Những Đóa Hoa Thiền - Q1

513. Trị sự tăng

Hưu Tĩnh là một ông tăng trị sự của Thiền viện Lạc Phổ. Một hôm ông ra lệnh:

- Chư tăng từ hàng đầu đến hàng giữa ra đồng làm việc, những hàng còn lại lên núi nhặt củi.

Viện chủ hỏi:

- Còn Văn Thù thì sao?

- Lệnh của con chỉ áp dụng cho chư tăng, còn Văn Thù không ăn nhậu gì đến chuyện này.

Về sau, Viên Ngộ phê bình đoạn đối thoại trên như sau:

- Nếu ta bị Viện chủ hỏi vậy ta sẽ trả lời: Đạo giống như cái gương, không động nhưng phản chiếu tất cả những gì tới nó.

(Zen Koans)

Trong các Thiền đường thường có tượng hay tranh của Văn Thù hoặc Bồ Đề Đạt Ma. Khi Hưu Tĩnh phân chư tăng thành hai nhóm để làm việc cho có hiệu quả, Viện Chủ hỏi còn Văn Thù thì làm gì? Hưu Tĩnh trả lời Văn Thù làm việc của ngài, như mặt trời chiếu sáng. Là vị trị sự tăng, ông phân phối công việc cho chư tăng không liên quan gì đến Văn Thù. Mỗi người làm việc riêng của mình không vì bổn phận hay kiêu hãnh. Một cây thông mọc ở ghềnh đá phô bầy những lá xanh trong tuyết. nó không có ý định trình diễn vì lá xanh là biểu thị đời sống của nó. Ở Nhật Bản cây Mận nở hoa vào tháng hai dù trời tuyết. Hoa mận nở dưới trời tuyết vì bản chất của nó như vậy chứ không phải là trình diễn sự bạo dạn. Như Viên Ngộ phê bình, Đạo giống như tấm gương phản chiếu. Nếu A tới thì nó phản chiếu A, nếu B tới thì nó phản chiếu B. Nó tác động khi có sự hiện diện của Nhân và Duyên. Không có tính nhân tạo hay ngã trong sự phản chiếu này. Thật tốt khi phản ánh sự vật như chính nó. Tấm gương của người ích kỷ phản ánh dục vọng và chấp trước. Vì Vậy, tấm gương phải nên phá bỏ rồi ta sẽ được hoàn toàn tự do.

514. Hậu tục tử

Sau khi bị bà lão đuổi đi (Xem công án 227) ông tăng đi khất thực ba năm, sau đó lại quay về xin bà lão cho nhập thất. Ít năm sau, cô gái cũng y theo lần trước ôm lấy ông và hỏi:

- Thầy thấy thế nào?

Ông tăng đáp:

- Trời biết, đất biết, cô biết, ta biết nhưng đừng nói cho bà lão biết.

Bà lão nghe được câu nói ấy rất mừng nói với ông tăng rằng:

- Mừng thầy đã ngộ!

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Câu nói trước của ông tăng (công án số 227) chỉ sự thanh bạch, không nhiễm bụi trần là một vị Liễu Hạ Huệ khó kiếm. Câu nói trong công án này chỉ tâm nội chứng. Trời biết, đất biết chỉ không linh giác tánh, đừng nói cho bà lão là chỉ không thể nói được.

515. Giận dữ

Thản Sơn tính tình phóng lãng không câu nệ tiểu tiết, uống rượu, hút thuốc đều chẳng từ. Vân Thăng trái lại rất trang trọng, ít khi nói cười. Một hôm, Thản Sơn đang uống rượu trong phòng, gập lúc Vân Thăng đi qua, Thản Sơn bèn mời Vân Thăng cùng uống. Vân Thăng cự tuyệt. Thản Sơn bảo:

- Ngay rượu cũng không uống, thật chẳng giống người!

- Ngươi dám chửi người sao?

- Ta không chửi ngươi!

- Ngươi vừa nói rượu cũng không uống thật chẳng giống người, đó không phải là chửi ta sao?

- Ngươi thật chẳng giống người!

- Được, ngươi chửi ta chẳng giống người, vậy giống gì ngươi hãy nói mau!

- Giống Phật.

(Thiền, Sinh Hoạt Đích Vi Tiếu)

Giận dữ làm người ta mất bình tĩnh, không thể suy nghĩ, không thể đè nén mình. Do đó, các thiền sư rất coi trọng tu sửa giận dữ.

516. Củ cải Trấn Sơn nặng ba cân

Có ông tăng hỏi Thủ Sơn:

- Thế nào là Tâm của Cổ Phật?

- Củ cải Trấn Châu nặng ba cân.

(Thiền Cơ)

Tâm của Cổ Phật chỉ tự tánh. Tự tánh ở đâu cũng có, Trấn Châu, củ cải, ba cân đều là tự tánh.

517. Bồn hoa sen

Văn Ích sai một ông tăng đi lấy đất cho thêm vào bồn sen. Ông tăng lấy đất đem về. Văn Ích hỏi:

- Ngươi lấy đất ở phía Đông hay phía Tây cầu?

- Ở phía Đông.

- Là chân thật hay là hư vọng?

(Thiền Cơ)

Nói phía Đông cầu, phía Tây cầu là có sai biệt. Ở hiện tượng giới sự sai biệt này là thực, nhưng ở bản thể giới sai biệt là hư vọng.

518. Giải thoát

Càn Phong hỏi đại chúng:

- Phải có con mắt nào để thoát khỏi lục đạo luân hồi?

(Zen Koans)

Những chúng sanh nào chưa giác ngộ đều phải luân hồi trong sáu đường Địa Ngục (Khổ), Ngạ Quỷ (Tham), súc sanh (Si), Atula (sát), Người (sướng, khổ), Trời (chỉ có sướng) Đường thứ bẩy là Phật giới (không còn khổ nữa). Càn Phong hỏi Đại chúng các người phải luân hồi trong lục đạo có con mắt nào? Họ không có mắt. Lòng si mù quáng làm họ sống trong tham lam và đau khổ. Thiền dạy thực tại vượt lên lý luận. Sự việc đơn giản là không có tốt hay xấu. Mỗi đường có một con mắt riêng. Thế giới Atula có con mắt hiếu sát, súc sanh có con mắt ngu si. Con mắt của người nông phu là trồng trọt, của thương gia là buôn bán. Những con mắt này là trở ngại, phải quên đi. Tình yêu chân thật phải quên chữ tình yêu. Lửa thì nóng, nước đá thì lạnh; ta bà là niết bàn; niết bàn là ta bà (không có sự giác ngộ ngoài cuộc đời). Con mắt thiền là nhìn sự vật như chính nó, không yêu, không ghét, không có kẻ thù, không có đồng minh.

519. Chuyện khó

Chuyện khó mới thấy tâm trượng phu.

Tuyết ngưng mới hay tùng bách nhẫn.

(Hư Đường Lục)

Khi gập trường hợp khó khăn, con người mới phát huy được tiềm lực của mình cũng như sau cơn phong ba bão tuyết mới thấy được sức chịu đựng của cây tùng, cây bách.

520. Dỡn sư tử

Dược Sơn hỏi Vân Nham:

- Nghe nói ngươi biết dỡn sư tử phải không?

- Phải.

- Dỡn mấy xuất?

- Sáu xuất.

- Ta cũng dỡn được.

- Mấy xuất?

- Một xuất.

- Một là sáu, sáu là một.

( Thiền Cơ)

Sư tử chỉ tự tánh, sáu xuất chỉ sáu căn. Nhà có sáu cửa hay một cửa thì cũng vậy, đều ra vào được.

521. Đo nước

Một hôm, Triệu Châu đến thăm giảng đường Thù Du. Ông cầm

gậy thượng đường, nhìn từ Đông sang Tây rồi từ Tây sang Đông. Thù Du hỏi:

- Ngươi làm gì vậy?

- Ta đang đo nước.

- Ngay đến một giọt nước còn không có thì đo cái gì?

Triệu Châu dựng gậy vào tường và bỏ đi.

(Zen Koans)

Triệu Châu đến thăm Thù Du để thử sự hiểu biết của ông này. Ông đo bề sâu của tâm Thù Du. Lời trách cứ của Thù Du hay, nhưng ông tỏ ra hãy còn vướng ở trong có và không. Triệu Châu ra đi tự do như khi ông tới.

522. Thường thức

Cá nhỏ nuốt cá lớn.

(Ngũ Đăng Hội Nguyên)

Đối với kẻ phàm phu tục tử nghe câu nói trên nhất định là ôm bụng mà cười. Lấy thường thức mà phán đoán thì chuyện này không thể nào xẩy ra được. Nhưng thiền lý thường đột phá thường thức, vượt lên thường lý để thấy ánh sáng chói lọi của thiền đạo. lật ngược thường thức có thể thấy sự tồn tại của thiền. Lớn nhỏ bất quá chỉ là sự so sánh tương đối, nếu lấy con mắt đạo mà nhìn thì to nhỏ chỉ là một, làm gì có sai biệt.

523. Trí Thông

Một hôm, Trí Thông đang ngồi tham thiền bỗng nhiên cười ha hả. Hôm sau bạn đồng tu hỏi:

- Hôm qua sao tự nhiên lại cười lớn thế làm chúng tôi đều bị tỉnh giấc?

- Ta khai ngộ rồi!

- Ngộ cái gì?

- Ngộ rằng sư cô nguyên lai là người nữ.

Ông lại làm bài kệ:

舉 手 攀 南 斗

Cử thủ phan nam đẩu

回 身 依 北 辰

Hồi thân y bắc thần

出 頭 天 外 看

Xuất đầu thiên ngoại khán

誰 是 我 般 人

Thùy thị ngã bàn nhân

Giơ tay với Nam Đẩu

Xoay mình dựa Bắc Thần

Ta hạng người chi đó?

Ngoài trời nhìn trân trân.

(Sinh Hoạt Thiền)

Bất cứ một sự việc gì cũng đều là Phật tánh lưu lộ. Trong sư cô cũng có Phật tánh chí thiện, chí mỹ.

524. Khẳng Đường Ngạn Sung

Đời Minh, Khẳng Đường Ngạn Sung đọc công án Niêm Hoa Vi Tiếu bèn nói:

- Thế Tôn chẳng nói mà nói, Ca Diếp chẳng nghe mà nghe.

Sau đó lại làm hai câu kệ:

水 流 黄 葉 來 何 處

Thủy lưu hoàng diệp lai hà xứ

牛 帶 寒 鴉 過 遠 村

Ngưu đái hàn nha quá viễn thôn

Nước chẩy cuốn lá vàng từ đâu tới?

Trâu đưa quạ lạnh về thôn xa.

(Sinh Hoạt Thiền)

Không nói mà nói vì chân lý không thể diễn tả ra bằng lời, và vì tất cả đều không, dù có nghe được thì cũng là không. Vì vậy Ca Diếp chẳng nghe mà nghe. Lá vàng ở trong nước, theo dòng nước mà trôi đi, xin hỏi lá vàng từ đâu tới? Quạ thường đậu ở trên lưng trâu, khi mục đồng dẫn trâu về nhà thì cũng dẫn luôn quạ về. Lá vàng tượng trưng cho chân lý tuyệt đối. Xin hỏi chân lý tuyệt đối từ đâu lại? Vấn đề này câu kệ thứ nhì giải đáp cùng một dạng. Trâu và quạ đều chỉ chân lý tuyệt đối, từ đây dẫn về thôn xa, nói cách khác chân lý không đâu không có.

525. Tâm thủy tinh

無 來 無 去 本 湛 然

Vô lai vô khứ bản trạm nhiên

不 居 內 外 及 中 間

Bất cư nội ngoại cấp trung gian

一 顆 水 精 絕 瑕 翳

Nhất khỏa thủy tinh tuyệt hà ế

光 明 透 出 滿 人 間

Quang minh tú xuất mãn nhân gian.

Không đến, không đi vốn lặng yên

Chẳng ở trong, ngoài, chẳng trung gian.

Một trái thủy tinh không tỳ vết

Chiếu soi khắp cả cõi nhân gian.

(Xả Đắc)

(Nhất Vị Thiền, Quyển Hoa)

Câu 1 và 2 chỉ tự tánh, không đầu không cuối, không đến không đi, sung mãn khắp sơn hà đại địa, vượt lên cả không gian và thời gian.

Câu 3 và 4: Xả Đắc khuyến khích chúng ta trong cõi đời vô minh bị ngũ trọc ô nhiễm, hãy bồi dưỡng một cái tâm thủy tinh, để tự thanh lọc mình và người khiến cho tự tánh được phát sáng.

Xả Đắc cùng Hàn Sơn, Phong Can được người đương thời gọi là Quốc Thanh Tam Ẩn (ba người ở ẩn ở Quốc Thanh Tự).

526. Tự kỷ

Có ông tăng hỏi Đại Tùy Pháp Chân:

- Thế nào là tự kỷ của con?

- Là tự kỷ của ta.

- Thế nào là tự kỷ của Thầy?

- Là tự kỷ của ngươi.

(Nhất Vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Cách trả lời của Đại Tùy trong Thiền học gọi là Trùng Phục Ấn Chứng. Đại Tùy bảo ông tăng hỏi người chẳng thà hỏi mình, cũng như mình còn đói lại phải hỏi người rồi mới xác định được là mình chưa no ư? Ông tăng hỏi "Thế nào là tự kỷ của con?" là hỏi "bản lai diện mục của con là gì?"

Hai câu trả lời của Đại Tùy "tự kỷ của ta", "Tự kỷ của ngươi " là bảo ông tăng chính cái hỏi và đáp là nó, không hai, không khác.

527. Đạo

Có người hỏi Vân Môn:

- Thế nào là Đạo?

- Bỏ.

- Bỏ cái gì?

- Bỏ tà làm chánh.

(Thiền Viên)

Đó chính là diễn tả câu "Vi học nhật ích, vi Đạo nhật tổn, tổn chi hựu tổn, dĩ chí ư vô.” Vô là Đạo, là Phật, là Thiền. Vô cũng vì " tổn chi hựu tổn" nhân bỏ mà được. Thiền là văn hóa hình tròn không phải văn hóa đường thẳng. Văn hóa hình tròn là đi rồi lại quay, đắc Đạo thành Phật rồi lại quay lại cứu độ chúng sanh. Văn hóa đường thẳng là đi rồi không bao giờ quay trở lại, đắc đạo thành Thần rồi liền ở mãi trên cao.

528. Bí truyền

Một ông tăng hỏi Ba Lăng:

- Thế nào là sự bí truyền ở Đông Độ và Tây Thổ?

- Có phải ngươi dẫn lời của Tam Tổ không?

- Không, đó là lời của Tín Tâm Minh.

- Lỗi của ta, ta thật lẩm cẩm.

(Zen Koans)

Từ khi đức Thế Tôn nhập Niết Bàn, sự giác ngộ đã được truyền bằng cách ấn tâm từ thế hệ này sang thế hệ tiếp ở Ấn Độ (Tây Thổ) và ở Trung Hoa, Nhật Bản (Đông Độ). Thật ra sự bí truyền này là gì? Xuân tới hoa nở. Thu tới lá vàng. Mặt trời mọc ở phương Đông mỗi buổi sáng và lặn về phương Tây mỗi buổi chiều. Nước tự nhiên chẩy từ chỗ cao xuống chỗ thấp. Đây là sự bí truyền ở Đông Độ và Tây Thổ. Nó không có gì là bí mật cả. Nó là sự hiểu biết về chân lý. Nhiều học giả, nhà thần học, tăng sĩ quá chú trọng về những lời nói, lý thuyết; họ không nhìn thực tại. Ba Lăng không đãng trí hay quên, ông cố chỉ cho ông tăng thấy sự quan trọng của cái nhìn trực tiếp về cuộc đời.

529. Đọc kinh

Một hôm, Triệu Châu hỏi một ông tăng:

- Một ngày ngươi đọc bao nhiêu kinh?

- Bẩy, tám hay mười quyển.

- Ngươi còn chưa biết đọc kinh.

- Thầy một ngày đọc bao nhiêu kinh?

- Mỗi ngày chỉ đọc một chữ.

(Hảo Tuyết Phiến Phiến)

Thiền ở chính ngay thân mình, chẳng phải cầu bên ngoài.

530. Sư Tử Liễu Nghĩa

Liễu Nghĩa đã ăn chay từ nhỏ, 17 tuổi nghe danh Cao Phong Nguyên Diệu bèn đến tham phỏng. Cao Phong bảo ông tham câu "Vạn pháp trở về một.” Một hôm Liễu Nghĩa thấy tuyết đọng trên cây tùng có chút tỉnh ngộ bèn làm bài kệ dâng lên Cao Phong:

大 地 山 河 一 片 雪

Đại địa sơn hà nhất phiến tuyết

太 陽 一 出 便 無 蹤

Thái dương nhất xuất tiện vô tung

自 此 不 疑 諸 佛 性

Tự thử bất nghi chư Phật tánh

更 無 南 北 與 西 東

Cánh vô Nam Bắc dữ Tây Đông

Núi sông phủ tuyết trắng một sắc

Mặt trời rọi sáng thảy đều tan

Từ đó Phật tánh hết nghi nan

Chẳng còn phân Đông, Nam, Tây, Bắc

(Ngộ Không dịch)

Cao Phong chẳng nói một lời, giơ gậy đánh, đánh đến nỗi Liễu Nghĩa ngã nơi sườn núi, bị trọng thương gần chết. Trải qua 7 ngày Liễu Nghĩa bỗng nhiên đại ngộ, kêu lên:

- Lão hòa thượng, hôm nay chẳng thể che dấu con được nữa.

Cao Phong bèn cấp ấn khả.

(Hảo Tuyết phiến phiến)

Việc ngã dưới sườn núi đối với sự cầu ngộ vẫn còn sai một bước, cho thấy ngộ thiền không phải là dễ.

531. Giám, Di của Vân Môn

Vân Môn thường nói với học nhân "Giám" khi học nhân định trả lời , Vân Môn lại nói "Di.” Người sau gọi là Cố, Giám, Di, lại có bài kệ:

相 見 不 揚 眉

Tương kiến bất dương mi

君 東 我 亦 西

Quân Đông ngã diệc Tây

紅 霞 穿 落 月

Hồng hà xuyên lạc nguyệt

白 日 繞 須 彌

Bạch nhật nhiễu tu di.

Gập nhau chẳng dương mi

Đông, Tây ta người đi

Sương hồng che trăng lặn

Bạch nhật nhiễu Tu Di.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Cố, Giám, Di là 3 giai đoạn có tác dụng khác nhau:

1- Cố: đề tỉnh sự chú ý của học nhân, khiến học nhân chú ý lắng nghe lời chỉ thị, hàm ý pháp "chỉ.”

2- Giám: tương đương với chữ quán trong quán tâm, là bảo học nhân trực quán tự tánh. Cũng có nghĩa bảo học nhân tham cứu. Sau khi nghe chữ Giám, học nhân định trả lời, ta sẽ có hai trường hợp: một là không hiểu mở miệng hỏi, hai là nói ngộ cảnh của mình để cho Vân Môn chứng cho. Nhưng chữ Giám của Vân Môn không thể giảng được, giảng ra là xúc phạm. Vì vậy Vân Môn ngăn không cho mở miệng.

3- Di: tác dụng của chử Di là chỉ "chẳng dương mi" trong bài kệ, là chỉ không rơi vào pháp sanh diệt. Nếu có hành động (dương mi) đều là pháp sanh diệt, tức là có phân biệt Thể, Dụng là sai Đạo. Sương hồng, bạch nhật là Vân Môn chỉ tánh cách của tự tánh, chiếu sáng khắp hư không.

532. Ngộ Đạt quốc sư

Đời Đường quốc sư Ngộ Đạt (Tri Huyền thiền sư) làm bài kệ:

花 開 滿 樹 紅

Hoa khai mãn thụ hồng

花 落 萬 枝 空

Hoa lạc vạn chi không

唯 餘 一 朵 在

Duy dư nhất đóa tại

明 日 定 隨 風

Minh nhật định tùy phong

Hoa nở, khắp cây hồng

Hoa rụng, vạn cành không

Chỉ còn lại một đóa

Ngày mai theo gió tung.

(Hảo Tuyết Phiến Phiến)

Bài kệ mô tả tánh cách vô thường của vạn vật.

533. Phó Đại Sĩ và Lương Võ Đế. (I)

Thời đại Phó Đại Sĩ tương đương với thời Đạt Ma tổ sư đến Trung Hoa. Hành vi, cử chỉ của ông rất kỳ dị, khác người. Một hôm, ông đến thăm Lương Võ Đế, đầu đội mũ đạo sĩ, mình mặc áo cà sa, chân đi dép nho sĩ. Võ Đế thấy ông ăn mặc kỳ quái bèn hỏi:

- Thầy là ông tăng sao?

Ông bèn chỉ mũ.

- Thầy là đạo sĩ sao?

Ông chỉ xuống dép.

- Vậy thầy là người tục?

Ông chỉ cà sa.

(Hảo Tuyết Phiến Phiến)

Trong câu chuyện này Phó Đại Sĩ muốn diễn tả Thiền Tâm không phải do bên ngoài mà thấy. Thiền gồm cả Nho, Thích, Đạo. Nó có Tuệ giải của Nhà Phật, vô vi của Nhà Đạo, tinh thần nhập thế của Nhà Nho. Ăn mặc chỉ là hình thức. Thiền vượt lên mọi hình thức.

534. Phó Đại Sĩ và Lương Võ Đế. (II)

Một hôm Phó Đại Sĩ đang giảng kinh, Lương Võ Đế đến thăm. Đại chúng đều đứng dậy nghênh đón, chỉ có Phó Đại Sĩ ngồi yên không động. Cận thần của Hoàng Đế hỏi:

- Hoàng đế giá lâm vì sao thầy không đứng dậy?

- Đất pháp nếu động, tất cả đều không yên.

(Hảo Tuyết Phiến Phiến)

Dưới mắt Phó Đại Sĩ, Hoàng đế và người thường đều bình đẳng không hai. Có tâm bình đẳng thì mới coi người, trâu, cầu, nước chẩy đều là sự vật ảo hóa hà tất phải chấp trước.

535. Tô Khâm

Tổ Khâm khi còn theo học với Kinh Sơn, có một vị đồng học là Tu thượng tọa. Tổ Khâm muốn thân cận ông nhưng không có cơ hội. Quá một năm, một hôm đang đi ở hành lang, trông thấy ông bèn lại gần hỏi:

- Năm ngoái muốn nói chuyện với ông, mà ông chỉ tránh tôi là sao?

- Người tu chân chánh, ngay cắt móng tay cũng không có thì giờ, nói gì đến cùng ngươi nói chuyện!

(Hảo Tuyết Phiến Phiến)

Câu đáp thật hay. người tu hành chân chánh ngay thời gian cắt móng tay, móng chân còn không có làm gì có thời gian nói chuyện tầm phào?

536. Vá hư không

Có một người làm nghề may vá tên là Hồ Đính Giảo đến tham phỏng Bảo Thọ. Bảo Thọ hỏi:

- Có phải ngươi là Hồ Đính Giảo, người may vá nổi tiếng không?

- Không dám, chính là tại hạ.

- Ngươi giỏi may vá như vậy, có cách nào vá hư không chăng?

- Xin thầy cứ xé rách hư không đi, con sẽ vá lại.

Bảo Thọ không nói một lời, giơ gậy đánh, Hồ Đính Giảo bị đau kêu lên:

- Thầy chẳng muốn phá hư không sao, sao lại đánh lầm con?

Bảo Thọ giận nói:

- Bây giờ ta không nói vì sao ta đánh ngươi. Sau này gập được ông thầy lắm mồm, ông sẽ nói cho ngươi rõ.

Hồ Đính Giảo không hiểu, đành từ biệt. Về sau gập được Triệu Châu bèn kể lại chuyện bị đánh. Triệu Châu hỏi ông:

- Ngươi có biết vì sao bị đánh không?

- Con không biết sai ở chỗ nào?

- Cái hư không của ngươi đã phá nát đường may của ngươi, bị đánh là đúng rồi!

Hồ Đính Giảo nghe rồi liền ngộ.

(Hảo Tuyết Phiến Phiến)

Bảo Thọ nhân Hồ Đính Giảo làm nghề may vá nên nói "Vá hư không" để khai thị cho ông. Khi Hồ Đính Giảo đắc ý bảo thiền sư phá hư không đi rồi mình sẽ vá lại là nhận rằng phải phá trước rồi mới sửa sau. Không ngờ thiền sư lại vác gậy đánh. Đả phá cái chấp ngoại tướng chính là đả phá hư không. Hồ Đính Giảo không hiểu nghĩa "Không", tự mình không sửa được ngã chấp làm sao sửa được hư không? May được Triệu Châu chỉ cho mà ngộ.

537. Hư Vân

Hư Vân pháp sư có làm một bài kệ:

杯 子 撲 落 地

Bôi tử phác lạc địa

響 聲 明 瀝 瀝

Hưởng thanh minh lịch lịch

虛 空 粉 碎 也

Hư không phấn toái dã

狂 心 當 下 息

Cuồng tâm đương hạ tức

虛 雲

Hư Vân

Chén nước rơi xuống đất,

Tiếng vọng lên rõ ràng

Hư không đà vỡ nát

Cuồng tâm lập tức ngưng.

(Ngộ Không dịch)

(Nhất Vị Thiền: Quyển Hoa)

Các thiền sư thường dùng hét, đánh để khai ngộ cho thiền sinh.

Họ đã quan sát và thấu hiểu trình độ của thiền sinh tới đâu, còn chấp trước hoặc thiếu sót điều gì, cũng như lời của Khổng Minh nói với Chu Du trong trận Xích Bích "Muôn việc đủ cả, chỉ thiếu gió đông.” Điều trọng yếu là thiền sinh đã sẵn sàng chưa; nếu chưa thì dù thiền sư có giúp đỡ đánh, hét trăm lần, ném vỡ chén ngàn lần cũng vô ích thôi.

538. Cỗ cúng của Vân Môn

Một hôm, trong buổi giảng pháp Vân Môn hỏi đại chúng:

- Các ngươi có muốn gập chư tổ không?

Trước khi mọi người kịp trả lời, ông giơ gậy lên trên đầu họ và nói:

- Chư tổ ở trên đầu các ngươi.

Lại hỏi tiếp:

- Các ngươi có muốn nhìn thẳng vào mặt họ không?

Ông chỉ xuống đất và nói:

- Họ đều ở dưới chân các ngươi.

Sau một lúc ông nói:

- Ta sửa lễ cúng họ, nhưng bọn quỷ đói chẳng bao giờ thỏa mãn.

(Zen Koans)

Vân Môn là một vị thiền sư lớn, sáng tổ của dòng thiền Vân Môn, là thầy của hơn 90 vị thiền sư, là một thiền sư trí tuệ và có tài nói năng lưu loát. Ở đây, ông khuyên chúng ta nếu muốn biết tinh tủy của Thiền thì đừng tìm kiếm ở Ấn Độ, hay ở thời xưa. Hãy nhìn đây, ngay ở trên đầu chúng ta. Giác ngộ, niết bàn ở ngay dưới chân ta. Vân Môn làm cỗ cúng nhưng cô hồn chẳng bao giờ thỏa mãn vì họ không ăn được. Chúng ta nào khác gì lũ qủy đói, tìm kiếm Niết Bàn khi chúng ta đang ở trong đó.

539. Chân Hòa Thượng không thể dối

Triệu Châu lúc còn nhỏ, theo học Nam Tuyền, có một lần dẫn câu nói của Nam Tuyền "Đạo không lìa vật, lìa vật không phải là Đạo" đem hỏi Nam Tuyền:

- Cái Đạo siêu việt đó là gì?

Nam Tuyền giơ gậy đánh, Triệu Châu nắm lấy gậy nói:

-Về sau thầy nên cẩn thận, đừng đánh lầm người!

Nam Tuyền bèn khen Triệu Châu rằng:

- Rồng, rắn dễ phân biệt, chân hòa thượng không thể dối.

(Nhất Vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Kiến thức và đảm thức của Triệu Châu đều hơn người, chân hòa thượng không thể dối, chân thiền sư cũng không thể dối người.

540. Đánh Rắm

Có một lần Tô Đông Pha, thi sĩ trứ danh đời Tống làm một bài thi tán Phật như sau:

稽 首 天 中 天

Khể thủ thiên trung thiên

毫 光 照 大 千

Hào quang chiếu đại thiên

八 風 吹 不 動

Bát phong xuy bất động

端 坐 紫 金 蓮

Đoan tọa tố kim liên.

Ta nay đảnh lễ trước tòa sen

Hào quang Phật tổ chiếu khắp miền

Tám gió dù hung tâm chẳng động

Phật vẫn ngồi yên giữa thực, mộng.

(Ngộ Không dịch)

Ý nói: ta lễ Phật tổ, hào quang của ngài có thể chiếu khắp tam thiên đại thiên thế giới. Tám gió thổi không động. (tám gió là: lợi, suy, hủy, dự, xưng, cơ, khổ, lạc) Phật ngồi ở trên liên hoa tòa, khám phá mưa gió ở thế gian. Tô Đông Pha viết xong bài thơ, rất tự hào, bèn sai thơ đồng đem qua sông cho Phật Ấn coi. Phật Ấn xem xong không nói một tiếng chỉ viết hai chữ "Đánh rắm" vào đằng sau bài thơ, bảo thơ đồng đem về cho Tô Đông Pha. Tô Đông Pha xem rồi, tức giận chịu không nổi, đang đêm đi thuyền qua sông kiếm Phật Ấn. Phật Ấn biết Tô Đông Pha không phải là người 8 gió thổi không động, nên viết vào mảnh giấy một hàng chữ dán ngoài cửa:

八 風 吹 不 動

Bát phong xuy bất động

一 屁 打 過 江

Nhất thí đả quá giang

Tám gió dù hung, tâm chẳng động

Chỉ vì phát rắm phải qua sông.

(Ngộ Không dịch)

Tô Đông Pha đến cửa Phương Trượng, chính mắt trông thấy, không dám gõ cửa, lại lên thuyền trở về.

(Sinh Hoạt Thiền)

Câu chuyện này cho chúng ta thấy phải buông bỏ 8 gió thì mới mong giải thoát được.

Thiền giả khi xử sự mọi việc phải giữ gìn không để cho hoàn cảnh dẫn dắt, không bị tham dục làm mê hoặc định tâm, không bị mạo phạm làm mất đi sự bình tĩnh. Đó mới gọi là Thiền Định.

541. Một nụ cười trong đời

Mặc Nguyên không bao giờ mỉm cười cho đến chót đời. Khi sắp mất ông triệu tập đồ đệ lại và bảo:

- Các ngươi đã học với ta trên mười năm, hãy nói cho ta biết các ngươi hiểu Thiền như thế nào? Ai diễn tả được rõ ràng sẽ kế vị ta và được truyền y bát.

Mọi người nhìn bộ mặt khó đăm đăm của Mặc Nguyên nhưng không ai trả lời. Diên Trường, một đệ tử lâu năm bước đến gần và đẩy bát thuốc trên bàn cạnh giường về phía trước vài phân. Mặc Nguyên nghiêm mặt hỏi:

- Đó là tất cả sự hiểu biết của ngươi sao?

Diên Trường lại đẩy bát thuốc về chỗ cũ.

Mặc Nguyên mỉm cười rạng rở:

- Tên vô lại, ngươi đã học với ta trên mười năm mà chưa thực biết ta. Hãy nhận lấy y bát.

(Zen Koans)

Diên Trường đẩy bát thuốc về phía thầy biểu thị trong giây phút cuối cùng của thầy, ông không thể bàn về Thiền, ông chỉ muốn thầy sống. Khi nghe thầy hỏi, ông dời bát thuốc về chỗ cũ có ý nói "Nếu thầy cố nài con sẽ lấy lại thuốc, dù thầy có mất, xin đừng lo, con sẽ trông nom tự viện.”

Mặc Nguyên mỉm cười vì đã yên tâm về người kế vị.

542. Thần Tú

Thần Tú từ nhỏ đã xem nhiều sách vở, sau quyết chí xuất gia, theo Ngũ tổ tu học, được Ngũ tổ rất trọng. Ngũ tổ có lần nói với ông:

- Ta đã độ cho nhiều người, nhưng có thể thông đạt, viên mãn quán chiếu thì không có ai sánh bằng ngươi.

Thần Tú tuy không được truyền y bát, nhưng vẫn phụng sự thầy cho đến khi Ngũ tổ mất. Về sau, ông về trú ở Giang Lăng Đương Dương Sơn. Danh tiếng truyền khắp thiên hạ. Nữ Hoàng đế Võ Tắc Thiên nghe danh, hạ chiếu vời vào cung. Khi kiệu ông vào tới cung, Võ Tắc Thiên hoàng đế quỳ ngay xuống đất nghênh đón, lại sai thiết lập đạo trường ở trong cung để cung dưỡng và thường đến hỏi đạo. Về sau, ông muốn trở lại Đương Dương Sơn, Võ Tắc Thiên lại sai lập chùa cho ông. Theo sách vở chép lại, các vương công đại thần và thứ dân hàng ngày đến tham học với ông cả vạn người. Ông có lưu lại bài kệ:

一 切 佛 法

Nhất thiết Phật pháp

自 心 本 有

Tự tâm bản hữu

將 心 外 求

Tương tâm ngoại cầu

捨 父 逃 走

Xả phụ đào tẩu

Phật pháp do tâm

Tất cả đều vậy

Tưởng tìm ngoài tâm

Bỏ cha mà chạy.

Năm 705, Võ Tắc Thiên và Trung Tông hạ chiếu vời Huệ Năng vào kinh thuyết pháp. Trong chiếu nói là do Thần Tú và Huệ An suy cử. Sự kiện này cho thấy Thần Tú là một người cởi mở, hoạt bát, không hề hận Huệ Năng mà còn kính phục nữa. Vào lúc vãn niên, danh vọng của Huệ Năng ở phương Nam lên cao, một đệ tử của Thần Tú là Thích Nghị xuống phương Nam tìm Huệ Năng để tranh biện lại còn nói:

- Huệ Năng một chữ cũng không biết thì có kiến thức gì?

Thần Tú nghe được chuyện này, bảo đồ đệ rằng:

- Huệ Năng được vô sư trí, thân ngộ thượng thừa ta chẳng bằng được. Vì vậy, thầy ta là Ngũ tổ mới thân truyền y pháp đâu để uổng phí? Ta hận vì thọ quốc ân, lại ở xa quá không thể thân cận mà học hỏi được!

(Hảo Tuyết Phiến Phiến)

Lời nói của Thần Tú khiến chúng ta cảm động. Từ ngàn năm qua, rất nhiều sách Thiền coi nhẹ và nói xấu Thần Tú. Thực ra, ông là một người đáng kính phục. So sánh hai bài kệ trình Ngũ tổ (xem công án 264) thì bài kệ của Thần Tú cho thấy ông ngừng lại ở "Hữu.” Ông nhận rằng Thiền có mục đích, có thể đạt được. Kỳ thực, lau chùi bụi bặm của tâm linh chỉ là quá trình không phải là mục đích. Mặc dầu muốn tâm linh an tịnh phải trải qua giai đoạn lau chùi, nhưng muốn được Bát Nhã, thì không thể chỉ dựa vào lau chùi mà được.

Bài kệ của Huệ Năng cao hơn Thần Tú vì ông giảng thật tướng của Bát Nhã, cho chúng ta biết Bát Nhã không thể gọi thành một danh tướng. Không thể nói là đài gương sáng, cây bồ đề hoặc nói là cái này, cái kia, hoặc bất cứ cái gì. Bát Nhã là tuyệt đối không tánh. Nếu muốn tìm Bát Nhã bằng cách lau chùi thì Bát Nhã không ở đó. Bởi vì tự tánh thanh tịnh khiến bụi trần không thể bám vào, vì vậy việc gì phải lau chùi?

Đốn pháp của Huệ Năng trở thành dòng Thiền chính khiến Tiệm pháp của Thần Tú bị im tiếng. Mặc dầu vậy, nhân cách và phong cách của ông khiến chúng ta phải ngưỡng mộ.

543. Châu Quang

Thủy tổ của Trà Đạo Nhật Bản là Châu Quang. Ông là đệ tử của Nhất Hưu, thường hay bị ngủ gục, cảm thấy bất an bèn xin thầy thuốc chữa trị. Thầy thuốc khuyên ông nên uống trà, có thể trị được ác tập buồn ngủ. Ông nhận thấy uống trà phải có quy củ, do đó trà đạo được phát sinh.

Khi quy củ trà đạo đã hoàn thành rồi, Nhất Hưu hỏi ông:

- Ngươi lấy tâm cảnh nào khi uống trà?

- Lấy tâm cảnh uống trà lợi cho sức khỏe, mô phỏng Vĩnh Tây thiền sư trong tác phẩm "Uống trà dưỡng sinh ký.”

- Một ông tăng hỏi Triệu Châu "Đại ý của Phật pháp là gì?.” Triệu Châu đáp "Uống trà đi.” Đối với câu trả lời này ngươi thấy sao?

Châu Quang im lặng không đáp. Nhất Hưu sai thị giả bưng một chén trà lại cho Châu Quang. Khi Châu Quang cầm lấy chén trà, Nhất Hưu hét lên một tiếng và lấy tay hất chén trà trong tay Châu Quang rơi xuống đất. Nhưng Châu Quang vẫn đứng yên, sau đó hành lễ và cáo lui. Khi ông ra đến cửa Nhất Hưu gọi:

- Châu Quang!

- Dạ!

- Vừa rồi ta hỏi ngươi tâm đắc khi uống trà, nếu như không nói tâm đắc mà lấy vô tâm uống trà thì sao?

- Liễu lục, hoa hồng.

Nhất Hưu bèn thôi.

(Thiền Tông Tọa Thạch Minh)

Từ đó Châu Quang cải biến tâm cảnh uống trà, hoàn thành trà đạo bao hàm thiền cơ trong đó. Không phải vì hứng thú, sức khỏe, khảo cứu trà đạo mà là thâm ngộ thiền diệu thú "Uống trà đi.” Câu nói đó bao hàm toàn bộ kinh nghiệm nhân sinh.

544. Sau bức mành giấy

Thiền sư Tiệm Nguyên ngồi đằng sau một bức mành giấy. Một ông tăng vào độc tham phải nhấc mành lên để chào thầy; ông nhận xét:

- Lạ thật!

Thiền sư nhìn ông im lặng sau đó hỏi:

- Ngươi hiểu không?

- Con không hiểu.

- Trước khi chư Phật xuất hiện, thế giới cũng như lúc này sao ngươi không hiểu?

Về sau, ông tăng đem chuyện này đi hỏi Thạch Sương. Thạch Sương khen ngợi Tiệm Nguyên:

- Tiệm Nguyên giống như một vị thầy dậy bắn cung, ông không bao giờ buông tên mà không trúng đích.

(Zen Koans)

Phương pháp giảng dạy của Thiền là trực giác và không lời. Tiệm Nguyên im lặng và sau đó hỏi ông tăng có hiểu không. Ông tăng này phải là một ông tăng mới vào nghiệp lâm (?) vì ông không hiểu câu hỏi. Tiệm Nguyên có giải thích cho ông nói rằng ngay từ ban sơ vạn vật đã tự như. Khi Thạch Sương nghe được chuyện này ông nhận xét rằng Tiệm Nguyên đã chỉ pháp một cách trực tiếp nhưng ông tăng không hiểu. Đáng thương cho ông tăng, ông không thể thấy sự việc ở ngay trước mắt mặc dầu đã được thiền sư chỉ điểm.

545. Cành cây

Đời Đường, thiền sư Tuyết Phong một hôm ngắm một cành cây thấy rất đẹp bèn nhặt về dâng sư phụ là Đạo An, trên đề mấy chữ "Vốn tự nhiên, không đẽo gọt." Đạo An nhận được lễ vật, vừa thưởng thức, vừa khen đồ đệ:

- Bản sắc của người ở núi là không dùng đao búa.

(Thiền Sinh Mạng Đích Vi Tiếu)

Người sinh hoạt trong chân không diệu hữu không tạo tác, không tham lam, không hư ngụy đó là tông chỉ tu hành lý "không" của nhà Phật.

546. Lương Khoan

Lương Khoan cả đời tu Thiền, thành tựu rất cao. Khi trở về già, một hôm nhận được thư nhà cho biết cháu ngoại chẳng chịu làm ăn gì cả chỉ lo ăn uống chơi bời, không chóng thì chầy sẽ khuynh gia bại sản. Người nhà hy vọng ông trở về khuyên bảo cháu. Do đó, Lương Khoan từ ngoài ngàn dậm trở về quê. Đứa cháu ngoại cũng rất vui được gập ông cậu, và giữ ông ở lại nhà một đêm. Đêm đó, Lương Khoan cũng không hề dạy dỗ hay mắng mỏ gì cháu. Sáng hôm sau khi sắp đi Lương Khoan bảo cháu:

- Cậu đã già rồi, hai tay đều run rẩy, cháu có thể giúp cậu xỏ dép vào chân không?

Đứa cháu vui vẻ giúp cậu; lúc đó Lương Khoan mới nói:

- Cám ơn cháu, đấy cháu xem người già mỗi ngày mỗi yếu, cháu nên bảo trọng cho mình, lúc còn trẻ nên làm người tốt, làm tốt sự nghiệp.

Lương Khoan nói rồi bỏ đi, một lời trách cũng không; vậy mà từ đó người cháu không còn tiêu pha xa xỉ nữa.

(Thiền Sinh Mạng Đích Vi Tiếu)

Cái công phu của Lương Khoan đó là lòng khoan dung, chỉ cần hai ba câu là có thể cảm động đối phương, tạo nên kết quả tốt đẹp nhất.

547. Pháp Nhãn

Đời Đường, Pháp Nhãn Văn Ích là một vị thiền sư rất trọng sự tích cực thực tiễn. Một hôm có ông tăng hỏi:

- Thế nào là đạo làm người?

- Thứ nhất là dạy ngươi làm, thứ hai cũng kêu ngươi làm.

(Thiền Sinh Mạng Đích Vi Tiếu)

Mỗi người phải có lòng tích cực mới có thể đạt được hạnh phúc chân chính. Một câu ngạn ngữ nói "Phú quý chẳng quá ba đời.” Câu nói này không phải là hoàn toàn tuyệt đối nhưng thường chúng ta thấy các nhà khá giả thiếu xót sự dậy dỗ con cái tinh thần tinh tiến. Một người tinh tiến trước hết phải đặt mục đích hợp lý, sau cố gắng thực hiện thì mới có được khoái hoạt mãn túc.

548. Hư Minh Giáo Hanh Thiền sư

Hư Minh thiền sư có làm bài kệ:

日 面 月 面

Nhật diện nguyệt diện

星 流 電 轉

Tinh lưu điện chuyển

若 更 遅 疑

Nhược cánh trì nghi

面 門 著 箭

Diện môn trước tiễn.

Ngày tháng trôi đi

Sao xa điện chuyển

Nếu còn trì nghi

Bị tên xuyên đến.

(Hương Thủy Hải)

Câu (1) và (2): ngày tháng qua mau như điện chớp.

Câu (3) và (4): nếu còn nghi ngờ, chậm trễ thì sẽ bị mũi tên vô thường bắn trúng.

Nếu cho đến chết mà vẫn chưa ngộ, thì uổng một kiếp làm người.

549. Thiền của Dược Sơn

Thái thú Lý Cao hỏi Dược Sơn:

- Con biết Phật tử phải tuân thủ giới, định, huệ; thầy có giữ giới, tập định và phát huệ không?

- Ở đây, bần tăng không có chuyện bá láp này.

- Giáo lý của thầy rất cao siêu, nhưng con không hiểu.

- Nếu thái thú muốn hiểu thì phải trèo lên đỉnh núi cao mà ngồi hay lặn xuống đáy biển sâu mà đi. Khi đi ngủ thái thú đầu còn nặng chĩu tâm tư thì làm sao mà hiểu được thiền pháp của ta?

(Zen Koans)

Có nhiều người chỉ tò mò về Thiền. Họ muốn biết người khác thực hành như thế nào và đạt được gì? Những người đó chỉ là kẻ bàng quan, họ không phải là người đi tìm chân lý. Có lẽ Dược Sơn thấy phiền lòng vì câu hỏi của Lý Cao, vì cả đời ông là sự thực hành giới, định, huệ. Nhưng câu trả lời của ông là câu trả lời tiêu biểu của Thiền: "Ở đây không có chuyện bá láp này."

Ngày nay, có nhiều người cũng như Lý Cao, bối rối, lo lắng nên ngủ chẳng yên giấc. Thiền không biếng nhác. Đó là cách sống bình yên và hòa hợp. Nếu thành thật muốn hiểu Thiền thì phải trèo lên đỉnh núi cao, lặn xuống đáy biển sâu.

550. Không đi đường chim bay

Động Sơn thường dạy nên đi đường chim bay. Có người hỏi:

- Đường chim bay là sao?

- Chẳng gập một người nào.

- Vậy làm sao đi?

- Dưới chân vô tư.

- Đó có phải khuôn mặt xưa nay không?

Động Sơn cười đáp:

- Ngươi điên đảo rồi!

- Con điên đảo ở chỗ nào?

- Nhận nữ làm nam.

- Vậy thế nào mới là khuôn mặt xưa nay?

- Đừng đi đường chim bay.

(Thiền Viên)

Đi đường chim bay không gập một người nào: Thiền lộ là toàn trông cậy vào chính mình, chí công vô tư. Ông tăng hỏi đó có phải là bản lai diện mục không. Dĩ nhiên không phải, đây chỉ là phương tiện, không phải cứu cánh, chẳng khác gì nhận nữ là nam. Ông tăng lại hỏi: "Vậy thế nào là bản lai diện mục?" Hiển nhiên ông tăng này hãy còn ở trong tình huống tu hành, chưa thể liễu ngộ cho nên Động Sơn nói: "Đừng đi đường chim bay.” Thiền là linh hoạt phải tùy cơ, lúc nào nên nói và nói gì.

551. Thạch Đầu

Thạch Đầu đến viếng Thanh Nguyên, Thanh Nguyên hỏi:

- Ngươi từ đâu đến?

- Từ Tào Khê.

Thanh Nguyên giơ phất tử lên hỏi:

- Tào Khê có cái này chăng?

- Chẳng những Tào Khê không có mà cả Thiên Trúc cũng không.

- Ngươi đã từng đến Thiên Trúc sao?

- Nếu đến tức có.

- Chưa đủ, hãy nói lại.

- Hòa thượng hãy nói phân nửa, đừng chỉ trông vào con.

- Ta chẳng từ chối nói với ngươi chỉ e về sau không người thừa kế.

- Không phải là không có, chỉ là không ai diễn tả được thôi!

Thanh Nguyên giơ phất tử đánh và Thạch Đầu liễu ngộ.

(Zen Light)

Vấn đề then chốt trong công án này là "cái này.” Cái này là là cái gì? là phất tử, là Phật pháp, là thiền sư? Nó không có ở Tào Khê, ở Thiên Trúc, vậy nó có ở đâu? Thạch Đầu muốn nói gì khi nói "Nếu đến tức có.” Tại sao Thanh Nguyên nói trả lời "chưa đủ, hãy nói lại"? Tương tự như công án gập Phật giết Phật. Khi hiểu được lý do vì sao phải giết Phật thì sẽ hiểu vì sao "cái này" không có ở Ấn Độ, Trung Hoa, Phi Châu, Nữu Ước, Los Angeles. Nếu nó không có ở các chỗ này vậy thì nó có ở đâu? Lại có thơ rằng:

Thạch Đầu

Giống như con rùa mù

Bơi trong bể vô thường

Tới và đi

Lên và xuống

Cứ xoay vòng.

552. Lâm Tế ngủ

Một hôm Lâm Tế ngủ ở tăng đường. Hoàng Bá vào trông thấy bèn lấy gậy gõ vào ghế một cái. Lâm Tế mở mắt ra xem, thấy Hoàng Bá lại nhắm mắt lại ngủ. Hoàng Bá lại gõ vào ghế một cái nữa rồi ra. Thấy thủ tọa đang ngồi thiền trước tăng dường bèn nói:

- Tên tiểu tử đang ngồi thiền ở tăng đường, ngươi ở đây loạn tưởng cái gì?

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Lâm Tế ngủ không dụng tâm, không chấp tướng tu hành. Thủ tọa chấp tướng ngồi nhưng nội tâm vẫn chưa dứt được vọng tưởng giống như Hoài Nhượng nói mài gạch để thành gương. Do đó, không được Hoàng Bá chấp nhận.

553. Huệ Trung và Ngư Triều Ân

Ngư Triều Ân hỏi Huệ Trung quốc sư:

- Vô minh là gì? lúc nào xuất hiện?

- Phật pháp ngày nay đã suy rồi, ngay nô tài cũng biết hỏi Phật pháp!

Đây rõ ràng là một câu nói khinh miệt, Ngư Triều Ân liền biến sắc. Quốc sư bèn nói:

- Đó là vô minh, vô minh từ đó khởi.

Ngư Triều Ân lập tức tỉnh ngộ.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Ngàn vạn lời cũng chẳng bằng sự chỉ dậy này. Chúng sanh từ xưa đến nay có cách sinh hoạt và hoàn cảnh khác nhau nên tập nhiễm cũng khác nhau. Do đó đối với một sự việc mỗi người có một cái nhìn khác nhau, nhưng động cơ chỉ là một đó là ngã chấp, chỉ cần có gì lợi, hại liên quan đến ngã liền lập tức xuất hiện. Cái phản ứng mau lẹ ấy Tâm Lý học gọi là bản năng, Nhà Phật gọi là vô minh. Vô minh chính là nguyên nhân khiến chúng sanh sinh tử.

554. Hai ông tăng

Lâm Tế thấy một ông tăng tới, giơ phất tử lên, ông tăng lạy, thiền sư bèn đánh. Lại thấy một ông tăng khác đến Lâm Tế cũng giơ phất tử lên, ông tăng không nhìn, thiền sư vẫn đánh.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Dù nhìn hay không, hai ông tăng này đều chịu ảnh hưởng của phất tử, trong tâm đều có một cái phất tử. Người có minh nhãn nhìn là biết ngay, do đó đều bị Lâm Tế đánh. Giả như lúc đó có người đoạt lấy phất tử rồi bẻ gẫy đi không biết phản ứng của thiền sư sẽ ra sao?

555. Diêm Đề

Có một ông tăng hỏi Triệu Châu:

- Thế nào là Diêm Đề?

- Sao không hỏi Bồ Đề?

- Thế nào là Bồ Đề?

- Là Diêm Đề.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Diêm Đề tức Bồ Đề, cũng như hỏi lừa đáp Phật, trừ sạch quan niệm phàm thánh.

556. Huệ Minh còn nghi

Huệ Minh được Lục tổ chỉ thị rồi ngộ (Xem công án số 1024) nhưng hãy còn chút nghi bèn hỏi:

- Ngoài mật ngữ, mật ý trên, còn mật ý nào nữa không?

- Ta đã nói với ông thì không còn là mật nữa, nếu ông phản chiếu thì mật ở nơi ông!

- Huệ Minh này tuy ở Hoàng Mai nhưng thực chưa biết bản lai diện mục, nay mông ơn được chỉ thị như người uống nước nóng, lạnh tự hay!

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Mật ở nơi ông và nóng lạnh tự hay đều chỉ tâm là Phật, chẳng cần cầu xin ai khác.

557. Hổ ăn thịt người

Có chú tiểu từ nhỏ được chùa nuôi, chưa hề nhìn thấy phụ nữ. Ông tăng trong chùa thường chỉ bức tranh vẽ người nữ bảo chú:

- Đó là con hổ ăn thịt người.

Chú tiểu lớn dần, theo tăng vào làng khất thực.

Về chùa, tăng hỏi tiểu:

- Khi xuống núi vật gì ngươi thích nhất?

Chú tiểu đáp không do dự:

- Con thích nhất con hổ ăn thịt người!

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Sắc bị tập nhiễm từ vô thủy đến nay, dứt được rất khó. Trong thiền môn, có các thiền sư uống rượu, ăn thịt, nhưng phạm sắc giới mà chứng ngộ thì chưa hề nghe qua. Đó là cửa ải khó nhất của người tu Thiền.

558. Ba cương lãnh

Thích Định Quang đem 8 vạn 4 ngàn pháp môn của phật giáo tóm tắt thành 3 cương lãnh:

1- Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật Đa là Phật đạo đệ nhất nghĩa, nên hết lòng nhớ tưởng.

2- Giới, Định, Tuệ là yếu quyết thành Đạo, nên hết lòng tu trì.

3- Bốn lời nguyện lớn nên hết lòng phụng hành.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

1. Phật giáo là những giáo huấn của đức Phật. Phật là người giác ngộ. Chữ giác bao hàm tự giác, giác tha, giác hạnh viên mãn. Chữ giác này là trí tuệ, là Bát Nhã; Ma Ha là to lớn; Ba La Mật Đa là tới bờ bên kia, có thể dịch là Đại trí hoàn thành, là ngộ. Lấy ngộ làm ý nghĩa của cuộc sống là Phật đạo.

2. Giới, Định, Tuệ là giáo pháp của Phật giáo nguyên thủy, với Phật giáo đại thừa thì đó là Lục Ba La Mật: trì giới, bố thí, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ. Muốn được trí tuệ bát nhã thì phải thiền định, nghĩa là thân và tâm phải an định, nói cách đơn giản là phải thiền. Chỉ trong thiền định mới có thể thể hội được bát nhã đó là Định Trí (Định huệ bình đẳng) Muốn vào Định này thì điều kiện tất yếu phải là giữ giới.

3. Bốn lời nguyện lớn là:

Chúng sanh vô biên thệ nguyện độ,

Phiền não vô tận thệ nguyện đoạn,

Pháp môn vô biên thệ nguyện học,

Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành.

559. Nói và không nói

Có ông tăng vào cõi âm gập bồ tát Địa Tạng, bồ tát hỏi:

- Bình sinh ông tu nghiệp gì?

- Niệm kinh Pháp Hoa.

Bồ tát đọc bài kệ:

Ngừng ngừng chẳng nên nói

Pháp ta khó nghĩ bàn

Là nói hay không nói?

Ông tăng không đáp được.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Kinh Kim Cương nói rằng: "Nếu nói Như Lai có thuyết pháp là báng Phật." Phật có thuyết pháp lại nói là không có thuyết pháp vì các pháp đều không tướng. Nói và không nói đều là pháp. Nói là không, không nói cũng là không.

560. Chẳng thấy Pháp Thân

Vân Môn hòa thượng có một đồng môn họ Phù là một vị thượng tọa (người Thái Nguyên, năm sinh không rõ) nguyên là một vị học giả Phật giáo. Phù thượng tọa trong một buổi giảng kinh Niết Bàn, khi đề cập đến Pháp Thân có nói: "Xuyên dọc ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) xuyên ngang mười phương.” Trong đám thiền khách có một người nghe rồi bèn cười lớn. Phù thượng tọa bèn chạy xuống hỏi:

- Ta vừa nói sai sao?

- Tọa chủ, ông chỉ giảng được tánh của Pháp Thân mà không thấy được thể của Pháp Thân.

- Vậy phải làm sao?

- Ông hãy ngưng giảng kinh ít lâu, về phòng mà ngồi thiền, sẽ có một ngày ông tìm thấy chân ngã.

Thượng tọa nghe lời, một đêm ngồi thiền đang trong trạng thái vong ngã của tam muội, nghe tiếng chuông đánh bỗng nhiên đại ngộ. Phù thượng tọa bèn đến bái phỏng vị thiền khách, nói rằng:

- Ta ngộ rồi!

- Ông hãy nói một câu thử xem.

- Từ nay trở đi, ta sẽ không bóp mũi cha mẹ sinh ra nữa!

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Câu nói của Phù thượng tọa chỉ rằng ông đã thể hội được khuôn mặt xưa nay lúc cha mẹ chưa sinh.

561. Đam Nguyên

Đam Nguyên đem 96 viên tướng của Trung quốc sư truyền cho, trao lại Ngưỡng Sơn. Ngưỡng Sơn xem một lần xong bèn đốt đi. Cách một hôm thiền sư bảo Ngưỡng Sơn:

- 96 viên tướng của quốc sư do chư tổ truyền lại, ngươi phải giữ cho cẩn thận.

- Con đã đốt rồi!

- Sao lại đốt đi?

- Muốn dùng thì dùng, không nên câu chấp, nếu muốn thì có thể vẽ lại.

Ngày hôm sau, Đam Nguyên thượng đường khảo nghiệm Ngưỡng Sơn. Ngưỡng Sơn làm trình tướng thức, khoanh tay mà đứng. Đam Nguyên hai tay nắm lại. Ngưỡng Sơn tiến ra phía trước lạy như đàn bà. Đam Nguyên chấp nhận.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Ngưỡng Sơn không bị hình tướng bó buộc, dám đốt đi viên tướng. Cái hay là hai người biểu diễn trình tướng và tiếp tướng giống như diễn kịch câm. Trình là không tướng và tiếp cũng là không tướng, trong tâm ý hai người không có vật, đó là để thuyết minh "sắc tức thị không, không tức thị sắc.” Cuối cùng Ngưỡng Sơn lạy như đàn bà là chỉ không có tướng nam, nữ, phối hợp với hành động ở trên là siêu việt hình tượng.

562. Vô Vị Chân Nhân và Phi Vô Vị Chân Nhân

Một hôm Định thượng tọa trên đường gập Nham Đầu, Tuyết Phong, Khâm Sơn. Nham Đầu hỏi:

- Người từ đâu tới?

- Từ Lâm Tế viện.

- Lâm Tế lão sư có mạnh không?

- Đã mất rồi!

- Chúng tôi ba người định đến bái phỏng lão sư, không ngờ phúc duyên cạn mỏng chưa gập, người đã mất. Xin thượng tọa thuật lại những giáo huấn khi người còn tại thế cho chúng tôi nghe.

Do đó, Định thượng tọa thuật lại công án Vô Vị chân nhân cho ba người nghe. Nham Đầu nghe rồi thè lưỡi ra, Khâm Sơn hỏi:

- Tại sao không gọi là Phi Vô Vị chân nhân?

Định thượng tọa đột nhiên túm lấy Khâm Sơn nói:

- Vô Vị chân nhân và Phi Vô Vị chân nhân có gì bất đồng nào, ngươi nói đi!

Khâm Sơn không nói được, mặt lúc xanh, lúc trắng.

Nham Đầu và Tuyết Phong chạy lại gần, hướng Định thượng tọa tạ tội:

- Người này là tân tham giả, đắc tội thượng tọa, xin tha lỗi!

- Hôm nay nếu không nể hai vị,ta nhất định bóp chết tên tiểu hòa thượng này!

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Đây chính là cơ trí, diệu dụng của tông Lâm Tế.

563. Lâm Tế và Đức Sơn

Có lần Lâm Tế đến tham phỏng Đức Sơn. Đức Sơn ra dáng mệt mỏi than:

- Mệt rồi!

Lâm Tế nói:

- Nói chuyện mộng làm gì?

Đức Sơn giơ gậy đánh, Lâm Tế lật ngược thiền sàng. Đức Sơn bèn thôi.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Đức Sơn nói "Mệt rồi!" là ám chỉ không có một pháp nào chỉ cho người. Lâm Tế bảo "Nói chuyện mộng làm gì?" là bảo Đức Sơn không nên mở miệng. Một người giơ gậy đánh, một người lật ngược thiền sàng, đều là pháp do tâm và không nói thành lời. Có thể nói là anh hùng biết anh hùng vậy.

564. Lời giảng của Lâm Tế

Lâm Tế nói:

- Phật pháp không dụng công, chỉ bình thường vô sự. Mặc áo, ăn cơm, đi tiêu, đi tiểu, mệt thì nằm nghỉ, kẻ ngu cười ta, người trí khắc biết.

Lại nói:

- Vô sự là quý nhân, đừng tạo tác, chỉ bình thường.

Lại còn nói:

- Nếu ngươi cầu Phật là mất Phật, nếu ngươi cầu Đạo là mất Đạo, nếu ngươi cầu Tổ là mất Tổ.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Tất cả những lời nói trên đều là khuyên người học bình thường, vô sự. Vô sự là chỉ nội tâm ninh tĩnh, không thể cưỡng cầu, nếu có cầu là có sự.

565. Thân Phật

Khi đức Phật giảng kinh Niết Bàn, ngài để tay lên ngực và nói:

- Các ông hãy quan sát thân ta cẩn thận nếu không sau này sẽ hối tiếc. Nếu các ông nói Phật nhập vô dư niết bàn, các ông không phải là đệ tử của ta. Nếu các ông nói Phật không nhập vô dư niết bàn, các ông không phải là đệ tử của ta.

(Zen Koans)

Công án này cắt đứt sự chấp vào lời nói, một nguyên nhân lớn gây rắc rối cho cuộc đời. Nếu nói có, ta chấp vào có, nếu nói không có ta chấp vào không. Nếu có người nói ông ấy là người xấu, chúng ta luôn coi ông ta là người xấu. Cô ấy hiền điều này không có nghĩa là cô ấy luôn luôn hiền. Thời gian và hoàn cảnh thay đổi, những lời nói lúc trước, không áp dụng cho các trường hợp sau. Đức Phật có vào vô dư niết bàn hay không chỉ đơn giản là lời nói, là một sự bàn luận vô ích. Vô dư niết bàn là Niết Bàn không đầy đủ. Theo triết lý nhà Phật, bất cứ người nào cũng có thể đạt được Niết Bàn, nhưng vì còn xác thân nên còn vài yếu tố chưa trọn vẹn. Vô dư niết bàn chỉ đạt được khi chết. Vì vậy khi đức Phật chết, ngài đã vào vô dư niết bàn. Vào khoảng thế kỷ thứ tư, Đại Thừa Phật giáo đã khai triển giáo lý tam thân để giải thích sự liên hệ giữa đức Phật với con người. Phật là tuyệt đối, là lý tưởng. Nhưng Phật cũng là con người có hơi thở, không chỉ Thích Ca Mâu Ni là Phật mà tất cả các bậc giác ngộ (kể cả những người chưa giác) nữa. Ba thân Phật là:

- Pháp thân: Không hình dạng, mầu sắc, là thực tại tuyệt đối.

- Báo thân: là lý tưởng.

- Hóa thân: là xác thân Phật, như đức Phật lịch sử Thích Ca Mâu Ni.

Pháp thân Phật không bao giờ vào Vô Dư Niết Bàn, Hóa thân Phật có vào Vô Dư Niết Bàn.

Trong công án này Phật có nhiều nghĩa khác nhau, nếu ai chấp vào một trong những ý nghĩa này thì là thiếu hiểu biết vậy.