vị trời, Đế Thích Các thân thuộc làm cho họ được vào chánh pháp. Lại dẫn các loài khác làm cho biết Bồ tát lá loại Luân Vương, sinh tâm cung kính do đó mà bỏ tà quay về chánh pháp. Lại làm cho loài hóa sinh thêm lớn tâm hướng thượng. Họ

đã là người có khả năng thành tựu đại sự. Chúng ta cũng vậy sao không thể làm nhân mà phát sanh chánh cần chuyên tu chánh pháp. Lại nếu không như vậy thì khó biết dòng tộc, sợ nghi huyễn hóa là trời là quỷ, như ngoại đạo kiểu luận chê bai: Qua trăm kiếp sau sẽ có đại huyễn xuất hiện ở thế gian. Cho nên thọ thai sinh. Để dứt các việc chê bai nên có các sư khác nói là lưu giữ thân cõi nên thọ thai sinh, làm chovô lượng người và các loài khác cùng lúc khởi tâm cúng dường, ngàn người được sinh lên cõi trời và chứng giải thoát. Nếu thọ hóa sinh mà không có hạt giống ngoài đạo, thân mới chết lại không để lại nhục thân, như tắt đèn thì không thấy gì. Như trên là văn luận, tiếng phạm là Đà-đô, Hán dịch là giới, là giới của thân Phật, cũng gọi là Thất-lợi-la, Hán dịch là Thể Phật, thân thể. Xưa dịch là Xá-lợi, những điều sai lầm khác rất dễ hiểu.

14. Nói về Trung hữu:

Dưới đây là thứ bảy nói về trung hữu, trong đó có hai:

1) Nói về trung hữu

2) Bác bỏ ngoại đạo

Trong phần nói về trung hữu chia làm ba đoạn:

1) Nói về trung hữu.

2) Chứng minh có trung hữu.

3) Nói rộng các môn.

Lại trong phần nói về trung hữu luận chép: trong đây pháp nào gọi là Trung hữu; vì sao Trung hữu chẳng gọi là sinh? Tụng rằng.

Trong tử hữu sinh hữu

Năm ấm gọi Trung hữu

Chổ chưa đến nên đến

Nên trung hữu chẳng sinh.

Giải thích: Hai câu trên trả lời câu hỏi đầu, hai câu dưới trả lời câu hỏi thứ hai.

Trong tử hữu sinh hữu.

Năm ấm gọi trung hữu: Sau tử hữu còn có sinh hữu hiện ra, trong hai hữu có uẩn khởi là chỗ đến thọ sinh cho nên khởi thân này.

Hai Hữu trung gian có năm uẩn khởi, là chỗ sanh đến cho nên khởi thân này, hai đường trung gian gọi là Trung hữu. Chỗ chưa đến đáng đến, cho nên trung hữu không sinh: là trả lời câu hỏi thứ hai. Trung hữu đã khởi thì không gọi là sinh. Cho là chưa đến tương lai kia, chỗ đáng đến nên trung hữu không gọi là sinh. Luận chép: Sao nói là tương lai chỗ đáng đến, (là hỏi) nghĩa là dẫn dị thục, rốt ráo rõ ràng ấy gọi là

tương lai chỗ đáng đến. (là đáp)

Giải thích: vì trung hữu chỉ có mắt trời mới thấy, mờ tối yếu kém không rõ ràng.

15. Nói về có Trung hữu:

Dưới đây là thứ hai nói về có Trung hữu. Theo Đại Chúng bộ, thì không lập Trung hữu. Cho nên Luận chép: Có bộ khác nói từ tử đến sinh. Chổ ở cách tuyệt cho nên không có Trung hữu. Nói về tông Đại chúng bộ. Điều này không nên chấp nhận. (Luận chủ đều bác bỏ). Vì sao? Đại chúng bộ nêu. Vì y theo lý giáo. (Đáp chung) sao gọi là lý giáo. Tụng rằng:

Như ngũ cốc nối tiếp

Chỗ sinh không xen hở.

Vật thật có không thành

Không đồng nên chẳng dụ

Một chỗ không cả hai

Chẳng nối tiếp hai đời

Nói có Kiện-đạt-phược

Cùng với kinh Ngũ Thất.

Giải thích: Sáu câu đầu là y theo lý chứng minh, câu bảy và câu tám y theo giáo để chứng minh, hai câu đầu lập tỷ lượng để phá Đại chúng bộ.

Như vỏ cây nối tiếp: Nghĩa là như hạt giống ngũ cốc mùa xuân gieo giống, mùa thu thu hoạch. Trung gian ắt có mầm nối tiếp.

Như quả ngũ cốc đã là nối tiếp, muốn chỗ ở không xen hở, sát-na nối tiếp sinh. Nói Vô gián: Là bặt dứt hạt giống quả, trung gian, như mầm, cọng v. v...

Như ngũ cốc nối tiếp, chỗ ở tuyệt không xen hở. Hữu tinh nối tiếp, lý cũng phải như vậy. Sự sinh tử của hữu tinh là pháp nối tiếp. Thếnào là xen hở tuyệt hẳn. Nói không có trung hữu, đây là có tỷ lượng. Như ngũ cốc v.v... là đồng dụ. Chổ ở không xen hở là tông pháp. Nối tiếp sinh là nhân.

Lượng rằng: sinh tử là pháp hữu vi, muốn chỗ ở không xen hở là tông pháp.

Nhân là nối tiếp sinh.

Đồng dụ: giống như quả hạt giống.

Hạt qủa là nối tiếp, quả hạt giống không dứt hẳn. Sinh tử là nối tiếp sinh. Sinh tử không dứt hẳn, thể của vật thật có vì không thành, không đồng nhau cho nên chẳng phải dụ là bác bỏ chống chế của Đại

Chúng bộ.

16. Sự chống chế của Hữu bộ:

Luận chép: chẳng lẽ hiện thấy pháp hữu vi nối tiếp sinh mà ở trong đó xứ cũng có xen hở, như soi gương, theo chất mà hiện bóng. Cũng vậy, hữu tình có sinh tử, xứ tuy có xen hở, đâu ngại nối tiếp sinh.

Giải thích: đây là Đại chúng bộ chống chế.

Nói nối tiếp sinh là nhân, trong nhân có lỗi bất định có sinh có tử, như hạt giống vì nối tiếp sinh chắc chắn không có cắt đứt chăng?

Là như chất bóng vì nối tiếp sinh cũng có dứt hẳn ư. Đồng thời nói: chất bóng là nối tiếp sinh. Chất bóng là dứt hẳn. Sinh tử là nối tiếp sinh, sinh tử cũng dứt hẳn là phá chống chế này. Cho nên có bài tụng này. Điều này có hai lý để phá.

1) Lập chất, bóng, thật có bất thành.

2) Bóng dụ cho không đồng với pháp. Do hai lý này cho nên chẳng phải dụ. Nên luận chép: chỉ là sắc sinh nên gọi là tượng, thể là thật có lý thì không thành, dù cho thành cũng chẳng đồng. Cho nên không thành dụ một chỗ không có cả hai.

Giải thích câu bóng thật có ở trên không thành câu luận có bốn nghĩa: giải thích một chỗ thì không có cả hai.

1) Cho là ở một chỗ sắc gương và bóng đều thấy trước mắt hai sắc không phải đồng chỗ đều có: vì y theo đại chủng khác. Giải thích: Đối với một chỗ gương không thể thật có, tượng vào gương sắc cả hai đều sanh, đã cả hai đều sanh nên tượng không thật.

2) Lại trên dòng nước hẹp sắc hình hai bên bờ đồng chỗ, cùng lúc đều hiện hai bóng, người ở hai bên bờ đều thấy rõ ràng, không hề có một chỗ, đồng thấy hai màu, không nên nói hai màu này đều sinh. Giải thích: Đối với một chỗ nước, hai bờ bóng sanh, hai tượng đã thế, đồng sanh cho nên biết tượng chẳng phải thật có.

3) Lại bóng và ánh sáng chưa hề đồng một chỗ. Nhưng từng thấy trong gương treo có bóng, bóng sáng hiện rõ ràng, hiện ở mặt gương không phải ở đây nghĩa là cả hai đều sinh. Giải thích: Sanh chướng ánh sáng gọi là bóng, nên biết chỗ bóng không được có sánh sáng đã thấy ánh sáng của gương trong bóng thì tượng chẳng thật.

4) Hoặc nói một chỗ không có cả hai: ánh trăng ở mặt gương gọi là hai, gần xa thấy khác. Như nhìn nước giếng, nếu có thì đều sinh làm sao thấy khác. Nên biết các hình bóng đối với lý thật không có. Giải thích: Ở một chỗ gương có hai tượng là mặt gương và trăng, nhìn tượng trong mặt gương thì gần, quán mặt trăng thì xa, nếu hai tượng là thật thì

đâu ở một chỗ, gần xa thấy khác.

17. Giải thích:

Lại Luận chép: nhưng các nhân duyên, thế lực hòa hợp làm cho thấy như vậy. Vì các pháp tánh có công năng khác nhau, khó có thể suy nghĩ, bàn luận. Giải thích: Khiến cho thấy như thế là thế lực của chất gương v.v… lại thấy mặt gốc thật không có tượng. Chẳng nối tiếp hai sinh. Vì giải thích trên không đồng cho nên chẳng phải dụ.

Chẳng phải nối tiếp: Ông lặp bóng chẳng phải một nối tiếp không đồng với pháp. Nói nối tiếp là diệt đây sinh kia, vì chỉ từ trong gương có bóng hiện, là nói biết rõ chất bóng thể loại đều khác, chẳng phải một nối tiếp. Lại bóng và bản chất có cùng lúc. Nên biết chất và bóng chẳng phải là nối tiếp. Nếu pháp sinh tử là một nối tiếp phải từ cái chết này, sau đó kia mới sanh, ông dùng chất lượng chẳng phải một pháp nối tiếp mà dụ một pháp sinh tử nối tiếp là thật không đồng.

Nói hai sinh: ông lặp bóng gá vào hai duyên sinh, không đồng với pháp nghĩa là bản chất và gương là hai duyên. Sinh hữu chỉ từ nơi tử hữu làm duyên. Cho nên sinh có khởi chỉ là một duyên. Ông dùng pháp hai duyên sinh để dụ pháp một duyên sinh là không thể đồng với pháp cho nên chẳng phải dụ. Đã y theo chánh lý để bác bỏ tông kia. Nên biết sinh tử chắc chắn có trung hữu.

Nói có kiện-đạt-phược và kinh Ngũ Thất: là dẫn giáo để chứng minh. Như Khế kinh nói: vào thai mẹ phải có ba việc:

1. Lúc ấy thân người mẹ phải khoan khoái.

2. Cha mẹ giao hợp.

3. Kiện-đạt-phược.

Chánh hiện ra trước. Kinh này đã nói kiện-đạt-phược, là nói biết có Trung hữu.

Kiến đạt phược: Hán dịch là tầm hương, là hương mà thân trung hữu dùng.

Kinh Ngũ Thất: như Khế kinh nói: có năm Bất Hoàn:

1. Trung ban. 2. Sinh ban. 3. Hữu hành ban. 4. Vô hành ban. 5. Thượng lưu ban.

Kinh này nói có Trung ban, biết rõ có trung hữu, ở trong trung hữu, mà bát Niết-bàn gọi là Trung ban. Và thất kinh: lại kinh nói: có cõi bảy thiện sĩ, trong Đại Chúng Bộ có sư khác giải thích rằng:

Trung ban: chẳng phải Trung hữu. Trong tên Trung thiên trụ trong Trung thiên, đắc bát Niết-bàn gọi là Trung ban.

Cho nên dẫn kinh Thất Thiện Sĩ để bác bỏ thuyết kia, nói lên

thành Trung hữu. Cho nên Luận chép: lại kinh nói có bảy đường thiện sĩ nghĩa là đối với năm thứ trước đây, Trung ban chia làm ba:

Do xứ và thời, gần, vừa, xa.

18. Nêu ví dụ:

1. Thí như lúc đốm lửa nhỏ mới léo lên đến gần thì tắt, Thiện Sĩ cũng vậy thí như lúc rèn sắt, đốm lửa tung tóe mới phát lên nửa chừng thì nó không còn.

2. Thiện Sĩ cũng vậy thí như hàn sắt lửa mạnh tung tóc xa chưa rơi xuống đất thì đã tắt.

3. Thiện Sĩ cũng vậy, chẳng phải là sở chấp của họ, chì có riêng Trung thiên, có thời xứ này. Ba phẩm khác nhau cho nên sở chấp kia chắc chắn không đúng lý.

Giải thích: Thiện Sĩ lúc đầu: Mới thọ Trung hữu ở cõi Sắc. Chưa ra khỏi cõi Dục, được bát Niết-bàn, thời xứ đều gần.

Thiện Sĩ thứ hai là thọ Trung hữu đã đến trung gian hai cõi đắc bát Niết-bàn. Thời xứ đều trung bình.

Thiện Sĩ thứ ba làvừa đến cõi Sắc chưa kịp thọ sinh liền đắc bát Niết-bàn thời xứ đều xa.

Đại Chúng Bộ lại có giải thích rằng: Tuổi thọ Trung gian đắc bát Niết-bàn nên gọi là Trung ban, chẳng có Trung hữu.

Luận chủ bác bỏ rằng: Lại cõi Vô Sắc lẽ ra cũng có Niết-bàn trung gian, kia cũng có tuổi thọ trung gian, đắc bát Niết-bàn, nhưng cõi Vô Sắc không có Trung ban. Vì trong bài kệ Ôn-đà-nam nói nhómhợp chung các bậc Thánh hiền.

Bốn Thiền mỗi thiền đều có mười vị. Sơ thiền có mười vị, đắc sơ thiền định, là người thứ nhất. Lại đắc sơ thiền rồi gieo trồng phầnthiện giải thoát, là người thứ hai. Lại đắc sơ thiền rồi hiện bát là người thứ ba, cùng với bảy thiền sĩ ở trước là mười vị.

Đệ nhị, tam, tứ thiền đều nói theo số này.

Ba Vô Sắc đều có bảy (trong mười trừ trung ban ba) chỉ có sáu nghĩa là Phi tưởng trong bảy thứ trước lại trừ thượng lưu, vô thượng sinh y theo văn tụng này. Trong cõi Vô Sắc chắc chắn không có trung ban cho nên điều họ chấp trở thành luống dối. Lại Đại Chúng Bộ dẫn một bài tụng trong kinh để chứng minh không có Trung hữu, tụng rằng:

“Tái sinh nay ông vượt vị cao”.

Giải thích: Có ngoại đạo bà-la-môn tên là Tái Sinh, lúc tuổi già ông ta đến yết kiến Đức Thế tôn. Thế Tôn quở trách, nay ông tuổi già đã qua giai đoạn hưng thạnh của đời người. Ngoài thai có năm giai

đoạn:

1. Anh hài. 2. Đồng từ. 3. Thiếu niên. 4. Thành niên. 5. Lão niên.

Già suy rồi sắp gần hầu ma vương, đến giai đoạn suy yếu già nua muốn đến đường trước mà không có tư lương, (không có tư lương giới, định, tuệ). Cầu trụ trung gian, không có chỗ dừng. Đại chúng bộ nói: bài tụng này chép: Trung gian không có chỗ dừng, là nói không có trung hữu, nếu có trung hữu thì có chỗ dừng. Luận chủ giải thích chung rằng ý bài tụng này nói lên nghĩa trong người kia nhanh chóng trở về chỗ mòn diệt không hề tạm dừng gọi là không có chỗ dừng hoặc có thể Trung Hữu gọi là không có chỗ dừng là đến chỗ sinh, cũng không tạm dừng vì đi không trở ngại.

■