Những Truyện Duyên Khởi Trong Luật Ngũ Phần

THẤT BÁCH KIẾT TẬP PHÁP TẠNG[334]

Một trăm năm sau khi đức Phật Niết-bàn, tại thành Tỳ-xá-ly, các Tỳ-kheo Bạt-kỳ dựng nên 10 phi pháp:

1- Muối với gừng hợp chung lại để cách đêm, được phép ăn ³³⁵.

2- Lấy hai ngón tay xúc thức ăn, được phép ăn ³³⁶.

3- (Ăn rồi) ngồi trở lại, được phép ăn ³³⁷.

4- Hướng đến xóm làng, được phép ăn ³³⁸.

5- Tô(bơ), du(dầu), mật, thạch mật(đường phèn) hòa với lạc(cao sữa), được phép uống ³³⁹.

6- Rượu Các-lâu-già được phép uống³⁴⁰.

7- Làm tọa cụ lớn, nhỏ theo ý mình, được phép ngồi[341].

8- Quen theo nếp sống cũ là tịnh ³⁴².

9- Cầu thính là tịnh ³⁴³.

10- Nhận cất vàng, bạc, tiền là tịnh ³⁴⁴.

Với chủ trương như thế, các Tỳ-kheo Bạt-kỳ dùng bình bát đựng đầy nước, vào những ngày mồng tám, mười bốn, rằm trong tháng, tập hợp ngồi chỗ đông người, để bình bát trước mặt, cho đây là điềm lành, với mục đích xin người bố thí. Bấy giờ, già, trẻ, lớn, bé... người qua kẻ lại đều dừng xem. Các thầy chỉ vào bát, nói:

- Trong đây là điềm lành, có thể đặt vào đó: y, bát, giày, dép, thuốc thang...

Người muốn cho, bỏ vào đó rồi đi. Kẻ không muốn cho thì lại mỉa mai, chê trách:

- Sa-môn Thích tử không nhận cất giữ vàng, bạc và tiền; dù có người cho cũng không ghé mắt nhìn đến. Tại sao nay lại làm việc này để cầu xin sự bố thí?

Khi ấy, Trưởng lão Da-xá - con của Ca-lan-đà - trú ngụ tại lầu các giảng đường, bên sông Di Hầu, nói với các Tỳ-kheo rằng:

- Các thầy không nên cầu xin sự bố thí như vậy. Chính tôi nghe đức Phật dạy: “Nếu có người phi pháp cầu thí, và người thí cho kẻ cầu phi pháp, cả hai đều có tội”.

Trưởng lão Da-xá lại nói với các bạch-y nam, nữ, lớn, nhỏ:

- Các người đừng nên bố thí như thế! Chính tôi nghe từ đức Phật, Ngài dạy: “Nếu phi pháp cầu thí, hoặc thí cho người cầu phi pháp, cả hai đều có tội”.

Các Tỳ-kheo Bạt-kỳ nhận được vàng, bạc, tiền rồi, họ nói với Da-xá rằng:

- Đại đức có thể nhận lấy phần này.

- Tôi không nhận phần do sự phi pháp cầu mà được. - Da-xá nói.

- Nếu không nhận cho mình thì ngài nhận cúng cho Tăng. - Các Tỳ-kheo bảo.

- Tôi đã không nhận, tại sao lại bảo tôi nhận cúng cho Tăng?

Thế rồi, các Tỳ-kheo đem việc Da-xá đã dạy bạch y lời như vậy là sự mạ nhục bạch y. Để kết tội xúc phạm này, các Tỳ-kheo trao cho Da-xá pháp Yết-ma Hạ Ý và yêu cầu Da-xá đến xin lỗi bạch y. Da-xá nói:

- Chính tôi nghe đức Phật dạy: Nếu Tăng trao cho pháp Yết-ma Hạ Ý thì nên sai một Tỳ-kheo cùng đi với tôi đến xin lỗi bạch y.

Các Tỳ-kheo liền bạch nhị Yết-ma, sai một Tỳ-kheo làm bạn đi với Da-xá. Vừa lúc đến thì cũng nhằm ngày 500 Ưu-bà-tắc tập trung lại sinh hoạt. Da-xá nói trước số đông này:

- Quý vị nên biết, đúng pháp tôi nói là đúng pháp, phi pháp tôi nói là phi pháp. Tỳ-ni tôi nói là Tỳ-ni, phi Tỳ-ni tôi nói là phi Tỳ-ni. Lời Phật dạy tôi nói là lời Phật dạy, chẳng phải lời Phật dạy, tôi nói chẳng phải lời Phật dạy. Trước đây, những gì tôi nói khiến Ưu-bà-tắc giận, nay tôi xin lỗi.

Các Ưu-bà-tắc rất ngạc nhiên trước lời xin lỗi này, đều thưa:

- Thưa Đại đức, lúc nào Đại đức cũng vì chúng con nói đúng pháp, đúng luật, đúng lời Phật dạy, làm sao chúng con lại có sự giận trách, phật lòng, mà nay Đại đức lại đi xin lỗi chúng con?! Tội chết!!

Da-xá nói với mọi người rằng:

- Thuở ấy, đức Thế Tôn ở tại thành Vương-xá, nơi vườn Kỳ-vức Am-la ³⁴⁵. Bấy giờ, vua Bình-sa và các đại thần cùng tập hợp tại vương môn để thảo luận vấn đề như thế này: “Sa-môn Thích tử có nên nhận cất giữ vàng bạc, châu báu và sử dụng để mua bán?”.

Lúc ấy, trong số đông này, có đại thần Châu Kế, nói với mọi người rằng: “Đừng nên đề cập đến vấn đề này. Sa-môn Thích tử không nên nhận và cất giữ vàng bạc, châu báu hay sử dụng để mua bán”.

Sau đó, Châu Kế vội đến chỗ đức Phật vấn ý về điều đã nói trước đám đông: “Bạch Thế Tôn, ý kiến của con nêu ra như thế có đưa đến sự sai lầm nào không?”.

Đức Phật dạy: “Điều ông nói lên như vậy là đúng chánh pháp. Tại sao? Như Lai thường nói rõ vấn đề này rằng: Sa-môn Thích tử không nhận cất giữ vàng bạc, châu báu và sử dụng để mua bán”.

Vị đại thần Châu Kế bạch Phật: “Cúi xin đức Thế Tôn nên phổ biến cho mọi người biết rằng ý kiến của con là không nhầm lẫn”.

Đức Phật bảo: “Hay lắm!”.

Ngài lại dạy: “Giống như mặt trăng, mặt trời bị khói, mây, bụi trần, A-tu-la, bốn thứ này che khuất, nên không trong suốt sáng ngời; Sa-môn, Bà-la-môn cũng bị bốn thứ như vậy, nghĩa là: không đoạn ái dục, hành pháp dâm, hoặc đam mê ăn uống, không thể đoạn trừ, hoặc chuyên làm tà mạng để nuôi sống, hoặc nhận cất giữ vàng bạc, châu báu và sử dụng để mua bán. Nếu người nào cho ngũ dục là tịnh thì người ấy mới cho việc nhận cất giữ vàng bạc, châu báu và sử dụng mua bán là tịnh. Nếu người nào cho việc nhận cất giữ vàng bạc, châu báu và sử dụng mua bán là tịnh thì người ấy cho ngũ dục là tịnh. Nếu người nào nương theo Ta xuất gia thọ Cụ túc giới mà cho việc nhận cất giữ vàng bạc, châu báu và sử dụng vào việc mua bán là tịnh thì Ta cả quyết rằng: Người ấy không tin vào pháp, luật của Ta. Tuy Ta thường nói cần xe thì dùng xe, cần người thì dùng người, tùy theo sự nhu cầu đều cho phép dùng, nhưng hoàn toàn không được phép nhận cất giữ vàng bạc, châu báu và sử dụng nó để mua bán”.

Da-xá nói như vậy rồi, lại nói:

- Trước đây tôi nói đúng pháp chứ không phải phi pháp, đúng luật chứ không phải phi luật, đúng lời Phật dạy chứ chẳng phải phi lời Phật dạy, là lời Phật nói chứ không phải phi lời Phật nói.

Các Ưu-bà-tắc thưa:

- Chúng con đối với lời thầy dạy, nào đâu không tin tưởng, kính trọng? Hiện nay, nơi Tỳ-xá-ly này chỉ có Đại đức là Sa-môn Thích tử, cúi xin Đại đức nhận lời mời của chúng con ở lại đây để trọn đời chúng con được cúng dường tứ sự.

Da-xá xin lỗi các Ưu-bà-tắc, rồi cùng Tỳ-kheo sứ giả của Tăng trở về Tăng phường. Tỳ-kheo Bạt-kỳ hỏi Tỳ-kheo sứ giả:

- Tỳ-kheo Da-xá đã xin lỗi các Ưu-bà-tắc chưa?

- Bạch Đại đức, đã xin lỗi rồi, nhưng có điều là các bạch y đều tin theo lời nói của Tỳ-kheo Da-xá, họ cảm động nói rằng: “Hiện nay nơi Tỳ-xá-ly này chỉ có Đại đức là Sa-môn Thích tử”. Họ mời ở lại để trọn đời cúng dường tứ sự. Đối với chúng ta chẳng được lợi ích gì.

Tỳ-kheo Bạt-kỳ lại đem vấn đề trước đây Da-xá khuyên bảo các Tỳ-kheo là hình thức mạ nhục Tăng là phạm Ba-dật-đề. Họ nói:

- Thầy phải thấy tội để sám hối.

Tỳ-kheo Da-xá trả lời:

- Tôi không có tội, làm sao có thể thấy tội để sám hối.

Tỳ-kheo Bạt-kỳ liền tập hợp Tăng để trao cho Yết-ma không thấy tội. Thế là Da-xá liền dùng thần túc bay đến nước Ba-tuần ³⁴⁶. Khi ấy, ở ấp Ba-lợi ³⁴⁷ có sáu mươi Tỳ-kheo đều ở A-lan-nhã, đời sống với ba y và khất thực, thường mặc y phấn tảo, ngồi nơi đất trống, đầy đủ Tam minh, Lục thông. Tất cả là đệ tử của A-nan, đồng loạt bay đến Tỳ-xá-ly. Gặp nhau trên không, Da-xá để y bát nơi hư không như để trên đất, chào hỏi sáu mươi Tỳ-kheo kia, trình bày rõ ràng mời điều phi pháp của Tỳ-kheo Bạt-kỳ và đề nghị:

- Thưa các Đại đức, chúng ta nên bàn thảo pháp Tỳ-ni với nhau để chấm dứt việc phi pháp kia, đừng để Tỳ-kheo Bạt-kỳ phá hoại chánh pháp.

Số đông Tỳ-kheo ấp Ba-lợi nhất trí muốn cùng nhau chấp dứt.

Lại có ba mươi Tỳ-kheo Tăng nơi ấp Ba-lợi cũng nhất trí như vậy và các vị cũng là đệ tử của A-nan.

Ở tại nước Ma Thâu La, Da-xá cùng với sáu mươi Tỳ-kheo lại gặp nhau cũng để bàn luận về vấn đề này, họ nói:

- Được ba mươi Tỳ-kheo ấy đồng tình với chúng ta, chắc chắn ác sự do Tỳ-kheo Bạt-kỳ bày ra kia sẽ bị tiêu diệt như pháp.

Nghị bàn như vậy rồi, họ cùng bay đến chỗ các Tỳ-kheo trên kia trình bày sự thống nhất diệt phi pháp. Các Tỳ-kheo ở đây đều nhất trí là muốn cùng nhau chấm dứt việc phi pháp đã xảy ra.

Lại có 30 Tỳ-kheo khác ở ấp Ba-lợi nghe sự việc và cũng biểu đồng tình như trên. Các vị ấy cũng là đệ tử của A-nan.

Tại ấp A-lạp-bệ ³⁴⁸, Da-xá cùng với chín mươi người cũng nghị bàn việc trên, rồi đến tận các nơi trình bày rõ sự việc như trên. Nơi nào, các Tỳ-kheo cũng đồng tình mong muốn chấm dứt điều phi pháp này.

Bấy giờ, Trưởng lão Tam-phù-đà ³⁴⁹ ở trên núi A-hô ³⁵⁰, Da-xá lại cùng 120 người cũng luận bàn việc trên, rồi đến tận các nơi ở đây nói rõ việc phi pháp như trên. Nơi nào cũng tán đồng muốn chấm dứt việc phi pháp ấy.

Bấy giờ, trưởng lão Ly-bà-đa ở thành Câu-xá-di được Từ tâm Tam muội, có đại quyến thuộc, Da-xá cùng với 121 vị bàn thảo với nhau sự việc trên, rồi cùng đi đến tận các nơi ở đây nói rõ việc phi pháp như trên. Ở đâu cũng tán đồng muốn chấm dứt việc ấy.

Bấy giờ, các Tỳ-kheo Bạt-kỳ nghe Da-xá đến chỗ Ly-bà-đa, nơi Câu-xá-di, họ bèn chở đầy cả thuyền y, bát và vật dụng cần thiết cho Sa-môn cũng đến Câu-xá-di, mục đích tìm cách mua chuộc, cầu cạnh sự yểm trợ. Trong thuyền, có người bạn với họ là Tỳ-kheo trì luật tên Sa-lan, tự nghĩ thầm: “Tỳ-kheo Bạt-kỳ có là như pháp không? Dựa vào kinh luật thì việc làm của họ không như pháp”.

Ngay lúc ấy, trong không trung có vị thần ba phen xướng rằng: “Việc làm của Tỳ-kheo Bạt-kỳ là phi pháp. Phi pháp như vậy... như vậy... đúng như chỗ nhận định của thầy”.

Các Tỳ-kheo Bạt-kỳ đến Câu-xá-di, cùng nhau lên bờ, đến chỗ Trưởng lão Ly-bà-đa. Họ thưa:

- Chúng tôi có chở nhiều vật dụng cần dùng của Sa-môn, đến cúng dường cho ngài. Xin ngài nạp thọ.

Ly-bà-đa trả lời:

- Y, bát của tôi đầy đủ, khỏi cần thêm nữa.

- Nếu ngài không nhận nhiều thì xin nhận chút ít. - Các Tỳ-kheo Bạt-kỳ nói.

- Y, bát của tôi đã đầy đủ rồi, không nên vì các thầy mà thọ để rồi trái với chánh pháp. - Ly-bà-đa đáp.

Ly-bà-đa có một người đệ tử tên là Đạt-ma, thường hầu hạ thầy. Nắm được việc này, các Tỳ-kheo Bạt-kỳ bèn đến chỗ Đạt-ma nói:

- Tôi có các vật cần dùng của Sa-môn, nếu ông có thiếu thì cứ lấy dùng.

- Tôi đều có đủ, không thiếu thốn. - Đạt-ma đáp.

- Khi Phật còn tại thế, người ta đến cúng cho Phật, Ngài không nhận thì lại cúng cho A-nan. A-nan đều thọ. A-nan đã thọ tức Phật thọ.

Đạt-ma nghe thuyết phục như vậy, nên nhận một vật dụng, nhận rồi hỏi:

- Với ý gì mà quý vị lại buộc tôi nhận vật cúng của quý vị?

- Chúng tôi muốn ông thưa với Hòa thượng dùng uy tín yểm trợ chúng tôi, đừng để Da-xá phá hoại luật pháp của chúng tôi.

Nghe các Tỳ-kheo Bạt-kỳ nói rõ ý đồ, Đạt-ma bèn vì họ đến chỗ Hòa thượng thưa:

- Hòa thượng có thể yểm trợ cho Tỳ-kheo Bạt-kỳ.

Hòa thượng Ly-bà-đa dạy:

- Người ta làm việc phi pháp, tôi không thể yểm trợ họ được.

Đạt-ma lại thưa:

- Xin Hòa thượng cân nhắc kỹ điều đó.

- Nay ông khuyên ta yểm trợ kẻ phi pháp, tức chẳng phải đệ tử ta, từ nay đừng nên hầu hạ ta nữa, ta cũng không đề cập gì đến ông nữa. - Hòa thượng nói.

Đạt-ma xấu hổ, sợ sệt, đến chỗ các Tỳ-kheo Bạt-kỳ, bọn họ lại hỏi:

- Hòa thượng của ông đã đồng ý yểm trợ ý kiến của chúng tôi chưa?

- Không! Ai ngờ vì các ông mà tôi bị thầy quở trách, đã không nói đến tôi mà còn đuổi tôi đi nữa. - Đạt-ma đáp.

- Nay ông bao nhiêu tuổi? - Tỳ-kheo Bạt-kỳ hỏi.

- Hai mươi tuổi. - Đạt-ma đáp.

- Với tuổi của ông và với đức độ như vậy, đâu cần phải sợ không được tiếp xúc, nói năng và bị đuổi.

Trước sự việc như vậy, Trưởng lão Ly-bà-đa khởi lên ý nghĩ: “Nếu ta ở đây chấm dứt sự phi pháp kia, thì kẻ gây nên sự việc sẽ tìm cách phát động trở lại. Nay ta đến Tỳ-xá-ly để chấm dứt việc đó”.

Ngày ấy, Ly-bà-đa cùng với đại chúng, bao gồm cả chúng thành Tỳ-xá-ly lên đường đến thành này. Tại thành Tỳ-xá-ly, trước đó đã có Tỳ-kheo tên là Nhất-thế-khứ, đối với Sa-môn Thích tử của Diêm-phù-đề là bậc tối thắng Thượng tọa, chứng A-la-hán, Tam minh, Lục thông, cũng là đệ tử lớn nhất của A-nan. Lúc còn ở ngoài Tăng phường, Da-xá nói với Ly-bà-đa rằng:

- Ngài có thể đến phòng Thượng tọa Nhất-thế-khứ trải tọa cụ nghỉ đêm, nhân đó trình bày đầy đủ sự việc, sáng sớm ta cũng sẽ đến thăm hỏi Thượng tọa.

Mọi người đã đến Tăng phường, Thượng tọa Nhất-thế-khứ sửa soạn nước tắm và nước uống sau giờ ngọ. Ly-bà-đa một mình đến phòng Thượng tọa, trải tọa cụ nghỉ đêm. Ly-bà-đa trong đêm suy nghĩ: “Vị Thượng tọa Nhất-thế-khứ này già yếu mà vẫn còn siêng năng ngồi thiền thâu đêm, nay ta đâu được phép nghỉ ngơi”. Thượng tọa Nhất-thế-khứ cũng nghĩ suy: “Tỳ-kheo khách này đi đường mệt nhọc, lại bận cả việc tắm giặt mà còn tọa thiền hành đạo suốt đêm, sao ta lại có thể an tâm nằm nghỉ?!”

Hai vị tự sách tấn nhau mà suốt đêm tọa thiền. Đến cuối đêm, Nhất-thế-khứ hỏi Ly-bà-đa:

- Đêm nay phần nhiều thầy du hành nơi định nào?

- Bản tánh tôi nhiều lòng từ, đêm nay phần nhiều du hành nơi định ấy.

- Đây là thô định.

Nhất-thế-khứ lại hỏi:

- Thầy là A-la-hán phải không?

- Phải.

Ly-bà-đa lại hỏi:

- Đêm nay Thượng tọa phần nhiều du hành nơi định nào?

- Tánh tôi ưa không quán, đêm nay phần nhiều tôi du hành nơi đó.

- Đây là việc làm của bậc Đại nhân. Tại sao vậy? Vì Không Tam- muội là pháp của đại nhân.

Ly-bà-đa lại hỏi:

- Thượng tọa là A-la-hán phải không?

- Phải. - Nhất-thế-khứ đáp.

Đêm đã trôi qua, Tỳ-kheo Da-xá đến trước phòng, búng móng tay, Thượng tọa mở cửa, Da-xá vào thăm hỏi nhị vị Thượng tọa. Sau khi được thăm hỏi, Ly-bà-đa hỏi Nhất-thế-khứ:

- Muối với gừng hợp lại, để cách đêm có tịnh hay không?

Nhất-thế-khứ bảo:

- Việc này nên hỏi giữa Tăng. Nếu hỏi riêng, tôi sợ người phi pháp cho tôi là thiên vị, không chấp nhận tôi ở trong túc số những người luận pháp Tỳ-ni.

Sau đó, Ly-bà-đa liền tập hợp Tăng để bàn luận Tỳ-ni, nhưng vì lắm lời ồn ào nên bạch Tăng:

- Hôm nay cùng muốn luận pháp Tỳ-ni, nhưng vì lắm ồn ào nên không thể quyết đoán được. Chúng hai phía nên mỗi bên thỉnh cầu Tăng bốn vị để bạch Nhị yết-ma sai người chủ đoán sự.

Trước hết, Tỳ-kheo Bạt-kỳ thỉnh cầu bốn vị:

1-Nhất-thế-khứ.

2-Ly-bà-đa.

3-Bất-xà-tôn.

4-Tu-ma-na.

Bên Tỳ-kheo ấp Ba-lợi cũng cầu thỉnh bốn vị:

1-Tam-phù-đà.

2-Sa-lan.

3-Trường-phát.

4-Bà-sa-lam.

Các Tượng tọa được Tăng sai rồi cùng nghị bàn: “Địa điểm nào rộng rãi, khoáng đạt, yên tịnh, có thể cùng nhau luận bàn pháp Tỳ-ni?”. Xem xét khắp nơi chỉ thấy ngôi vườn được người nữ Tỳ-la-da cúng là tốt nhất. Ly-bà-đa liền bảo Đạt-ma đến đó sửa soạn trải tòa. Khi Thượng tọa đến, ông tránh đi.

Đạt-ma vâng lệnh, đến trải tòa. Sau đó, các Thượng tọa đến theo thứ tự an tọa.

Hội nghị bắt đầu. Ly-bà-đa hỏi Thượng tọa Nhất-thế-khứ:

- Muối hòa với gừng, để cách đêm có tịnh hay không?

- Không tịnh. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Điều này Phật chế cấm ở đâu? - Ly-bà-đa hỏi.

- Chế cấm tại thành Vương-xá. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Vì ai chế cấm? - Ly-bà-đa hỏi.

- Nhơn một Tỳ-kheo A-lan-nhã. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Phạm việc gì? - Ly-bà-đa hỏi.

- Phạm Túc thực Ba-dật-đề. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Đây là pháp, là luật, là lời Phật dạy. Việc làm của Tỳ-kheo Bạt-kỳ là phi pháp, phi luật, chẳng phải lời Phật dạy.

Ly-bà-đa nói xong ra lệnh rút một thẻ. Ly-bà-đa lại hỏi:

- Hai ngón tay xúc thức ăn để ăn, có tịnh hay không?

Thượng tọa Nhất-thế-khứ hỏi lại:

- Hai ngón tay xúc thức ăn là thế nào? Tịnh không?

Ly-bà-đa nói:

- Tỳ-kheo ăn xong rồi lại được ăn trở lại thì dùng hai ngón tay xúc thức ăn để ăn..

- Không tịnh. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Điều này chế cấm ở đâu? - Ly-bà-đa hỏi.

- Tại thành Vương-xá. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Vì ai chế cấm? - Ly-bà-đa hỏi.

- Vì Bạt-nan-đà. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Phạm việc gì? - Ly-bà-đa hỏi.

- Phạm không làm pháp tàn thực mà ăn, Ba-dật-đề. - Nhất-thế-khứ đáp.

Ly-bà-đa nói:

- Đây là pháp... đến chẳng phải lời Phật dạy.

Ly-bà-đa ra lệnh rút thẻ thứ hai.

- Ngồi trở lại ăn, hướng đến xóm làng được phép ăn, cũng như vậy.

Ly-bà-đa ra lệnh rút thẻ thứ ba, thứ tư.

Ly-bà-đa lại hỏi:

- Tô, du, mật, thạch mật hòa với lạc uống, tịnh hay không?

Nhất-thế-khứ hỏi lại:

- Tô, du, mật, thạch mật hòa với lạc được uống là thế nào?

Ly-bà-đa nói:

- Là uống phi thời.

- Không tịnh. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Chế cấm điều này ở đâu? - Ly-bà-đa hỏi.

- Tại thành Xá-vệ. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Vì ai chế? - Ly-bà-đa hỏi.

- Vì Ca-lưu-đà-di. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Phạm việc gì? - Ly-bà-đa hỏi.

- Phạm phi thời thực, Ba-dật-đề. - Nhất-thế-khứ đáp.

Ly-bà-đa nói:

- Đây là pháp... đến chẳng phải lời Phật dạy.

Ly-bà-đa ra lệnh rút thẻ thứ năm.

Ly-bà-đa hỏi:

- Rượu Xà (các)-lâu-già tịnh hay không?

Thượng tọa Nhất-thế-khứ hỏi lại:

- Rượu Xà-lâu-già là như thế nào?

Ly-bà-đa nói:

- Gây men rượu mà chưa chín nồng.

- Không tịnh. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Chế cấm điều này ở đâu? - Ly-bà-đa hỏi.

- Tại Câu-xá-di. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Vì ai chế? - Ly-bà-đa hỏi.

- Vì Sa-kiệt-đà. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Phạm việc gì? - Ly-bà-đa hỏi.

- Uống rượu, Ba-dật-đề. - Nhất-thế-khứ đáp.

Ly-bà-đa nói:

- Đây là pháp, là luật... (cho đến) chẳng phải lời Phật dạy.

Ra lệnh rút thẻ thứ sáu.

Ly-bà-đa hỏi:

- Làm tọa cụ lớn nhỏ theo ý mình, tịnh hay không?

- Không tịnh. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Chế cấm điều này ở đâu? - Ly-bà-đa hỏi.

- Tại thành Vương-xá. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Vì ai thế? - Ly-bà-đa hỏi.

- Vì Ca-lưu-đà-di. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Phạm việc gì? - Ly-bà-đa hỏi.

- Phạm Ba-dật-đề. - Nhất-thế-khứ đáp.

Ly-bà-đa nói:

- Đây là pháp... (cho đến) chẳng phải lời Phật dạy.

Ra lệnh rút thẻ thứ bảy.

Ly-bà-đa hỏi:

- Quen nếp sống trước, tịnh hay không?

Thượng tọa Nhất-thế-khứ hỏi lại:

- Quen theo nếp sống trước là thế nào?

Ly-bà-đa nói:

- Quen theo việc làm khi còn là bạch y.

Thượng tọa Nhất-thế-khứ nói:

- Hoặc có thói quen có thể chấp nhận, hoặc có thói quen không thể chấp nhận.

Ly-bà-đa nói:

- Đây là pháp... (cho đến) chẳng phải lời Phật dạy.

Ra lệnh rút thẻ thứ tám.

Ly-bà-đa hỏi:

- Cầu thính, tịnh hay không?

Thượng tọa Nhất-thế-khứ hỏi lại:

- Cầu thính là thế nào?

Ly-bà-đa nói:

- Tác pháp Yết-ma riêng, sự việc đã rồi mới cầu người khác cho phép.

- Không tịnh. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Điều này cấm ở đâu? - Ly-bà-đa hỏi.

- Tại nước Thiểm-bà. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Vì ai cấm? - Ly-bà-đa hỏi.

- Vì Lục quần Tỳ-kheo. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Phạm việc gì? - Ly-bà-đa hỏi.

- Tùy theo việc Yết-ma. - Nhất-thế-khứ đáp.

Ly-bà-đa nói:

- Đây là pháp... (cho đến) chẳng phải lời Phật dạy.

Ra lệnh rút thẻ thứ chín.

Ly-bà-đa hỏi:

- Nhận cất giữ vàng, bạc, tiền, tịnh hay không?

- Không tịnh. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Cấm điều này ở đâu? - Ly-bà-đa hỏi.

- Tại thành Vương-xá. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Nhân ai phạm mà chế? Ly-bà-đa hỏi.

- Vì Nan-đà, Bạt-nan-đà. - Nhất-thế-khứ đáp.

- Phạm việc gì? - Ly-bà-đa hỏi.

- Phạm nhận cất giữ vàng, bạc và tiền, Ni -tát-kỳ-ba-dật-đề.

Ly-bà-đa nói:

- Đây là pháp... (cho đến) chẳng phải lời Phật dạy.

Ra lệnh rút thẻ thứ mười.

Hỏi đáp mười vấn đề xong, tám vị Thượng tọa cùng nhau trở lại tập hợp Tăng. Ly-bà-đa đối diện trước đại chúng hỏi lại từng vấn đề một như đã hỏi Thượng tọa Nhất-thế-khứ, lần lượt rút thẻ thứ nhất đến thẻ thứ mười. Để kết thúc vấn đề, Ly-bà-đa đọc tuyên ngôn:

- Chúng ta đã luận bàn Tỳ-ni xong, bởi thế những gì Phật không chế cấm, không được vọng chế. Những gì đức Phật đã chế cấm thì không được trái phạm. Như lời đức Phật dạy, phải kính cẩn học tập.

Lúc bấy giờ, chúng Tỳ-kheo luận pháp Tỳ-ni bao gồm:

- Đệ nhất Thượng tọa là Nhất-thế-khứ, 136 hạ lạp.

- Đệ nhị Thượng tọa là Ly-bà-đa, 120 hạ lạp.

- Đệ tam Thượng tọa là Tam-phù-đa, 110 hạ lạp.

- Đệ tứ Thượng tọa là Da-xá, 110 hạ lạp.

Con số A-la-hán tham dự tròn 700 vị, nên gọi là Thất bách kiết tập Pháp tạng ³⁵¹.

PHỤ TRƯƠNG

Có Chơn Không thì có Diệu Hữu. Trong kinh Lăng Già, đức Thế Tôn nói với Bồ-tát Đại Tuệ: “Suốt 49 năm, Ta không nói một lời”, đó là Chơn Không. Còn Tam tạng Thập Nhị Bộ Thánh Giáo gồm trên dưới 150 triệu chữ, hiện đang lưu hành, đây là Diệu Hữu.

Theo tinh thần trên, chúng tôi trân trọng ghi lại đây những văn bản đầu tiên của vấn đề phiên dịch Pháp Tạng Phật Giáo Việt Nam này, ngõ hầu hậu thế tiện việc sưu tầm tư liệu.

1- Thư đầu tiên, thầy Đỗng Minh gởi đến thầy Như Bửu (do Nguyên Lượng mang qua), thư đề:

“Nha Trang, 2-7-2001

... Sau đây, tôi nhờ thầy và tất cả anh em giúp tôi điều này: Hiện nay, tại tỉnh Khánh Hòa có 14 Tăng Ni sinh mãn cấp Cử-nhân Phật-học, trong đó có một số cũng học xong Đại học Hán-Nôm và Đại học Anh-văn. Ngoài ra, có các vị đang học Thạc-sĩ và Tiến-sĩ ở nước ngoài sắp về. Tôi muốn quy tụ anh em lại để họ dịch những giáo lý từ Hán-văn và Anh-văn thành Việt-văn, mục đích làm giàu cho Phật Giáo Việt Nam và Văn Hóa Việt Nam, mà không có phương tiện. Vậy, tôi viết thư này để xin ý kiến thầy và tất cả anh em bên này - nếu được - cho tôi xin mỗi anh em và mỗi Hội viên của Hội Cư sĩ Học Phật..., mỗi tháng một Mỹ-kim (hay nhiều hơn cũng tốt), rồi giao cho Nguyên Lượng chuyển về tôi, để thực hiện công tác Phật sự trên. Đây là việc làm trường kỳ, chứ không phải như cứu trợ bão lụt... Thầy và anh em đặt kế hoạch thế nào cho được thường xuyên, không bị gián đoạn. Hiện nay có 14 vị, tôi dự tính cúng dường mỗi vị một tháng 30 Mỹ-kim, tức tương đương với trên 400.000 đồng Việt-Nam để bồi dưỡng; và bút chỉ, vi tính, photocopy... tổng cộng độ 500 Mỹ-kim mỗi tháng là được...”

2- Thư thầy Như Bửu hồi âm cho thầy Đỗng Minh, thư đề:

“San Diego, 25-11-2001

... Việc Hòa-thượng giao anh em góp phần vào việc phiên dịch kinh sách, anh em họ muốn biết thời gian bao lâu? Để anh em toan liệu...”

Ngày 22-12-2001 này, tôi sẽ có dịp gặp một số anh em - tiền thân là Tăng sinh Phật Học Viện Nha-Trang - tôi sẽ trình bày thư Hòa-thượng để tham khảo ý kiến anh em. Sau đó, tôi sẽ báo kết quả về Hòa-thượng rõ.

Số tiền mỗi tháng 500 Mỹ-kim góp phần công đức Phật sự này, tôi nghĩ: anh em sẽ cố gắng được. Nhưng họ cũng muốn biết thời gian bao lâu thì Phật sự này có thể hoàn tất?...

3- Thư thầy Đỗng Minh gửi thầy Như Bửu, thư đề:

“Nha-Trang, 14-12-2001 (30-10 Tân Tỵ)

... Theo chương trình dịch thuật của tôi, thì trước hết, tôi định giao cho anh em dịch bộ Hiện Đại Phật Giáo Học Thuật Tùng San, gần 100 quyển, do Ngài Trương Mạn Đàm chủ biên và những tác phẩm Anh-văn nói về Phật Giáo. Sau đó, dịch bộ Thái Hư Toàn Thư và bộ Ấn Thuận Toàn Thư... Tôi nghĩ: “Những bộ sách này, các Ngài đã “tiêu hóa” từ Tam Tạng để viết ra, cho nên nó vừa khế cơ, khế lý, khế thời và khế xứ (Đông Nam Á). Tôi định dùng cái tên là Pháp Tạng Phật Giáo Việt Nam để gọi những tác phẩm phiên dịch này. Ý thầy và anh em nghĩ sao? Ngoài ra, tôi giao cho Giác Tuệ và Phước Thắng (tức Sơn) soạn thuật lại những mẫu chuyện duyên khởi đức Phật thuyết 250 giới cho Tăng và 348 giới cho Ni, trong Đại Tạng Luật mà tôi đã dịch, như chuyện cổ Phật Giáo.

Hôm trước, tôi định đưa 14 anh em Tăng Ni sinh quy tụ về hai địa điểm, một dành cho Tăng, một dành cho Ni, để phiên dịch cho tiện, nhưng anh em họ lại đề nghị: Ở trú xứ nào thì làm việc tại trú xứ ấy, cần tra tự điển thì đến Thư viện để tra, cần trao đổi những điều cần thiết thì ấn định thời gian để gặp nhau trao đổi. Do vậy, tôi quy định mức cúng dường để anh em bồi dưỡng là cứ mỗi 1.000 chữ, người dịch là 60.000 đồng, người xem lại là 20.000 đồng, đánh vi tính và photocopy là 20.000 đồng. Như vậy, cứ 1.000 chữ là 100.000 đồng Việt Nam. Bên này, nếu anh em nào rảnh mà có thể làm được thì xin mời tham gia. Đây là “Pháp cúng dường” cho tòa nhà Phật Giáo Việt Nam, là vấn đề xương máu của người con Phật!...

Tái bút: Trung Quốc đầu tư vào việc phiên dịch Tam Tạng đến 800, 900 năm. Việt Nam bắt đầu làm việc này chưa được 100 năm. Hiện nay Trung Quốc có Đại Tạng, Tục Tạng và Tục Tục Tạng, gồm trên 500 tập, mỗi tập 1.000 trang. Việt Nam mình mới có 25 tập, mỗi tập 500 trang. Những thứ tôi sắp dịch đây là Tục Tục Tạng.

Tục Tục Tạng mà chúng tôi dự tính dịch đây, gồm 250 tập. Chuyển ngữ thành Việt Văn phải mất thời gian lâu. Tôi mạn phép đề nghị với thầy, nếu được, với danh nghĩa “Hội Cư sĩ Học Phật”, thầy thành lập Ban Bảo Trợ Phiên Dịch Pháp Tạng Phật Giáo Việt Nam. Tài chánh có được gửi vào Ngân hàng, lấy tiền lãi đó, tuần tự thầy cho chuyển về Việt Nam, Tăng Ni Việt Nam nhận lấy trách nhiệm phiên dịch, hết đời này đến đời nọ. Đây là món cúng dường tối thắng, tuy là hữu lậu nhưng để đi đến vô lậu...

4- Thư của thầy Đức Hạnh hướng dẫn lên phương án dịch thuật, thư đề:

“San Diego, 10-12-2001

... Sau đây con xin thông báo cho Hòa thượng được rõ 5 việc:

- Một, vấn đề các thầy và Hòa thượng dịch thuật Kinh, Luật, Luận tại quê nhà đều phải được có tịnh tài bồi dưỡng sức khỏe và dụng cụ làm việc. Vấn đề lưu truyền Phật pháp là điều cần thiết, nên tất cả Tăng, Ni, Cư sĩ đều phải tích cực ủng hộ tịnh tài. Do vậy, con đề nghị với Hòa thượng: Hòa thượng viết cho một văn thư nói về sự dịch thuật Kinh, Luật, Luận... có chữ ký của Hòa thượng rõ ràng.

- Hai, thống kê Kinh, Luật, Luận... có chữ ký của Hòa thượng sẽ dịch...

- Ba, số người (chư Tăng và Cư sĩ sẽ tham gia việc dịch thuật.

- Bốn, thời gian làm việc...

- Năm, thời gian 6 tháng hay một năm đúc kết (gọi là cái mốc)... Hòa thượng gửi qua cho thầy Như Bửu và cho con một bản... Con xin nói rõ là rất dễ, không khó đâu!...

5- Thư thầy Đỗng Minh gửi thầy Như Bửu, Hội đồng chỉ đạo Tổng Hội Cư sĩ Phật Giáo, cùng các anh em trong Tổng hội Cư sĩ Phật Giáo, thư đề:

“Nha-Trang, 29-12-2001

... Để:

- Pháp Tạng tiếng Việt được phong phú.

- Phật tử Việt Nam được đọc lời Phật dạy bằng tiếng mẹ đẻ.

- Kho tàng văn hóa của dân tộc ta được giàu mạnh.

- Phát triển trình độ Văn hóa Phật Học của Tăng Ni và Cư sĩ Việt Nam.

- Giao lưu giữa Phật tử trong nước và ngoài nước trong tinh thần giáo lý của đức Phật.

Tôi tập hợp được một số Tăng Ni, Cư sĩ có đạo tâm, có trình độ, chuyên lo dịch thuật Pháp Tạng.

Sau đây là những chi tiết dự trù cho công tác dịch thuật Pháp Tạng:

a) Tên và số lượng kinh sách sẽ dịch:

- Hiện Đại Phật Giáo Học Thuật Tùng San: 100 quyển, mỗi quyển độ 500 trang.

- 90 đề tài do Ngài Tinh Vân giảng: độ 900 trang.

- Bộ Thái Hư Toàn Thư và bộ Ấn Thuận Toàn Thư: khoảng 100 tập, mỗi tập khoảng 500 trang.

- Một số tác phẩm Anh ngữ Phật pháp.

b) Số người tham gia dịch thuật:

- Tăng : 8 vị

- Ni : 4 vị

- Cư sĩ : 2 vị

Tổng : 14 vị

c) Thời gian dịch thuật:

- Hàng tuần: do người dịch sắp xếp thời gian thuận tiện tại trú xứ của họ.

- Sáu tháng: Kiểm điểm sơ kết.

- Một năm: Tổng kết một giai đoạn.

d) Tịnh tài bồi dưỡng trong một tháng:

- Một chữ Việt: 100 đồng VN (Người dịch 60 đồng, Chứng nghĩa và đọc lại 20 đồng, Vi tính và Phôtô 20 đồng).

- Một tháng thực hiện được 70.000 chữ Việt.

- Tịnh tài bồi dưỡng người dịch, chứng nghĩa, đọc lại, vi tính, phôtô trong một tháng: 70.000 chữ Việt x 100 đ VN = 7.000.000 đồng VN.

- Tịnh tài bồi dưỡng người ghi chép, tổng hợp: 300.000 đồng VN.

- Tịnh tài chi phí bất thường: 200.000 đồng VN.

- Tổng số tịnh tài cần sử dụng trong một tháng: 7.500.000 đồng VN.

6- Fax của thầy Đức Hạnh gửi thầy Đỗng Minh, Fax đề:

“San Diego, 10-3-2002

Kính bạch Hòa thượng,

Hôm nay, 10-3-2002, con đang ở tại Tổng hội Cư sĩ, trên vùng Quận Cam, để dự Đại hội Cư sĩ. Ngày hôm qua, 9-3-2002, anh em chúng con đã họp về vấn đề dịch Pháp Tạng của Hòa thượng. Sau lời của thầy Như Bửu trình bày chi tiết và ý kiến của anh em, Phật sự đã được đúc kết: Quảng Thành làm Tổng thư ký, Nguyên Phương làm thủ quỹ, còn lại đều là thành viên. Tất cả đều theo ý mong muốn của Hòa thượng. Sơ khởi, ngày 25-3-2002 này, Nguyên Phương sẽ phụ trách gửi đúng số lượng như trong chương trình của Hòa thượng đã đề ra. Như vậy, Hòa thượng và quý thầy bắt đầu vào việc, từ 1-4-2002.

BIÊN BẢN HỌP BAN PHIÊN DỊCH

PHÁP TẠNG PHẬT GIÁO VIỆT NAM

* Địa điểm: Tại Hội trường Trường Trung cấp Phật học Khánh Hòa (Thành phố Nha Trang)

* Thời gian: Lúc 14 giờ ngày 1-4-2002, nhằm ngày vía đức Quán Thế Âm (19-2 Nhâm Ngọ)

* Hiện diện gồm:

- Hòa thượng Thích Đỗng Minh.

- Thượng tọa Thích Minh Thông

Cùng với 21 Tăng Ni sinh tốt nghiệp các trường Cao cấp Phật học, nay là Học viện Phật giáo (tức Đại học Phật giáo) Thành phố Hồ Chí Minh và Huế, do Hòa thượng Thích Minh Châu và cố Kỳ túc Hòa thượng Thích Thiện Siêu làm Hiệu trưởng. Trong số này gồm cả 5 vị tốt nghiệp khóa Hán-Nôm nâng cao (khóa này được mở tại Quảng Hương Già Lam do Tiến sĩ Lý Kim Hoa - Nguyên Hồng - làm Hiệu trưởng) và tốt nghiệp Cử nhân Anh văn tại các trường Đại học Quốc gia.

Tham dự còn có 66 Tăng sinh và 52 Ni sinh của trường Trung cấp Phật học Khánh Hòa.

Về phía Cư sĩ có đạo hữu Giác Tuệ và Phước Thắng.

* Chủ tọa cuộc họp: Hòa thượng Thích Đỗng Minh.

* Thư ký: Đạo hữu Phước Thắng.

Mở đầu cuộc họp là niệm Phật cầu gia bị và tụng bài kệ khai kinh.

Thư ký đọc chương trình cuộc họp, gồm:

I. - Lời nói đầu của Hòa thượng Thích Đỗng Minh.

II. - Nêu rõ duyên khởi dẫn đến hình thành Ban phiên dịch.

III. - Công bố thành phần Ban phiên dịch và các chức năng điều hành.

IV. - Góp ý chung. Trả lời các vấn đề đặt ra, nếu có.

V. - Linh tinh.

Cụ thể từng nội dung như sau:

I. - Hòa thượng Thích Đỗng Minh nói:

“Một lịch sử 2.000 năm Phật Giáo Việt Nam có nhiều điểm son, song điểm son nổi bật nhất là vua Trần Nhân Tông trao ngôi báu cho con, đi tu để thực hiện bản nguyện của mình là xuống sát hạ tầng cơ sở, đem mười điều thiện để giáo hóa nhân dân. Đó là niềm hãnh diện chung và đây cũng là thế mạnh; song thế yếu của Phật Giáo Việt Nam là chưa có được Thánh tạng tiếng Việt. Nếu có chăng thì điều có ấy chưa hoàn chỉnh”.

Hòa thượng nói tiếp:

“Lâu nay nhiều nơi trong nước, các bậc Tôn túc, Thiện tri thức lưu tâm thực hiện việc phiên dịch ấy. Riêng tại khu vực Nha Trang của chúng ta cũng đã đóp góp cho việc làm này một cách tích cực, ít ra cũng dịch được 20 tập trong Tạng Đại Chính Tân Tu. Tất cả các dịch phẩm này được gửi vào Pháp Bảo Viện ở Sài Gòn để sắp xếp việc in ấn. Quá khứ là thế, nhưng hôm nay việc làm này để không bị động - về mặt này hay mặt khác - trong khâu tổ chức. Nói khác hơn, tại đây chúng ta tự nguyện tổ chức hẳn một Ban phiên dịch Pháp Tạng Phật Giáo Việt Nam và chịu trách nhiệm đối với việc làm của mình. Lẽ đương nhiên mọi nhân duyên - chủ yếu là nội và ngoại duyên - xét ra cũng vừa hội đủ, điều này sẽ nói cụ thể ở phần sau. Tôi nghĩ, bước đầu Ban phiên dịch gồm có 14 người, nhưng chỉ thời gian gần đây thôi, con số ấy lại khác đi và sự tập hợp được dịch giả nhiều hơn, có năng lực hơn, đó là điều tất yếu. Hôm nay, trong tư cách người đề xướng, tôi xin bắt đầu gióng lên tiếng kiền chùy cho việc làm của mình. Nguyện cầu hồng ân chư Phật thùy từ gia bị”.

II. - Nêu rõ duyên khởi dẫn đến hình thành Ban phiên dịch

Hòa thượng Đỗng Minh cho biết quá trình trao đổi giữa Ngài và Tổng hội Cư sĩ Phật Giáo Việt Nam ở hải ngoại, cụ thể là quý thầy Như Bửu, Quảng Thành, Đức Hạnh, Nguyên Phương, Nguyên Lượng, Thiện Thông, từ Mẫn, Nguyên Lý.v.v...:

“Theo Fax đề ngày 9-3-2002, thầy Như Bửu lệnh cho Đức Hạnh thông báo cho tôi biết là quý thầy và anh em bên đó đã nhất trí bầu Quảng Thành giữ chức Tổng thư ký và Nguyên Phương giữ chức thủ quỹ. Còn lại đều là thành viên của Ban bảo trợ phiên dịch Pháp Tạng Phật Giáo Việt Nam”.

Hòa thượng nhờ Cư sĩ Giác Tuệ đọc lại hai lá thư gửi đi, hai lá thư phúc đáp và một Fax để phiên họp thông cảm. Trọng tâm 5 lá thư này như một sự nối kết giữa nội lực và ngoại duyên để Ban phiên dịch kiện toàn việc làm của mình, ngõ hầu mang lại lợi ích cho Phật Giáo Việt Nam. Có thể coi 5 văn bản trên là phần duyên khởi cho vấn đề được đặt ra. Ban phiên dịch này giới hạn trong những trước tác sau:

- Lược thuật Duyên khởi của Luật tạng.

- 100 quyển Hiện đại Phật giáo học thuật tùng san.

- Bộ Thái Hư.

- Bộ Ấn Thuận.

- 90 bài giảng của Ngài Tinh Vân.

- Những tác phẩm giáo lý Anh văn.

III. - Thành phần Ban phiên dịch và chức năng:

a) Thành phần Ban phiên dịch:

Hòa thượng Đỗng Minh nói:

- “Tôi cốt thì tôi phải vác”. Do vậy, tôi tự nguyện làm Trưởng Ban phiên dịch

- Phó Ban kiêm Tài chánh, tôi mời Thượng tọa Thích Minh Thông đảm nhận cho chức vụ này.

- Thư ký: tôi mời đạo hữu Giác Tuệ giữ cho chức vụ này.

- Trợ lý cho Trưởng Ban là thầy Huệ Đắc và thầy Tâm Nhãn.

b) Các chức năng điều phối:

* Dịch giả chọn dịch phần nào thì thầy Tâm Nhãn phân phối nguyên bản cho Dịch giả, nếu được thì có thể cung cấp thêm tài liệu hay sách có liên hệ đến phần dịch ấy.

* Những dịch phẩm này - mà nguyên bản là chữ Hán - thì giao cho các thầy Nguyên Xuân, Huệ Đắc và Tâm Nhãn đọc, dò lại văn pháp (kiểm tra đối chiếu với nguyên bản)

* Những dịch phẩm từ nguồn Anh văn thì giao cho các thầy Nguyên Đăng, Nhật Hiếu dò lại cú pháp.

* Tôi (HT. Đỗng Minh) cùng với thầy Minh Thông và Cư sĩ Thiện Đức duyệt lại phần giáo lý từ các dịch phẩm, sau phần kiểm tra nói trên.

* Về phía Dịch giả, công việc phải làm là:

- Đọc lại dịch phẩm của mình cho quý thầy dò, kiểm tra khâu văn pháp (đối chiếu với nguyên bản).

- Sau khi vi tính xong, Dịch giả phải dò lại dịch phẩm của mình để sửa mọi sai sót nếu có. Dịch giả ký tên sau khi đọc lại và ghi rõ ngày. Dịch phẩm trao lai cho thầy Tâm Nhãn.

* Thư ký cùng với thầy Tâm Nhãn hạch toán về tịnh tài, để cúng dường Dịch giả sau khi đã qua các khâu kiểm tra.

* Mỗi chủ nhật đầu tháng sẽ thanh toán tịnh tài cho dịch phẩm của tháng trước. Thầy Huệ Đắc nhận tịnh tài nơi Thượng tọa Minh Thông, để trao đến quý Dịch giả sau khi nhận phiếu thanh toán nơi Ban thư ký.

Cuối phần này, Hòa thượng Trưởng Ban nói: “Tùy theo năng lực mà tôi chỉ định công việc. Các thầy hãy coi đây là trách nhiệm của một sứ giả Như Lai. Xin tất cả hãy nhận phần việc của mình và hoàn thành một cách viên mãn”.

Hòa thượng hướng đến Tăng Ni sinh của trường Trung cấp như để động viên, Ngài nói: “Quá trình học chữ Hán qua kinh nghiệm và cách dịch từ các dịch phẩm của bậc thầy. Cái vốn để dịch được là biết khoảng 3.000 chữ Hán trong bộ môn mình thích. Việc đó không khó đối với Tăng Ni sinh có chí và quyết tâm”.

IV. Góp ý và trả lời:

- Hòa thượng Trưởng Ban đồng ý với đề nghị của Thượng tọa Minh Thông là: các dịch phẩm tập trung lại và làm vi tính tại trường.

- Hòa thượng giải thích thỏa đáng những thắc mắc mà Cư sĩ Giác Tuệ đã nêu ra.

- Để trả lời cho vấn đề Thượng tọa Minh Thông đặt ra, Hòa thượng nói: “Tất cả vị nào có năng lực dịch thụât, xin liên lạc với bộ phận chuyên môn để nhận bài về dịch. Con số 14 vị Dịch giả chỉ là bước sơ khởi”.

V. - Linh tinh:

- Trang trại của Thầy Minh Thông có thể trở thành trú xứ của Dịch trường. Hòa thượng sẽ nhờ Thượng tọa Nguyên Siêu (ở Mỹ) yểm trợ thiết lập Thư viện cho trang trại này, Ngài nói: “Vạn sự khởi đầu nan, việc gì cần thì sẽ xem xét và có kế hoạch bổ túc sau”.

- Ông Thái Bường (ở Úc) cúng dường cho Ban phiên dịch một máy điện thoại.

Cuộc họp kết thúc vào lúc 15 giờ 45 cùng ngày.

Toàn thể tụng bài hồi hướng và lời phát nguyện.

Thư ký: Đạo hữu Phước Thắng

Chủ tọa: Hòa thượng Thích Đỗng Minh

LỜI BẠT

Trước đây khoảng 40 năm, trong báo “Văn Hóa Á Châu” tôi nhớ cụ Nguyễn Đăng Thục có viết một bài nói về sự nghiệp phiên dịch của Ngài Huyền Trang. Trong đó, cụ cho biết hội đồng phiên dịch gồm cả ngàn người. Sau đó, tôi đọc trong báo Hoa văn thấy hội đồng phiên dịch của Ngài La Thập có đến 3.000 vị. Thật sự, tôi khiếp đởm! Tôi nghĩ: “Việt Nam mình không cách nào tổ chức được quy mô như thế. Tôi buồn! Do đó, tôi không dám nghĩ đến chuyện phiên dịch. Nhưng mấy chục năm gần đây, tôi thấy các Ngài của mình “đơn thân độc mã” cũng dịch được. Tôi bắt đầu nghĩ đến câu “Bỉ ký trượng phu...”.

Năm 1992, theo lời yêu cầu của thầy Tịnh Hạnh (Đài Loan), tôi vân tập vài chục anh em tương đối có chút khả năng như tôi, nhận dịch 20 tập trong Tạng Đại Chánh, mỗi tập khoảng 1.000 trang, mỗi trang trên dưới 1.500 chữ. Chúng tôi dịch đến giữa năm 2001 là xong. Cuối năm 2001, quý Tăng Ni sinh của tỉnh Khánh Hòa tốt nghiệp Cao cấp Phật Học và Hán-Nôm nâng cao được 14 vị, tôi nghĩ đến việc động viên và hướng dẫn họ dịch thuật vì đây là vấn đề hàng đầu của Tăng Ni Việt Nam. Sau khi trao đổi với 14 Tăng Ni nói trên, tôi tự nguyện đứng ra thành lập Ban phiên dịch. Việc làm này trong tình Pháp-hữu, tôi có thảo bàn với thầy Tuệ Sỹ trước khi bắt tay. Thầy Tuệ Sỹ cũng cho tôi biết là thầy đang dịch Tạng Thanh văn(Tạng này thầy tự đặt tên và đang thực hiện).

Sau khi thành lập Ban phiên dịch độ một tháng thì quý Tăng Ni xin gia nhập lên đến 25 vị, và hiện nay - sau 4 tháng – lên đến 37 vị.

“Vạn sự khởi đầu nan”, sau 4 tháng bắt tay vào việc, có những vấn đề phát hiện mà theo khả năng của chúng tôi khó giải quyết được. Chúng tôi xin mạo muội ghi vào đây để quý Tôn đức Tăng Ni cùng quý Pháp hữu, đồng bào Phật tử mười phương tiếp tay và thông cảm:

1- Tịnh tài cúng dường quý Dịch giả và chi phí trong công việc dịch thuật, đầu tiên dự trù trong phạm vi 14 vị, nay lên đến 37 vị là vấn đề nan giải. Chúng tôi xin kêu gọi chư Tôn đức cùng quý Phật tử mười phương hoan hỷ tiếp tay yểm trợ cho Phật sự truyền thừa đạo pháp này vượt qua trở ngại.

Theo chúng tôi được biết có một số Phật tử thắc mắc:Tại sao hiện nay có nhiều tổ chức dịch Đại tạng kinh Phật giáo Việt Nam? Vậy nên ủng hộ cho tổ chức nào? Và Đại tạng kinh chỉ có một mà sao có nhiều tổ chức dịch vậy?

Thưa quí Phật tử, thật sự Đại tạng kinh không chỉ có một mà có nhiều Đại tạng kinh, như: Đại chánh tân tu đại tạng kinh, Càn Long đại tạng kinh, Thích Sa đại tạng kinh, Nam truyền đại tạng kinh, Tục tạng kinh..... Ngoài ra Trung Quốc có Tạng đời nhà Thanh, Nguyên, Minh, Tạng Hoàng cung.... Có thể tổ chức này dịch Tạng này, tổ chức kia dịch Tạng kia. Cũng có thể một Tạng nhiều tổ chức dịch. Có trường hợp một kinh mà nhiều người dịch, như bộ kinh Địa tạng, kinh Tam Bảo....bản dịch nào chính xác và hay thì phổ biến lưu hành. Trong vườn có nhiều thứ hoa thì càng đẹp chớ không sao. Mong quí phật tử cảm thông.

Do đó, chư Tôn đức Tăng Ni cùng mười phương thiện tín Phật tử, vị nào hoan hỷ góp tịnh tài vào Phật sự phiên dịch này, thì:

- Tại Việt Nam: liên lạc với Thầy Thích Minh Thông, chùa Long Sơn, số 20 đường 23 tháng 10, Thành phố Nha Trang (Khánh Hòa). Điện thoại số: 823158.

- Tại Hải ngoại: liên lạc với Cư sĩ Quảng Thành, địa chỉ: 22232 ROSCOE BLVD CANOGA PARK, CA. 91304 – USA. Điện thoại số: 818 8882108, Fax: 818 8880815.

Công đức vô lượng!

Thưa quý vị, chúng tôi trộm nghĩ: “Nếu vấn đề tịnh tài không giải quyết được - nghĩa là không có thêm - thì dựa vào số ngân khoản hiện có, chúng tôi phân phối mỗi Dịch giả mỗi tháng dịch độ vài ngàn chữ để kết duyên với Pháp bảo, rồi sẽ hạ hồi phân giải”. Đồng thời chúng tôi cũng xin thưa: “Đây là việc làm chung của hàng con Phật chúng ta. Chúng ta cùng nhau tổ chức để làm là điều hợp lý, nhưng chúng tôi nhận thấy hầu hết quý Tôn đức đang bận lo nhiều Phật sự khác. Riêng chúng tôi, nay đã 76 tuổi, sau 55 dạy các Phật học viện, đặc biệt là Phật học viện Trung phần tại Hải Đức Nha Trang, mấy năm nay không đứng lớp, mà tự thấy còn một chút sức khỏe và một chút tinh thần minh mẫn nên tự nguyện đứng ra tổ chức để quý Tăng Ni sinh làm vậy thôi. Chắc chắn là có lắm điều sai sót, xin chư Tôn đức hoan hỷ góp ý (theo địa chỉ: Thích Tâm Nhãn, chùa Long Sơn, số 20 Đường 23-10, Nha Trang, Khánh Hòa, Việt Nam. Điện thoại: 827239) để chúng tôi kịp thời sửa chữa.

2- Phật giáo là một bộ môn nặng về Triết học và Tâm lý học, do đó nội dung của nó chứa đựng cả một rừng thuật ngữ chuyên môn, chúng tôi không thể dịch hay chú thích hết được. Vậy, xin lỗi quý độc giả nào cần hiểu rõ cụ thể từng thuật ngữ thì xin tra cứu nơi tự điển Phật học.

3- Vấn đề thứ tự, chúng tôi tạm thời sắp xếp 10 tập đầu dành cho Duyên Khởi Luật Tạng, 10 tập kế tiếp là bộGiáo Khoa Phật Học và các bài giảng, 100 tập tiếp theo dành cho bộ Hiện Đại Phật Giáo Học Thuật Tùng San, kế tiếp là bộ Thái Hư Toàn Thư và bộ Ấn Thuận. Cuối cùng là những sách giáo lý chuyển ngữ từ Anh văn.

4- Vấn đề in ấn: Sau khi dịch xong mỗi tập, với phương tiện hiện có trong kế hoạch, chúng tôi cho photocopy 40 bản để cung trí vào Thư viện, gửi qua Ban Bảo trợ và biếu mỗi dịch giả một bản để lưu giữ. Nếu phương tiện có được, chúng tôi sẽ photocopy thêm để cúng dường các Tổ đình và các trường Phật học cùng các Tỉnh Giáo hội trên toàn quốc, như tập 4 vừa rồi (Tập này ra đầu tiên, nhưng mang số 4 vì theo thứ tự của Luật tạng).

5- Tại sao gọi là “cảo bản”? Sau khi tập 4 - mà là tập đầu tiên - ra mắt quý độc giả, có một số quý Tôn đức gọi điện hỏi chúng tôi: “Tại sao việc làm có vẻ tương đối quy mô như vậy mà gọi là “cảo bản”? (Vì trong Lời phi lộ tôi có dùng từ “cảo bản” để mệnh danh cho những dịch phẩm của chúng tôi). Tôi đã trả lời với quý Tôn đức đó, là: “Tôi muốn khiêm tốn dùng như thế, chứ bằng không thì vấp phải tình trạng như bản dịch kinh Trường A Hàm trong Đại Tạng Kinh Việt Nam, xuất bản năm 1991. Trong kinh số 1, mang tên Sơ Đại Bổn Duyên chỉ có 70 trang mà có đến 25 chỗ sai sót (Điều này tôi đã thông báo đến Hòa thượng Thích Minh Châu và Hội đồng chỉ đạo phiên dịch và ấn hành ngay từ tháng đầu, sau khi phát hành, mà cho đến nay - 2002 - chưa thấy bản đính chính những chỗ sai sót đó).

Hơn nữa, thực tế Phật giáo Trung Quốc, một dịch phẩm từ khi bắt đầu cho đến khi hoàn thành, trải qua 9 công đoạn (tức 9 khâu), chúng tôi có cố gắng cũng đến khâu thứ 7 mà thôi, làm sao không gọi là cảo bản? Sự thực sao mình cứ nói vậy để hậu thế họ khỏi phê phán trách cứ”.

Trên đây là những lời bộc bạch của chúng tôi. Kính mong quý vị chứng tri.

THÍCH ĐỖNG MINH

PHƯƠNG DANH CHƯ TÔN ĐỨC TĂNG, NI CÙNG THIỆN NAM TÍN NỮ PHẬT TỬ MƯỜI PHƯƠNG, ĐÃ HOAN HỶ GÓP TỊNH TÀI VÀO VIỆC PHIÊN DỊCH “PHÁP TẠNG PHẬT GIÁO VIỆT NAM”:

Hòa Thượng Thích Tâm Châu 200 USD – Chư Tôn Đức Tăng và Phật tử trường hạ (2002) tại Tu Viện Trúc Lâm (Canada) 2300 USD –Hòa Thượng Thích Mãn Giác 200 USD – Hòa Thượng Thích Thắng Hoan 100 USD – Hòa Thượng Thích Hộ Giác 300 USD – Hòa Thượng Thích Thanh Đạm và bổn đạo 1.100 USD – Thượng Tọa Thích Tịnh Từ 200 USD – Thượng Tọa Chùa Cổ Lâm 100 USD – Thượng Tọa Chùa Bát Nhã 100 USD – Thượng Tọa Thích Nguyên Đạt 200 USD – Thượng Tọa Thích Quảng Bình 200 USD – Thượng Tọa Thích Như Điển (Đức Quốc) 100 EUR – Thượng Tọa Thích Tánh Thiệt 1.000.000 VNĐ – Thượng Tọa Thích Phước Đường (Pháp Quốc) 1.000 EUR – Sa Môn Thích Tuệ Hải (Diên Khánh, Khánh Hòa, Việt Nam) 200 USD – Ni Trưởng Thích Nữ Đạt Hương - Ni Sư Thích Nữ Minh Liễu (Chùa An Tường, Nha Trang, Việt Nam) 200 USD – Ni Sư Thích Nữ Huệ AÂn (Hoa Kỳ) và bổn đạo 1.500 USD.

Võ Đình Nguyên Tâm Thái 100 USD – Công Tằng Tôn Nữ Hòa 500 USD – Gia Đình Hạnh Cơ 100 USD – Phạm Thị Hồng 100 USD – Nguyễn Thị Sen Quảng Minh 100 USD – Nguyễn Thị Vui 100 USD – Lê Thị Nhung 100 USD – Nguyễn Đức Lợi 100 USD – Trần Thị Kim Anh và Thân Mẫu Thầy Nguyên An cùng Phật Tử Huỳnh Thị Kim Xuân (Nha Trang, Việt Nam) 100 USD – Ni sư Diệu Từ (Hoa Kỳ) 1.000 USD – Thượng tọa Thích Quảng Ba (Úc) 1.000 AUD – Lý Đạt Hoa 135 EUR (cầu siêu cho hương linh Lý Hoang Đường) – Trịnh Thị Lan 165 EUR (cầu an cho Trịnh Viết Tác, PD Nguyên Thành) – Trương Văn Chát, PD Nguyên Từ – Đinh Thị Lụa, PD Nguyên Hạnh – Trần Minh Trị, PD Nguyên Phát – Trương Chi Hiếu, PD Nguyên Thảo 1.000 USD – Đặng Thị Phiếm, PD Tâm Hương 100.000 VNĐ, Đồng Kiến Thụy 200USD Ngoài ra cũng có những vị trong nước và ngoài nước, gởi tịnh tài đến cúng, đề tên là “vô danh”, tổng cộng 1.200.000 VNĐ. Tôi cũng trân trọng mạng phép ghi vào đây.

(Ghi chuù: Tôi bị bệnh tiểu đường và huyết áp cao 11 năm nay, hằng ngày phải uống thuốc. Do đó, trong số Chư Tôn Đức Tăng Ni và Phật tử có quý danh trên đây gởi tịnh tài cho tôi uống thuốc, nhưng tiền thuốc tạm đủ nên tôi chuyển qua cúng vào Phật sự tương đối trọng đại nầy. Mong quý vị chứng tri và thông cảm).

Ban Bảo Trợ Phiên Dịch

“Pháp Tạng Phật Giáo Việt Nam” (tại Hoa Kỳ):

Tháng 3 năm 2002:

Ông Bà Nguyên Định $100 – Bà Diệu Mỹ $40 – Đh Nguyên Thái $10 – Đh Nguyên Nhuận $10 – Đh Châu Thị Bê $10 – Đh Trương Tuất $120 – Đh Đồng Tuấn $10 – Đh Nguyên Hoa $30 – Đh Diệu Đức $20 – Đh Như Bửu $20 – Đh Từ Mẫn $20 – Đh Nguyên Lượng $20 – Đh Quảng Thành $60 – Đh Nguyên Phương $50.

Tháng 4 năm 2002:

Thượng Tọa Nguyên Hạnh $500 – Đh Từ Mẫn $100 – Đh Quảng Thành $25 – Đh Hải Tuệ $25 – Đh Như Bửu $20 – Đh Nguyên Lượng $20 – Đh Nguyên Phương $25 – T.T. Giác Sĩ $20.

Tháng 5 năm 2002:

Thượng Tọa Nguyên Siêu $500 – Đh Chơn Quang $400 – Bà Võ Thị Vững $100 – Cô Trang Thúy Liễu $100 – Đh Diệu Tịnh $50 – Đh Nguyễn Thị Cẩm Tú $5 – Bác Bửu Diệu Mai $20 – Đh Nguyễn Kim Thanh $20 – Đh Nguyễn Tấn Thọ (Tâm Nguyên Khương) $20 – Đh Đức Hạnh $20 – Đh Nguyên Minh Hồ Hương Lộc $15 – Đh Nguyên Đạt $40 – Đh Nguyên Lượng $120 – Đh Hải Tuệ $25 – Đh Nguyên Phương $25 – Thượng Tọa Giác Sỹ $20 – Ông Bà Nguyên Cát $50 – Đh Huỳnh Văn Thất $40 – Đh Nguyên Thần và Ngọc Thuận $50 – Đh Nguyễn Ngọc Diệp $30 – Đh Nguyễn Ngọc Minh $20 – Đh Nguyễn Thị Hồng $50 – Đh Thái Nguyên $5 – Đh Phan Anh $10 – Đh Diệu Chơn $10 – Đh Từ Lạc $10 – Đh Thiện Từ $10 – Đh Diệu Thanh $15 – Đh Hoàng Loan $20 – Đh Minh Châu $10 – Đh Nguyên Định và Nguyên Hương $100 – Đh Diệu Tâm $10 – Đh Tường Vân $20 – Đh Như Bửu $20 – Đh Quảng Thành $25.

Tháng 6 năm 2002:

Hòa Thượng Thắng Hoan $500 – Đh Quảng Thành $100 – Đh Diệu Đức Bùi Thị AÂn $500 – Đh Huệ Ngọc Nguyễn Hiền và Chánh Hiền Hậu Mai Văn Nhi $500 – Bác Sĩ Võ Thanh Sơn $200 – Đh Minh Thành Trang Anh Tuấn $30 – Đh Đức Hạnh $20 – Đh Mai Jennifer Pd Chơn An Nghĩa $50 – Đh Mai Christina Pd Chơn An Hiếu $50 – Đh Như Bửu $20 – Đh Hải Tuệ $25 – Đh Nguyên Phương $25 – Cô Nhật Nhơn $40 – Gia Đình Lý Trọng Nhơn và Hương $50.

Tháng 7 năm 2002:

Đh Đức Hạnh $20 – Đh Bùi Thị Ngọc Bích $50 – Thích Diệu Đức $100 – Đh Diệu Thiện Ngô Thị Ý $100 – Đh Diệu Hoa Mai Thị Tuyết $100 – Đh Quảng Niệm Ngô Thị Bảy $100 – Đh Nguyên Đạt $60 – Thượng Tọa Giác Sĩ $40 – Đh Như Bửu $20 – Đh Hải Tuệ $25 – Đh Nguyên Phương $25.

Tháng 8 năm 2002:

Thượng Tọa Nguyên An $150 – Đh Nguyên Thần $50 – Đh Diệu Mỹ $15 – Đh Tâm Tịnh $50 – Đh Nguyên Nghiêm $20 – Đh Diệu Tịnh Nguyễn Thị Niệm $20 – Đh Nguyên Hưng Quách Kiến Quốc $50 – Đh Nguyên Anh Nguyễn Bích Vân $20 – Đh Tâm Kiên & Diệu Thanh $20 – Bác sĩ Võ Đình Đức $100 – Đh Diệu Thuận $25 – Đh Ngô Đức Dũng $200 – Đh Từ Mẫn $100 – Chị Nam $20 – Đh Huỳnh Văn Thất $60 – Đh Hải Tuệ $25 – Đh Như Bửu $20 – Đh Nguyên Phương $25 – Ông Bà Vũ Đức Thắng $100 – Đh Đức Hạnh $20 – Đh Minh Thành $30 – Ông Bà Tô Kiến Văn $100.

Tháng 9 năm 2002:

Đh Đức Hạnh $20 – Đh Đồng Nghĩa Trần Minh An $30 – Đh Trần Chí Trung $40 – Bà Phan Nam Sách $20 – Đh Minh Thành Trang Anh Tuấn $20 – Đh Quảng Niệm Trương Thị Vân (hồi hướng công đức cầu siêu cho Lương Phúc) $100 – Đh Nguyễn Đăng Hùng và Nguyễn Thị Vân $50 – Đh Thiện Ngọc Trương Tài $125 – Đh Diệu Minh $100 – Đh Huỳnh Thị Vân $20 – Chị Thái $20 – Đh Diệu Pháp $20 – Chị Nam $20 – Đh Hải Tuệ $25 – Đh Như Bửu $20 – Đh Nguyên Phương $25 – Đh Nguyên Thần $100 – Đh Nguyên Đạt $40 – Đh Hạnh Thiện $10 – Đh Minh Chánh $10 – Đh Diệu Liên $10 – Đh Diệu Hoa $30 – Đh Diệu Tâm $10 - Đh Chơn Huy $20 – Đh Diệu Lạc A $10 – Đh Diệu Lạc B $50 – Đh Tịnh Tâm $10 – Đh Tâm Quả $10 – Đh Diệu Truyền $60 – Đh Huệ Phương $10 – Đh Diệu Hạnh $10 – Đh Diệu Minh $10 – Đh Diệu Quy $10 – Đh Nguyên Chất $10 – Đh Tâm Quang $10 – Đh Thiện Đạt $10 – Đh Tịnh Ngọc $10 – Đh Nguyên Trang $5 – Đh Mỹ Lê $10 – Đh Diệu Khai $5 – Đh Minh Trí $10 – Đh Minh Kiên $10 – Đh Minh Phương $10 – Đh Nhựt Nhơn $20.

(Mặc dù cố gắng tối đa, khi đánh máy vẫn thường có những sai, thiếu. Chúng tôi xin quý vị hoan hỷ và thông báo cho chúng tôi biết để điều chỉnh trong bản tin số tới. Danh sách từ tháng 10 năm 2002 trở đi sẽ được đăng trong Bản Tin số 2)

Bản tin BBTPDPTVN

22232 Roscoe Blvd.

Canoga Park, CA.91304

Tỳ Kheo Thích Đổng Minh

Kính ghi.

Nha Trang ngày vía Đức Quán Âm tháng chín năm Nhâm Ngọ (2002).

Phật lịch 2546 - 2002

THƯ NGÕ

Kính gửi: Quý Tôn Đức Tăng, Ni cùng Phật Tử mười phương

Thưa quý vị,

Sau khi “Pháp Tạng Phật Giáo Việt Nam” tập 11A,11B,11C thuộc bộ “ GIÁO KHOA PHẬT HỌC” do cư sĩ Hạnh Cơ dịch và biên soạn, ra mắt độc giả, vì tịnh tài của Ban Phiên Dịch chỉ được phép photo 28 bộ để biếu tặng các trường Phật học, nên có quý tôn đức đề nghị cho biệt hành những pháp bảo quan yếu như thế này, càng nhiều càng tốt, để phổ biến sâu rộng cho Tăng, Ni và Phật tử đọc.

Tôi trân trọng viết thư ngõ nầy, nhằm mục đích lưu ý chủ Tôn Đức Tăng, Ni, mỗi khi quí tự viện có lễ, cầu an, cầu siêu, hay Phật tử phát tâm Bồ Đề cúng dường Pháp, như Chùa Long Sơn, Chùa Hội Phước, Chùa Thiên Phú, Chùa Vạn Thạnh, Chùa Kim Quang, Chùa Thiên Hòa, Chùa Kim Sơn, Chùa Thiền Lâm .v.v... đã từng làm, thì Quý vị hướng dẫn họ photo những giáo lý quan yếu nầy, cho người con Phật nghiên cứu tu học.

Hiện nay, chúng tôi có đến trên 100.000 trang sách, gồm cả kinh, luật, luận đã dịch và đánh vi tính xong, quý vị nào cần “CÚNG DƯỜNG PHÁP”, chúng tôi sẵn sàng phục vụ, để cầu nguyện cho ĐẠO PHÁP trường tồn trên thế gian này, ngõ hầu chúng sanh được hưởng pháp lạc. Pháp bảo cần lưu thông, chúng tôi không giữ bản quyền, như thường tình.

Tỳ kheo Thích Đỗng Minh

Cẩn bạch

. Ấp Ty-lan-nhã: Pali.Veranõjª, thị trấn gần Xá-vệ, trên đường đi Tỳ-xá-li(cht. Tứ phần).

. Nước Tu-lại-bà: Skt. SÙñrasena, Pali. Sñrasena, là một trong 16 vương quốc lớn thời đức Phật. Tứ phần: Nước Tô-la-bà.

. Ma Ba-tuần: Skt. Mªra-papman, Pali. Mªra-pªpiman, Ma vương.

. Uất-đơn-việt: Skt=Pali.Uttarakuru, còn gọi Bắc-câu-lô-châu, một trong bốn Châu.

. Lúa gạo tự nhiên là một thứ lúa tự nhiên mọc không do người trồng. Trường A-hàm 6, kinh Tiểu duyên, Ðại 1,tr. 38a1:“Lúa gạo tự nhiên không có vỏ trấu, sắc vị thơm ngon tinh khiết có thể ăn. Khi chúng sanh lấy loại gạo này ăn thì sống khá lâu ở thế gian.”

. Ðức Phật Duy-vệ: Pali. VipassÌ, là Tỳ-bà-thi Phật.

. Ba-la-đề-mộc-xoa: Skt. prªtimoksïa, Pali. Pªtimokkhª, dịch: Biệt giải thoát, Tuỳ thuận giải thoát, Xứ xứ giải thoát, Cấm giới.

. Kiếp-bối: Skt. Karpªsa, Pali. Kapªsa, là cây Kiếp-bối, dịch nghĩa: cây thời gian, cây hoa. Tên khoa học: gossypium hebaceum, nó thuộc một loại với cây bông vải. Cây Kiếp-bối ở bán đảo Ấn Ðộ (Deccan) trồng rất nhiều. Sợi bông của nó dệt vải may y, gọi là vải (y) kiếp-bối (Skt. Karpªsaka).

. Việc phụng thờ lửa xuất xứ từ Ấn Ðộ giáo (Hindusim). Ấn Ðộ giáo là một tôn giáo xưa nhất của người Ấn. Tôn giáo này hình thành qua một quá trình phát triển gồm 3 giai đoạn: Vệ-đà, Bà-la-môn, và Ấn Ðộ giáo hoàn chỉnh. Tín ngưỡng thần linh giai đoạn Vệ-đà chủ yếu là các biểu tượng trong hiện tượng thiên nhiên như Indra (Thần sấm), Surya (Thần mặt trời), Agni (Thần lửa)...
[11] . Nước Tăng-già-thi: Thiện kiến 6, nước Ba-la-na-tư (Bªrªnïasùi)

. Tỳ-xá-ly: Skt. VaisùªlÌ, Pali. Vesªli: thành Quảng nghiêm.

. Giảng đường Trùng các: Pali. Kñtïªgªrasªlª. Thiện kiến: Tinh xá Ma-ha-cú-tra-la (Mahªvana Kñtªgàrasªla).

. Sông Di Hầu: Skt. Markatïahrada. Sông này loài khỉ sống rất nhiều, cách Tỳ-xá-ly 5,6 dặm.

. Tăng kỳ: Thành Tỳ-da-ly có con trai trưởng giả tên là Da-xá. Thập tụng: Con trai trưởng giả tên là Tu-đề-na Gia-lan-đà. Căn bản: Con trai của Yết-lan-đạc-ca tên Tô-trần-na. Pali (Vin.iii. 11): Sudinno nªøma Kalanda(ka)putto setïtïhiputto, Sudinna, con trai của phú hộ Kalandaka. (cht. Tứ phần).

. Phạm hạnh: Skt=Pali. brahmacariya, nguyên nghĩa, sống cuộc đời đoạn dục để phụng sự Phạm-thiên. Trong Phật giáo, chỉ sự đoạn trừ dâm dục. Luận Trí độ 20:“Chư thiên đoạn trừ dâm dục đều gọi là Phạm”(cht. Tứ phần).

. Căn bản, Tứ phần: Nguyệt kỳ. Thập tụng: Tịnh khiết. Thiện kiến 6, tr. 713b14, T24n1462, thích từ: “Nguyệt hoa (puppha) là trong tháng sinh ra nước hoa. Ðây là tên một loại máu...

. Bổn nhị: Skt. pñrvadvitÌya, Pali. purªnïadutiyakª, là người vợ cũ. Tứ phần: Cố nhị.

. Chủng Tử: Pali. BÌjaka; Tăng kỳ, Thập tụng: Tục-chủng.

. A-lan-nhã: Skt. aranïya, Pali. aranõnõa, thường chỉ khu rừng vắng không thú dữ.

. Xá-vệ: Skt. SrªvastÌ, Pali. Sªvatthi, phiên âm: Thất-la-phạt(phiệt). Kinh đô nước Kiều-tát-la (Skt. Kosùala, Pali. Kosala).

. Thâu-lan-giá: Skt: Sthñlªtyaya, Pali: Thullaccaya, dịch: thô tội, trọng tội, thô ác. Thiện kiến 9, tr. 733c18, T22n1462: Thâu-lan là lớn, Giá là ngăn cản con đường thiện (Ðại chướng thiện đạo). Trong các tội sám hối trước một người tội này lớn nhất.
Ðột-kiết-la: Skt. Duskrïta, Pali. Dukkata, dịch là thất ý tội, ác tác, tiểu quá (lỗi nhỏ), việt Tỳ-ni (sai trái vượt qua Tỳ-ni), ưng đương học (những pháp cần phải học). Luật Tứ phần phân thân nghiệp và khẩu nghiệp thành hai, dịch là ác tác (hành động ác, việc làm sai) thuộc thân nghiệp, ác thuyết thuộc khẩu nghiệp. Minh liễu luận hợp thân nghiệp và khẩu nghiệp dịch là ác tác (nghĩa là nương ý hành động khởi thân khẩu nghiệp). Thiện kiến q.9, tr. 733c12, T24n1462: Phật dạy, đột là ác, kiết-la là làm, gom lại nghĩa là làm ác. Người phạm tội này đối trước một người sám hối, nếu không cố ý thì tự tâm sám hối.

. Thành Vương-xá: Skt. Rªjagrïha, Pali. Rªjagaha, La-duyệt-kỳ. Kinh đô nước Ma-kiệt-đà (Magadha).

. Núi Ất-la: Pali. Isigilapassa, hang tiên nhân.

. Hán: Ðiển tài lệnh. Pali: dªrugaha-ganïaka.

. Quán đảnh: Skt.adhisïecana, adhisïeka, là nghi thức lấy nước rưới lên đầu người được tấn phong một địa vị tối cao. Còn nghĩa là người có uy quyền.

. Tăng kỳ 2, Thiện kiến 8: Nhà vua không giết Ðạt-ni-ca vì ông kính trọng chiếc y cà-sa.

. Ma-kiệt-đà: Skt=Pali. Magadha, một trong 16 nước lớn thời đức Phật.

. A-xà-thế: Skt. Ajªtasùatru, Pali. Ajªtasattu, hay Vị Sanh Oán, quốc vương nước Ma-kiệt-đà.

. Năm tiền: Tăng kỳ 3, tr. 244b01, T22n1425: Vương pháp không nhất định. Hoặc trộm nhỏ mà chết. Hoặc trộm lớn mà chết. Theo phép vua Bình-sa, 19 tiền là 1 kế-lệ-sa-bàn; 1 kế-lệ-sa-bàn phân làm tư; trộm vật giá trị 1/4 thì bị tội chết. Căn bản: Ngũ ma-sái. Pali, Vni. iii. Tr. 48: Panõcamªsaka. Theo nghĩa đen, 1 mªsaka (Skt. mªsïaka) là vật có giá trị trao đổi bằng 1 hạt đậu (đỗ). (cht.Tứ phần)

. Tội Ba-la-di: Skt=Pali. Pªrªjika, gọi là đọa pháp, là ác pháp, đoạn đầu pháp (Ngũ phần tr 4c21, T22n1421).

. Quán bất tịnh: Pali. Asubhakammtïtïhªna. Thiện kiến 10, tr. 747a25, T24n1462: Quán bất tịnh là Thánh quán. Nếu quán bất tịnh thì xa lìa được dục và các pháp ác. Dục là căn bản, nên phải tôn trọng pháp quán bất tịnh...

. Chiên-đà-la tên là Di Lân: Skt. Mrgalanïdïika, Pali. Migalanïdïika. Thập tụng 2, tr. 7c4, T23n1435: Lộc-trượng Phạm-chí.Luật Thiện kiến 10, tr. 744c22, T24n1462: Sa-môn Lộc-trượng, Lộc-trượng là tên, Sa-môn là mang hình dáng Sa-môn, cạo tóc nhưng chừa lại một ít tóc trên đầu (cTlïªø), mặc y phục hoại sắc, một tấm che thân, một tấm vắt vai, vào chùa nương dựa các Tỳ-kheo, sống bằng thức ăn dư. Luật Tứ phần 2, tr. 575c 15,T22n1428: Tỳ-kheo tên Vật-lực-già-nan-đề, dòng Sa-môn xuất gia.

. Sông Bà-cầu-mạt: Pali. Sông vaggumudª. Thập tụng 2, sông Bà-cầu-ma. Tứ phần 2, sông Bà-cầu. Thiện kiến 10, tr. 744c28, T24n1462: Thế gian có người nói rằng sông này có thể rửa sạch tội lỗi cho con người. Sa-môn Lộc-trượng suy nghĩ:“Ta phải đến sông Bà-cầu-ma để rửa sạch tội lỗi của mình”.

. An-ban niệm: Pali. ªnªpªnassati-samªdhi, sự tập trung trên hơi thở ra vào.

. Thập tụng 2, tr.12a29, T23n1435, Phạm-thế. Phạm-thế: Skt=Pali. Brahmaloka, là Phạm-sắc-giới, gọi chung chư Thiên cõi Sắc giới.

. Tăng thượng mạn: Ở địa vị chưa chứng được kết quả thù thắng mà lại nói mình đã chứng đắc (Câu Xá Luận 19).

. Ngũ phần, Tăng kỳ: Pháp hơn người. Căn bản, Tứ phần: Pháp thượng nhân. Ngũ phần 2, tr. 9c24, T22n1421, giải thích: Pháp hơn người, chỉ tất cả pháp xuất yếu, tức các thiền, giải thoát, tam muội, chánh thọ, các thánh đạo và thánh quả. Tăng kỳ 4, tr. 261a7, T22n1425, giải thích: Pháp hơn người chỉ cho 10 trí,... vô sanh trí... cho đến 10 vô học pháp, 10 lậu tận lực. Tứ phần 2, tr. 578b15, T22n1428, giải thích: Pháp thượng nhơn: Các pháp có khả năng xuất ly. Căn bản 10, tr. 676c17, T23n1442, giải thích: Pháp thượng nhân, thượng nghĩa là sắc giới đối với Dục giới là thượng. Vô sắc giới đối với Sắc giới là thượng. Nhơn, chỉ cho phàm nhơn. Pháp tức là 5 cái... có khả năng trừ 5 cái gọi là thượng.

. Lục quần: 1) Nan-đà, 2) Bạt-nan-đà: Thị hiện tham,sân. 3) Ca-lưu-đà- di (Ưu-đà-di): Thị hiện dâm dục. 4) Xiển-đà: Thị hiện nóng vội, ương ngạnh, ngạo mạn. 5) Mã-túc, 6) Mãn-túc: Thị hiện ngu si.
Sáu vị này là bậc đại quyền xảo thị hiện. Thấu rõ mọi pháp, thông suốt Tam tạng, hiểu rành trăm nghề khác nhau. Mỗi vị có chín người đệ tử, kết bè đảng làm việc phi oai nghi. Mục đích tán dương Phật, bảo vệ Chánh pháp (Theo “Tỳ-kheo giới bổn sớ nghĩa” của Sa-môn Truyền Nghiêm).

. Kỳ-hoàn: Skt=Pali. jetavana, hay tinh xá Kỳ-viên, gọi đủ Kỳ thọ Cấp-cô-độc viên (Skt. Jetavana-anªthapinïdïasyªrªma).

. Ấp A-trà-bệ: Pali. lïavÌ, dịch là khoáng dã (đồng rộng), rừng. Ấp này nằm giữa Xá-vệ (Sªvatthì) và Vương-xá (Rªjagaha).

. Phạm chí: Skt. Brahmacªrin,1. Người có chí hướng cầu sanh Phạm thiên, 2. Bà-la-môn tại gia tôn thờ Phạm thiên, 3. Những người xuất gia ngoại đạo.

. La-tra-ba-la: Pali. Ratïtïhpªla, Trung A-hàm 31, con nhà phú hộ ở Xá-vệ, điển hình cho tín tâm bất đôïng của thanh niên con nhà giàu có, quyết tâm xuất gia (cht. Tứ phần).

. Câu-xá-di: Skt.Kausùªmbi, Pali.KosambÌ, là vương quốc của vua Ưu-điền (Udayana) trị vì ở Trung Ấn Ðộ.

. Thọ thần: Pali. Cetiyarukkha, cây có miếu thần. Tứ phần 3: Thọ thần Ni-câu-luật.

. Ðà-bà Lực Sĩ Tử: Skt. Dravya-malla-putra, Pali. Dabba Mallaputta. Tứ phần 3: Ðạp-bà Ma-la Tử. Tăng kỳ 6: Ðà-phiêu Ma-la-Tử. Căn bản 13: Thật Lực Tử. Kinh Tạp Bảo Tạng 2, truyện 18, tr. 457a, T4n203: Vào thời quá khứ,......Tôn giả có kinh doanh cho Tăng sự như: lừa, ngựa, gạo, mì... rồi bị chìm xuống bùn, Tôn giả liền vớt lên nên mới được sức mạnh lực sĩ (Lực Sĩ Tử) như vậy.

. Thiện kiến 13: Ðạp-bà Ma-la Tử (Pali.Dabba Mallaputta) xuất gia năm 7 tuổi, lúc thế phát, tóc vừa rụng xuống đất thì chứng quả A-la-hán.

. Ngọa cụ: Pali. samthata, hay gọi phu cụ, là chỉ cho những vật dụng để ngủ như: giường, chõng, đồ trải lót, chiếu, thảm, nệm chăn, màn che, gối mền hay miếng vải. Hành sự sao 2:“ Gọi chung tam y là ngọa cụ”

. Tỳ-kheo Từ Ðịa huynh đệ: Pali: Mettiyabhummajiaka bikkhñ. Thập tụng 4: Tỳ-kheo Di-đa-la-phù-ma. Có hai thuyết, theo Nam Truyền Luật Tạng 2, thiên Ba-dật-đề tr.49: Nói Tỳ-kheo Từ-địa là 2 người: Tỳ-kheo Từ (Mettiya-bhikkhñ), Tỳ-kheo Ðịa (Bhummajiaka-bhikkhñ). Tạp A-hàm 38, tr 297c20, T2n99, Tăng kỳ 7, Tứ phần 3, đều nói Tỳ-kheo Từ-địa là một người. Riêng Căn bản 13, cũng nói hai người nhưng tên khác: Tỳ-kheo Thiện-hữu và Tỳ-kheo Ðại-địa. Thiện kiến 13: Tỳ-kheo Từ-địa đứng đầu trong nhóm 6 Tỳ-kheo.

. Tự ngôn (Tự ngôn trị): Pali. Patïnõnõªtakara, là để người phạm tự nói tội của mình mà trị, dù tội ấy có bằng chứng cụ thể, mọi người đều biết rõ.

. Ức niệm Tỳ-ni: Pali. Sativinaya, nguyên tắc cho phép đương sự nhớ rõ về việc làm của mình là đúng luật hay không đúng luật, như pháp sám hối hay chưa.

. Mười điều lợi: Pali: dasa athavase patïicca. Ngũ phần tr. 3c1,T22n1421: 1.Tăng hoà hiệp (sanghasutïtïhutªya); 2. Tăng đoàn kết (sanghaphªsutªya); 3. Chế ngự người xấu (dummankñnamï puggalªnamï niggahªya); 4. Ðể người biết hỗ thẹn được yên vui (pesalªnamï bhikhñnamï phªsuvihªrªya); 5. Ðoạn hữu lậu đời này (ditïtïhadhammikªnamï ªsavªnamï samïvarªya); 6. Diệt hữu lậu đời sau (sampªrayikªnamï ªsavªnamï patïighªtªya); 7. Khiến người chưa tin có tín tâm (appasannªnamï pasªdªya); 8.Khiến người có tín tâm được tăng trưởng (pasannªnamï bhiyyobhªvªya); 9. Ðể chánh pháp lâu dài (saddhhmmatïtïhitiyª); 10. Phân biệt Tỳ-ni phạm hạnh tồn tại lâu dài (vinayªnuggahªya).

. Kinh Tạp Bảo Tạng 2, truyện 18, tr. 457a, T4n203: Vào thời quá khứ, lúc con người thọ 2 vạn tuổi. Bấy giờ, trong chánh pháp Phật Ca-diếp, có một cô gái mê một vị Tỳ-kheo trẻ đẹp. Một hôm, Ðà-phiêu thấy cô ấy đi sau vị Tỳ-kheo kia, bèn vu khống phỉ báng. Do nhân duyên đó, cho đến nay Tỳ-kheo Ðà-phiêu vẫn bị phỉ báng.

. Rừng A-nậu, ấp Di-la: Pali. Anupiyª, thị trấn thuộc xứ Mạt-la (Malla), gần Ca-tỳ-la-vệ (Kapilavatthu), (cht.Tứphần).Tứ phần 4: A-nô-di-giới, nước Di-ni-sưu.

. Thích Ma-nam: Pali. Mahªnªma, Ma-ha-nam anh em với A-na-luật, con vua Hộc Phạn Vương (Amitodana).

. A-na-luật: Pali. Anuruddha. Xem cht.19 trên.

. Bạt-đề Vương: Pali. Bhaddiya Sakyarªjan, Bạt-đề Thích Ca Vương. Tứ phần 4: Thích tử Bạt-đề.

. Ca-duy-la-vệ: Skt. Kapilavastu. Pali. Kapilavatthu, vương quốc dòng tộc Thích Ca.

. Tứ phần: Nước Chiêm-ba.

. Hồ A-nậu-đạt: Skt. Anavatapta, Pali. Anotatta, dịch là hồ mát mẻ, hồ không nóng bức. Tương truyền hồ này bắt nguồn từ 4 con sông lớn ở Diêm-phù-đề (Ấn Ðộ).

. Tứ phần: A-xà-thế. Xem cht. 29, tr. 30.

. Vườn Cù-sư-la: Skt. Ghosïilªrªma, Pali. Ghositªrªma, cũng là tinh xá Cù-sư-la. Nơi đây là khu vườn rừng của trưởng giả Cù-sư-la, ông kiến lập tinh xá phụng cúng cho đức Thích Tôn.

. Kha-hưu: Pali. Kakudha. Tứ phần: Câu-hưu-câu-la Tử. Vin.ii.185 Kakudha/ Kakudha koliya, nguyên là thị giả của ngài Ðại Mục-kiền-liên (cht.Tứ phần)

. Phạm Thiên: Xem cht. 36, tr. 42. Tứ phần: Trời Hoá-tự-tại.

. Con Cự Hư: Là con La, giống con lừa nhưng nhỏ hơn, do ngựa đực và lừa cái giao phối sinh ra.

. Ma-nạp: Skt=Pali. Mªnïava, dịch là nho đồng, thiếu niên, người, trưởng giả. Huyền ứng âm nghĩa, q1: Ma-nạp dịch là niên thiếu tịnh hạnh... là chỉ cho thanh niên Bà-la-môn.

. Sát-lợi: Skt. Ksïatriya, Sát-đế-lợi.

. Thành Ca-di: Skt. Kªsùi, Pali. KªsÌ , cũng là nước Ca-thi, một trong 16 vương quốc lớn ở Ấn Ðộ thời Phật còn tại thế.

. Hoa Mạn-đà-la: Skt. mandªraka, dịch là Duyệt ý hoa, Thích ý hoa. Một trong bốn loại hoa ở Thiên giới.

. Thần núi Kim-bính-lô: Pali. Kimbila.

. Tăng-già-bà-thi-sa: Skt. Samïghªdisesïa, Pali. Sanïghªdisesïa, lược dịch là Tăng-tàn, nghĩa là còn sót lại, dư tàn, tàn tật....Tỳ-kheo nào phạm vào các học giới trong thiên này thì coi như kẻ bị tàn tật trong chúng Tăng, cần dựa vào Tăng pháp để chữa trị.

. Xiển-na: Skt. Chandaka, Pali. Channa, tên thường gọi Xa-nặc, người hầu ngựa Thái tử. Tứ phần 5, Tăng kỳ 7, Căn bản 16: Tỳ-kheo Xiển-đà. Thiện kiến 14: Tỳ-kheo Xiển-na.

. Ấp Kiết-la: Skt. Krïtªgiri, Pali. Kitªgiri. Thập tụng: Lãnh thổ Hắc-sơn (núi Ðen).Tứ phấn: Kỳ-liên.Tăng kỳ: Thôn Hắc-sơn, nước Ca-thi. Căn bản: Núi Chỉ-tra. Thiện kiến: Núi Kê-tra.

. An-bệ: Pali. Assaji. Ðây là tỳ-kheo trong nhóm Lục quần (chabbaggiya); không phải Assaji Thera trong năm Tỳ-kheo đầu tiên (panõcavaggiya) (cht. Tứ phần). Phân-na-bà: Pali. Punabbasuka. Thập tụng: Tỳ-kheo Mã-túc, Mãn-túc. Tứ phần: Tỳ-kheo A-thấp-bà và Phú-na-bà-sa. Tăng kỳ: Nhóm sáu Tỳ-kheo. Căn bản: Có ba Bí-sô, A-thấp-bạt-ca, Bổ-nại-phạt-tố, và Bán-đậu-lư-linh-đắc-ca. Thiện kiến: Tỳ-kheo Mã-sư, Mãn-túc

. Yết-ma khu xuất: Pali. Pabbªjaniyakamma, đuổi hai Tỳ-kheo ấy rakhỏi ấp, nơi mà họ đang mang tiếng xấu. Tứ phần 5, tr 597a24, T22n1428: Tẫn yết-ma.

. Núi Kỳ-xà-quật: Skt. grïdhrakñtïa, Pali. gijjhakñtïa, núi Linh-thứu(núi Kên Kên), gọi tắt Linh sơn.
[79] . Tịnh thí: Còn gọi là tác tịnh. Tứ phần, Ba-dật-đề 59: Có hai cách tịnh thí, chân thật tịnh thí và triển chuyển tịnh thí. Chân thật tịnh thí là biếu luôn. Triển chuyển tịnh thí là chỉ cho trên danh nghĩa, người cho vẫn dùng với ý niệm“mượn tạm”. Pali, Pªcttiya 59 (Vin.iv.122): vikappana, tác tịnh hay tịnh thí, có hai cách: sammukhavikapana, hiện tiền tác tịnh và parammukhavikappana, khiếm diện tác tịnh (cht. Tứ phần). Thiện kiến 14, tr. 772c13,T24n1462: Thuyết tịnh (Dvevikappª) có 2 cách: 1. Ðối diện tịnh (Sammukhªvikappa), 2. Triển chuyển tịnh (Parammukhªvikappa).

. Ba-la-nại: Skt. Bªnaras, Pali. BªrªnïasÌ, một trong 6 thành lớn thời đứcPhật.

. Kỳ-hoàn: Xem cht. 3, tr. 48.

. Ba-xà-ba-đề: Pali. PajªpatÌ, di mẫu của Thế Tôn, phu nhân Ma-ha Ba-xà-ba-đề.

. Vườn An-đà: Skt=Pali. Andhavana, còn gọi là rừng An-đà, An-hoà. Khu rừng này gần tinh xá Kỳ-viên trong nước Xá-vệ. Thập tụng 1: Rừng An-hoàn. Cf. Tạp A-hàm 54, T.2, Trung A-hàm 2, T.1: rừng An-đà. Thiện kiến 14: rừng An-đà-ca.

. Năm y của Tỳ-kheo-ni: Ngoài 3 y như Tỳ-kheo, Tỳ-kheo ni còn có thêm hai loại y: 1.Câu-tô-la (quyết-tu-la, Skt. kusñlaka) là cái váy phụ nữ mặc lót phòng kinh nguyệt; 2.Tăng-kỳ-chi (Skt.samïkaksïikª),tức cái yếm để nịt vú.

. Ba-dật-đề: Skt. pªyattika, Pali. pªcittiya, pªcittika. Căn bản Tát-bà-đa bộ luật nhiếp 8, tr. 272c16, T24n1458: Ba-dật-để-ca nghĩa là bị thiêu đốt, đọa vào đường ác. Căn bản Nhất-thiết-hữu bộ Tỳ-nại-da25, tr. 762c44, T23n1442: Ba-dật-để-ca nghĩa là đọa lạc nơi thiêu đốt nung nấu. Người phạm tội này bị đọa nơi địa ngục, bàng sanh, ngạ quỉ, chịu các khổ nung nấu trong đường dữ. Tội này nếu không khẩn thiết ăn năn sám hối thì có thể bị trở ngại đối với pháp lành. Ðủ các nghĩa trên gọi là Ba-dật-để-ca.

. Ni-tát-kỳ ba-dật-đề: Skt. naihsargika-prªyasùcittika, Pali. nissaggiya-pªcittiya, dịch là “xả đọa”, nghĩa là tài vật nào, Tỳ-kheo nhận phi pháp, thì phải đem vật ấy ra giữa chúng Tăng, để tác pháp xả bỏ và đối trước một vị Tỳ-kheo sám hối về tội nhiễm tâm sa đọa vào những tài vật ấy.

. Ðột-kiết-la: Xem cht. 22, tr. 23.

. Hầu hết, Hán dịch y (Pali. cÌvara), cần được hiểu là vải để may y, chứ không phải áo mặc theo nghĩa đen của từ Hán.

. Người chấp sự: Thập tụng 7, tr. 46c17, T23n1434, Tịnh nhơn. Tịnh nhơn: Còn gọi là đạo nhơn, khổ hạnh, quan tự, chấp sự. Người này không phải Sa-di, hay Tỳ-kheo mà là cư sĩ thọ 5 giới hay 8 giới, sống trong Già lam, giúp đỡ các Tỳ-kheo những việc lao tác, quét dọn, cơm nước... ta cũng thường gọi là người công quả chùa.

. Thiện kiến 15, tr. 775b23, T24n1462: Phạt 50 Ka-lê-sa-bàn (Pali. Kahªpanïa). Ka-lê-sa-bàn là một loại tiền xưa ở Ấn Ðộ.

. Tăng-già-lê: Skt. saÃghªti, tức là Ðại y, Tạp toái y, Cao thắng y...., loại y có hai lớp, y trùm kín thân thể.

. Ưu-đa-la-tăng: Skt. uttarªsaÃgha, Uất-đa-la-tăng, y khoác vai, y thượng.

. An-đà-hội: Skt. antarvªsa, y trong hay y dưới.

. Câu-tát-la: Skt. Kosùalª, Pali. Kosalª, hoặc Kiều-tát-la, là vương quốc có thế lực nhất tại Bắc Ấn Ðộ, kinh đô là Xá-vệ.

. Xả đoạ: Xem cht. 9, tr. 126.

. Vàng Diêm-phù-đàn: Skt. jambñnadasuvarnïa, Diêm-phù là tên cây, Ðàn(nada) tên con sông. Dưới cây Diêm-phù là con sông, cát trong sông này toàn là vàng, chất vàng có màu đỏ, vàng, tím....nên loại vàng này rất quí.

. Tỳ-xá-khư Lộc Tử Mẫu: Pali. Visªkhª Migªramªtª, bà sinh vào tháng hai, sao Tỳ-xá-khư mọc. Và có người con tên Lộc nên gọi Lộc tử mẫu. Bà là nữ thành tín bố thí đệ nhất. Thiện kiến 14, tr. 770c25, T24n1462: Tỳ-xá-khư Mẫu có 10 trai, 10 gái, cả con cháu là 420 người. Người trong nước bình luận rằng bà ấy tốt; cho nên khi có việc cưới hỏi họ đều mời bà.

. Y tắm mưa: Hán, Vũ dục y, Pali. VassikasªtïikacÌvara, khăn quấn để tắm khi trời mưa. Khác với udakasªtïikª, dục y, khăn tắm để Tỳ-kheo ni quấn người khi tắm sông (cht. Tứ phần).

. Sông A-di-la: Pali. AciravatÌ. Tứ phần 10: Sông A-di-la-bạt-đề. Dịch là sông Hữu-kim(có vàng). Vị trí hiện nay là sông Gandak (Can-đạt-khắc).

. Có hai hạn kỳ của sự an cư mùa mưa, gọi là tiền an cư và hậu an cư (Tứ phần 37, T22n1428, tr.832a26). Cụ thể kết an cư vào ngày mồng 1 trăng tròn tháng 4 A-sa-đà, tức tương đương ngày 16 tháng 4 hay tháng 5 tuỳ theo cách tính tháng giữa lịch Ấn Ðộ và Trung Quốc. Theo thông lệ ở nước ta (Việt Nam), ngày kết tiền an cư là vào ngày 16 tháng 4 AÂm lịch, và từ ngày 17 đến hết ngày 16 tháng 5 là thời kỳ hậu an cư.

. Cấp thí y: Pali. AccekacÌvara, là y được cúng trong lúc khẩn cấp.

. Ấp A-trà-bệ: Xem cht. 4, tr 53.

. Lông dê đen tuyền: Pali. suddhakªlïakªnamï elïakalomªnamï, lông dê thuần đen; elïaka, một loại sơn dương (cht. Tứ phần).

. Hạ: Chỉ lông đầu, lông bụng, lông gót chân. Pali: gocariyªnam, phần thứ tư màu nâu đỏ.

. Do-tuần: Skt=Pali. yojana, âm khác: do-diên, dũ-thiện-na. có nhiều cách tính, hoặc bằng 4 câu-lô-xá hoặc bằng 8. Huyền Trang, Tây vực ký 2:“Du-thiện-na, đoạn đường 1 ngày hành quân của Thánh vương xưa khoảng 40 dặm. Theo tục Ấn Ðộ, 30 dặm. 1 câu-lô-xá gần bằng 1 dặm Anh (Yết-ma yếu chỉ ‘Karmavacanàbindusªra’).

. Kiếp-bối: Xem cht.9, tr 11.

. Hoà thượng: Là một thổ âm của các xứ thuộc miền Tây vực Trung Quốc, do phát âm trại từ chữ Phạn (Sanskrit): upªdhyªya (Pali. upajjhªya), phiên âm Ưu-ba-đà-da, là bậc tôn sư thân cận dìu dắt các Sa-di, Tỳ-kheo, cũng gọi là thân giáo sư hoặc Lực sinh (nhờ có thầy mà đạo lực của đệ tử được sinh ra).

. A-xà-lê: Skt. ªcªrya, Pali. ªcªriya, dịch nghĩa là Giáo thọ - thầy dạy đạo, đạo là giáo pháp, là Quĩ phạm. Là vị thầy có đủ phép tắc, nghi quĩ, hay chánh hạnh để dạy và sửa chữa hành vi cho đệ tử.

. Thành Ðắc-xoa-thi-la: Skt. Taksïasùilª, Pali. Takkasilª, cũng gọi nước Ðức-xoa-thi-la, Ðát-xoa-thỉ-la....dịch là nước Tước Thạch.

. Tứ phần 11, tr. 640c23, T22n1428: Năm lời là sắc vô ngã, thọ, tưởng, hành, thức vô ngã. Sáu lời là mắt vô thường, tai, mũi, lưỡi, thân, ý vô thường

. Ba-dật-đề: Dịch là đơn đọa, đơn đề. Nó liên quan đến các tội tiểu vọng ngữ, cố ý sát hại côn trùng, cùng người nữ đi chung đường v.v...Tội này không liên quan đến vật dụng, phạm thì bị đọa không cần xả, nên gọi đơn đọa (xem thêm cht. 8, tr 123).

. Yết-ma ha trách: Pali. Tajjaniyakamma, tuyên cáo quở trách sự sai phạm của một Tỳ-kheo giữa Tăng.

. Yết-ma khu xuất: Xem cht. 39, tr 109.

. Yết-ma y chỉ: Pali. Nassayakamma, là Yết-ma bắt Tỳ-kheo không thuận theo Phật pháp phải tìm một vị Tỳ-kheo đa văn, giới đức để dựa vào học luật, học pháp mà tu hành.

. Yết-ma cử tội: Pali. Ukkhepaniyakamma, còn gọi là Yết-ma bất sám cử, Yết-ma bất kiến tội. Do Tỳ-kheo phạm tội mà không sám hối, không nhận tội mình phạm, nên Tăng Yết-ma cử tội“ bất sám”.

. Yết-ma hạ ý: Pali. Patïisªraniyakamma, hay gọi Yết-ma già bất chí bạch y gia (Yết-ma ngăn không cho đến nhà cư sĩ), Yết-ma cầu tạ(Yết-ma xin lỗi)ï. Vì Tỳ-kheo xúc phạm cư sĩ (bạch y), nên Yết-ma không cho Tỳ-kheo đó đến nhà cư sĩ này nữa. Và Yết-ma cử người có đủ tám pháp (1.Ða văn, 2. Khéo nói, 3. Tự mình giải được tội, 4. Biết ý người khác, 5. Biết nghe lời người khác nói, 6. Có thể nhớ sự việc, 7. Không có khuyết điểm gì, 8. Hiểu rõ lời nói lành dữ) dẫn Tỳ-kheo kia đến nhà cư sĩ xin lỗi.

. Chúc thọ (thuyết dục): Nhờ đại diện nói rõ lý do không đến họp giữa Tăng. Mọi biểu quyết Tăng sự đều chấp thuận không chống trái.

. Huỳnh môn: Skt. Kanïdïªka, Pali. Panïdïaka, còn gọi là bất năng nam, nghĩa là nam căn không đủ, hay không hoàn chỉnh, hoặc người bị hoạn, thiến. Căn bản: Bán-trạch-ca.

. Nhị căn: Skt. ubhayavyanõjanaka, Pali. ubhatovyanõjanaka, người hai tướng, người tính khí cả nam nữ, sinh lý dị thường. Tứ phần: Nhị hình.

. Vườn Cù-sư-la: Xem cht. 26, tr 84.

. Tăng kỳ: “quá ba đêm, Ba-dật-đề.” Pali: uttaridvirattatirattamï, “quá hai hoặc ba đêm”; được hiểu là “từ hai đến ba đêm”. Giải thích ý nghĩa để chấp hành, Pali, Vin.iv. 17, nói:“Nếu đã trải qua hai đêm, thì đến đêm thứ ba nên ra đi trước khi có dấu hiệu bình minh.”(cht. Tứ phần)

. Sông Bà-cầu-mạt: Xem cht. 34, tr. 32.

. Tăng-già-bà-thi-sa: Xem cht. 35, tr. 104.

. Biệt trú: Pali. parivªsa, phiên âm ba-lợi-bà-sa, còn nghĩa là bắt đầu. Biệt trú là hình thức kỷ luật buộc sống riêng của tội Tăng-già-bà-thi-sa. Số ngày Biệt trú tuỳ theo số ngày che giấu tội.

. Ma-na-đỏa: Pali. Mªnatta, dịch là hoan hỷ. Sau thời gian Biệt trú mãn, không những tự thân có được lòng vui thanh tịnh mà con làm Tăng chúng được hoan hỷ với việc thi hành nghiêm túc này.

. Hành bổn nhật: Pali. Mñlªya patïikassanª, bổn nhật trị, là trong lúc đang thi hành pháp sám hối mà phạm lại tội cũ thì tính trở lại ngày đầu tiên.

. Xuất tội: Pali. abbhªna, phiên âm a-phù-ha-na. việc xuất (giải) tội cho một Tỳ-kheo phạm Tăng-già-bà-thi-sa cần Hội đồng Tăng 20 vị, sau khi thi hành nghiêm túc các hình thức kỷ luật trên.

. Quỉ thôn: Do dịch nghĩa đen. Pali, bhñtagªma, chủng loại(hạt giống) có mầm sống; Vin.A..(iv. 761) giải thích: jªyanti vadïdïhanti jªtª vadïdïhitª cªti attho, chúng sinh sản, tăng trưởng, và nhữmg cái đã sinh sản, đã tăng trưởng. Tăng kỳ: Hoại chủng tử phá quỉ thôn. Thập tụng: Chước bạt quỉ thôn chủng tử. Căn bản 27: Hoại chủng tử hữu tình thôn. Pali. Bhªtagªmapªtavyatªya (cht. Tứ phần).

. Câu-nhiếp: Skt. Kokila, là y(vải) Câu-nhiếp-la (y dệt lông chim).

. Thập thất quần Tỳ-kheo: Pali. Sattarasavagiyª bhikkhñ, nhóm 17 Tỳ-kheo.

. Giường chân nhọn: Hán, Tiêm cước sàng. Pali. ªhaccapªdaka, giường chân tháo gỡ được. Tứ phần 12, tr. 646a, T22n1428: Giường chân ráp (Hán: Thoát cước sàng).

. Chánh thọ Tam-muội: Chánh thọ, Skt. samªpatti, dịch là Chánh định. Tam-muội, Skt. samªdhi, cũng dịch là Chánh định. Chánh thọ Tam-muội là cách dịch Hán Phạn song cử.

. Pali: Cñlïa-Panthaka(Châu-lợi Bàn-đà-già).

. Giường dây: Skt=Pali. Pitïha, Hán: thằng sàng, hay gọi giường ngồi thiền (tọa thiền sàng). Loại giường này dùng dây tơ, dây leo, hoặc cỏ đan thành (loại giường xếp để Tỳ-kheo hành đạo dễ dàng mang theo. Một trong mười tám thứ vật dụng của Tỳ-kheo).

. Ma-na-đỏa, A-phù-ha-na: Xem cht. 20, cht. 22, tr. 190.

. Lục quần Tỳ-kheo ni: Pali. Chabbaggiyª bhikkuniyo, nhóm sáu Tỳ-kheo ni.

. Sông A-di-la: Xem cht. 22, tr 157.

. Nước Ưu-thiền-na: Skt. Ujayana, Pali. UjjenÌ, một vương quốc thời xưa, nằm phía Tây nam nước Ma-kiệt-đà. Vị trí hiện nay là địa phương Malwa (Ma-nhĩ-ngoã), phía Bắc sông Nerbuddha (Ni-bố-đức-hạp).

. Tăng phường: Skt.Vihªra, dịch âm Tỳ-ha-la, là phòng xá chỗ Tăng chúng cư ngụ sinh hoạt.

. Tứ phần 14, tr. 658c14, T22n1428: (Thích từ), bệnh: cho đến cái gót chân bị trẹo. Thời may y: sau khi thọ tự tứ, nếu không thọ y Ca-thi-na thì khoảng một tháng. Nếu có thọ y Ca-thi-na thì khoảng năm tháng, cho đến trên y chỉ may một đường như răng con ngựa. Thời thí y: sau khi tự tứ rồi, nếu không thọ y Ca-thi-na thì khoảng một tháng; nếu có thọ y Ca-thi-na thì khoảng năm tháng; và các trường hợp thí thực và y khác. Khi đi đường: cho đến chỉ đi trong nửa do tuần, gồm cả đi tới đi lui. Khi đi thuyền: cho đến đi trên thuyền xuôi hay ngược dòng nước trong vòng nửa do tuần. Khi đại chúng tập hội: thức ăn đủ cho bốn người mà dư một người là có sự khốn đốn. Năm người, mười người, cho đến trăm người mà dư một người là có sự khốn đốn (Pali: mahª samayo, bản Anh hiểu là sự khan hiếm cực kỳ, do Pali, samaya có nghĩa thời tiết, cơ hội. Trong Skt. samaya còn nghĩa “tập hội” ‘cht. Tứ phần’). (Xem thêm duyên khởi Tứ phần luật)

. Pali, Vin.iv.474, một người thân tộc của vua Seniya Bimbisªra, xuất gia theo nhóm lõa hình tà mạng (jÌvaka); không nói tên. (cht. Tứ phần)

. Sa-môn đại hội: Tứ phần 14, tr. 658c21, Sa-môn thí thực: đây chỉ cho những người xuất gia theo ngoại đạo, bên ngoài Sa-môn Thích tử. Pali: Samanïabhattasamaya, được giải thích:“bữa ăn của Sa-môn, nghĩa là bữa ăn được làm bởi Sa-môn”.

. Khư-xà(đà)-ni: Skt=Pali. khªdanÌya, dịch là thức ăn không chính (bất chính thực), thức ăn loại cứng (cần phải cắn). Loại thức ăn này lấy năm thứ: rễ, cành, lá, hoa, quả, xay nhiễn làm món ăn phụ, dùng không no.

. Xem cht. 39 trước.

. Xa-đà-ni: Pali. Bhojaniya, dịch là thức ăn chính (chính thực),thức ăn loại mền, là cơm, đậu, mì, bánh, thịt, cá.....

. Ngũ phần 7, tr. 52c11, T22n1421: Có năm loại thức ăn gọi là túc thực: Cơm chín (odana), bánh bột (kummªsa), bánh khô (sattu), cá (maccha), thịt (mamïasa). Ðối với năm thức ăn này, mỗi thứ có năm trường hợp gọi túc thực: có thức ăn, đã trao cho, đã nhận và đã nhai và nuốt, ăn đã xong, đã rời khỏi chỗ ngồi, gọi là túc thực (ăn đã đủ).

. Ao A-nậu-đạt: Xem cht. 24, tr 83.

. Thích-đề-hoàn-nhân: Skt. SÙakra devanªmidra, Pali. Sakka devªnamï Inda, trời Ðế Thích hay gọi Kiều Thi Ca, vị chủ trời Ðao Lợi.

. Rừng cây Sa-la: Pali. Sªlavana, dịch là rừng cây Kiên cố, hay rừng Sa-la ngưu giác. Ngưu giác là biểu thị cây mọc đôi.

. Tịnh nhơn: Xem cht. 12, tr 136.

. Tàn túc thực: Pali. sannidhikªrakabhojana, ăn các thức ăn được tích trữ.

. Tứ Thiên vương: Skt=Pali. Cªturmahªrªja, Là bốn vị Hộ thế canh giữ bốn phương trời.

. Xem cht. 44, tr. 236.

. Phạm Thiên Vương: Skt=Pali. Brahmª Sahampati, Phạm Thiên chủ thế giới Ta-bà.

. Tứ phần 17, tr. 682a11, T22n1428:“ Tôi hiểu đức Thế Tôn nói pháp, trong đó có chỗ nói phạm dâm dục chẳng phải pháp chướng đạo”.

. Ngũ phần 8, tr. 59c19, T22n1421: Người nữ kể cả sơ sinh và người nữ hai căn cùng ngủ chung nhà đều phạm Ba-dật-đề. Tứ phần 11, tr. 638a7, T22n1428: Phụ nữ, người nữ có hiểu biết (nữ thuộc loài người, không phải quỷ, không phải súc sanh), mạng căn chưa đoạn.

. Ngũ phần: Trường hợp không phạm: Nếu nhà đồng lợp (chung nhà) có ngăn cách, đại hội thuyết pháp, hoặc mẹ hay chị em thân thuộc có bệnh mà có người nam tử hiểu biết làm bạn, không nằm đều không phạm.

. Ấp Bạt-đà-việt: Pali. Bhaddavatikª. Thập tụng 17, tr.120b29, T23n1435: Phật tại nước Chi-đề, ấp Bạt-đà-la-bà-đề.

. Phạm chí bện tóc: Pali. Jatïila (xem thêm cht. 5, tr 57).

. Ðát-bát-na: Skt. Tarpanïa, Pali. Tappanïa, dịch là cháo sữa, bánh, hay bột... Thức ăn chế biến từ các loại lúa, nếp... được xay nát thành bột ngũ cốc.

. Pali: Cªtumªsapccayapavªranïª, được yêu cầu tuỳ ý đối với các nhu yếu trong bốn tháng.

. Tụ lạc: Skt. Grªma, Pali. Gªma, Hán việt: Thôn lạc, tụ lạc, phiên âm: Già-lạt-ma. Nghĩa là thôn xóm, làng nhỏ, vùng quê, chỉ chung tất cả khu vực nhà dân cư. Khu vực đó có thể được bao quanh bởi tường xây, lũy tre, hoặc cắm cây làm hàng rào, hoặc được bao quanh bởi sông ngòi các thứ. Nhiều nhà họp lại thành một tụ lạc. Một ngôi nhà biệt lập cũng gọi là tụ lạc.

. Tý-xá-khư Mẫu: Xem cht. 20, tr 154.

. Chiêu-đề: Skt. catur-disùa, Pali. catu-disa; Hán: Tứ phương. Chiêu-đề Tăng là chỉ cộng đồng Tỳ-kheo không định cư lâu dài tại bất cứ trú xứ nào (cht. Yết-ma yếu chỉ ‘karmavacanªbindusªra’)

. Bột Tháo đậu: Một loại bột tắm được xay từ nhiều loại đậu.

. Pali: nÌla (xanh lá cây), kaddama (bùn), kªlïasªmaka (màu đen hay gần đen). Màu mộc lan: Là màu đỏ và màu đen, màu đỏ nhiều hơn màu đen.
[169] . Tịnh thí: Xem cht. 2, tr 112.

. Tứ phần 19, tr. 693a11, T22n1428: Trường hợp không phạm: Tỳ-kheo lo việc của chúng Tăng, việc chùa tháp, việc nuôi bệnh, có báo lại cho Tỳ-kheo khác; hoặc trên đường đi qua thôn, hoặc có việc cần nói, hoặc bị gọi, hoặc thế lực bắt, hoặc bị trói buộc dẫn đi; hoặc mạng nạn, phạm hạnh nạn, đều không phạm.

. Tứ phần 19: Tỳ-kheo ni Liên Hoa Sắc.

. Học gia: Thập tụng 19, tr.132b22, T23n1435: Học gia là chỉ cho gia đình đã đắc Sơ quả. Tăng kỳ 21, tr. 399a3, T22n1425: Học gia là chỉ cho gia đình mà cả vợ lẫn chồng đều chứng được một trong ba quả: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm hoặc A-na-hàm. Pali: sekkhasammatªni kulªni, những gia đình đã được xác nhận là hữu học; giải thích: đó là gia đình tăng trưởng với tín, nhưng tổn giảm với tài sản (cht. Tứ phần).

. Nước Bà-già: Pali. Bhaggª, Bà-kỳ.

. Núi Thủ-ma-la: Skt. Sùisùumªragira, Pali. Simïsumªragira, dịch là núi cá sấu. Cũng gọi là thôn núi Thi-thâu-ma-la.

. Rừng Khủng Bố (Khủng úy): Pali. Bhesakalïªvana, dịch là rừng Kinh sợ.

. Ma-nạp: Xem cht. 30, tr 88.

. Chấn tay: Bỏ cơm vào tay trái, dùng bàn tay phải chấn ngay khuỷ tay trái để cơm quăng vào miệng.

. Rừng An-đà: Xem cht. 6, tr 119.

. Bồ-xà-ni: Cũng gọi là Xa-đà-ni (xem cht. 41, tr 234).

. Xem cht. 7, tr 122.

. Nguyệt thủy: Xem cht. 17, tr 17.

. Trọng y (y nặng, y dày): Tứ phần 24, tr. 733c06, T22n1428: Y trị giá một ngàn trương điệp. Tăng kỳ 37, tr. 526b07, T22n1425: (Y Khâm-bà-la) trị giá một trăm ngàn. Ngũ phần 12, tr. 84c01, T22n1421: Trọng y, là y mặc khi thời tiết lạnh. Tăng kỳ 37, tr 526b29: Trọng y, là y Khâm-bà-la. Tứ phần 24, tr. 734a5: Trọng y, là y ngăn lạnh.

. Y Khâm-bà-la: Skt. Kambara, y (vải) làm bằng lông dê.

. Ly-xa: Skt=Pali. Licchavi, chủng tộc Sát-đế-lợi (ksatriya) cư trú trong thành Tỳ-xá-li (Vaisùªli), cũng là chi hệ bộ tộc Bạt-kỳ (Vrïji).

. Bốn đại tiền: Tăng kỳ 37, tr. 526b29: Bốn yết-lợi-sa-bàn bằng 16 đồng tiền cổ. Tứ phần 24, tr 724a4: Nhận tối đa trị giá bốn lớp trương điệp.

. A-di (Phương ngôn): Cô, dì (chị em gái của mẹ).... Ðây là nghĩa Hán ngữ, còn theo cách gọi trên có thể hiểu là: Tỳ-kheo ni, Ðại tỷ.

. Nê-hoàn: Skt. nirvªnïa, Pali. nibbªna, Niết-bàn,...dịch là Tịch diệt, Bất sinh, Vô vi, An lạc....

. Rừng A-nậu-da: Skt. Anupriyª, Pali. Anupiyª, còn gọi là thôn A-nô-ba, gần sông A-nô-ma (Anomª).

. Chuyển luân Thánh vương: Skt. CakravartÌrªja, Pali. Cakkavattin, là vị vua cai trị toàn cầu, về sau danh hiệu này dùng chỉ cho đức Phật.

. Cây Tu-ma-na: Skt. Sumanas, Pali. Sumanª.

. Núi Ba-la-nại: Pali. Pandava, một ngọn đồi ở hướng Ðông bắc, trong số năm ngọn đồi bao bọc thành Vương-xá.

. Kinh Thuỵ Ứng Bổn Khởi: Phật thuyết thái tử Thuỵ Ứng bổn khởi kinh (T2n185, tr 472).

. Tụ lạc Uất-tỳ-la: Pali. Uruvelª, còn gọi là rừng Ưu-lâu-tần-loa. Ưu-lâu-tần-loa là tên vùng đất ven sông Ni-liên-thiền (Skt. Nairanõjanª), cũng ở trong nước Ma-kiệt-đà; “ một vùng đất tươi đẹp với khu rừng khả ái và dòng sông trong vắt, rất thích hợp để tắm mát, nghỉ ngơi; lại có làng xóm chung quanh dễ khất thực” (Majjhima Nikªya, 26).

. Quả Ha-lê-lặc: Pali. HarÌtakÌ, quả như quả táo, vị đắng, một trong năm loại thuốc.

. Tầm: Ðơn vị đo chiều dài thời xưa. 8 thước là một tầm, và độ rộng gọi là tầm, độ sâu gọi là nhận.

. Rồng Văn-lân: Pali. Mucalinda Nªgarªjan, Mục-chân-lân-đà Long Vương. Long Vương ở ao Mục-chân-lân-đà.

. Cây Mục-chân-lân-đà(Skt. Mucilinda).

. Tụ lạc Uất-tỳ-la-tư-na: Pali. Uruvelª-senªni, cũng là tụ lạc Uất-tỳ-la. Xem cht. 7 trước.

. Cây A-dự-ba-la ni-câu-loại: Pali. Ajapªlanigrodha, A-xà-ba-la-dung thoï

. Cây La-xà-da-hằng-na (Skt. rªjªvatana).

. Phạm thiên vương: Xem cht. 50, tr 241.
[209] . Thuở xưa tại Ma-kiệt-đà (Magadhª) có phát nguyên một Giáo pháp không tinh thuần, do người trần tục suy tìm ra.

. Uất-đầu-lam-phất: Pali. Uddaka Rªmaputta, vị đạo sư thứ hai, người đã dẫn dắt Ngài đến từng thiền vô sắc cao nhất, Phi Tưởng Phi Phi Tưởng.

. A-lan-ca-lan: Pali. Alïªra Kªlªma, vị đạo sư đầu tiên dạy Bồ-tát đến thiền Vô Sở Hữu Xứ Thiên.

. Nước Ba-la-nại: Pali. Bārānïasi, cách gọi khác Bà-la-nê-tư, dịch nghĩa là Giang nhiễu (sông chảy quanh), vì lẽ nước này nằm ở lưu vực sông Hằng.

. Tiên Nhơn Lộc Uyển: Pali. Isipatana Migadāya, Tiên nhơn đoạ xứ Lộc dã uyển, Tiên nhơn đoạ xứ Lộc lâm.

. Tứ Thiên Vương Thiên: Pali. Cªtumahªrªjikª devª. Xem cht. 48, tr 241.

. Ðao Lợi Thiên: Pali. Tusitª devª.

. Long vương Y-la-bát: Skt. Elªpattra, Pali. Erªpatha, Long vương Y-la-diệp, tiền thân là một Tỳ-kheo thời Phật Ca-diếp (Pali. Kassapa), bị té thuyền, vớ nhằm lá erªpatha. Ông chết đuối với tâm u uất nên tái sanh làm thân rồng (Pháp cú truyện giải, Dh. A.iii.230-6). Theo tài liệu Hán, Phúc cái chánh hạnh sở tập kinh 11 (T32n1671): Tiền thân là Tỳ-kheo phạm hai tội, ngắt lá y-la và Khất thực sau giờ ngọ, do đó sinh làm thân rồng với 7 đầu, trên đó mọc cây y-la(cht. Tứ phần).

. Vua thứ sáu: là ý thức.

. Rừng Sa-la: Xem cht. 45, tr 237.

. Xứ Ưu-vi: Còn gọi huyện Ưu-vi-la, cũng là tụ lạc Ưu-lâu-tần-loa. (Xem cht. 8, tr 329).

. Uất-tỳ-la Ca-diếp: Pali. Uruvelakassapa, hay gọi là Ưu-Lâu-tần-loa Ca-diếp, ông cùng với 2 người em là Già-da Ca-diếp và Na-đề Ca-diếp là những thủ lãnh thờ lửa, trên đầu búi tóc như hình xoắn ốc, nên còn gọi là Loa Phát Phạm-chí.

. Cây Diêm-phù: Pali. JambudÌpa, sinh trưởng ở Ấn Ðộ. Tên khoa học: Eugenia jambolana. Trái Diêm-phù là quả táo hồng.

. Diêm-phù-đề: Skt. JambudvÌpa, Pali. JambudÌpa. Jambu là tên cây, dvÌpa dịch là châu. Cách dịch Phạn-Hán: Diêm-phù châu, Thiệm-bộ châu (Lãnh thổ Ấn Ðộ thời xưa).

. Ha-lê-lặc: Xem cht. 9, tr 330.

. A-ma-lặc: Skt. ªmlikª, Pali. ªmalaka, tức quả xoài (tên khoa học: Tamarindus indica), có vị chua nhưng đượm ngọt, có thể làm vị thuốc.

. Sông Ni-liên-thiền: Pali. Neranõjarª. Xem cht. 8, tr 329.

. Tứ phần 33, tr. 795b01, T22n1428: Thích-đề-hoàn-nhơn biết được ý nghĩ Như Lai, liền đến núi Ma-đầu-cưu-la (Skt=Pali. Madhukula, trong nước Ma-kiệt-đà) lấy một hòn đá lớn vuông vức....

. Tứ phần 33, tr. 795b10: Cây Ca-hưu (Pali. kakudha, Ca-cưu-đà, Ca-câu-bà, tên khoa học: Terminalia arjuna, thuộc một giống với cây Ha-lê-lặc).

. Uất-đơn-việt: Xem cht. 5, tr. 7.

. Lúa tự nhiên: Xem cht. 6, tr. 7.

. Do-tuần: Xem cht. 28, tr 169.

. Núi Già-da: Skt. Gayª, dịch là núi Tượng đầu, vì đỉnh núi giống đầu con voi. Vị trí gần Bồ-đề đạo tràng, phía Tây nam thành Dà-gia trong nước Ma-kiệt-đà.

. Tinh xá Trúc viên: Skt. Venïuvana-vihªra, Pali. Velïuvana-vihªra, hay gọi tinh xá Ca-lan-đà trúc viên (vườn trúc này do trưởng giả Ca-lan-đà ‘Skt. Kalandaka’ hiến cúng, vua Tần-bà-sa-la ‘Pali. Bimbisªra’ kiến tạo già lam). Ðây là tinh xá có sớm nhất ở Ma-kiệt-đà.

. La-duyệt-kỳ: Xem cht. 23, tr 24.

. Sa-nhiên: Skt=Pali. Sanõjaya, San-xà-da, là lục sư ngoại đạo thuộc quỉ biện luận (Pali. amarª-vikkhepika).

. Ưu-ba-đề-xá: Skt. Upatisïya, Pali. Upatissa, dịch là Ðại quang; là Xá-lợi-phất (Skt. SÙªriputra, Pali. Sªriputta) gọi theo tên cha.

. Câu-luật-đà: Skt=Pali. Kolita, tên gọi khác của Mục-kiền-liên (Skt. Maudgalyªyana, Pali. Moggallªna).

. Át-bệ: Skt. Ásvajit, Pali. Assaji, A thuyết thị.....dịch là Mã thắng, Mã tinh. Một trong năm Tỳ-kheo (nhóm Kiều-trần-như).

. Y phấn tảo: Skt. Pªmïsu-kñla, Pali. Pamïsu-kñla. Hay còn gọi là y bá-nạp (y trăm miếng vá lại), là y (vải) người đời mặc hư rách, bỏ chỗ dơ bẩn. Người tu lượm y rách này đem về giặt sạch, may những mảnh rách lại rồi mặc.

. Tàn khí dược: Skt. pñtimukta-bhaisïajya, Pali. pñtimutta-bheisajja, trần khí dược, hủ lạn dược....nghĩa là thuốc hôi thối hoặc những thứ phế thải hư mục. Nhà cựu luật Nam Sơn dựa vào Tăng kỳ và Tứ phần cho rằng đó là phân và nước tiểu. Nhà tân luật Nghĩa Tịnh cho rằng đó là thuốc mà người ta vứt bỏ. Tứ phần luật san bổ tuỳ cơ yết-ma sớ tế duyên ký, q 17, dựa vào các luật điển giải thích trần khí dược:1. chỉ cho đại tiểu tiện, tức lấy nước tiểu trị lao, lấy đại tiện giải nhiệt, gọi chung là Hoàng long thang ; 2. thuốc người ta vứt bỏ, chứ chẳng phải những thứ phế thải mà chế thành.

. Mười hai pháp: Là mười hai hạnh đầu-đà (Skt=Pali. dhñta, nghĩa rũ sạch trần cấu phiền não). 1. Sống ở A-lan-nhã; 2. Thường khất thực; 3. Khất thực từng nhà; 4. Ngày chỉ ăn một bữa; 5. Thọ dụng có mức; 6. Sau buổi trưa không uống nước hoa quả, hoặc nước đường mật; 7. Mặc y phấn tảo; 8. Chỉ mặc 3 y; 9. Ở chỗ tha ma mộ địa; 10. nghỉ dưới bóng cây; 11. Ngồi chỗ đất trống; 12. Chỉ ngồi không nằm.

. Bốn pháp đọa: Tứ pháp Ba-la-di.

. Bốn pháp ví dụ: 1. Tỳ-kheo phạm bất tịnh hạnh, đức Thế Tôn dụ như người bị chặt đầu; 2. Tỳ-kheo cố ý lấy vật không cho, dụ như cây Ða-la bị chặt đứt lõi; 3. Tỳ-kheo cố ý giết người hay sai người khác giết.....,dụ như cây kim sứt lỗ không dùng được; 4. Tỳ-kheo cố ý nói dối mình đã chứng đắc pháp thượng nhân....., dụ như tảng đá vỡ làm hai không dính được nữa.

. Bốn pháp nương tựa: Pali. Cattªro nissayª, xem giải thích trong chuyện Bốn điều nương tựa, tr. 376.

. Tăng phường: Xem cht. 35, tr. 224.

. Ni-kiền: Skt. Nirgrantha-Jnõªtaputra, Pali. Niganïtïha-Nªtaputta, Ni-kiền-Tưû, Ni-kiền Thân Tử, hay Ni-kiền-đà Nhã-đề Tử, là Giáo tổ Kỳ-na giáo (Jainism), một trong sáu Tôn sư ngoại đạo thời đức Phật.

. Kỳ-vức: Skt. JÌvaka, Kỳ-bà, Thời-bà....dịch nghĩa “sống tốt”, “sống vững vàng”, là danh y thời đức Phật. Ông từng đến vùng đất thuộc địa Hy Lạp, tức nước Ðức-xoa-thi-la (Skt. Taksïasùilª) học y, sau về thành Vương-xá làm ngự y cho vua Tần-bà-sa-la và A-xà-thế. Là người kiền thành tín ngưỡng Phật giáo, ông chuyên trị bệnh cho các đệ tử Phật.

. A-tu-la: Skt. Asura, dịch nghĩa là Thần, Phi Thiên (là hạng chúng sanh có thần lực và cung điện như chư Thiên nhưng hình thể không được đoan chánh), Vô đoan (dung mạo xấu xí).

. Phi nhơn: Pali. amanussa, chỉ các loại trời, thần và tương tự.

. Phạm cộng giới của Tỳ-kheo ni: Là nếu vị Tỳ-kheo ấy khi còn ở bên Tăng, phạm vào những học giới giống của Tỳ-kheo ni (Luật Tứ phần: 348 học giới; Ngũ phần: 373; Tăng kỳ: 290; Thập tụng: 354; Căn bản: 309) thì gọi là phạm cộng giới của Tỳ-kheo ni (trừ Ba-la-di giới, vì phạm vào các học giới ở thiên này là coi như không còn cơ sở phát khởi Ðịnh, Tuệ ngay trong đời sống hiện tại được nữa).

. Cây Ni-câu-luật: Skt. nyagrodha, Pali. nigrodha, dịch là cây mọc xuống (vì cành mọc rễ rũ xuống nên cũng gọi là Khí-sinh-căn ‘rễ mọc giữa hư không’), cây nhiều rễ, cây toả rộng...., hình dáng giống cây đa, cây si. Lá của nó dài và nhọn giống lá cây hồng vàng, còn quả dùng chế thuốc ho.

. Thuốc: Thuốc là danh từ chỉ chung tất cả các loại đồ ăn thức uống cùng các thứ thảo mộc mà thế gian coi là dược liệu. Ðấy là hiểu theo định nghĩa cơ bản của Luật tạng. Nhưng nếu hiểu theo định nghĩa phổ thông thì tất cả đồ ăn thức uống của năm chúng xuất gia đều được coi là thuốc. (Yết-ma yếu chỉ ‘Karmavacanªbindusªra’)

. Thuốc bảy ngày: Thuốc được phép cất chứa trong bảy ngày để dùng, qua ngày thứ tám, khi minh tướng xuất hiện mà còn cất chứa và dùng thì phạm ni-tát-kỳ ba-dật-đề. Loại này có năm thứ: Sanh tô (bơ lỏng), thục tô (bơ đặc), du (Loại dầu ép từ các thứ hạt có chất dầu), mật (mật ong), thạch mật (đường phèn).

. Thuốc trọn đời (tận hình dược): Có ba thời hạn của ý nghĩa “tận hình” (suốt đời): Thứ nhất, dùng cho hết bệnh; nếu hết bệnh thì không được phép dùng. Thứ hai, hết đời của thuốc. Sau cùng, hết đời của người dùng. Nhưng ý nghĩa chính là nghĩa sau cùng, là được phép cất chứa cho đến trọn đời mình, để khi nào có bịnh thì đem dùng. Loại này gồm năm thứ: rễ, cọng, lá, hoa, trái cây. (Yết-ma yếu chỉ ‘Karmavacanªbindusªra’)

. Tính theo lịch Ấn Ðộ thời xưa, ngày an cư bắt đầu từ mồng một trăng tròn tháng A-sa-đà (Skt. ªsïªdïha, Pali. ªsªlïhÌ) khoảng tháng 6 Dương lịch kéo dài suốt ba tháng, cho đến hết ngày trăng tròn tháng Át-thấp-phược-hữu-xà (Skt. ªsùvayuja, Pali. assayuja, khoảng tháng 9, 10 Dương lịch). Theo sự ghi nhận của ngài Huyền Trang trong Tây vực ký (Ðại đường Tây vực ký 2, Ðại 51, tr. 876a: Theo Thánh giáo của Như Lai, mỗi năm có ba mùa. Từ 16 tháng giêng đến 15 tháng 5 là mùa nóng. Từ 16 tháng 5 đến 15 tháng 9 là mùa mưa. Từ 16 tháng 9 đến 15 tháng giêng là mùa lạnh... Tăng đồ Ấn Ðộ y theo Thánh giáo của Phật toạ an cư mùa mưa....) và Pháp Hiển trong Nam hải ký quy nội pháp truyện (Chương 14, “ Ngũ chúng an cư”, Ðại 54, tr. 217a25) thì ngày mồng một trăng tròn tháng A-sa-đà tương đương ngày 16 tháng 5 theo lịch Trung Quốc. (Trích lược Yết-ma yếu chỉ ‘Karmavacanªbindusªra’)
1 Chương 4: Pháp Tự tứ (Pali. Pavªranïakkhandhaka). Tự tứ: Skt. pravªranïª, dịch là thỉnh thỉnh hay tuỳ ý, nghĩa là sự thỉnh cầu. Là thỉnh cầu người khác chỉ những khuyết điểm của mình. Sự chỉ điểm căn cứ trên ba trường hợp: do được thấy, được nghe, được nghi.

. Kỳ-vức: Xem cht. 55, tr 383.

. Hoa Ưu-bát-la: Skt. utpala, Pali. uppala, dịch là Thanh liên hoa (hoa sen xanh, Hồng liên hoa (sen đỏ).... (tên khoa học: Nymphaea tetragona).

. Chiên-đàn: Skt.candana, là một loại cây thơm nhưng có nhiều màu nên còn gọi cây Bạch đàn, Xích đàn... Cây này sinh trưởng ở vùng nhiệt đới Ấn Ðộ và nó có nhiều tính dược.

. Y phấn tảo: Xem cht. 47, tr 376.

. Nước Bạt-kỳ: Skt. Vrïji, Pali. Vajii, là một trong 16 vương quốc lớn thời đức Phật, cũng là tên một chủng tộc ở vùng Bắc bộ Ấn Ðộ.

. Nữ A-phạm-hoà-lợi: Skt. mrapªlÌ, Pali. AmbapªlÌ, nữ Am-la, Am-thọ..., dịch là Nại nữ (đây là cách dịch cũ có lẽ nhầm). Phật thuyết Nại nữ Kỳ-bà kinh, tr 902, T14n554: Do người nữ này sinh từ Nại thọ (cây Am-la ‘cây xoài’) nên đặt tên Nại nữ. Sau làm vương phi vua Tần-bà-sa-la, cũng là thân mẫu lương y Kỳ-bà. Tứ phần 40, tr. 855c14, T22n1428: Am-bà-la-bà-đề.

. Ly-xa: Skt=Pali. Licchavi, chủng tộc Sát-đế-lợi ở thành Tỳ-xá-li (Skt. Vaisùªli) cũng thuộc bộ tộc Bạt-kỳ.

.Ương-già: Skt. Trªyastrimïsùa, Pali. Tªvatimïsª, trời Ðao-lợi, trời Tam thập tam (ba mươi ba).

. Nước Xá-di: Là nước Xá-vệ (Xem cht.21, tr 22).

. Diêm-phù-đề: Xem cht. 31, tr 360.

. Câu-lâu-xá: Skt. Krosùa, Pali. kosa, đơn vị thước đo thời cổ đại Ấn Ðộ. Phiên âm khác: Câu-lâu-xa, câu-lô-xá, dịch nghĩa là âm thanh, tiếng kêu, tức là tiếng rống trâu lớn hay âm hưởng tiếng trống vang dội. Cách tính thước đo của câu-lô-xá cũng chưa nhất định:
A. Theo luận Ðại Tỳ-bà-sa q.136, Hữu độ Tỳ-nại-da q.21, Luận tạp A-tỳ-đàm-tâm q.1, Câu-xá q.12, Ðại Ðường Tây-vực ký q.2... ghi: Chiều dài một câu-lô-xá bằng 500 cung (Cung: Skt. dhanya, Pali. dhanu. Theo cung pháp nước Già-ma-lê, 1 cung= 7 khuỷu. 7 cảnh-mạch‘Skt: yavª’= 1 chỉ-tiết ‘Skt.anguliparava’, 24 chỉ-tiết= 1 khuỷu‘Skt.hasta’= 18 inches, tức khoảng 44cm10). Tứ phần luật san bổ tuỳ cơ yết-ma sớ, q.1 ghi: 1 cung= 4 khuỷu tay, 1 khuỷu tay= 1 thước 8, nên 1 câu-lô-xá= 3600 thước. Phương quảng trang nghiêm q.4: 1000 cung= 1 câu-lô-xá. Tăng kỳ q.8, q.9: 2000 cung = 1 câu-lô-xá.
B. Có hai cách tính một câu-lô-xá: bằng 4000 khuỷu tức khoảng 1800 m, hoặc bằng 8000 khuỷu tức khoảng 3600 m. Ðây nói theo cách tính thứ nhất. (Yết-ma yếu chỉ ‘Karmavacanªbindusªra’)

. Ma Ba-tuần: Xem cth. 4, tr 5.

. Núi Ba-lâu-đa: Tứ phần 39, tr. 845b, T22n1428, núi Câu-lưu-hoan-hỷ (Trong các kinh điển bản Hán đều dịch: tinh xá Câu-la-la-tra ‘Skt. Kuraraghara-papªta-parvata, Pali. Kuraraghara-papªta-pabbata’).

. Nước A-thấp-a-vân-đầu: Tứ phần 39, nước A-bàn-đề (Skt=Pali. Avanti, một trong 16 nước lớn thời đức Phật).

. Nước Ương-già: Skt=Pali. Anga, một trong 16 vương quốc lớn thời đức Phật, vị trí nằm phía Ðông nước Ma-kiệt-đà. Thành Chiêm-ba(bà) (Sk=Pali. Campª) là thủ phủ nước này.

. Thành Chiêm-bà: Một trong 6 đô thành trứ danh ở Ấn Ðộ thời Phật tại thế (Xem cht. 4 trên).

. Ma-ni: Skt. manïÌ, là từ chỉ cho ngọc nói chung. Theo truyền thuyết loại ngọc này có thể tiêu trừ tai nạn, tật bệnh và thanh lọc nước bẩn.

. Rừng Thi-đà: Skt. SÙÌtavana, Pali. SÌtavan, hay gọi Hàn-lâm (Vì khu rừng này người dân làm nơi vứt bỏ tử thi nên âm u lạnh lẽo), vị trí phía Bắc thành Vương-xá nước Ma-kiệt-đà.

. Trưởng giả Tỳ-lan-nhã: Xem chuyện Duyên khởi giới thứ nhất.

. Ni-kiền: Xem cht. 54, tr 379.

. Bích-chi Phật: Skt. Pratyekabuddha, Pali. Paccekabuddha, dịch là Duyên giác hay Ðộc giác.

. Trời Tha Hoá Tự Tại: Skt. Para-nirmita-vasùa-vartin, Pali. Para-nimmita-vasa-vattin, là cõi trời thứ 6 trong 6 cõi trời của Dục giới.
[283] . Phần 4, Chương 1: Pháp diệt tránh (Pali. Samathakkhandhaka)

. Hiện tiền Tỳ-ni: Pali. Sammukhªvinaya, nguyên tắc hiện tiền để giải quyết sự tranh cãi gồm năm yếu tố: Pháp, Luật, Tăng, Nhân (đương sự) và cương giới.
[285] . Ức niệm Tỳ-ni: Xem cht.14, tr. 71.
[286] . Bất si Tỳ-ni: Pali. Amñlïhavinaya, tức người phạm giới trong lúc thần kinh bị bấn loạn thì Tăng miễn thứ, nghĩa là không bị Tăng kết tội xử trị mà Tăng chỉ tác pháp yết-ma để xác định vị ấy bị cuồng si, miễn trừ cho vị ấy khỏi dự nghe thuyết giới và các tăng sự khác.
[287] . Pháp tự ngôn: Xem cht. 13, tr 69.
[288] . Pháp Ða nhân ngữ: Pali. Yebhuyyasikª, nguyên tắc đưa lại sự hoà giải dựa vào ý kiến của đa số. Nguyên tắc này được thực hiện bằng cách bỏ phiếu, trưng cầu Tỳ-kheo ý.
[289] . Pháp thảo phú địa: Pali. Tinïavatthªraka, nghĩa đen là rải cỏ để che lấp đất đá bùn lầy. Nguyên tắc này là sám hối tập thể để hóa giải mọi mâu thuẫn trong Tăng. Tức toàn thể Tăng trong cùng trú xứ đều phạm tội, không còn sót lại Tỳ-kheo thanh tịnh nào để làm tác chủ thọ sám. Trong sám hối tập thể này chỉ nêu tổng chung:“ Chúng ta đều phạm nhiều tội”, chứ không nêu rõ tội danh từng thiên, từng người, như sự rải cỏ che lấp tất cả không phân biệt một thứ nào.
[290] . Pháp bổn ngôn trị: Pali. Tassapªpiyyasikª, còn gọi là mích tội tướng Tỳ-ni, tội xứ sở Tỳ-ni, nghĩa đen là thẩm tra bản chất tội phạm; tức là khi Tăng xét hỏi mà Tỳ-kheo phạm tội không xác nhận tội mình phạm thì Tăng tiến hành nguyên tắc này. Tỳ-kheo bị tội xứ sở Tỳ-ni thì không được độ người xuất gia, giáo thọ Tỳ-kheo ni, làm y chỉ.....

. Ác thuyết: Skt. durbhªsïita, Pali. dubbhasita, một trong thất tụ (xem cht. 22, tr 23).

. Nước Ca-di: Cũng là nước Ca-thi (xem cht. 32,tr 89).

. Nước Chiêm-bà: Xem cht. 5, tr 428.

. Sông Hằng: Pali. Gangª, một trong bốn con sông lớn ở Ấn Ðộ.

. Rừng Am-ma-lặc: Skt. mrªtïaka-vana, Pali. Ambªlïa-vana, Ambavana, hay gọi rừng Am-la, cách thành Xá-vệ 30 do-tuần.

. Hồ-ma: Skt. atasÌ, tên khoa học: Gaertncra racemosa. Cây hồ-ma sinh trưởng ở Ấn Ðộ, hạt dùng chế dầu ăn, dầu tóc.

. Bốn người bạn của Ðề-bà-đạt-đa: Pali. 1.Kokªlika, 2.Katïamorakatissaka, 3.Khanïdïadeviyªputta, 4.Samuddadatta. Các bộ phái phiên âm khác nhau: Căn bản 14, tr.701c8, T23n1442: 1. Cô-ca-lý-ca, 2. Khiên-đề-đạt-phiêu, 3. Yết-tra-mô-lạc-ca-để-sái, 4.Tam-một-đạt-la-đạt-đa. Tứ phần 4, tr. 594a3, T22n1428: 1.Tam-văn-đạt-đa, 2. Khiên-trà-đạt-ba, 3. Cấu-bà-ly, 4. Ca-lưu-la-đề-xá. Thiện kiến 13, tr.768b26, T24n1462: 1. Câu-ca-lị-ca, 2. Nhất-thát-vô-ca-lị, 3. Khiên-đà-tỳ-da-tử, 4. Bà-vật-đà.

. Chỗ không nhàn: Hán“ không nhàn xứ”, cũng gọi là a-luyện-nhã (Skt. Aranïya), là một nơi yên tĩnh thích hợp cho Tăng sĩ tu hành, cách làng xóm khoảng 300 đến 600 dặm.(xem thêm cht. 20, tr 21).

. A-phù: Skt. arbuda, Pali. abbuda, phiên âm khác: A-phù-đà: Ðịa ngục lạnh

. Ni-la: Skt. Nirarbuda, Pali. Nirabbuda, phiên âm khác: Ni-la-phù, cũng là địa ngục lạnh.

. Át-bệ: Skt. Asùvajit, Pali. Assaji, hay gọi là A-thấp-bà, A-thuyết-thị... dịch Mã thắng, Mã tinh. Cách gọi tôn kính “ Tôn giả Chánh nguyện”. Một trong năm Tỳ-kheo.

. Tu-đạt-đa: Skt=Pali. Sudatta, tên của trưởng giả Cấp-cô-độc (Skt=Pali. Anªthapinïdïika)

. Kỳ-lâm đồng tử: Pali. Jeta-kumªra, là thái tử Kỳ-đà con vua Ba-tư-nặc (Skt. Prasenajit).

. Tụ lạc Na-la: Skt. Nªdïakantha, Pali. NÕªdika, thuộc thôn của bộ tộc Tỳ-đề-ca (Skt. Videha), gần rừng Ngưu giác Bà-la (Skt. Gosingasªla vanadªya), phía Bắc bộ Ấn Ðộ.

. Diêm-phù-đàn: Vàng Diêm-phù-đàn (xem cht. 19, tr 149).

. Ni-câu-loại: Xem cht. 59, tr 39.

. Hoa Chiêm-bà: Skt. campaka, hoa Chiêm-bặc..., dịch là hoa Kim sắc (sắc vàng). Loại hoa này có thể chế thuốc hay nước hương.

. Hoa Bà-sư: Skt. vªrsïika, Pali. Vassikamªla, dịch là hoa Vũ thời (hoa nở vào mùa mưa), hoa Hạ chí (hoa sinh trưởng vào mùa Hạ). Loài hoa này có mùi hương tỏa rất xa.

. Hoa Ưu-bát-la: Xem cht. 3, tr 405.

. Hoa A-đề-mục-đa-già: Skt. Atimuktaka, Pali. Atimuttakamªla, dịch là hoa Long thỉ. Hoa sắc trắng hay đỏ, hạt có thể ép dầu.

. Nước Ba-tuần: Pali. Pªvª, nước Ba-câu, Bà-bà. Thiện kiến 1, tr. 673b, T24n1462: Nước Diệp-ba.

. Thành Câu-di: Skt. Kusùinagara, Pali. Kusinªrª, dịch là thành “cỏ kiết tường”, vị trí trong nước Mạt-la (Skt. Malla).

. Thiện kiến 1, tr. 673c02: Tỳ-kheo Tu-bạt-đà-la-ma-ha-la (Pali. Subhadda-mahallaka). Nam truyền Luật tạng 4, chương 11, Kiền-độ Ngũ bách kết tập (Pali. panõcasatikakkhandhaka), tr 381: Trong chúng có một lão niên xuất gia tên Tu-bạt-đà-la.

. Pali. Sekha sakaranïÌya, địa vị hữu học.

. Tu-đa-la: Skt. Sñtra, Pali. Sutta, dịch Khế Kinh, Kinh, nghĩa đen: sợi chỉ xâu vòng hoa. Ý nói Phật giáo có phép xâu lõi pháp nghĩa, không để rời rạc, tan tác.

. Kinh Tăng Thập: (kinh Thập thượng ‘Dasuttara-Suttanta’) Trường A-hàm thập báo pháp kinh (T1n13, tr.233).

. Kinh Tăng Kỳ-đà: Pali. SamïgÌti, Kết tập kinh.

. Kinh Sa-môn quả: Pali. Sªmanõnõa-phala sutta, Phật thuyết Trường A-hàm kinh 17 (T1n01, tr.107a).

. Kinh Sa-môn quả: Pali. Sªmanõnõa-phala sutta, Phật thuyết Trường A-hàm kinh 17 (T1n01, tr.107a).

. Kinh Phạm động: Pali. Brahmajªla-sutta, Phật thuyết Trường A-hàm kinh 40 (T1n01, tr.88).

. Xá-lợi: Skt. sùarÌra, Pali. sarÌra, là chỉ chung cho những gì còn sót lại sau khi trà tỳ (Skt.jhªpeti) thân Phật. Từ này về sau cũng chỉ cho những vị Cao Tăng sau khi hoả thiêu, để lại di cốt, tro thân. Kim quang minh kinh 4, tr. 354a15, T16n663:“Xá-lợi là do sự huân tu của Giới Ðịnh Tuệ, là phước điền tối thượng, khó có thể mà được”.

. Phạm-đàn: Skt. Brahma-danïdïa, Pali. Brahmamanïdïa, Mặc tẫn. Hành sự sao Tư trì ký:“ Phạm-đàn, có sách nói rằng: ở trước cung Phạm vương có dựng một cái đàn, thiên chúng nào không theo đúng phép thì bắt đứng trên đàn đó, mọi người không được qua lại trò chuyện”.

. Thiện kiến 1, tr. 67716, T24n1462: 1. Diêm tịnh (Pali: kappati Singilonïakappo). Tứ phần 54, tr. 968c22, T22n1428: 7. Ðược ngủ cùng muối (Tứ phần 54, tr 970a19: được cùng ngủ với muối, là dùng muối nêm trong thức ăn rồi ăn).

. Thiện kiến: 2. Nhị chỉ tịnh (Pali: kappati dvangulakappo). Tứ phần tr. 968c20: 1. Dùng hai ngón tay lấy thức ăn (Tứ phần 54, tr. 969c19:... ăn đủ rồi, xả oai nghi không làm pháp dư thực, được dùng hai ngón tay lấy thức ăn để ăn). Phần lớn về sau các bộ luật giải đều giải thích điều này khác hẳn. Phật quang Ðại từ điển, tr. 442, giải thích điều 2:“ Nhị chỉ tịnh”, từ lúc mặt trời đúng ngọ cho đến lúc bóng xế hai ngón tay vẫn có thể ăn được(mà không phạm luật).

. Thiện kiến: 4. Trú xứ tịnh (Pali: kappati ªvªsakappo). Tứ phần 54, tr. 968c20: 3. Ðược trong chùa (Tứ phần 54, tr.969c29: nghĩa là ở trong chùa được biệt chúng yết-ma).

. Thiện kiến: 3. Tụ lạc gian tịnh (giữa hai làng xóm) (Pali: kappati gªmantarakappa. Tứ phần 54, tr.968c21: 2. Giữa hai thôn [Tứ phần 54, tr. 969c24: ăn đủ rồi, xả oai nghi không làm pháp dư thực, ở giữa hai thôn (trước giờ ngọ qua làng khác) được ăn].

. Thiện kiến: 7. Sinh hòa hợp tịnh (Pali: kappati amathitakappo). Tứ phần 54, tr. 968c21: 6. Ðược hòa (Tứ phần 54, tr. 970a14: ăn đủ rồi, xả oai nghi, dùng tô, du, mật, sanh tô, thạch mật hoà chung lại được ăn).
7 Thiện kiến: 8. Thuỷ tịnh (Pali: kappati Jalogi pªtumï). Tư phần 54, tr. 968c22: 8. Ðược uống rượu Xà-lâu-la (vì bệnh hoạn có thể dùng rượu mạnh hoà với đường và nước nóng).

. Thiện kiến: 8. Thuỷ tịnh (Pali: kappati Jalogi pªtumï). Tư phần 54, tr. 968c22: 8. Ðược uống rượu Xà-lâu-la (vì bệnh hoạn có thể dùng rượu mạnh hoà với đường và nước nóng).
[341] . Thiện kiến: 9. Bất ích lũ ni-sư-đàn tịnh (tọa cụ không có viền xung quanh) (Pali: kappati adasaka nisÌdanamï). Tứ phần 54, tr. 968c22: 9. Ðược chứa tọa cụ không cắt rọc (tọa cụ không có viền xung quanh thì có thể dùng quá khuôn khổ đã định).

. Thiện kiến: 6. Cửu trú tịnh (Pali: kappati ªcinïnïakappo). Tứ phần 54, tr. 968c21: 5. Ðược thường pháp (Tứ phần 54, tr.970a07: là việc này làm như vậy, nói như vậy, xưa nay làm như vậy).

. Thiện kiến: 5. Tuỳ ý tịnh (Pali: kappati anumatikappo). Tứ phần 54, tr. 968c21: 4. Sau cho phép có thể (Tứ phần 54, tr. 970a03: là tại nội giới biệt chúng yết-ma rồi cho phép có thể).

. Thiện kiến: 10. Kim ngân tịnh (Pali: kappati jªtarñparajatamï). Tứ phần 54, tr. 968c23: 10. Ðược nhận vàng bạc.

. Vườn Kỳ-vức Am-la: Pali. JÌvakambavana, Kỳ-bà Am-la.

. Nước Ba-tuần: Xem cht. 2, tr. 524.

. Ấp Ba-lợi: Pali. Pªtïheyyª.

. Ấp A-lạp-bệ: Pali. lïavÌ, cũng là ấp A-trà-bệ (xem cht. 4, tr. 53).

. Trưởng lão Tam-phù-đà: Pali. Sambhñta, Skt. Sambhñta Sªnïavªsi, Tam-phù-đà Thương-na-hòa-tu.

. Núi A-hô: Skt=Pali. Ahogangª, hay gọi núi A-hô-hằng-hà.

. Trọn bộ ngũ phần