Những Truyện Duyên Khởi Trong Luật Ngũ Phần

CẦN GIẢI QUYẾT TẾ NHỊ

Khi ấy, có một Tỳ-kheo nam căn biến mất, nữ căn lại hiện ra. Các Tỳ-kheo không biết phải giải quyết thế nào, bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Nên dùng vấn đề thọ giới, vấn đề thỉnh sư, vấn đề tuổi tác của đương sự chuyển qua trú xứ Tỳ-kheo ni, y theo pháp Tỳ-kheo ni mà sống. Nếu trước kia phạm cộng giới của Tỳ-kheo ni²⁵⁰ thì nên hối quá trong Tỳ-kheo ni. Nếu trước kia phạm giới bất cộng thì khỏi phải hối quá. Tỳ-kheo ni biến căn thì giải quyết ngược lại.

Bấy giờ, có một Tỳ-kheo bị lửa dục thiêu đốt, không thể kham nhẫn, tự chặt đứt “nam căn” của mình. Việc này được các Tỳ-kheo bạch lên Phật. Ngài quở trách Tỳ-kheo đương sự:

- Ngươi là người ngu si, cái không nên chặt lại chặt, cái nên chặt lại không chặt.

Đức Phật bảo các Tỳ-kheo:

- Nếu chặt cái đầu âm cho đến phân nửa “hình” thì phạm Đột-kiết-la. Nếu chặt hết, phạm Thâu-lan-giá. Nếu khử đi một tinh hoàn, phạm Thâu-lan-giá. Nếu khử đi hai tinh hoàn thì nên diệt tẫn. Nếu bị ác thú hoặc bị oan gia làm hại và tự thối nát hư hoại mà không phục hồi khả năng người nam nữa, đều nên diệt tẫn.

TÔN, TY

Bấy giờ các Tỳ-kheo ngồi không có trên dưới, không cung kính nhau, các Cư sĩ thấy cơ hiềm, nói:

- Bọn sa-môn này ngồi không biết thượng, trung, hạ, không có lớn nhỏ. Họ không có hạnh Sa-môn, phá pháp Sa-môn.

Các Trưởng lão Tỳ-kheo nghe việc này bạch Phật. Nhân chuyện này, trước Tăng đức Phật mượn câu chuyện quá khứ để giáo giới:

- Đời xa xưa ấy, bên bờ biển nọ có cây Ni-câu-luật ²⁵¹, bóng cây che phủ cả 500 cỗ xe. Bấy giờ, có ba con thú ở nơi cây này: một là chim trĩ, hai là con khỉ lớn, ba là con voi. Tuy là thân hữu nhưng chúng không có tôn kính nhau. Sau thời gian, chúng thảo luận: “Chúng ta đã là thân hữu, tại sao lại không kính nhau? Nên dựa theo năm, ai lớn hơn là tôn, ai nhỏ hơn là ty”. Cả ba đồng ý như vậy nên trĩ và khỉ hỏi voi:

“Bạn nhớ việc lâu xa của cây này như thế nào?”

“Tôi nhớ cây này khi ấy cao mới ngang bụng tôi”. - Voi trả lời.

Voi, trĩ hỏi khỉ lớn, khỉ bảo:

“Tôi nhớ khi ấy tôi đứng thẳng thì cắn tới đọt cây này”.

Voi và khỉ lại hỏi trĩ, trĩ bảo:

“Tôi nhớ xưa kia ở nơi chỗ đó, tôi ăn hạt cây này, rồi đến đây nhả ra, hạt ấy mọc lên cây này”.

Sự nhớ lại này đã giúp cho cả ba thống nhất việc suy cử tôn ty: Chim trĩ là lớn, con khỉ lớn là bậc trung, voi là nhỏ nhất.

Khi cần đi, con khỉ cõng con chim trĩ, con voi cõng khỉ lớn. Con trĩ dạy hai con kia làm 10 thiện nghiệp, chúng đều vâng làm theo. Người đời nghe, đều ghi nhận sự giáo hóa đó, bèn gọi hành thiện là trĩ phạm hạnh. Người hành pháp đó khi mạng chung được sanh lên cõi trời.

Này các Tỳ-kheo! Súc sanh còn biết có tôn ty, huống là trong chánh pháp của Ta lại không có sự tương kính hay sao? Từ nay các ông, người nào thọ giới Cụ túc trước, nên thọ chỗ ngồi thứ nhất, vật cúng thứ nhất, được cung kính lễ bái thứ nhất. Nên phụng hành như vậy.

BỐ-TÁT THUYẾT GIỚI [252]

Bấy giờ, Kiếp-tân-na ở núi Ất-sư-la khởi lên ý nghĩ: “Nay ta có nên đến chỗ Tăng hợp lại để Bố-tát không?”. Nhưng, Kiếp-tân-na lại nghĩ: “Ta thường thanh tịnh, phiền gì phải đến Bố-tát”.

Đức Phật khi ấy trú ngụ ở thành Vương-xá, biết ngay ý nghĩ này của Kiếp-tân-na, Ngài liền biến mất nơi đây, rồi xuất hiện trước mặt Kiếp-tân-na, ngồi nơi tòa và bảo:

- Thầy chớ nên nghĩ: “Ta thường thanh tịnh, phiền gì phải đến Bố-tát”. Nếu thầy không đến, không cung kính Bố-tát thì ai cung kính?

Thế Tôn dạy như vậy, rồi bèn cùng Kiếp-tân-na cùng biến mất và hiện ra nơi thành Vương-xá...

Nhân việc này, đức Phật cho tập hợp Tỳ-kheo Tăng, nói lên điều Kiếp-tân-na suy nghĩ rồi bảo các Tỳ-kheo:

- Nay cho phép các Tỳ-kheo hòa hợp Bố-tát. Nếu ai không đến, phạm Đột-kiết-la. Một Tỳ-kheo biết pháp, hoặc Thượng tọa, hoặc vị ngang bằng Thượng tọa bạch:

“Đại đức Tăng xin lắng nghe! Hôm nay là ngày thứ 15 Bố-tát thuyết giới, Tăng nhất tâm tác pháp Bố-tát thuyết giới. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng chấp thuận thì đây là lời tác bạch”.

“Các Đại đức! Nay Bố-tát nói Ba-la-đề-mộc-xoa, tất cả cùng nhau khéo nghe và suy niệm. Nếu có tội, nên phát lồ, không tội thì im lặng. Do sự im lặng nên biết tôi và các Đại đức thanh tịnh, như bậc Thánh im lặng, tôi và các Đại đức cũng như vậy”.

Tỳ-kheo nào trong chúng xướng lên như vậy cho đến ba lần, nhớ có tội mà không phát lồ thì phạm tội cố ý vọng ngữ. Tội cố ý vọng ngữ, đức Phật nói đó là pháp làm cản trở đạo nghiệp. Người phát lồ thì được an lạc.

Đức Phật dạy có năm cách Bố-tát, năm cách thuyết giới.

Năm cách Bố-tát là:

1- Tâm niệm miệng nói Bố-tát.

2- Hướng đến người khác (Tỳ-kheo) nói tịnh.

3- Rộng hay lược thuyết giới.

4- Tự tứ Bố-tát

5- Hòa hợp Bố-tát.

Năm cách thuyết giới là:

1- Nói bài tựa của giới rồi, ngoài ra nói các điều chư Tăng thường nghe.

2- Nói bài tựa của giới và bốn đọa pháp rồi, ngoài ra nói các điều chư Tăng thường nghe.

3- Nói bài tựa của giới... cho đến 13 việc rồi, ngoài ra nói các điều chư Tăng thường nghe.

4- Nói bài tựa của giới... cho đến 2 pháp bất định, ngoài ra nói các điều chư Tăng thường nghe.

5- Nói đầy đủ các giới.

BÊN LỀ BỐ-TÁT

Đến ngày Bố-tát, các Cư sĩ đem thức ăn đúng thời, đồ uống đúng thời, thuốc ²⁵³ bảy ngày ²⁵⁴, thuốc trọn đời ²⁵⁵ đến Tăng phường cúng dường, đồng thời nghe pháp, thọ tám phần giới (Bát quan trai). Các Tỳ-kheo lại hững hờ đối với sự cúng dường này, Cư sĩ nổi giận mang về. Việc thiếu tế nhị này được các Tỳ-kheo bạch lên đức Phật, Ngài dạy:

- Thượng tọa nên khiến Hạ tọa quét đất, lấy nước, khiến bảo Tịnh nhơn lấy vật dụng đựng phẩm vật Cư sĩ cúng.

Các Tỳ-kheo thọ trai hết phần, không ngó ngàng gì đến Cư sĩ khách. Khách bất mãn, chê trách nói:

- Sa-môn Thích tử thường khen ngợi bố thí, chỉ biết nhận bố thí của người, chứ chẳng biết bố thí cho ai.

Việc này sau đó được Phật dạy:

- Nên trao thức ăn để khách dùng. Nên có đồ đựng, đựng thức ăn mời họ, không nên bỏ vào tay họ...

Sau khi dùng bữa xong, Thượng tọa hay vị ngang bằng Thượng tọa vì họ nói pháp và chú nguyện.

XIN ĐỢI CHO TÔI MỘT CON BÓNG...

Thuở ấy, vua Ưu-đà-diên rành về khoa tướng số và phu nhân của nhà vua tên là Nguyệt Quang, dung nhan cực kỳ dịu dàng xinh đẹp; lời ca, tiếng hát, điệu múa... không ai hơn được. Một hôm, trên lầu thượng múa cho nhà vua xem, nhà vua nhìn thấy tướng tử nơi Nguyệt Quang hiện ra, sự sống không thể kéo dài quá một năm. Nhà vua không vui khi thấy với nhan sắc ấy mà “yểu mệnh”. Nhìn thấy nỗi buồn của vua hiện ra, phu nhân hỏi:

- Thiếp múa không hay lắm phải không? Vậy hoàng thượng buồn chuyện gì?

- Không nên hỏi ta điều ấy. - Nhà vua trả lời.

Dù vậy, phu nhân vẫn hỏi đến ba lần. Nhà vua không từ chối được, vua đành phải nói rõ sự thật phũ phàng kia. Phu nhân tâu:

- Nếu thật vậy thì cho phép thiếp xuất gia.

- Ta và phu nhân thương yêu và kính trọng nhau rất mực, dù chết cũng không lìa nhau, hãy trọn vui với cái vui ít ỏi còn lại. Sao vội sống lìa nhau?! - Nhà vua tâm sự.

- Hoàng thượng! Nhiễm chỉ một chút vinh hoa của đời là mê muội đạo nghiệp! Đây là việc bức xúc, trì hoãn chỉ đem lại sự khổ đau cho nhau. Xin hoàng thượng dũ lòng thương cho thiếp xuất gia. - Phu nhân tha thiết xin.

- Phu nhân còn nhỏ mà tu đạo với quyết tâm sáng suốt thì chắc được sanh thiên. Nếu trở lại làm người, mong sao chúng ta gặp lại nhau. Việc xuất gia, thôi thì tùy ý phu nhân chọn lựa. - Nhà vua cho phép.

- Nguyện này nếu được thành, xin thề không trái hứa. - Phu nhân thề.

Ngày phu nhân xuất gia, nhà vua cũng rất não lòng.

Hành đạo không bao lâu, phu nhân chứng được quả A-na-hàm thì mạng sống cũng liền chấm dứt. Bà sanh lên cõi trời Phạm Thiên. Khi ấy, bà khởi niệm: “Ta được xuất gia là nhờ ân của vua, trọng ân ấy nên trả thì lời thề ước mới trọn”.

Người cõi trời kia xuống lại vương cung, đứng trong hư không, nói với nhà vua:

- Nguyệt Quang phu nhân tức là thân của tôi đây, trước đây có hứa với nhà vua cho nên trở xuống lại, đây là để tỏ lòng thành tín.

- Tôi không biết được thân loài trời, nên cô có thể hiện lại thân Nguyệt Quang ngày nào không? - Nhà vua yêu cầu.

Người cõi trời liền biến thành thân hình ngày xưa, đứng trước nhà vua. Nhìn thấy lại dáng người xưa, lòng vua lại nặng tình thương mến, tiến sát đến định ôm lấy Nguyệt Quang, nhưng người ấy liền bay lên hư không, nói với vua rằng:

- Tại sao nhà vua vẫn quen theo nếp sống ái dục? Dục là vô thường, khổ, không, bất tịnh. Suy nghĩ hiểu ra được nghĩa này thì có thể giải thoát. Không hiện thực được điều này, chắc chắn đọa vào ba đường ác. Khi ấy, tự thân có cải thiện được cũng là điều khó!

Nhà vua nghe lời ấy, tâm liền nhu thuận, ý thức được vấn đề. Sau đó, nhà vua không còn vướng bận đến ngôi vua nữa, liền giao ngôi vua cho thái tử để xuất gia học đạo.

Nhà vua đến một khu rừng vắng, cách vương thành không xa, ngồi tu ở đây. Thái tử thấy vua cha xuất gia mà không tu ở một nơi xa hẳn, nên thái tử nơm nớp sợ cha còn hối tiếc, quay trở lại đoạt ngôi. Do thế, thái tử ngỏ lời xin phụ vương rời đi một nơi khác thật xa vương thành.

Trước lời đề nghị này, nhà vua suy nghĩ: “ Nay ta làTỳ-kheo phụng hành lời Phật dạy mà chưa thấy được đức Phật, nay đến đó để đảnh lễ đức Thế Tôn”, nghĩ rồi ra đi. Khi tân vương, quần thần, Bà-la-môn đứng trên lầu cao nhìn thấy nhà vua rời khu rừng đi ra, lòng họ rất vui mừng. Đi được một đoạn đường ngắn, nhớ lại cái tọa cụ để quên, nhà vua quay trở lại để lấy. Các Bà-la-môn lại nói với tân vương rằng:

- Nhà vua đã trở lại, đó là mối nguy lớn cho tân vương.

Nghe lời sàm tấu, tân vương đâm hoảng, sợ mất ngôi liền ban lệnh cho các quan:

- Hãy đến giết Tỳ-kheo kia và giết tất cả Sa-môn Thích tử khác.

Vua lại ra lệnh:

- Nếu người đó sợ chết, dựng nên nhiều cớ để xin đến gặp ta thì cũng không quên thi hành lệnh giết tức khắc.

Kẻ thi hành lệnh đi ngay đến chỗ Tỳ-kheo, hối hả nói:

- Lệnh của tân vương phải giết ngài!

- Tại sao lại giết tôi? - Tỳ-kheo hỏi.

- Do ngài đi rồi lại quay trở lại, tân vương hoảng hồn, sợ ngôi vua của mình bị cướp nên hạ lệnh giết.

- Tôi không tham vương vị, vì quên tọa cụ nên quay lại để lấy. Như vậy, chuyện gì phải giết tôi?!

- Lệnh của nhà vua là phải giết, không có chuyện nài nỉ, van xin, trì hoãn để mong gặp mặt vua. Lệnh như thế làm sao tôi không thi hành ngay được?

- Tôi xuất gia nhưng sở cầu chưa đạt, xin người hoãn cho tôi một chút, chỉ cần đợi bóng cây kia đến đây là đủ.

Kẻ thi hành lệnh chấp thuận. Tỳ-kheo vua cha mắt nhắm lại, tập trung tư duy trong chánh định, liền đắc quả Tu-đà-hoàn. Khi con bóng vừa ngã đến, kẻ thừa lệnh nói:

- Bóng cây đến sát rồi đó!

- Xin hoãn cho tôi một con bóng, vì sở cầu của tôi cần đạt thêm.

Kẻ thừa lệnh chấp thuận và ngay sau đó chấp thuận thêm hai khoảng thời gian ngắn ngủi nữa, Tỳ-kheo vua cha mới đạt được sở cầu trọn vẹn, đó là chứng được bốn quả Sa-môn: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm và A-la-hán.

Chứng quả xong, Tỳ-kheo vua cha nói với kẻ thừa hành:

- Ngươi có thể thi hành lệnh, rồi trở về báo cáo với vua của ngươi rằng: “Ta không tham vương vị, vì quên tọa cụ nên quay trở lại để lấy mà thôi. Vua của ngươi vì việc này mà giết ta, tức là giết cha, giết A-la-hán. Ta nghĩ: Người ấy sẽ thọ đại khổ lâu dài”.

Vừa nói dứt lời, Tỳ-kheo vua cha trút hơi thở cuối cùng. Khi kẻ thừa lệnh giết trở về, vua hỏi:

- Ngươi đã giết chưa?

- Tâu hoàng thượng đã giết rồi.

- Phụ vương trước khi lâm chung có nói lời gì không?

Kẻ thừa lệnh thở dài, nghẹn ngào tâu lại đầy đủ diễn tiến cảnh giết Tỳ-kheo. Nghe lời nhắn gửi của cha - qua lời thuật - huyết từ trong miệng tân vương phụt ra. Rõ ràng tân vương còn sống mà thân đã vào địa ngục.

Trong thời gian này, vua Bình-sa cùng các lân quốc nghe báo cáo lệnh giết hết Sa-môn Thích tử, liền hạ lệnh cho các tướng sĩ bảo vệä Tỳ-kheo. Thi hành sắc lệnh, các tướng sĩ thành Vương-xá cẩn mật không rời Tỳ-kheo. Đến nổi, ngày thứ 15 Bố-tát, Tăng tập hợp đến 500 người đề nghị tướng sĩ nên lui ra, song các tướng sĩ trả lời:

- Chúng tôi vâng lệnh của đại vương không được tạm rời quý vị, đâu dám trái lệnh của đại vương!

Việc này không biết giải quyết thế nào, Tỳ-kheo bạch lên Phật, Ngài dạy:

- Nếu họ không chịu đi tránh ra ngoài chỗ Bố-tát, thì Tăng chỉ nói tựa của giới rồi nói tiếp những việc kia Tăng thường nghe.

MÙA HẠ TRUYỀN THỐNG [256]

Hồi ấy, các Tỳ-kheo Xuân, Hạ, Đông đều đi du hành, nhất là vào mùa mưa, đạp chết trùng cỏ, y vật ướt sũng, mang theo đường nặng nề, trông thật gian khổ và lắm điều phiền toái... Các Cư sĩ nhìn thấy cảnh này, bất mãn nói:

- Các ngoại đạo Sa-môn, Bà-la-môn đến mùa Hạ trong năm còn biết dừng nghỉ tránh mưa, các loài chim cũng thế, chúng làm tổ, làm hang để tạm trú cho yên. Ngược lại, các Tỳ-kheo không biết ba mùa, mùa nào nên du hành, mùa nào không nên du hành. Các Tỳ-kheo thường nói thiểu dục, từ mẫn, hộ niệm chúng sanh, mà nay dẫm đạp lên chúng sanh, không có tâm nhân từ, trắc ẩn, không có hạnh Sa-môn, phá pháp Sa-môn.

Sự việc này được bạch lên đức Phật, lúc bấy giờ Ngài lưu ngụ tại thành Xá-vệ, Ngài dạy:

- Từ nay, cho phép an cư vào mùa Hạ ²⁵⁷. Và đây là điều bắt buộc chúng Tăng phải thi hành để trưởng dưỡng sự tu tập.

TƯỞNG “Á PHÁP” LÀ HAY[258]

Lúc bấy giờ, nơi trú xứ nọ có số đông Tỳ-kheo an cư. Các thầy có cùng quan điểm là an cư phải thực hiện quy chế như vầy: “Chúng ta nếu cùng nhau nói năng trao đổi thì thêm việc này, bớt việc nọ, sanh ra nhiều việc rối rắm, phiền phức. Chi bằng nên cùng nhau thống nhất làm theo quy chế là chớ nên có lời lẽ gì với nhau, đóng cửa miệng lại. Ai khất thực về trước thì lau quét, rưới nước bụi chỗ dọn ăn, lấy nước đầy bình, đặt khăn lau tay lau chân vào vị trí, trải các tọa cụ, lấy sẵn đồ đựng thức ăn dư, lường thức ăn, có dư thì sớt bớt để vào đó, người nào ăn thiếu thì lấy đó mà ăn, ăn rồi theo thứ tự dọn dẹp. Nếu một mình không thể làm được thì ra dấu nhờ bạn cùng làm. An cư mà như vậy là được sống an lạc, không mắc phải cái họa đúng-sai, phải-quấy”.

Mùa an cư nơi trú xứ ấy, các thầy thực hiện theo pháp của người câm (á pháp) rồi cũng qua nhanh.

Theo thường pháp của chư Phật, mỗi năm có hai lần đại hội(trước hạ và sau hạ). Các Tỳ-kheo ra hạ đều về hầu thăm đức Phật, lúc bấy giờ đức Phật trú ngụ ở tinh xá Kỳ-hoàn, Xá-vệ. Khi đến chỗ Phật, các Tỳ-kheo an cư ở trú xứ ấy, đầu mặt lễ túc rồi ngồi qua một bên. Đức Phật an ủi, hỏi:

- Các thầy an cư có hòa hợp không? Khất thực không thiếu, trên đường về đây không vất vả chứ?

- Bạch Thế Tôn! Chúng con an cư hòa hợp, khất thực không thiếu, trên đường đi không nhọc nhằn. - Các Tỳ-kheo thưa.

- Các thầy an cư bằng cách nào để được hòa hợp? - Đức Phật hỏi.

Các Tỳ-kheo trả lời đầy đủ như trên. Đức Phật bằng mọi hình thức quở trách:

- Các thầy ngu si, giống như oan gia sống với nhau, làm sao có được sự hòa hợp, an lạc?! Ta đã sử dụng nhiều phương cách dạy các thầy chung sống, điều cần thiết là phải nhắc nhở, giáo giới cho nhau, xây dựng, giác ngộ cho nhau để làm tròn đạo nghiệp. Tại sao nay các thầy lại thực hành “á pháp”? Từ nay nếu thực hiện cái pháp câm, không cùng trao đổi nhau bằng lời sách tấn thì phạm Đột-kiết-la.

ĐÂY LÀ LỜI THƯA

Có một trú xứ, chúng Tăng an cư sau ba tháng đều thọ đắc sự chứng ngộ. Các thầy khởi lên ý niệm: “Nếu đủ ba tháng mà Tự tứ để di chuyển thì niềm vui chứng đạo mất đi”. Các thầy đem suy nghĩ này đến bạch Phật, lúc Ngài đang trú ngụ trong Kỳ-hoàn. Đức Phật dạy:

- Nay cho phép các Tỳ-kheo ngày Tự tứ sau ba tháng, tập hợp lại một chỗ, sai một Tỳ-kheo xướng:

“Đại đức Tăng xin lắng nghe! Chúng ta an cư nơi đây đều rất thỏa lòng, an vui và thích thú. Nếu lại Tự tứ ra đi thì mất niềm vui này. Nay đình chỉ việc này đến tháng 8, đủ 4 tháng Tự tứ luôn. Đây là lời thưa trước Tăng cho việc làm của chúng ta”.

CÒN THIẾU MỘT

Khi đức Phật ở tại thành Xá-vệ, lúc bấy giờ, người nhũ mẫu tắm rửa cho Kỳ-vức ²⁵⁹thấy rõ tướng của Kỳ-vức, bà biểu lộ sắc mặt đượm buồn. Kỳ-vức nhìn qua liền hỏi mẹ:

- Tại sao mẹ nhìn con với dáng vẻ buồn vậy?

- Mẹ buồn vì trên thân con có tướng thù đặc mà tâm ý con chưa được gần Phật, Pháp, Chúng Tăng. - Nhũ mẫu trả lời.

Kỳ-vức nghe thế, khen:

- Lành thay! Lành thay! Mẹ có thể dạy con điều này.

Ngày ấy, Kỳ-vức mặc áo mới, đi đến chỗ đức Phật. Từ xa, Kỳ-vức đã thấy đức Thế Tôn dung nghi đĩnh đặc, có 32 tướng của đại nhân, vầng sáng tỏa ra một tầm, giống như núi vàng, lòng sanh kính tín. Kỳ-vức đến trước Phật, kính lễ sát chân Ngài rồi ngồi lui qua một bên. Đức Phật vì Kỳ-vức nói pháp nhiệm mầu, chỉ bày sự lợi ích để được hoan hỷ, như: luận về việc bố thí, trì giới và sanh thiên; tại gia nhiễm lụy, xuất gia không đắm trước; những pháp trợ đạo như vậy làm sáng tỏ vấn đề. Đức Phật lại nói tiếp những pháp mà chư Phật thường nói là Khổ, Tập, Tận, Đạo... Kỳ-vức liễu ngộ liền quy y Phật, Pháp, Tăng và thọ 5 giới. Kỳ-vức khéo phân biệt được ngọn, ngành, tướng của âm thanh...

Ngày ấy, đức Phật dẫn Kỳ-vức đến gò xương cốt, Ngài chỉ đầu lâu của năm người, Kỳ-vức gõ từng cái rồi bạch Phật:

- Cái đầu lâu thứ nhất này sanh vào địa ngục. Cái đầu lâu thứ hai sanh vào loài súc sanh. Cái đầu lâu thứ ba sanh vào loài ngạ quỷ. Cái đầu lâu thứ tư sanh vào cõi người. Và cái đầu lâu thứ năm sanh vào cõi trời.

- Lành thay! Ông nói đúng cả.

Đức Phật khen, rồi chỉ một cái đầu lâu khác, Kỳ-vức gõ ba lần, không biết sanh ở đâu, bạch Phật:

- Con không biết người này sanh vào cõi nào?

- Ông không biết là phải. Vì đây là đầu lâu của vị A-la-hán, không còn có chỗ sanh. - Đức Phật dạy.

Bấy giờ đức Phật trú ngụ nơi Trúc Lâm Ca-lan-đà, thành Vương-xá, thân bị bệnh Ngài hỏi tôn giả A-nan:

- Bệnh của ta nên uống thuốc gì?

- Bạch Thế Tôn, con sẽ nói với Kỳ-vức. - A-nan thưa.

Được A-nan thông báo, Kỳ-vức nói:

- Tôi không thể dùng thuốc thường để chữa mà phải bào chế thứ thuốc của Chuyển luân Thánh vương mới dâng lên đức Thế Tôn.

Kỳ-vức dùng dược huân ba loại hoa Ưu-bát-la ²⁶⁰ rồi đem đến chỗ đức Phật, bạch:

- Xin Thế Tôn ngửi hoa này. Ngửi một hoa sẽ thông hạ mười lần, ba hoa là ba mươi lần, bệnh sẽ khỏi hoàn toàn.

Đúng như lời thầy thuốc Kỳ-vức nói, nhưng khi đức Phật ngửi hoa thứ ba thì chỉ có chín lần thông hạ. Như vậy, Ngài ngửi ba hoa chỉ có hai mươi chín lần.

Lần tiếp theo đến thăm Thế Tôn, Kỳ-vức thưa:

- Ngài ngửi hoa có“hạ” được không? Hạ nhiều hay ít?

- Ngửi thuốc tuy“hạ” được, nhưng còn thiếu một lần.

- Đức Phật nói.

- Thế Tôn nên uống nước nóng. - Kỳ-vức thưa.

Quả thật, khi đức Phật dùng nước nóng thì đánh rấm thêm một cái nữa. Từ đó bệnh lành hẳn.

Kỳ-vức thưa:

- Cần phải bổ dưỡng, con sẽ tùy thời cúng dường những thứ cần dùng.

Đức Phật thọ nhận bằng sự im lặng. Kỳ-vức nấu cháo hương Chiên-đàn ²⁶¹ dâng cúng đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn dùng rồi, Kỳ-vức lại bạch:

-Con trị bệnh cho quốc vương, thần dân, nhận được hàng trăm ngàn lượng vàng, bảy món quý báu thì nhiều vô số; hoặc nhận được tụ lạc, hoặc nhận được một ấp. Cúi xin đức Thế Tôn nhận cho con một lời nguyện nhỏ.

- Chư Phật Như Lai đã vượt qua các lời nguyện. - Đức Phật dạy.

- Xin Phật cho con được nguyện một lời. - Kỳ-vức thưa.

- Nếu hợp lý thì không trái với ý của ngươi. - Đức Phật dạy.

Khi ấy, Kỳ-vức lấy một chiếc y quý giá với giá trị bằng nửa nước, dâng lên đức Phật, bạch:

- Đây là chiếc y, trong các chiếc y thì nó tối thắng nhất. Xin Ngài dũ lòng thương thọ nhận cho.

Kỳ-vức lại xin đức Phật cho phép các Tỳ-kheo được nhận y.

Đức Phật vì Kỳ-vức nói các diệu pháp rồi bảo về chỗ cũ. Việc nhận y quý hiếm này về sau đức Phật có chỉ dẫn rõ sự sử dụng và trong tinh thần tri túc thiểu dục, thì các Tỳ-kheo sử dụng y phấn tảo ²⁶² là cơ bản.

NHÂN DUYÊN HỘI ĐỦ BA Y

Bấy giờ, từ thành Vương-xá, đức Phật cùng với đại Tỳ-kheo Tăng 1.250 vị đi du hành trong nhân gian. Các Tỳ-kheo vác y phấn tảo trên mình, trông thấy việc này, đức Phật khởi lên ý niệm: “Ta nên quy định việc thọ y dâng cúng cho các Tỳ-kheo bao nhiêu thì vừa?”.

Bấy giờ, nghe đức Thế Tôn và đại Tỳ-kheo Tăng du hành, vua Bình-sa sắc lệnh cho bốn binh chủng oai nghiêm theo hầu sau đức Phật. Cuộc du hành tuần tự đi qua các nơi trong nước, rồi đức Phật đi đến sông Hằng. Bấy giờ là lúc phải qua sông để đến nước Bạt-kỳ ²⁶³. Tôn giả Mục-kiền-liên nghĩ: “Nếu dùng thuyền để qua thì sợ nhà vua chờ lâu, phế bỏ công việc. Nay ta nên dùng thần lực làm nước cạn để đoàn đi qua”. Nước sông Hằng bỗng rút cạn, có thể lội qua. Đức Phật cùng 1.250 Tỳ-kheo đồng loạt lội qua sông Hằng. Đến bờ bên kia, Ngài nói kệ:

Tinh tấn là thuyền bè

Vượt qua sông sâu rộng

Ai người thấy việc này

Không phát tâm kính tín?

Bên này bến sông, khi ấy vua Bình-sa thầm nghĩ: “Đức Phật đã ra khỏi biên cương nước ta, ta nên lui về”. Vua chấp tay, từ xa kính lễ rồi lui binh.

Đoàn du hành đến tụ lạc Quật-trà, đức Phật bảo các Tỳ-kheo:

- Có 4 pháp, Tôi và các ông khi chưa đạt thì ở trong sanh tử luân hồi không bờ bến. Bốn pháp đó là gì? - Đó là: Thánh giới, Thánh định, Thánh tuệ và Thánh giải thoát. Nay đã đạt rồi, sanh tử đã hết, phạm hạnh đã lập, việc cần làm đã làm xong.

Đức Phật vì các Tỳ-kheo nói kệ:

Giới, định, tuệ, giải thoát

Nay Ta giác ngộ rồi

Đoạn hết các nguồn khổ

Nên vì các ông nói.

Du hành trong nước Bạt-kỳ một thời gian, đức Phật lại hướng dẫn 500 Tỳ-kheo đi về thành Tỳ-xá-ly. Nơi thành này có dâm nữ tên là A-phạm-hòa-lợi ²⁶⁴, nghe đức Thế Tôn là bậc đại danh, hiệu là Như Lai Ứng Cúng Chánh Đẳng Giác du hành các nước, sắp đến thành này, bà rất vui mừng, nói: “Lành thay! Ta nguyện muốn đến yết kiến Phật”. Bà liền cho trang nghiêm bốn xe ngựa thật lộng lẫy, với 500 kỷ nữ tùy tùng ra nghinh đón Thế Tôn. Đức Phật từ xa trông thấy đoàn rước, bảo các Tỳ-kheo:

- Các thầy, mỗi người đều nên hệ niệm tại tiền, tự phòng hộ tâm mình, đó là lời dạy của chư Phật.

Thế nào là hệ niệm? - Nghĩa là thực hành Tứ niệm xứ, quán nội thân, tuần tự quán tự thân để trừ vô minh, khổ của thế gian. Quán ngoại thân, nội ngoại thân; và thọ, tâm, pháp cũng như vậy.

Tại tiền là thế nào? - Nghĩa là đi, đứng, ngồi, nằm, ngủ, thức, đi tới, đi lui, dòm ngó trước sau, co giãn, cúi ngửa, mặc y, bưng bát, ăn uống, vệ sinh, nói năng, im lặng... thường trụ tâm nơi đó. Đó là lời dạy của Ta.

Từ xa, A-phạm-hòa-lợi trông thấy đức Thế Tôn dung nhan đặc thù, các căn tịch định, có 32 tướng đại nhân, ánh sáng tỏa ra một tầm, giống như núi vàng, bà rất vui mừng và niềm kính tín càng tăng lên. Bà đến trước đức Phật, đầu mặt kính lễ sát chân, rồi đứng lui qua một bên. Đức Phật vì bà nói các pháp nhiệm mầu, chỉ bày sự lợi ích. Bà vui mừng, rồi bạch Phật:

- Bạch đức Thế Tôn, nguyện xin đức Phật và chư Tăng nghỉ lại đêm nơi vườn của con và ngày mai con xin được cúng dường trai phạn.

Đức Phật im lặng nhận lời. A-phạm-hòa-lợi kính lễ, nhiễu quanh rồi cáo lui.

Khi ấy, 500 Ly-xa ²⁶⁵ cũng nghe tin đức Phật cùng Tỳ-kheo du hành và sắp đến thành Tỳ-xá-ly nên cùng nhau lập quy ước nghinh đón đức Phật. Quy ước quy định: “Ai không đi đón rước Phật thì sẽ bị phạt 500 tiền vàng”. Quy ước này khiến ai cũng nhập cuộc. Đoàn nào cưỡi ngựa xanh, xe xanh thì y phục của tất cả quyến thuộc cũng đều một màu xanh. Đoàn nào cưỡi ngựa vàng, hoặc đen, hoặc đỏ, hoặc trắng thì cũng đều như vậy. Đoàn người do Ly-xa tổ chức, rầm rộ kéo nhau lên đường. Khi đi được nửa đường thì gặp đoàn của A-phạm-hòa-lợi đi về. Đoàn này cản lại, không cho đoàn kia tiến lên. Các Ly-xa nói:

- Chúng tôi cũng muốn thỉnh Phật, bà phải để chúng tôi thỉnh trước.

- Đức Phật đã nhận lời thỉnh của tôi rồi, chúng tôi không thể nhường được. - A-phạm-hòa-lợi trả lời.

- Chúng tôi biếu bà 500 ngàn lượng vàng, bà để cho chúng tôi thỉnh trước. - Các Ly-xa đặt điều kiện.

A-phạm-hòa-lợi dứt khoát từ chối. Các Ly-xa lại nói:

- Biếu cho bà tài vật của phân nửa nước, được không?

- Giá như cả nước cũng không thể được. Tuy nhiên, nếu các ông có thể bảo đảm ba việc sau đây cho tôi khỏi bị mất thì tôi mới chấp nhận.

Các Ly-xa hỏi:

- Ba việc ấy là gì?

- Một là bảo đảm thân mạng tôi không bị chết yểu. Hai là bảo đảm của cải của tôi không bị tổn thất. Ba là bảo đảm đức Phật thường trú ở đây, chứ không đi chỗ khác. - A-phạm-hòa-lợi ra điều kiện.

- Tài sản tổn thất, chúng tôi có thể cho lại được. Nếu đức Phật đi chỗ khác, chúng tôi có thể mời ở lại. Nhưng sự nguy khốn cho mạng sống của bà, ai dám bảo đảm nổi?!

Ly-xa dứt lời, nổi giận đùng đùng bỏ đi. Đức Phật từ xa thấy các Ly-xa đến, bảo các Tỳ-kheo:

- Muốn biết chư thiên Đao-lợi xuất nhập như thế nào, thì hình ảnh các Ly-xa đây không có khác.

Hình ảnh đức Phật sáng rỡ, dịu hiền... như núi vàng đập vào mắt các Ly-xa, khiến họ vui mừng khôn xiết. Họ tiến đến trước Phật, kính lễ sát chân Ngài rồi ngồi lui qua một bên. Khi ấy, trong đoàn rước đông đảo này có một Ma-nạp tên là Tân-kỳ-da, từ chỗ ngồi đứng dậy, để trống vai bên phải, quỳ gối, chấp tay bạch Phật:

- Con muốn dùng kệ để khen ngợi đức Thế Tôn.

- Tùy ý ông. - Đức Phật trả lời.

Ma-nạp liền nói kệ:

Bình-sa được thiện lợi

Ương-già ²⁶⁶ cầm châu khải

Phật xưa sanh nơi đây

Tiếng vang như sấm sét

Cũng như hoa mới nở

Ngạt ngào, ngát mùi thơm

Xem Phật thân sáng rực

Như mặt trời rực rỡ

Như trăng tròn vằng vặc

Trên bầu trời không mây

Thế Tôn thân chói sáng

Sáng tỏa không gì hơn

Phật huệ soi cùng khắp

Tiêu diệt lòng tối tăm

Cho thế gian con mắt

Quyết đoán các nghi hoặc.

Các Ly-xa nghe kệ rất thích thú vui mừng, liền tặng 500 chiếc y cho Ma-nạp. Ma-nạp bảo:

- Tôi không cần áo, nguyện sao được thỉnh Phật trước.

Đức Phật dạy Ly-xa:

- Có thể cho phép Ma-nạp thỉnh trước.

Ma-nạp liền thỉnh Phật và Tăng, các Ly-xa vẫn tặng y, Ma-nạp liền dâng cúng Phật. Đức Phật thọ nhận rồi bảo các Ly-xa:

- Ở đời có năm điều quý báu rất khó được gặp: 1. Chư Phật Thế Tôn; 2. Những lời do đức Phật dạy; 3. Hiểu rõ lời Phật dạy; 4. Làm theo điều đã nghe; 5. Người không quên ân nhỏ.

Trong nỗi hân hoan vui mừng được gặp Phật, các Ly-xa liền họp lại, bàn tính rằng: “Đức Phật không ở lại đây lâu, nếu mỗi người cúng riêng lẻ thì không biết khi nào giáp khắp. Nay nên tập trung tất cả phẩm vật rồi tùy theo đó mà cúng dường hằng ngày. Ngoài chủng tộc chúng ta ra, không cho phép ai dự vào”.

Về phía A-phạm-hòa-lợi thì suốt đêm bà cho làm các thức ăn ngon bổ... Sáng ngày đem tất cả trai soạn đến khu vườn của bà. Tọa cụ được trải bày đúng phép, sau đó bà thỉnh Phật và Tăng thọ trai. Đức Phật bảo các Tỳ-kheo:

- Các thầy hệ niệm, cùng thọ bữa trai này.

Tất cả đều an tọa nơi tòa. Nại nữ (A-phạm-hòa-lợi) tự tay tiếp thức ăn một cách hoan hỷ, không lẫn lộn. Thọ trai xong, Thế Tôn và các đệ tử rửa tay, Nại nữ đứng lui qua một bên, bạch Phật:

- Trong các khu vườn nơi Tỳ-xá-ly chỉ có khu vườn này là đệ nhất. Con sửa soạn khu vườn này là muốn để làm việc phước. Nay xin dâng cúng Thế Tôn, xin Ngài nhận sự cúng dường này.

- Nên cúng cho Tăng để được quả báo lớn. - Đức Phật dạy.

Nại nữ lại một lần nữa xin cúng cho Phật. Đức Phật dạy:

- Nên cúng cho Tăng, trong Tăng có Ta.

Sau khi bạch lời dâng cúng cho Tăng xong, Nại nữ lấy một ghế nhỏ ngồi trước đức Phật, đức Phật vì Nại nữ nói bài kệ tùy hỷ, như bài kệ đức Phật đã nói với Trưởng giả Tỳ-lan-nhã... Đức Phật lại nói các pháp vi diệu, chỉ bày sự lợi ích. Bà A-phạm-hòa-lợi rất vui mừng, liền từ chỗ ngồi được con mắt pháp trong sạch. Kế đó, bà thọ ba tự quy và năm giới, rồi từ chỗ ngồi đứng dậy kính lễ đức Phật, lui về.

Sau đó, các Ly-xa cúng dường đúng như kế hoạch đã đề ra. Tất cả đều thấy vừa lòng, niềm vui ấy, hạnh phúc ấy như luôn tràn ngập không sao nói thành lời được.

Đức Phật từ thành Tỳ-xá-ly tuần tự du hành đến tháp Bát-giá-la. Lúc bấy giờ là mùa Đông, đức Phật chỉ mặc một chiếc y ngủ nơi đất trống. Qua khỏi đầu đêm, Ngài cảm thấy lạnh, mặc thêm một chiếc thứ hai, rồi đêm về khuya lại cảm thấy lạnh, Ngài mặc thêm một chiếc y thứ ba. Từ đó, Ngài không còn thấy cái lạnh làm khốn. Do vậy, gợi cho Ngài ý nghĩ: “Sau này các Tỳ-kheo nếu phải hứng chịu sự lạnh lẽo thì nên giữ đủ ba y để chế ngự. Nay Ta có thể vì Tỳ-kheo mà chế định việc này”.

Sáng ngày đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo:

- Trước đây, khi du hành ở thành Vương-xá, thấy các Tỳ-kheo phải mang nặng y trên mình, bấy giờ Ta muốn chế định mức lượng y của tín thí cúng, nhưng chưa thực hiện. Đêm qua, thời tiết rất lạnh, thoạt đầu Ta mặc một y, giữa đêm cảm thấy lạnh, lại mặc thêm một y nữa, cuối đêm còn cảm thấy lạnh, lại mặc thêm một y nữa, Ta thấy an ổn vì được ấm áp. Điều này cho Ta ý nghĩ: “Để hạn chế được sự lạnh lẽo thì nên mặc ba y”. Do vậy, từ nay Ta cho phép các Tỳ-kheo chỉ cất giữ ba y, ngoài ra không cất giữ thêm một y nào nữa. Nếu y bị hư hoại thì cho phép tu bổ, dùng kim chỉ vá lại, hoặc khâu vá các lỗ thủng nơi y.

TỪ MỘT THỰC TẾ

Bấy giờ, đức Thế Tôn cùng đầy đủ 1.250 vị đại Tỳ-kheo du hành nhân gian ở các nơi phương Nam. Từ trên núi nhìn xuống, thấy các thửa ruộng dưới đồng bằng, nước ruộng được đắp bờ xung quanh vuông vức rất khéo, đức Phật nghĩ: “Các Tỳ-kheo của Ta nên may y giống như những thửa ruộng kia”. Ngài liền hỏi tôn giả A-nan:

- Ông có thấy các thửa ruộng bên dưới kia không?

- Bạch Thế Tôn, con có thấy. - A-nan thưa.

- Các Tỳ-kheo nên mặc y như vậy, ông có thể thực hiện được không? - Đức Phật hỏi.

- Bạch Thế Tôn, con có thể thực hiện theo cách ấy. - A-nan thưa.

Sau đó, tôn giả A-nan tự may, cũng chỉ bày cho các Tỳ-kheo may. Hoặc một đoạn dài, một đoạn ngắn; hoặc hai đoạn dài, một đoạn ngắn; hoặc ba đoạn dài, một đoạn ngắn. Lá điều bên trái thì gấp xếp về phía bên trái; lá điều bên phải thì gấp xếp về phía bên phải; lá điều chính giữa thì phủ đều qua hai bên. May xong, mặc vào thật thích nghi. Đức Phật thấy được kết quả rồi bảo các Tỳ-kheo:

- A-nan có đại trí tuệ, nghe Ta lược nói mà may đúng như pháp. Đây được gọi là y cắt rọc, không giống bất cứ y nào, so với y các ngoại đạo thì khác hẳn. Oan gia, đạo tặc lại không lấy để làm gì. Từ nay cho phép các Tỳ-kheo cắt rọc may thành ba y.

PHẦN 08 ĐỨC PHẬT VỚI TỲ-KHEO BỆNH

Có một Tỳ-kheo nhác nhớm, không tiếp tay làm những công việc của chúng, cũng không hầu hạ Hòa thượng, A-xà-lê... Khi ngã bệnh, không ai chăm sóc, vệ sinh tại chỗ, phân, giải dính cả thân, hôi thối bất tịnh. Đức Phật đi xem xét các phòng, thấy vậy, Ngài tự tay tắm rửa, giặt y cho bệnh nhân, dọn dẹp, trừ khử bất tịnh, đỡ bệnh nhân nằm trên giường rồi ngồi một bên an ủi:

- Thầy đừng lo sợ. Nay mai thầy sẽ lành, không sao đâu!

Tỳ-kheo kia nghe lời nói ân cần này, lòng rất vui, đầy xúc động. Đức Phật lại nói các diệu pháp, Tỳ-kheo bệnh được xa trần lìa cấu, đắc pháp nhãn thanh tịnh. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, hỏi A-nan:

- Tỳ-kheo... bệnh, tại sao không có người chăm nom?

A-nan trình bày sự việc, đức Phật bảo A-nan:

- Các ông làm điều phi pháp. Tỳ-kheo không có cha mẹ không tự chăm sóc cho nhau thì ai vào đây chăm sóc cho? Nay Ta cho phép các Tỳ-kheo phải cử người nuôi bệnh, phải chăm sóc chu đáo.

NÊN CHO - NÊN CÚNG DƯỜNG

Thuở ấy, có một người mẹ trẻ sinh con bị chết yểu. Lần sinh sau là một đứa con trai rất dễ thương, cô ta sợ lại bị chết yểu như đứa con lần đầu, nên đến Tỳ-kheo xin y ca-sa, may áo cho con mặc để trừ khử tà quái. Các Tỳ-kheo không dám cho, bạch Phật. Đức Phật dạy: Nên cho họ.

Khi ấy, cha mẹ của Tất-lăng-già-bà-ta rất nghèo khổ, ông muốn đem y cúng dường mà không dám, bạch Phật. Nhân việc này đức Phật cho tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo:

- Nếu có người đối với cha mẹ, 100 năm vai bên phải cõng cha, vai bên trái cõng mẹ, cha mẹ lại đại tiểu tiện luôn trên đó, nuôi nấng cha mẹ bằng những ẩm thực, y phục trân kỳ nhất trên đời, cũng chưa thể tạ ơn cha mẹ trong muôn một. Từ nay Ta cho phép các Tỳ-kheo suốt đời hết lòng cúng dường cha mẹ. Nếu không cúng dường là phạm tội rất nặng.

DÒNG HỌ THÍCH XIN Y

Bấy giờ, nước Xá-di ²⁶⁷ rất bảo thủ, làm theo Cựu điển: cấm tất cả người khác họ kết hôn với người trong họ. Vua Ba-tư-nặc lại mê say gái đẹp của dòng họ Thích, muốn cưới nhưng gặp trở ngại, song vua ỷ vào thế lực quân sự mạnh của mình, bèn sai sứ khuyến cáo: “Nếu không cho ta cưới con gái họ Thích thì ta sẽ đem quân chinh phạt”.

Các người dòng họ Thích họp nhau lại nghị bàn: “Nên tương kế tựu kế thế nào để tránh khỏi điều bạo ngược, mà lại không trái với Cựu điển của nước ta”. Các người trong dòng dõi nhất trí chọn một đứa tớ gái đẹp, thùy mị, đoan trang, rồi cho trang điểm với đồ trang sức đẹp, mang danh dòng họ Thích để đáp ứng việc cưới xin của vua Ba-tư-nặc.

Ý đồ này dòng họ Thích khéo léo thực hiện, rồi thông báo cho vua Ba-tư-nặc biết để định liệu việc cầu hôn, và việc hôn nhân cũng nhanh chóng diễn ra tốt đẹp. Không lâu sau, trong hoàng cung của vua Ba-tư-nặc vang lên tiếng khóc chào đời của một bé trai khôi ngô, tuấn tú tuyệt vời. Nhà vua ra lệnh cho các thầy tướng dựa theo tướng mạo ấy mà đặt tên cho con mình. Các thầy tướng nói:

- Nhà vua vốn dùng uy lực mà cưới được mẹ đứa bé trai này, nên dựa vào nghĩa đó đặt tên là Lưu-ly.

Đến năm tám tuổi, nhà vua muốn mời thầy dạy học cho con. Vua suy nghĩ: “Trong các nghề, nghề bắn cung là hơn hết, và trong cõi Diêm-phù-đề ²⁶⁸ chỉ có dòng họ Thích tài bắn cung là hơn cả. Khi Phật còn là Bồ-tát, bắn xa một do-tuần với một Câu-lâu-xá ²⁶⁹. Thích Ma-nam thì bắn xa một do-tuần và tay bắn tồi nhất cũng xa không dưới một Câu-lâu-xá. Ta nên cho Lưu-ly về bên ngoại để học nghề này”.

Vua ra lệnh cho đại thần và bao người hầu cận thị tùng thái tử sang bên ngoại thọ học bắn cung với Thích Ma-nam.

Bấy giờ, các người dòng họ Thích mới xây xong một tòa nhà lớn. Họ giao ước với nhau: “Nơi này cúng dường, cung thỉnh Phật và đệ tử của Ngài vào đây trước nhất, sau đó chúng ta mới vào sử dụng”. Ngày ấy, thái tử Lưu-ly cùng với quyến thuộc tùy tiện vào trong tòa nhà ấy vui đùa. Các người dòng họ Thích thấy vậy mắng ngay:

-Con của đứa tớ hạ tiện, ta không coi ngươi là nơi phước điền tốt. Tại sao đức Thế Tôn chưa vào ngồi mà ngươi dám vào trước?

Thái tử Lưu-ly nghe thế liền phẫn hận, ra lệnh cho một người tùy tùng:

- Ngươi ghi nhớ kỹ điều này, khi ta làm vua tâu lại với ta.

Thái tử nói rồi, tức tốc bỏ đi ra. Ngay sau đó, dòng họ Thích đào lấy đất nơi tòa nhà ấy đổ đi rồi đưa đất mới vào làm lại. Công việc hoàn tất mới thỉnh Phật và Tăng vào trong để cúng dường và nghe diễn thuyết diệu pháp...

Thái tử Lưu-ly học xong nghề bắn, trở về thành Xá-vệ. Tuổi còn niên thiếu, Lưu-ly đã nối ngôi vua. Các chức quan trọng yếu, tân vương đều giao cho những người cùng học trước kia. Ngày ấy, vị đại thần trước kia nhớ lời dặn tâu với vua rằng:

- Hoàng thượng còn nhớ bị các người thuộc dòng họ Thích mắng không?

- Ta nhớ.

- Nay nếu không trả thù thì đợi lúc nào nữa?!

Lời tâu ấy liền có tác động mạnh. Nhà vua sắc lệnh cho bốn loại binh tiến quân chinh phạt dòng họ Thích. Khi hay tin này, đức Thế Tôn vội đến bên lộ, ngồi dưới cây Xá-di, một loại cây không có bóng mát. Vua Lưu-ly từ xa đã thấy Phật, liền xuống xe đi bộ đến, đầu mặt đảnh lễ sát chân Ngài và bạch:

- Kính bạch đức Thế Tôn, cây tốt rất nhiều, vì lý do gì Ngài lại ngồi dưới cây không có bóng mát?

- Thân tộc là bóng mát vui thích nhất. - Đức Thế Tôn trả lời

Nhà vua biết được ý Phật là Ngài đã dũ lòng thương đến các người dòng họ Thích, nên cho lui binh. Không lâu sau, đại thần kia lại nhắc mối nhục dĩ vãng, lửa hận thù trong lòng vua Lưu-ly bén lên, tác động trả thù lớn hơn. Cuộc chinh phạt dòng họ Thích một lần nữa tái diễn. Đức Phật biết rõ những người dòng họ Thích không thể tránh khỏi túc nghiệp phải đối đầu này, nên Ngài không ra can ngăn nữa.

Dòng họ Thích nghe vua Lưu-ly kéo binh đến chinh phạt đất nước mình, họ cũng dàn quân chống trả. Cách một do-tuần, họ dùng tên bắn vào địch quân, tên xuyên qua sát lỗ tai, tên làm đứt tóc, tên gọt đứt râu khiến râu tóc và lông mày không còn sót một sợi. Các chiến cụ của đối phương nhất loạt bị phá hoại mà không gây thương tổn mạng sống địch quân. Vua Lưu-ly hỏi các quan tả hữu:

- Các người dòng họ Thích ở cách đây xa hay gần?

- Cách đây một do-tuần. - Các tướng quân tâu.

Nghe thế, nhà vua rất sợ hãi, nói:

- Trận chiến chưa xáp lá cà mà đã như thế này, huống chi giáp trận nhau, quân ta thua là điều chắc chắn, nên rút quân là hay nhất.

Một vị đại thần kịp ngăn vua, nói:

- Dòng họ Thích đều giữ năm giới, họ thà chết chứ không hại ai, vua nên tiến quân xông thẳng vào thì chắc chắn thắng, không có chuyện bại trận xảy ra.

Nhà vua nghe theo, ra lệnh cho quân tiến lên. Dòng họ Thích rút vào trong thành, đóng cửa tự thủ. Vua Lưu-ly sai sứ loan báo: “Mở cửa thành ngay thì còn có sự tha thứ. Nếu để vua phá thành thì không một người nào thoát chết”. Khi ấy, tôn giả Mục-kiền-liên nghe vua Lưu-ly muốn công phá đại thành Xá-di, bạch Phật:

- Xin Thế Tôn cho phép con biến hóa làm một cái lồng bằng sắt để chụp đỡ cả đại thành.

Đức Phật dạy:

- Tuy ông có thần lực, song làm sao có thể cải đổi được nhân duyên định báo này.

Do ý nghĩa ấy, đức Phật nói kệ:

Luận nghiệp có trắng đen

Không có chuyện hư dối

Tuy lâu cũng sẽ đến

Trở lại mình phải chịu

Vào hư không, biển cả

Hay ẩn trong núi đá

Bất cứ đến chỗ nào

Dù sâu kín, gần xa

Sao tránh khỏi quả kia

Báo ứng sẽ đưa đến

Tự nhiên hướng đến nó

Không nhất định nơi nào.

Bấy giờ, dòng họ Thích thấy quân của đối phương đông như kiến, có người nói: “Mở cửa thành để được toàn thân”, có người nói: “Dù chết cũng cố thủ”. Phân vân về các quyết định này nên phải bỏ phiếu, phía ít phải phục tùng phía đông. Khi ấy, ma Ba-tuần ²⁷⁰ yểm trợ cho phe muốn mở cửa thành, nên qua bảy lần bỏ phiếu, phe này đều có nhiều phiếu hơn. Thế là cửa thành được mở ra, vua Lưu-ly chiếm được thành rồi ra lệnh cho ba quân:

- Giết hết dòng họ Thích, không sát hại dòng họ khác.

Ba ức người dòng họ Thích nghe đều cầm cỏ lau chạy ra nói:

- Chúng tôi là người cắt cỏ cho dòng họ Thích.

Quân giữ cửa thành tin theo lời, để cho chạy thoát. Thích Ma-nam tức tốc đến chỗ vua Lưu-ly. Vì ông vừa là Ngoại gia, vừa là thầy dạy bắn cung nên vua Lưu-ly thưa hỏi:

- Khanh muốn cầu điều gì?

- Xin đừng giết các người trong thân tộc của tôi nữa!

- Thích Ma-nam khẩn thiết xin.

- Điều đó không thể được. Có thể cầu xin điều gì khác.

Thích Ma-nam lại cầu xin:

- Xin hoàng thượng ban một ân huệ, là cho tôi khi lặn xuống nước đến lúc trồi lên, trong thời gian ấy cho những người dòng họ Thích được phép chạy ra, đừng giết họ.

Vua Lưu-ly nghĩ: “Thời gian một hơi thở ở dưới đáy nước là quá ngắn ngủi, việc gì không chấp nhận”. Được sự chấp thuận, Thích Ma-nam liền xổ bung đầu tóc ra, rồi lặn sâu xuống ao, lấy tóc cột vào gốc cây dưới đáy. Thích Ma-nam chết, thân vẫn nằm yên trong lòng nước. Thấy khá lâu, vua lấy làm lạ, sai người lặn xuống, thì ra cơ sự bi thảm kia lại là hình ảnh bi hùng nhất!

Cái chết của Thích Ma-nam được sứ giả tâu lên vua, vua khen:

- Kính phục! vì thân quyến mà không tiếc thân mạng!

Vua liền ra lệnh cho ba quân:

- Nếu ai còn giết dòng họ Thích sẽ bị quân pháp nghiêm trị.

Khi ấy, các Tỳ-kheo nghe vua Lưu-ly tàn sát người nước Xá-di, bạch Phật. Đức Phật bảo các Tỳ-kheo:

- Vua Lưu-ly ngu si. Sau bảy ngày, ông ta sẽ thọ tội hại người thầy đã dạy mình và cả gia quyến của nhà vua kẻ lớn người nhỏ cũng cùng chung số phận.

Vua Lưu-ly nghe đức Phật nói như thế, tâm niệm: “Lời nói của Phật không bao giờ sai”. Vua thầm nghĩ: “Trong các nỗi khổ, khổ nào cũng đáng sợ, nhưng sợ nhất là cái khổ bị lửa thiêu đốt”. Nhà vua cùng quyến thuộc ngồi thuyền đi vào sông A-di. Ngày thứ bảy lại đến, ngày ấy nước sông bỗng nhiên lớn kinh khủng, liền nhận chìm thuyền vua Lưu-ly. Nhà vua và cả quyến thuộc chết đồng loạt. Bấy giờ, các người dòng họ Thích còn sống sót không có một tấm áo che thân, họ đến trú xứ Tỳ-kheo, nói:

- Tôi là dòng họ Thích, là bà con thân tộc với đức Thế Tôn, cho tôi xin một ít y.

Các Tỳ-kheo không dám cho, bởi lẽ đức Phật chưa cho phép cho y người dòng họ Thích. Các Tỳ-kheo bạch Phật, Phật dạy: “Được phép cho”.

NƠI BIÊN ĐỊA ĐƯỢC [271]....

Bấy giờ, Ma-ha Ca-chiên-diên sống ở trong núi Ba-lâu-đa ²⁷², là biên địa thuộc nước A-thấp-a-vân-đầu ²⁷³. Trong nước có ông Trưởng giả tên là Sa-môn Ức-nhĩ, rất tin kính Phật pháp, thường cúng dường các Tỳ-kheo, thấy pháp đắc quả rồi thọ Tam quy, Ngũ giới. Một hôm, trong chỗ thanh vắng, Sa-môn Ức-nhĩ suy niệm lời Phật dạy: “Tại gia nhiễm trước, không thể tịnh tu phạm hạnh. Xuất gia vô nhiễm, cũng như hư không. Nay sao ta không vào pháp vô vi, cạo bỏ râu tóc, xuất gia học đạo?”. Nghĩ rồi, sáng sớm Sa-môn Ức-nhĩ đến chỗ Ca-chiên-diên, đầu mặt kính lễ sát chân, trình bày đầy đủ ý nghĩ của mình, rồi cầu xin xuất gia thọ Cụ túc giới. Ca-chiên-diên bảo:

- Như lời ông nói là thật xác đáng, song việc xuất gia tu phạm hạnh thì phải một mình ngồi dưới gốc cây, ăn ngày một bữa, ông vốn là người giàu có thì đây là điều rất khó cho ông.

Ức-nhĩ ghi nhận lời dạy rồi về nhà. Điều gì ông đã quyết, ông nhất tâm thực hiện. Ba lần đến cầu xin Ca-chiên-diên và lần cuối được chấp nhận. Khi Sa-môn Ức-nhĩ xuất gia học đạo, tại nước này Tăng rất ít, không đủ chúng mười người để trao giới Cụ túc, nên Ức-nhĩ làm Sa-di đến sáu năm. Trước sự việc này, tôn giả Ca-chiên-diên dùng thần lực tập hợp chúng mười vị ở các nước khác đến, trao giới Cụ túc cho Ức-nhĩ.

Sau khi thọ giới rồi, Ức-nhĩ nghĩ: “Ta nghe đức Như lai là bậc Ứng cúng Chánh đẳng giác mà chưa diện kiến được, nay ta nên đến thăm hỏi đức Thế Tôn”. Ngày ấy, trước khi lên đường, Ức-nhĩ đến thưa chào Ca-chiên-diên. Trước tôn giả, đầu mặt kính lễ sát chân rồi xin phép đi hầu thăm Phật. Ca-chiên-diên nói:

- Tốt lắm! Tôi vui theo quyết định của ông. Ông nên lên đường sớm chừng nào tốt chừng ấy. Ông cho tôi gởi lời thăm hỏi đức Thế Tôn và bạch Ngài xin chấp thuận cho năm điều sau:

1- Nước A-thấp-ba-a-vân-đầu không có Tăng, Ức-nhĩ làm Sa-di sáu năm vì không đủ chúng mười vị để trao giới Cụ túc. Ca-chiên-diên dùng sức thần thông tập trung Tăng các nước khác mới đủ chúng mười vị để trao giới Cụ túc cho Ức-nhĩ. Cúi xin đức Thế Tôn cho phép nước này không đủ chúng mười vị được trao giới Cụ túc.

2- Nước này có nhiều sỏi đá chông gai, xin đức Thế Tôn cho phép Tăng nước này được mang giày, guốc hai lớp.

3- Nước này dùng da lót trên đất làm tọa, ngọa cụ, xin Thế Tôn cho phép Tỳ-kheo nước này dùng da lót trên đất.

4- Người nước này ngày nào cũng tắm rửa, xin Thế Tôn cho phép Tỳ-kheo ở nước này hằng ngày tắm rửa.

5- Có Tỳ-kheo gửi y cho Tỳ-kheo phương khác, y chưa đến nơi, Tỳ-kheo ấy sanh nghi, sợ phạm tội chứa y dư. Xin Thế Tôn vì Tỳ-kheo này trừ mối nghi.

Ức-nhĩ vâng lời thầy dạy, lên đường. Khi đến chỗ trú ngụ của đức Phật trong thành Xá-vệ, Ức-nhĩ đầu mặt đảnh lễ sát chân Phật, rồi bạch lời thăm hỏi của Hòa thượng Bổn sư lên đức Thế Tôn. Đức Phật bảo A-nan:

- Ông trải ngọa cụ cho Tỳ-kheo này nghỉ ngơi.

A-nan nghĩ: “Đức Phật muốn cho Tỳ-kheo này cùng nghỉ nên khiến ta trải ngọa cụ”. A-nan trải ngọa cụ cho khách nơi phòng của Phật. Đức Phật với Ức-nhĩ nghỉ cùng một phòng. Đầu đêm, giữa đêm im lặng không chuyện vãn. Đến cuối đêm, đức Phật nghĩ đến Ức-nhĩ: “Đây là con nhà vọng tộc, oai nghi điều phục, nên bảo Tỳ-kheo này nói pháp”. Đức Phật bảo Ức-nhĩ:

- Thầy có thể nói pháp.

Vâng theo lời dạy, Ức-nhĩ nói lưu loát mười sáu nghĩa phẩm kinh, nói rồi đứng im lặng. Đức Phật dạy:

- Lành thay! Người trong nước thầy, ai cũng đều nói được như vậy chăng?!

Ức-nhĩ thưa:

- Có người hơn con!

- Tại sao thầy ở nơi nước ấy mà không đến gặp Ta? - Đức Phật hỏi.

- Con biết điều tội ấy, song vì nhân duyên nên con chưa thực hiện sớm hơn.

Nhân đó, đức Thế Tôn nói kệ:

Thấy lỗi lầm ở đời

Tự thân nương pháp lành

Kẻ hiền không ưa ác

Vì ác không thích thiện.

Được gần gũi bên Phật là điều khó, Ức-nhĩ đạt được điều này, liền bạch xin Thế Tôn chấp thuận cho năm điều mà thầy mình kiến nghị. Sáng ngày, đức Phật cho tập hợp Tỳ-kheo Tăng, Ngài bảo Ức-nhĩ trình bày lại năm điều xin của tôn giả Ca-chiên-diên. Trước Tăng, Ngài khen ngợi hạnh thiểu dục tri túc, khen giới, khen người trì giới; sau đó Ngài chấp thuận năm điều mà Ức-nhĩ đã thay mặt thầy mình xin. Cụ thể điều 1 và điều 5 như sau:

- Chỗ thiếu Tỳ-kheo như nước của Ức-nhĩ thì đủ năm vị trì luật là có thể trao giới Cụ túc.

- Tỳ-kheo gửi y cho Tỳ-kheo nơi khác, tuy Tỳ-kheo trước có nghe biết, y chưa vào tay, không phạm tội chứa y dư.