Những Đóa Hoa Thiền - Q1

566. Tùy duyên bất biến

Vân Môn nói:

- Cả ngày nói chuyện mà chưa hề nhếch môi, cũng không một lời. Cả ngày mặc áo, ăn cơm mà chưa hề đụng một sợi tơ, một hạt gạo.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Đây là nói nhà Thiền không bài trừ thế duyên, chỉ tùy duyên bất biến, không bị nhiễm thế pháp. Người ta cũng truyền tụng ba câu nói gán cho Vân Môn; che (trở) chứa càn khôn, cắt đứt mọi dòng, theo sóng đuổi sóng. Câu (1) là chỉ Đạo thì không đâu không có, không gì không bị nó bao bọc. Những sự việc hàng ngày đều ở trong đó cả. Câu (2) loại bỏ thức tâm làm chướng ngại đạo nhãn. Câu (3) tất cả đều tuỳ duyên. Đó là chân tâm, cũng là Đạo tâm.

567. Hoa mẫu đơn

La Hán cùng hai sư huynh là Trường Khánh và Bảo Phước đi xem hoa Mẫu Đơn được vẽ trên một tấm bình phong. Bảo Phước phê bình:

- Thật là đẹp!

Trường Khánh bảo:

- Đừng quá tin vào thị giác của ngươi!

La Hán than:

- Bậy quá! Làm hỏng cả bức họa!

(Zen Koans)

Bảo Phước chấp vào bức họa. Để cảnh cáo ông, Trường Khánh lại chấp vào sự không chấp. La Hán chỉ trích cả hai người. Ba vị thiền sư này bàn cãi về hoa Mẫu Đơn thật hay hoa vẽ? Nếu Bảo Phước chấp thị giác, Trường Khánh chấp thính giác và La Hán chấp vào cuộc biện luận của hai người trên. Chúng ta nên nở rộ và im lặng.

568. Siêu việt động tĩnh

Kinh Hoa nghiêm nói rằng:

- Chân Như lúc trước chẳng sanh, lúc sau chẳng động, hiện tại không khởi.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Động tĩnh bao quát sanh, diệt, đến đi, biến hóa là hình thức của không gian và thời gian. Nhà Phật đối với vấn đề động tĩnh rất coi trọng đã liệt Định vào trong Tam học (Giới, Định, Tuệ). Trước hết phải có Định rồi sau mới phát Huệ như nước trong thì mới có thể soi vật, còn nước đục thì không. Nhà Thiền nói bất động không phải chỉ hình tượng mà chủ ý cầu tâm Định, do đó từ trong tướng động thấy được chân lý bất động, giống như máy chụp ảnh có thể chụp người đang hoạt động ra một tấm ảnh bất động.

569. Vô lễ

Có một ông tăng đến lạy Quy Sơn, Quy Sơn nhỏm người dậy, ông tăng thưa:

- Xin thầy đừng đứng dậy!

- Ta không biết ngồi.

- Con cũng không biết lạy.

- Sao vô lễ vậy?

Ông tăng không trả lời được.

(Thiền Cơ)

Quy Sơn phá cái chấp đứng, ngồi của ông tăng.

570. Một chút

Triệu Châu đang quét đất, có ông tăng hỏi:

- Vì sao có bụi?

- Từ ngoài tới.

- Thiền viện thanh tịnh vì sao còn có bụi?

- Có một chút.

(Thiền Cơ)

Thiền sư có thể ở trong bụi mà lìa bụi.

571. Đi chết đi

Có ông tăng hỏi Tăng Mật:

- Về chuyện sanh tử, xin thầy nói cho một lời.

- Lúc nào ngươi ra khỏi sanh tử?

- Con không hiểu, xin thầy nói lại.

- Không hiểu? Đi chết đi!

(Thiền Cơ)

Phải chết đi rồi mới sống lại được.

572. Tới Nam Đường mà nghỉ

Có ông tăng bạch với Chí Hạnh:

- Con từ ngàn dậm lại, xin thầy tiếp.

- Ngươi từ đâu lại?

- Từ Giang Bắc lại.

- Hãy tới Nam Đường mà nghỉ.

(Thiền Cơ)

Cầu người tiếp chẳng thà mình tự tiếp.

573. Làm phiền đại chúng

Một hôm, Thần Hội nhận được thư nhà báo tin cha mẹ đều mất. Thần Hội vào pháp đường giơ dùi trống lên nói:

- Cha mẹ đều mất, xin đại chúng niệm kinh Ma Ha Bát Nhã.

Chư tăng tụ tập lại, Thần Hội bèn đánh trống, nói:

- Làm phiền đại chúng.

(Thiền Cơ)

Câu nói của Thần Hội ám chỉ không bị sự tử vong bó buộc.

574. Hừ! Hừ!

Một buổi chiều, chư tăng đến tham kiến đồng thời thỉnh an Vô Đẳng, thiền sư hỏi:

- Thanh âm mà đại chúng vừa thỉnh an đi về đâu?

Có một ông tăng giơ ngón tay lên, thiền sư nói:

- Trân trọng.

Cách một hôm, ông tăng giơ ngón tay lại đến thỉnh an. Thiền sư quay mặt vào tường giả rên hừ hừ:

- Lão tăng 2, 3 ngày nay thân thể khiếm an. Ngươi có mang thuốc gì đến cho ta không?

Ông tăng lấy tay đập vào tịnh bình hỏi:

- Tịnh bình này ở đâu mà có?

- Đó là của ta, còn của ngươi ở đâu?

- Của thiền sư cũng là của con.

(Thiền Cơ)

Tịnh bình chỉ tự tánh.

575. Lẩm bẩm gì đó?

Một ông tăng đang rửa bát, Phổ Nguyện đến cướp lấy. Ông tăng tay không, đứng yên. Phổ Nguyện mắng:

- Bát trong tay ta, miệng ngươi lẩm bẩm gì đó?

(Thiền Cơ)

Phổ Nguyện cướp lấy bát, chỉ không có bát để rửa, cũng ám chỉ bản lai vô nhất vật, lại mắng ông tăng tay không đứng yên, sao không thể ngộ tự tánh?

576. Gánh phẩn

Dược Sơn hỏi Vân Nham:

- Làm gì vậy?

- Gánh phẩn.

- Phẩn của ai?

- Tại.

- Ngươi đi đi, lại lại vì ai?

- Giúp hắn gánh Đông, gánh Tây.

- Sao không cùng đi?

- Thầy đừng mắng hắn.

- Chẳng nên nói thế sao?

- Nói gì?

- Còn biết gánh không?

(Thiền Viên)

Hắn chỉ tự tánh.

577. Hiếu thuận

Động Sơn hỏi thị giả của Đức Sơn:

- Ngươi từ đâu tới?

- Từ Đức Sơn.

- Tới làm gì?

- Tới hiếu thuận thiền sư.

- Cái gì hiếu thuận nhất thế gian?

(Thiền Viên)

Câu hỏi của Động Sơn ám chỉ thị giả tự kiến tánh là tối hiếu thuận đối với thiền sư.

578. Lời giảng của Hoàng Bá

Hoàng Bá cổ tôn túc Ngữ lục nói rằng:

- Bồ Đề không thể lấy thân mà được vì thân vô tướng, không thể lấy tâm mà được vì tâm cũng vô tướng, không thể lấy tánh mà được vì tánh là bản nguyên của tự tánh. Không thể lấy Phật mà được Phật, không thể lấy vô tướng mà được vô tướng, không thể lấy không mà được không, không thể lấy Đạo mà được Đạo. Vốn không có gì để được, cho nên nói "Không pháp có thể được.” Ý này khó biết, chỉ dạy các ngươi đừng tìm cầu, tìm cầu là mất. Như người ngu lên núi kêu một tiếng. Tiếng vọng từ hang ra, bèn chạy xuống núi tìm không thấy. Lại kêu lên một tiếng nữa. Trên núi tiếng vọng lại dội lại. Lại chạy lên núi tìm. Cứ như vậy ngàn vạn kiếp chỉ là người đuổi theo tiếng vọng mà tìm tiếng, uổng cả kiếp người. Nếu ngươi không phát ra tiếng thì không có tiếng vọng. Nếu coi Niết Bàn không nghe, không tiếng, không biết, không tung, không tích. Nếu được như thế thì là hàng xóm của tổ sư vậy.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Tất cả mọi hình tượng đều do tâm sanh.

579. Lâm Tế trồng tùng

Có lần Lâm Tế trồng nhiều tùng. Hoàng Bá hỏi:

- Ngươi ở chỗ núi sâu này trồng nhiều tùng để làm gì?

- Thứ nhất làm đẹp sơn môn, thứ nhì làm mẫu mực cho người sau.

Nói rồi dùng cuốc cuốc một hai nhát.

Hoàng Bá nói:

- Dù vậy, ngươi vẫn bị đánh 30 gậy.

Lâm Tế lại cuốc ba nhát, vừa cuốc vừa rên hừ hừ.

Hoàng Bá nói:

- Tông phái ta đến ngươi sẽ hưng thịnh hậu thế.

(Zen Koans)

Phàm làm việc gì ta cũng nên làm với lòng tự tin. Hoàng Bá biết Lâm Tế đã ngộ và đang trồng Thiền Lâm Tế ở tự viện, nhưng ông vẫn khảo nghiệm. Ngay cả khi bị Hoàng Bá chỉ trích Lâm Tế vẫn không lay động. Cuối cùng, Hoàng Bá bầy tỏ sự hoan hỉ. Khi một người giác ngộ, sự biểu hiện có thể khác, nhưng bản chất thì đồng.

580. Theo dòng mà đi

Đại Mai nhân nghe Mã Tổ nói "Tức tâm, tức Phật" mà ngộ, sau đó vào núi sâu kết thảo am, ẩn cư. Có một lần, một đệ tử của Diêm Quan (bạn học của Đại Mai) vào núi chơi, bị lạc đường gập một lão hòa thượng tiên phong đạo cốt, bèn hỏi:

- Hòa thượng ở núi này bao lâu rồi?

- Ta chỉ thấy 4 mặt, 8 phương núi xanh lại vàng.

Ông tăng lại hỏi:

- Đi lối nào để ra khỏi đây?

- Theo dòng nước mà đi.

Ông tăng khi trở về đem chuyện trên bạch với sư phụ. Diêm Quan đoán là bạn đồng học Đại Mai bèn sai ông tăng đó mang thư vào mời. Đại Mai từ chối làm bài kệ trả lời:

摧 殘 枯 木 倚 寒 林

Tồi tàn khô mộc ỷ hàn lâm

幾 度 逢 春 不 變 心

Kỷ độ phùng xuân bất biến tâm

樵 客 貝 之 猶 不 顧

Tiều khách bối chi do bất cố

郢 人 何 得 苦 追 尋

Dĩnh nhân hà đắc khổ truy tầm

Cây khô gẫy mục tựa rừng xanh

Mấy độ xuân về chẳng đổi lòng

Tiều phu trông thấy nào đoái nghĩ

Dĩnh khách thôi thì chớ kiếm tìm.

(Thích Thanh Từ dịch)

Sau chuyện này ông không muốn tiếp cận người đời bèn di chuyển đi nơi khác. Ông có làm bài kệ:

一 池 荷 葉 衣 不 盡

Nhất trì hà diệp y bất tận

數 樹 松 華 食 有 余

Số thụ tùng hoa thực hữu dư

剛 被 世 人 知 住 處

Cương bị thế nhân tri trú xứ

更 移 茅 舍 入 深 谷

Cánh di mao xá nhập thâm cốc

Áo mặc, một ao sen bất tận

Đồ ăn, mấy cội tùng già dư

Đã bị người đời biết chỗ ở

Rời sâu am cỏ để lánh cư.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

"Theo dòng nước mà đi" là chỉ cứ theo tự nhiên mà sống, đó là sống trong chân lý vậy.

(Trần Hòa Chương)

581. Lâm Tế đối thoại với ni cô

Lâm Tế hỏi ni cô:

- Thiện đến hay ác đến?

Ni cô hét lên, Lâm Tế giơ phất tử lên, nói:

- Nói lại! Nói Lại!

Ni cô lại hét lên, Lâm Tế bèn đánh.

(Lâm Tế Lục)

Thiện đến dẫn từ chữ Phạn Svagata, dịch ra chữ Hán là "Thiện lai tỳ khưu" là lời đức Phật nói khi có tín đồ đến xin thế phát. Ở đây, Lâm Tế thêm "ác đến" để thành một cặp đối đãi. Ni cô hét lên tỏ rằng cô đã vượt qua quan niệm về thiện ác. Lâm Tế vớ lấy gậy (chưa đánh) bảo cô nói lại để trắc nghiệm cô có thực sự vượt qua những quan niệm này không. Cô lại hét lên chứng tỏ mình vẫn giữ vững lập trường, đáng nhẽ cô nên nắm lấy gậy của Lâm Tế và đánh lại, ám chỉ sao dám hỏi cô một câu như thế.

(Paul Demiéville)

582. Chôn sống

Một lần, Lâm Tế cùng mọi người làm ruộng, thấy Hoàng Bá đến, bèn dựng cuốc mà đứng. Hoàng Bá nói:

- Gã này mệt dữ!

- Cuốc còn chưa sờ đến, mệt cái gì?

Hoàng Bá bèn đánh. Lâm Tế nắm lấy gậy, đẩy một cái Hoàng Bá liền ngã. Hoàng Bá kêu lên:

- Duy na! Duy na! Mau đỡ ta dậy!

Duy na đỡ Hoàng Bá đứng lên và thưa:

- Hòa thượng! Sao lại dung túng cho gã sư điên này?

Hoàng Bá đánh Duy na.

Lúc đó Lâm tế dùng cuốc, cuốc đất và nói:

- Ở các nơi đều hỏa táng, còn ở đây thì ta bị chôn sống!

Quy Sơn hỏi Ngưỡng Sơn:

- Hoàng Bá đánh Duy na là ý gì?

- Tên trộm nhà nghề chẳng để kẻ đuổi theo đánh.

(Lâm Tế Lục)

Câu nói của Lâm Tế có nghĩa là ở các nơi khác phải chờ đến khi chết mới được lên Niết Bàn, còn ở đây và ngay bây giờ ta đã ở Niết Bàn vì đã cắt đứt mọi liên hệ với thế giới hiện tượng.

(Lu K'uan Yu)

583. Lâm Tế phỏng vấn Long Quang

Lâm Tế hành cước đến Long Quang, Quang thượng đường, Lâm Tế hỏi:

- Không dùng mũi nhọn, làm sao đắc thắng?

Quang cứ ngồi yên.

- Đại thiện tri thức không có phương tiện sao?

Quang trợn mắt: A!

Lâm Tế chỉ tay nói:

- Lão hán này, hôm nay bị thua rồi.

(Lâm Tế Lục)

Quang cứ ngồi yên; Tuy không nói, nhưng đây là một cách trả lời. Sự im lặng cố ý của Long Quang để diễn tả sự " yên lặng sấm sét."

(Paul Demiéville)

584. Lâm Tế phỏng vấn Tượng Điền

Lâm Tế đến Tượng Điền, hỏi:

- Không phàm không thánh, thỉnh sư nói mau!

- Ta chỉ thế đó!

Lâm Tế hét lên:

- Có nhiều tú hòa thượng chỉ ở đây mà tìm bát!

(Lâm Tế Lục)

Câu nói của Lâm Tế không phải là một lời mắng mà là một lời khen vì Tượng Điền đã tránh không bị mắc bẫy vào cặp đối đãi phàm thánh.

(Paul Demiéville)

585. Núi Hồn Lôn

Lâm Tế thấy một ông tăng đi tới bèn dang hai tay ra, ông tăng không nói gì. Thiền sư hỏi:

- Hiểu không?

- Không hiểu!

- Muốn phân núi Hồn Lôn ra cũng không được, ta cho ngươi hai tiền!

(Lâm Tế Lục)

Người xưa tin rằng ở giữa Tây Phương có một ngọn núi lên là Hồn Lôn, nghĩa là hắc ám, ở đây chỉ ông tăng ngu. Hai tay dang ra, hai tiền đều chỉ nhị nguyên đối

đãi. Lâm Tế cho ông tăng hai tiền để đi mua dép cỏ mà tham học các vị tôn túc.

(Paul Demiéville)

586. Năm trăm đệ tử của Kinh Sơn

Kinh Sơn có năm trăm đồ đệ, ít chịu tham thiền. Hoàng Bá sai Lâm Tế đến Kinh Sơn. Hoàng Bá hỏi:

- Ngươi đến đó rồi làm gì?

- Con đến đó sẽ có cách.

Lâm Tế đến Kinh Sơn mang hành trang vào pháp đường gập Kinh Sơn, Kinh Sơn vừa ngửng đầu lên, Lâm Tế liền hét. Kinh Sơn định mở miệng, Lâm Tế phất áo mà đi.

Chúng đệ tử hỏi:

- Ông tăng này ở đâu đến, định nói gì, sao lại hét sư phụ?

- Ông tăng này từ Hoàng Bá tới, muốn biết người nói gì hãy tự mình đi hỏi.

Sau đó, đa số đệ tử tự phân tán.

(Lâm Tế Lục)

Hoàng Bá sai Lâm Tế từ Quảng Tây đến Chiết Giang (theo đường chim bay là 600 cây số) chỉ để hét một tiếng, đủ để tiêu tán đồ chúng một tự viện.

(Paul Demiéville)

587. Tứ liệu giản

Trong một buổi giảng chiều, Lâm Tế nói:

- Có lúc đoạt người không đoạt cảnh, có lúc đoạt cảnh không đoạt người, có lúc cảnh và người đều đoạt, có lúc cảnh và người đều không đoạt.

Có ông tăng hỏi:

- Thế nào là đoạt người không đoạt cảnh?

Sư đáp:

Ngày ấm, đất bầy gấm

Con trẻ, tóc rũ trắng như tơ.

- Thế nào là đoạt cảnh không đoạt người?

Sư đáp :

Lệnh vua vừa ban khắp thiên hạ

Tướng ngoài quan ải không chiến tranh.

- Thế nào là người cảnh đều đoạt?

Tịnh Châu và Phần châu không tiến cống

Độc lập một phương

- Thế nào là người và cảnh đều không đoạt?

Vua lên điện báu

Ông lão quê ca ngợi thanh bình.

(Lâm Tế Lục)

1- Đoạt người không đoạt cảnh: Người ở trong câu này chỉ ngã chấp, phải trừ bỏ, tức là không tâm nhưng chẳng không cảnh.

Ngày ấm bầy đất gấm: cảnh còn.

Con trẻ tóc rũ trắng như tơ: đoạt người.

Vừa thấy trẻ nhỏ, chớp mắt đã thấy tóc bạc, đời người mấy chốc? chấp ngã ích gì?

2- Đoạt cảnh không đoạt người: Cảnh ở trong câu này là chỉ pháp chấp, phải trừ bỏ tức là không cảnh nhưng chẳng không tâm. Có vua có tướng là còn người. Thấy vua nhưng không thấy lệnh, thấy tướng nhưng không thấy chiến tranh là cảnh không.

3- Người cảnh đều đoạt: nói đến cùng chỉ là không, tâm cảnh đều diệt.

Tịnh châu và Phần châu không tiến cống: đoạn tuyệt tin tức.

Độc lập một phương: độc cư.

4- Người cảnh đều không đoạt: là vật ngã là một, thể dụng chẳng hai. Vua và ông lão quê là người, điện báu và ca ngợi thanh bình là cảnh.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

588. Lâm Tế phỏng vấn Minh Hóa

Lâm Tế đến Minh Hóa, Hóa hỏi:

- Đến đến, đi đi để làm gì?

- Để mòn dép cỏ.

- Chính ra ngươi làm gì?

- Lão hán, ngay cả thoại đầu ngươi cũng chẳng hiểu.

(Lâm Tế Lục)

Câu của Lâm Tế có nghĩa là: ta đã đi tham học với các vị tôn túc đến mòn cả dép mà chỉ gập những câu hỏi vớ vẩn như của Minh Hóa.

(Paul Demiéville)

589. Tháp Đạt Ma

Lâm Tế đến viếng tháp Đạt Ma, tháp chủ hỏi:

- Trưởng lão lễ Phật trước hay lễ tổ trước?

- Ta chẳng lễ Phật cũng chẳng lễ tổ!

- Xin hỏi Phật và tổ có oán thù gì với trưởng lão?

Lâm Tế bèn phất tay áo mà đi.

(Lâm Tế Lục)

Câu hỏi 1 của tháp chủ chứng tỏ ông còn chấp phàm thánh. Câu trả lời của Lâm Tế là để phá chấp cho ông.

Câu hỏi 2 của tháp chủ chứng tỏ ông chẳng hiểu gì cả, Lâm Tế chỉ còn cách bỏ đi.

(Lu K'uan Yu)

590. Bài kệ của Huệ Khả phó Pháp cho Tăng Xán

Bản lai duyên hữu địa

Nhân địa chủng hoa sinh

Bản lai vô hữu chủng

Hoa diệc bất năng sinh

Xưa giờ vì có đất

Do đất, mọi hoa sanh

Xưa giờ không có giống (hạt)

Hoa cũng chẳng thể sanh.

(Tổ Đường Tập)

Câu (1) và (2) chỉ phương tiện của Tâm pháp: từ đất tâm nở hoa pháp.

Câu (3) và (4) : trong tự tánh thanh tịnh không có hạt cũng không có hoa.

(Lu K'uan Yu)

591. Bài kệ của Tăng Xán phó Pháp cho Đạo Tín

花 種 雖 因 地

Hoa chủng tuy nhân địa

從 地 種 花 生

Tòng địa chủng hoa sinh

若 無 人 下 種

Nhược vô nhân hạ chủng

花 種 盡 無 生

Hoa chủng tận vô sinh

Giống hoa tùy nhân đất

Từ đất giống hoa sanh,

Nếu không người gieo giống

Hoa đất trọn không sanh.

(Thích Thanh Từ dịch)

(Tổ Đường Tập)

Câu (1) từ đất tâm hạt bồ đề nở thành hoa trí tuệ vì ta giảng cái tâm pháp này.

Câu (2) vì tự tánh của ngươi vốn thanh tịnh làm sao có hạt và hoa?

Câu (3) giờ ta giảng cái tâm pháp này làm duyên đất cho hạt bồ đề nở thành hoa trí tuệ.

Câu (4) nếu không ai gieo hạt bồ đề thì không có đất cũng không có hoa.

(Lu K'uan Yu)

592. Bốn tiếng hét của Lâm Tế

Lâm Tế nói:

- Có lúc tiếng hét như kim cương vương bảo kiếm, có lúc tiếng hét như sư tử ngồi xổm, có lúc tiếng hét như cần câu quơ bóng cỏ, có lúc tiếng hét không có tác dụng của tiếng hét.

(Nhất Vị Thiền: Quyển nguyệt)

1/ Kim cương vương bảo kiếm rất sắc có thể cắt đứt tất cả các giây leo. Cắt đứt mọi mê hoặc, vọng tưởng.

2/ Sư tử ngồi xổm trước sơn môn: thảo tặc khiếp đảm, chỉ cần gầm lên một tiếng trăm thú hoảng sợ, có tác dụng khiến hành giả hồi quang phản chiếu vạn hữu chư pháp.

3/ Người đánh cá dùng gậy đầu có buộc lông chim quơ trên mặt nước dụ cá thấy bóng mà vào lưới, đây là thử trình độ của hành giả.

4/ Tiếng hét này không có tác dụng gì, mặc theo vận mệnh mà hét, loại tiếng hét này không hét mà hét là tiếng hét tối cao vô thượng, là tiếng hét chỉ có khi đã khai ngộ.

593. Lâm Tế đến Phụng Lâm

Trên đường Lâm Tế gập một bà lão, bà lão hỏi:

- Đi đâu?

- Đến Phụng Lâm.

- Phụng Lâm không có nhà!

- Đi đâu vậy?

Bà lão bước đi không trả lời. Lâm tế gọi:

- Bà lão!

Bà lão ngoảnh đầu lại, Lâm Tế bỏ đi.

( Lâm Tế lục)

Lâm Tế lập lại câu hỏi của bà lão, nêu lên vấn đề đến, đi. Tự tánh là như như bất động làm gì có đến, đi. Bà lão này không hiểu gì nhiều về thiền. Khi bà lão bước đi không trả lời Lâm Tế là đúng. Nhưng khi Lâm Tế gọi bà để trắc nghiệm, thì bà ngoảnh đầu lại chứng tỏ bà không hiểu gì cả, do đó Lâm Tế vẫn đi.

(Lu K'uan Yu)

594. Lâm Tế đối thoại với Hạnh Sơn

Lâm Tế hỏi Hạnh Sơn:

- Thế nào là trâu trắng ngoài nhà?

Hạnh Sơn không đáp, giả làm tiếng trâu kêu: Hồng! Hồng!

- Ngươi câm sao?

- Trưởng lão định làm gì?

- Đồ súc sanh!

(Lâm Tế lục)

Câu hỏi của Lâm Tế có nghĩa là Đại Thừa có phải là đường giải thoát không? Lâm Tế đặt câu hỏi này là giăng ra một cái bẫy để dụ Hạnh Sơn vào cuộc tranh luận, nhưng Hạnh Sơn khôn ngoan không mắc bẫy, bằng lòng kêu hồng hồng như trâu.

(Paul Demiéville)

595. Định thượng tọa

Định thượng tọa đến tham Lâm Tế, hỏi:

- Thế nào là đại ý của Phật pháp?

Lâm Tế bước xuống thiền sàng, túm lấy ông, tát cho một cái rồi buông ra. Định thượng tọa sửng sốt đứng yên. Ông tăng đứng bên bèn nhắc:

- Định thượng tọa! sao không lạy?

Định bèn lạy, hoát nhiên đại ngộ.

(Lâm Tế lục)

Định thượng tọa tưởng Lâm Tế sẽ cho mình một câu trả lời, ngờ đâu lại lãnh một cái tát, do đó đứng ngây người ra. May nhờ ông tăng nhắc nhở do đó toàn bộ suy tư đều tiêu diệt, nói cách khác ông đã triển khai tự ngã thành vô ngã. Lâm Tế đánh ông là để nhắc nhở ông không phải là suy tư ở trong đầu “thiền là gì?”, mà là muốn ông trong hành động thực tế tìm ra thiền lý.

(Trần Hòa Chương)

596. Mua một cỗ quan tài

Ngày nọ Phổ Hóa trên đường xin tăng phục, mọi người ưng cho, nhưng Phổ Hóa lại không nhận. Lâm tế phái viện chủ đi mua một cỗ áo quan. Khi Phổ Hóa về Lâm Tế bảo:

- Ta đã dành cho ngươi một bộ cà sa rồi!

Phổ Hóa lập tức vác áo quan ra đường nói lớn rằng:

- Lâm Tế đã cho ta bộ cà sa này, do đó ta định ra cửa Đông mà hóa.

Người đi đường nghe vậy bèn theo mà xem rất náo nhiệt.

Phổ Hóa lại nói:

- Hôm nay ta chưa kịp chuẩn bị, thôi để ngày mai đi ra cửa Nam mà chết.

Như vậy liên tiếp ba ngày, mọi người không còn ai tin lời nữa.

Do đó đến ngày thứ tư không ai đi theo xem. Phổ Hóa một mình ra ngoài thành, tự vào quan tài, kêu người đi đường đóng đinh nắp quan tài. Tin tức mau chóng lan truyền khắp thành. Hàng vạn người trong thành đều chạy đến xem. Tới khi mở nắp quan tài ra thì không thấy thi thể đâu cả. Lúc đó mọi người chỉ nghe thấy trên không có tiếng chuông rung. Tiếng chuông xa dần rồi mất hẳn.

(Lâm Tế lục)

Ý nghĩa chủ yếu của công án này là đừng để những sự vật bên ngoài làm động tâm. chân tướng của sự tình không phải mắt có thể nhìn thấy được.

(Trần Hòa Chương)

597. Không đi Hà Nam thì đi Hà Bắc.

Lâm Tế đến từ biệt Hoàng Bá, Hoàng Bá hỏi:

- Ngươi định đi đâu?

- Không đi Hà Nam thì đi Hà Bắc.

Hoàng Bá bèn đánh, Lâm Tế nắm lấy tay Hoàng Bá và đánh lại một chưởng.

Hoàng Bá ha hả cười lớn, kêu:

- Mang kỷ án và thiền trượng Bách trượng cho ta ra đây!

Lâm Tế nói:

- Tiểu hòa thượng mau mang lửa tới.

- Tuy ta nói vậy, nhưng ngươi đi thì cứ đi, sau này ngươi sẽ chiết phục được thiên hạ.

(Lâm Tế lục)

Câu nói của Lâm Tế "Không đi Hà Nam thì đi Hà Bắc" biểu thị thân tâm tự do tự tại, không bị bó buộc. Hoàng Bá đánh ông để xem ông có phải là do tục niệm muốn đi Hà Nam hay Hà Bắc không, Nếu phải thì đánh là đúng rồi. Nhưng câu nói của Lâm Tế là một loại "liễu ý" do đó Hoàng Bá muốn đánh thì lại là không hiểu. Do đó Lâm Tế đánh lại. Tâm của Hoàng Bá và Lâm Tế tương thông do đó lập tức cấp ấn khả.

(Minh Cảnh)

598. Vòng tròn của Mã Tổ

Một ông tăng hỏi Mã Tổ:

- Cái gì là Phật pháp? Làm sao để tu?

Mã Tổ lấy tích trượng vẽ một vòng tròn trên đất, bảo ông tăng bước vào. Sau đó giơ tích trượng mà đánh. Ông tăng thầm nghĩ sư phụ bảo mình bước vào vòng tròn mà đánh, vậy nếu mình bước ra chắc khỏi bị đánh, ông bèn bước ra, nhưng Mã Tổ vẫn đánh.

(Sinh Hoạt Thiền)

Giả dụ trong vòng tròn là hữu thì ngoài vòng tròn là không. Ông tăng ở trong vòng

tròn là chấp hữu, ra ngoài vòng tròn là chấp không, đều là biên kiến nên đều bị đánh.

599. Hai đệ tử của Đại Mai

Giáp Sơn và Định Sơn đều là đệ tử của Đại Mai. Một hôm tranh luận vấn đề có Phật hay không. Sư đệ Giáp Sơn chủ trương có Phật. Chỉ cần trong tâm chúng ta lúc nào cũng có Phật thì không sợ 6 đường luân hồi, không sợ những khổ sở của thế gian, thậm chí địa ngục cũng không sợ nữa. Dù gập khổ nạn, nghịch cảnh lúc nào tâm cũng niệm Phật, bồ tát thì sẽ khắc phục được. Nhưng sư huynh Định Sơn lại không đồng ý. Ông nói: "Chỉ cần tất cả đều không, cả Phật cũng không thì không có 6 đường luân hồi. Đó mới thật sự là giải thoát." Hai sư huynh, đệ tranh luận, không ai chịu ai. Sau đó, hai người đến nhờ sư phụ là Đại Mai phân sử. Sau khi nghe xong, Đại Mai nói:

- Hai người đều đúng, nhưng một gần, một xa.

Giáp Sơn hỏi:

- Sư phụ! Vậy ai gần, ai xa?

Đại Mai đáp:

- A! Hôm nay ta mệt rồi, muốn hỏi gì ngày mai hẵng hỏi.

Ngày hôm sau, mới sáng sớm sư đệ Giáp Sơn đã đến gõ cửa phòng sư phụ. Đại Mai hỏi:

- Hãy còn sớm mà ai đã gõ cửa?

- Là con, Giáp Sơn.

- Đến làm gì?

- Hôm qua chúng con chả hỏi sư phụ là gì, sư phụ nói một gần, một xa. Con có hỏi nhưng sư phụ bảo hôm nay lại.

- Kẻ gần không đến, kẻ đến không gần.

(Sinh Hoạt Thiền)

Trong tâm có Phật và tất cả đều không, đều là dẫn ở trong kinh điển Phật giáo và đều đúng. Nhưng ai gần chân lý hơn? Dĩ nhiên trong tâm có Phật thì không sợ 6 nẻo luân hồi, nhưng tất cả đều không thì mới thực sự là giải thoát. Chấp ác dĩ nhiên là sai, nhưng chấp thiện cũng là sai nốt vì chưa được hoàn toàn giải thoát.

600. Ngưỡng Sơn và Như Hội

Một hôm Ngưỡng Sơn đến tham phỏng Như Hội. Như Hội hỏi:

- Ngươi là người ở đâu?

- Con là người Quảng Nam.

- Ta nghe nói Quảng Nam có viên trấn hải minh châu phải không?

- Thật như vậy.

- Ngươi có thể tả viên trấn hải minh châu cho ta nghe được không?

- Đêm tối ẩn đi, ngày sáng lại hiện ra.

- Vậy sao? Ngươi có đem theo viên ngọc không?

- Đương nhiên có đem theo.

- Vậy sao không đưa ra cho lão tăng coi thử?

Ngưởng Sơn chắp tay vào trước ngực, đến gần Như Hội thưa lớn:

- Hôm qua con đến Quy Sơn, Quy Sơn cũng giống như thiền sư đòi xem minh châu, lúc đó con không có lời nào nói được, cũng không có cách gì làm cho phải lẽ.

- Thật là sư tử hống, tiếng rất to!

(Sinh Hoạt Thiền)

Trấn hải minh châu là chỉ tự tánh. Như Hội hỏi Ngưỡng Sơn có mang theo không. Ngưỡng Sơn đáp dĩ nhiên có vì ai ai cũng có Phật tánh. Đêm tối ẩn đi: tự tánh bị phiền não che lấp. Ngày sáng lại hiện ra: khi khai ngộ thì tự tánh hiển hiện. Không có lời nào nói được: vì không thể dùng lời nói để diễn tả tự tánh. Sư tử hống: lời khen ngợi người nói pháp hay.

601. Tỉnh thức

Ba Tiêu, một thi sĩ nổi tiếng của Nhật Bản viết một bài hài cú như sau:

Nhìn cẩn thận

Hoa Nazuna

nở

dọc hàng rào.

(The Center Within)

Nazuna là một loài hoa dại, nhỏ, mầu trắng, nếu không để ý thì nhìn không thấy. Ba Tiêu có lẽ đã đi dọc theo hàng rào nhiều lần nhưng cũng không để ý đến loài hoa dại này, cho đến buổi sáng đặc biệt đó. Dưới ánh mặt trời, hoa nở rộ. Một loài hoa dại nhỏ bé không đáng kể, không ai nhìn nó, khen ngợi nó, nhưng nó vẫn sống trọn vẹn. Ba Tiêu đã được gợi hứng và được học một bài học lớn về nó và ông đã kết tinh sự hiểu biết của ông trong bài hài cú. Bài học ở khắp nơi quanh ta, chỉ cần ta mở tâm nhãn. Dù ta học nhiều bao nhiêu đi nữa nếu không có sự tỉnh thức thì đó chỉ là sự thu thập kiến thức không phải là học. Thiền dạy chúng ta tỉnh thức.

602. Năm nào, ngày nào cũng tốt

Ngày Nguyên Đán, Hư Đường thượng đường bảo đại chúng rằng:

Năm nào cũng tốt

Ngày nào cũng tốt.

(Xuân Canh)

Hư Đường là một thiền sư tu hành rất nghiêm, là một vị cao tăng danh vọng rất lớn. Mỗi năm, ngày Nguyên Đán ông đều nói với đệ tử câu nói trên. Câu nói này hàm ý con người ta làm việc gì cũng phải dốc toàn lực ra mà làm không kể gì đến được, mất, khen, chê, lấy thái độ quang minh, thản nhiên tiếp thọ bi, hỉ của cuộc đời. Thị phi, thành bại, quay đầu lại chỉ là không, chẳng bằng quay về tự tánh thanh tịnh, vô vi.

603. Ẩn Phong Đến Thăm Quy Sơn

Ẩn Phong một lần đến thăm Quy Sơn (đệ tử của Bách Trượng Hoài Hải). Đến nơi, vào ngay thiền đường để y bát ở nơi thủ tọa. Quy Sơn nghe sư thúc đến vội sửa y phục chỉnh tề, đến thiền đường thăm hỏi. Ẩn Phong thấy Quy Sơn đến bèn nằm ngay xuống ra dáng đang ngủ. Quy Sơn chỉ còn cách trở về phòng phương trượng. Ẩn Phong bèn đi. Một lúc sau, Quy Sơn hỏi thị giả:

- Sư thúc còn ở đây không?

- Đã đi rồi!

- Khi đi, sư thúc có nói gì không?

- Không nói gì cả.

- Tuy rằng không nói, nhưng tiếng như sấm!

(Nhất Vị Thiền: Quyển nguyệt)

Các vị thiền sư đối đáp nhau, không nhất thiết phải dùng đến lời nói. Ẩn Phong không hổ là sư thúc.

604. Dược Sơn Xem Kinh

Dược Sơn đang xem kinh, có ông tăng hỏi:

- Hòa thượng bình thường cấm xem kinh, sao tự mình lại xem?

- Ta chỉ độ mắt.

- Con muốn học hòa thượng có được không?

- Nếu là ngươi xem da trâu cũng thủng.

(Nhất Vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Người chỉ học cách bơi lội trong sách, nhưng không bao giờ xuống nước thì không bao giờ biết bơi. Người giỏi bơi lội, nhất định đã từng bị uống nước. Muốn bơi trong bể Thiền, phải qua giai đoạn xem kinh.

605. Túc Tông hỏi Đạo Huệ Trung

Túc Tông đến tham phỏng Huệ Trung, vua hỏi nhiều vấn đề, thiền sư đáp nhưng không nhìn vua. Túc Tông giận nói:

- Trẫm là thiên tử Đại Đường mà sao thầy không thèm nhìn đến?

- Bệ hạ có thấy hư không chăng?

- Có.

- Xin hỏi, hư không có để mắt đến bệ hạ không?

Túc Tông không nói gì được nữa.

(Nhất Vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Quốc sư Huệ Trung tâm như hư không, đối đãi hoàng đế cũng như người thường. Thiền là bình đẳng, vì vậy không có vua, tôi, quý, tiện.

606. Chứng Ngộ

Ngưu Đầu Pháp Dung thiền sư nói:

- Bồ đề vốn chẳng cần giữ, phiền não vốn chẳng cần bỏ, linh tri tự chiếu, vạn pháp về như.

(Nhất Vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Người mê chẳng hiểu sắc không, người ngộ vốn không nghịch thuận. Tám vạn bốn ngàn pháp môn nói đến cùng chẳng sai biệt ly tấc. Nếu lấy kinh điển để giải thích Phật pháp chỉ là giải ngộ, phải lìa chữ nghĩa, chân chính thể nghiệm, nhân duyên chín mùi, do thiện tri thức chỉ thẳng vào tâm, thùng sơn thủng đáy không còn quái ngại, lúc đó mới chính là chứng ngộ.

607. Tượng Phật Bùi Hưu

Một hôm Bùi Hư mang một tượng Phật đến trước mặt Hoàng Bá, quỳ xuống thưa rằng:

- Thỉnh sư phụ an danh (đặt tên cho tượng Phật).

Hoàng Bá gọi:

- Bùi Hưu!

- Dạ!

- Tốt, ta đã an danh rồi đó.

Bùi Hưu lạy tạ.

(Nhất Vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Rõ ràng là Bùi Hưu muốn thử thách sư phụ. Nếu coi tượng Phật là Phật thì là còn chấp. Bùi Hưu cũng là giả danh, gọi tượng Phật là Bùi Hưu nào có trở ngại gì? Đối với một người đã khai ngộ thì chúng sanh đều là Phật, huống hồ Phật vốn không danh, gọi là gì mà chả được?

608. Tỳ Lô Giá Na Phật

Có một ông tăng hỏi Huệ Trung:

- Tỳ Lô Giá Na Phật là gì?

- Ngươi bưng ang nước lại đây.

Ông tăng mang ang nước lại, Huệ Trung nói:

- Bưng trả về chỗ cũ.

Ông tăng mang ang nước trả về chỗ cũ và nhắc lại câu hỏi:

- Tỳ Lô Giá Na Phật là gì?

- Cổ Phật lâu lắm rồi.

(Nhất Vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Huệ Trung muốn ông tăng do động tác mà cảm thọ. Cái có thể nhận lệnh của thiền sư chẳng phải là pháp thân Phật sao? Sự chỉ dậy này còn hơn là nói ngàn lời.

609. Rửa ra cái đó

Bố Nạp đang rửa tượng Phật. Dược Sơn hỏi:

- Cái này ngươi có thể rửa, còn cái đó ngươi có rửa ra được không?

- Thầy mang cái đó ra cho con coi!

(Nhất Vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Cái này chỉ tượng Phật, cái đó chỉ tự tánh. Người không hiểu cái đó nhất định không trả lời được. Tự tánh không cần rửa, cũng không có ra vào. Ông tăng khôn ngoan không rơi vào bẫy của câu hỏi mà hỏi ngược lại.

610. Không Thể Nói

Có ông tăng hỏi Tuyết Phong:

- Thỉnh sư phụ giảng Phật pháp cho con nghe.

- Ngươi nói cái gì?

(Nhất Vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Có nhiều người học Phật pháp, đi tứ xứ tham phỏng danh sư, hy vọng được nghe một lời có thể ngộ. Phật pháp trong thật tu, tự ngộ. Các vị thiền sư chỉ trỏ đường cho đi mà thôi, chứ không thể nắm tay mình mà dẫn đến đích được.

611. Không có gì được tức là được

Có ông tăng hỏi Long Nha:

- Cổ nhân được gì mà thôi?

- Giống như kẻ trộm vào nhà trống.

(Nhất Vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Thật là một tỷ dụ cực hay. Kẻ trộm có tâm "có được gì”, nhà trống là "không được.” Cả câu nghĩa là không được tức được, giống như câu trong Tâm Kinh "Vô trí diệc vô đắc.” Huệ Trung quốc sư cũng nói "Thiện ác đều không nghĩ đến thì thấy tự tánh.” Còn nói thiện, nói ác là tự buộc thân tâm, bỏ cả đi thì thân tâm mới được giải thoát, tự tại.

612. Không mượn tay người

Vân Chi đến thăm Thúy Nham, xin phép được vào thất để cầu đạo. Thúy Nham nói:

- Phật pháp chẳng sợ hư nát, bây giờ trời lạnh lắm, ngươi mau đi đốt than đi!

(Nhất Vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Phật pháp vốn tự hiện thành, trong thất ngoài thất đều không thiếu việc gì phải vào thất mới cầu đạo được? Trời lạnh, đốt than để trừ lạnh, sưởi ấm cũng tương tự như cầu đạo để trừ nghi, giải hoặc. Còn nữa, việc đốt than cũng phải tự mình làm lấy.

613. Ở đâu?

Pháp Dung ở nơi thâm sơn tu hành, ông rất lười, lười đến nỗi thấy người dến thăm cũng không chắp tay mà chào. Do đó, mọi người đều gọi ông là "Dung lười.” Tứ tổ sau khi truyền y bát cho Ngũ tổ rồi, thấy trên núi Ngưu Đầu có khí tượng đoán biết trên núi chắc có người phi thường ở. Một hôm lên núi tham phỏng, thấy Pháp Dung ngồi thiền không lý gì đến mình bèn hỏi:

- Ông ở đây làm gì?

- Quán tâm.

- Ai quán tâm? Và tâm là vật gì?

Pháp Dung không đáp được, bèn hướng Tứ tổ lễ và hỏi:

- Đại đức trú ở đâu?

- Bần đạo không định dừng ở đâu, hoặc Đông, hoặc Tây.

(Nhất Vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Câu đáp thật hay, có chỗ dừng tức có chỗ trú. Người ngộ đạo không có định sở, không có chỗ nào gọi là nhà, nhưng không đâu không là nhà.

614. Lá Phong

Lương Khoan là một thiền sư đồng thời cũng là một nhà thư họa suất sắc. trong đời ông, ông sáng tác nhiều thi phẩm trong đó có một bài nói về lá phong trong một buổi trưa mùa thu:

Lá phong

bầy mặt trước

bầy mặt sau

khi rơi.

(The Center Within)

Trong tiếng Nhật, bài này rất nên thơ. Khi dịch ra tiếng Việt, đặc điểm này không còn, nhưng ý nghĩa thì vẫn hiểu được. Khi Lương Khoan nhìn thấy chiếc lá phong rơi ông không nén được nói với nó. Này lá phong, ngươi thực là kỳ diệu. Ngươi không bầy mặt trước, dấu mặt sau. Ngươi thực là tự nhiên. Mặc dầu ta là một tu sĩ không có cuộc đời hai mặt, nhưng vẫn còn trong ta ý muốn bầy mặt trước, dấu mặt sau. Nhưng đối với ngươi, lá phong, mặt trước và mặt sau đều giống nhau. Không giả đò, không kiêu ngạo, không giả tạo. Ước gì ta sống được như ngươi trước sau không phân biệt, ta là ta, Lương Khoan được lá phong gợi hứng và cúi đầu bái phục.

615. Bách Trượng Khóc Và Cười

Bách Trượng sau khi bị Mã Tổ bóp mũi (xem công án 1061) trở về phòng, buông tiếng khóc lớn. Mọi người kinh ngạc hỏi:

- Nhớ nhà có phải không?

Bách Trượng lắc đầu.

- Bị ai làm nhục chăng?

Bách Trượng vẫn lắc đầu.

- Vậy vì duyên cớ gì?

- Mũi ta bị sư phụ bóp đau quá.

- Vì nhân duyên không khế hợp hay sao?

- Các ngươi hãy đi hỏi sư phụ.

Mọi người đi hỏi Mã Tổ, Mã Tổ nói:

- Hắn tự biết mà, sao các ngưoi không hỏi hắn?

Mọi người lại quay về Bách Trượng hỏi:

- Chuyện này sư phụ bảo sư huynh tự biết mà, người dạy chúng tôi đến hỏi huynh.

Bách Trượng nghe rồi ha hả cười lớn, mọi người nói:

- Vừa mới khóc, bây giờ lại cười, vậy là sao?

Bách Trượng đáp:

- Vừa rồi là khóc, bây giờ là cười.

Mọi người không hiểu ra sao, bàn tán rồi lui. Hôm sau mọi người tụ tập ở pháp đường để nghe sư phụ giảng pháp. Mã Tổ vừa lên toà giảng nói pháp, thấy Bách Trượng lìa chỗ định đi, Mã Tổ không giảng pháp nữa, lập tức xuống tòa giảng. Lúc đó Bách Trượng đang đi sát sau Mã Tổ. Mã Tổ hỏi:

- Ta định giảng pháp, sao ngươi lại bỏ đi?

- Hôm qua, mũi con bị bóp đau lắm.

- Hôm qua, ngươi để tâm tới đâu vậy?

- Hôm nay, mũi con hết đau rồi!

- Ngươi đã hoàn toàn hiểu rõ chuyện hôm qua rồi!

(Phật Dữ Thiền)

Bách Trượng khóc là do đã liễu ngộ. Khi nghe mọi người nhắc lại câu nói của Mã Tổ lại cười vì biết sư phụ đã biết mình giác ngộ.

616. Nghe tiếng quạ kêu

Duy Chính một hôm nói chuyện về Thiền với Đỗ tướng quốc. Ông nói:

- Ta dạy người mới học Thiền đừng nghĩ Đông, nghĩ Tây để ý thức bình lặng. Ý thức giống như nước có sóng. Nước có sóng không thể phản chiếu hình ảnh rõ ràng, chỉ khi nước lặng thì hình ảnh mới rõ. ngay cả đến sự ngộ đạo cũng đều do vô niệm.

Ngay chính lúc đó, trên cây ngoài sân có con quạ kêu lên. Đỗ tướng quốc hỏi:

- Quạ kêu, thiền sư có nghe không.

- Có nghe thấy.

Sau một lúc, quạ bay đi mất, Đỗ tướng quốc hỏi:

- Quạ đã bay đi rồi, thiền sư có nghe không?

- Có nghe thấy.

- Lúc quạ bay đi, chỉ thấy bay không nghe thấy kêu, sao thiền sư lại bảo nghe thấy?

- Nghe có, nghe không đối với tánh nghe vô can.

(Thiền Viên)

Tiếng quạ kêu là thanh trần, có sanh, có diệt. Nhưng tánh nghe vốn không có sanh diệt, không vì thanh trần sanh diệt mà sanh diệt.

617. Ai quán?

Đại sư Quật Đa Tam Tạng là người Thiên trúc đông du đến Thiệu Dương tham vấn Huệ Năng mà ngộ. Sau vân du đến Ngũ Đài Sơn gập một ông tăng đang ngồi thiền một mình bèn hỏi:

- Ngươi làm gì mà ngồi một mình ở đây?

- Tĩnh quán.

- Ai quán và tĩnh vật là gì?

Ông tăng thấy câu hỏi không phải tầm thường bèn hành lễ và hỏi:

- Đạo lý này làm sao nói?

- Sao ngươi không tự quán, tự tĩnh.

(Thiền Viên)

Người đời thường coi tham thiền và ngồi thiền là một. Nhưng Thiền không phải vậy, nó có sinh mạng, sinh cơ hoạt bát. Ngồi thiền tĩnh tâm cũng tốt, nhưng đừng ngồi lâu thành khô tọa.

618. Ngồi lâu ích gì?

Lục tổ nói với Chí Thành:

- Trụ tâm quán tĩnh là bệnh chứ không phải là thiền, ngồi lâu chẳng nằm nào có ích gì?

(Thiền Viên)

Hãy làm một người hoạt bát, sáng suốt, thiền không ở ngồi hay nằm.

619. Ni cô thuyết pháp

Có vị ni cô định khai đường thuyết pháp. Đàm Không nói:

- Nữ ni không nên khai đường thuyết pháp.

- Long Nữ mới 8 tuổi đã thành Phật, người nói làm sao?

- Long Nữ có 18 phép biến, ngươi thử biến một phép cho lão tăng coi?

- Biến được thì cũng chỉ là dã hồ tinh mà thôi.

(Thiền Viên)

Trong xã hội ngày nay, ni cô dĩ nhiên có thể khai đường thuyết pháp. Người thuyết pháp không cứ là nam hay nữ, mà là có ích cho thính chúng hay không. Biến là chỉ thần thông. Thần thông nếu có, chỉ là trợ duyên cho sự thuyết pháp, nếu không có cũng không cần phải cưỡng cầu. Mục Kiền Liên tôn giả là một trong 10 đại đệ tử của Phật được tôn xưng là Thần thông đệ nhất mà cũng không cứu được mẹ ngài thọ khổ.

620. Không nghi, không ngộ

Động Sơn Lương Giới, họ Du người Hội Kê thuộc tỉnh Chiết Giang, xuất gia từ nhỏ. Một hôm thầy dạy tụng Tâm Kinh, khi tụng tới câu "vô nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý" lấy tay beo má tự hỏi rằng "Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý ta đều có, vì sao kinh lại bảo rằng không?" Tâm Kinh là một bài kinh quan trọng của Phật giáo, một đứa nhỏ mà đã biết nghi hoặc như vậy dĩ nhiên là ông thầy phải lấy làm ngạc nhiên và tán thưởng, thậm chí còn nói "Ta không đáng làm thầy ngươi." (Thiền Viên)

Phần lớn các tôn giáo ở thế gian, các tín đồ phải có lòng tin, không được nghi ngờ. Trái lại, đức Phật dạy chúng ta phải nghi. Nghi lớn, ngộ lớn; nghi nhỏ, ngộ nhỏ; không nghi, không ngộ.

621. Đại hảo sơn

Khi Duy Khoan ở Thiếu Lâm Tự có ông tăng hỏi:

- Đạo là gì?

- Núi lớn tốt.

- Đệ tử hỏi đạo sao thiền sư lại nói núi lớn tốt?

- Ngươi chỉ biết núi lớn tốt, không biết đạo.

(Thiền Viên)

Kỳ thực, núi lớn tốt cũng là đạo.

622. Lời nguyện của bà lão

Một bà già hỏi Triệu Châu:

- Con mang thân người nữ, làm sao trừ năm chướng?

- Nguyện mọi người đều sanh về cõi trời, nguyện lão bà này mãi chìm trong bể khổ.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Đem lòng từ bi mà chịu khổ cho thế nhân.

623. Cưỡi lừa

Thanh Viễn cho rằng: "Người học thiền thường có hai bệnh: thứ nhất là cưỡi lừa đi tìm lừa, thứ hai là cưỡi lừa rồi không chịu xuống." Lại nói thêm: "Chẳng cần cưỡi, vì chính mình là lừa, cả thế giới này là lừa, ta không thể cưỡi." Nếu nghĩ không cưỡi thì cả thế giới này là yên lừa.

(Thiền Viên)

Cưỡi lừa tìm lừa: đạo ngay trong tâm ta, còn đi đâu mà tìm?

Cưỡi rồi không chịu xuống: nếu cứ ngoan cố cưỡi lừa đi tìm lừa thì kết quả chỉ là không.

Một gốc cây, một hòn đá đều là đạo, Phật nói pháp 49 năm mà còn nói: ta chưa hề nói một chữ, cưỡi hoài không chịu xuống, còn cưỡi đi đâu chứ?

624. Cơ duyên ngươi ở nơi Đức Sơn

Tuyết Phong khi đang tu ở Động Sơn thiền viện, phụ trách công việc thổi cơm. Một hôm, Động Sơn hỏi:

- Ngươi đang làm gì đó?

- Đang lựa gạo.

- Ngươi đãi cát bỏ gạo hay đãi gạo bỏ cát?

- Cát và gạo đều bỏ.

- Vậy chư tăng lấy gì mà ăn?

Tuyết Phong nghe nói bèn lật sàng gạo; gạo rơi tung tóe trên mặt đất. Động Sơn nói:

- Cơ duyên ngươi ở nơi Đức Sơn.

Do đó, Động Sơn chỉ thị Tuyết Phong theo Đức Sơn tu hành.

(Thiền Viên)

Về sau Tuyết Phong quả nhiên thành một vị thiền sư nổi tiếng.

625. Lúa, đậu, mạch

Có ông tăng hỏi Tổng Ấn:

- Thế nào gọi là tam bảo?

- Lúa, đậu, mạch.

- Con không hiểu.

- Đại chúng hoan hỉ phụng trì.

Tổng Ấn lại nói:

- Nói đến tam bảo, kỳ thực chỉ trong khoảng nhướng mày, chớp mắt, thời cơ đã thành quá khứ rồi.

Ma Cốc hỏi:

- Nếu trong khoảng thời gian ngắn như vậy, chuyện đó đã trở thành quá khứ rồi, vậy chúng con có cần hỏi hay không hỏi chuyện đó thực sự ra sao không?

Quá khứ rồi!

(Phật Dữ Thiền)

Tam bảo là Phật, Pháp, Tăng. Phật là giác, pháp là Phật nghĩa, tăng là nhân duyên hòa hợp. Giác của tam bảo là điều người ta phụng trì, nhưng lúa, đậu, mạch lại chẳng phải là vật thực mà chúng tăng hoan hỉ phụng trì sao? Tinh thần học hỏi của ông tăng thực đáng khen, nhưng ngộ tánh thì chưa đủ. Thời gian thì chớp mắt đã trở thành quá khứ. Thiền cơ cũng vậy nếu trong một sát na mà mất đi khế cơ thì cơ hội gập lại đã hiếm lại còn hiếm hơn nữa.

626. Con sẽ làm Phật

Đơn Hà Thiên Nhiên là bạn đồng môn của Bách Trượng, lúc nhỏ theo mẹ lên chùa lễ Phật, chỉ tượng Phật hỏi mẹ:

- Đây là vật gì?

- Là Phật.

- Hình dung đâu có khác gì người ta, sau này con cũng sẽ làm Phật!

(Niêm Hoa Vi Tiếu)

Thiền Tông mượn lời đứa nhỏ để đặt nghi vấn tượng Phật là vật gì, rồi lại mượn lời mà xướng xuất Phật không phải là gỗ đẽo ra, cũng không phải là đất bùn nặn lên. Nếu mình đã là Phật thì việc gì phải lạy tượng Phật hư giả đó?

627. Thật lạ kỳ!

Có một lần, Động Sơn đến Phần Đàm thấy một hòa thượng đang lớn tiếng nói với đại chúng rằng :

- Thật lạ kỳ! Thật lạ kỳ!

Phật giới, đạo giới không thể nghĩ bàn!

Động Sơn nghe rồi bèn hỏi:

- Ta không hỏi Phật giới, Đạo giới, ta chỉ hỏi ngươi vừa nói Phật giới, Đạo giới là gì?

Người vừa nói là một vị thủ tọa, người ta gọi ông là Sơ thủ tọa. Sơ thủ tọa nghe hỏi ngồi yên không nói. Động Sơn lại hỏi:

- Sao không nói mau?

- Nói mau liền không được gì!

- Ngươi đã không nói, lại còn nói "nói mau không được gì" là thế nào?

Sơ thủ tọa lại ngồi yên không nói, Động Sơn lại hỏi:

- Phật và Đạo chỉ là danh từ sao không dẫn giáo nghĩa luận bàn thử coi?

- Làm sao nói đây?

- Được ý quên lời!

(Phật Dữ Thiền)

Động Sơn đáp rất hay, nhưng đoạn đối thoại không hợp thiền cơ. Sơ thủ tọa hai lần im lặng không nói, Động Sơn cũng không hề tiếp dẫn, có thể cơ duyên hoàn cảnh chưa được chín mùi.

628. Vốc nước và nghịch hoa

Vốc nước, trăng trong tay

Nghịch hoa, hương vương áo.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Hai câu này trích trong Hư Đường Lục. Ở đây Người là Chủ Thể, Cảnh là Khách Thể, chỉ cảnh giới chủ khách là một. Đây chính là cảnh giới Vô tâm tam muội (thân tâm là một) của thiền giả.

629. Sắc Tức Là Không

Có người mang một bức họa tiên nữ đến nhờ Thạch Am (1573-1645) ở Đông Hải Tự đề chữ. Ông nghĩ hòa thượng chắc sẽ lộ vẻ mặt khó coi, nào ngờ hòa thượng cười nói:

- Vẽ đẹp quá! Ngay đến ta cũng muốn có người đẹp như vậy ở bên cạnh.

Nói rồi thuận tay lấy bút đề lên tranh:

"Phật bán pháp, Tổ bán Phật. Thời mạt, tăng bán tổ sư, ngươi bán bốn thước chính trung, an tất cả phiền não của chúng sanh. Sắc tức là không, không tức là sắc. Liễu lục, hoa hồng. Trăng đêm đêm rọi trên mặt hồ, vì không lưu tâm, nên cũng không lưu hình."

(Nhất Nhất Nhất Thiền Ngữ)

Sắc là dịch từ chữ Phạn Rũpa, chỉ vật có hình thể, cũng chỉ hiện tượng vật chất, vì sắc tức là không nên không có tự tánh, là để cảnh giới người đời đừng chấp vào hình thức. Nhưng Thạch Am lại dùng sắc theo nghĩa sắc của Nam, Nữ để đùa chơi.

630. Đạo ở trong không ở ngoài

Nham Đầu và Tuyết Phong khi sư phụ là Đức Sơn mất rồi, bèn cùng nhau vân du bốn phương. Một hôm, hai người tới Ngao Sơn trấn, Hồ Nam, gập lúc trời tuyết lớn, hai người đành phải dừng lại.

Lúc đó Nham Đầu tâm bình tĩnh, đêm đến an tâm mà ngủ. Tuyết Phong không ngủ được, mỗi ngày đều ngồi thiền đến canh tư, trời sáng rồi mà vẫn không ngủ được. Có một lần Nham Đầu bỗng thức giấc thấy Tuyết Phong còn ngồi thiền bèn nói:

- Sao ngươi không ngủ?

- Đệ tâm chẳng an, không ngủ được.

- Ngươi có gì chẳng an, hãy nói nghe thử.

Do đó Tuyết Phong nói ra tâm lý chẳng an, thỉnh sư huynh chỉ điểm. Nham Đầu hét lên một tiếng và nói:

- Cái gì từ cửa vào chẳng phải là đồ gia bảo. Chỉ những gì phát xuất từ ngực ra có thể lật ngược trời đất thì mới có chút thành tựu.

Tuyết Phong nghe rồi khai ngộ, nói rằng:

- Hôm nay, ta tại Ngao Sơn trấn, tiến, lui chẳng được mới thực là chân chính ngộ đạo.

(Thiền Viên)

Đạo không phải từ ngoài vào, mà ở trong vốn sẵn có. Tuyết Phong tâm chẳng an là do bị ngoại cảnh chi phối. Một vị thiền giả có thể nghĩ cũng có thể dừng nghĩ, có thể kháng chế nghĩ và không nghĩ là một sự thành tựu lớn.

631. Giỗ Vân Nham

Khi Động Sơn đã hơn 50 tuổi (thế kỷ 9) làm phương trượng ở Động Sơn (thuộc giang Tây). Có một lần làm giỗ Vân Nham. Có một ông tăng hỏi:

- Sư phụ khi ở với Vân Nham có được chỉ dậy đặc biệt gì không, xin nói cho chúng con nghe.

- Không có, tuy ta có ở đấy nhưng cũng không được chỉ dạy gì khác với các huynh đệ.

- Nếu vậy sao còn làm giỗ cúng?

- Ta ở đó đâu dám trái ý thầy.

- Sư phụ đến bái Nam Tuyền trước cơ mà, sao lại làm giỗ cho Vân Nham?

- Ta không phải tôn trọng đạo đức của người, chỉ trọng vì người chẳng nói cho ta điều bí mật đó!

(Phật Dữ Thiền)

Có lúc không nói lại là một phương pháp chỉ dạy hữu hiệu.

632. Lỗ Mũi

Có ông tăng hỏi Phổ Nguyện:

- Lúc cha mẹ chưa sanh, lỗ mũi ở đâu?

- Cha mẹ sanh rồi, lỗ mũi ở đâu?

(Thiền Cơ)

Lỗ mũi chỉ tự tánh.

633. Không Mồm

Có ông tăng hỏi Bảo Vân:

- Thế nào là không nói mà nói?

- Mồm ngươi ở đâu?

- Không mồm.

- Vậy lấy gì ăn cơm.

(Thiền Cơ)

Ăn chỉ hiện tượng giới, không mồm chỉ bản thể giới.

634. Đóng Cửa

Một ông tăng hỏi Như Bảo:

- Thế nào là ứng cơ?

Như Bảo im lặng, ông tăng lại hỏi:

- Thế nào là im lặng?

Như Bảo đáp:

- Ngươi ra đóng cửa cho ta!

(Thiền Cơ)

Im lặng không nói là lời ứng cơ, đóng cửa chỉ thiền cơ ở giữa ta và ngươi.

635. Trâu Tốt

Thật Tánh hỏi một ông tăng:

- Ngươi từ đâu lại?

- Từ Vân Môn.

- Ở đó có bao nhiêu trâu?

- Một hai con.

- Trâu tốt!

(Thiền Cơ)

Trâu chỉ tự tánh.

636. Dấu Vật Ở Đây

Có một ông tăng đến tham kiến Trần Tôn Túc, thiền sư hét lên:

- Ngươi vì sao trộm quả để ăn?

- Con vừa mới đến sao thầy lại bảo trộm quả để ăn?

- Dấu vật ở đây!

(Thiền Cơ)

Quả chỉ tự tánh, trộm quả là hướng ngoại mà tìm tự tánh.