Những Đóa Hoa Thiền - Q1

261. Tâm

Một vị sư già viết chữ Tâm lên cửa và vách của căn lều mà ông cư trú. Pháp Nhãn sửa ông: "Cửa phải viết chữ Môn, vách phải viết chữ Bích."

Nhưng Huyền Giác lại bàn rằng: "Cửa là cửa, vách là vách, không cần phải viết chữ gì cả."

(Zen Koans)

Trong Phật giáo Tâm tông chủ trương vạn pháp do tâm tạo. Mọi sự việc mà chúng ta thấy chỉ là hình bóng của chính tâm ta. Vị sư già viết chữ Tâm, dán khắp nơi là để tự nhắc nhở. Nhưng nếu ta chấp vào một cái gì, dù là chân lý đi nữa thì nó sẽ trở thành một khái niệm, một gánh nặng, Huyền Giác đã chỉ cho thấy cửa là cửa, vách là vách; nhìn, hiểu, xử dụng chúng như chính tự thân chúng vậy.

262. Giáo huấn của La Hán

Một hôm La Hán tiếp một đệ tử của Bảo Phước, ông hỏi:

- Thầy ngươi dậy thế nào?

- Sư phụ con dậy con hãy nhắm mắt đừng nhìn việc xấu, hãy

bịt tai đừng nghe tiếng xấu, không nghĩ và không khởi vọng niệm.

La Hán nói:

- Ta không bảo ngươi nhắm mắt, nhưng ngươi không nhìn, ta không bảo ngươi bịt tai nhưng ngươi không nghe, ta không bảo ngươi ngừng nghĩ nhưng ngươi không khởi một niệm nào cả.

(Zen Koans)

Mục đích giảng Thiền là giúp thiền sinh tìm thấy ý nghĩa đích thực của cuộc sống (do đó đời sống sẽ trở nên bình an, thanh thoát, vui tươi và đầy sáng tạo). Một vị thầy thật luôn luôn tìm được bài học thích đáng cho học trò mình.

Ông tăng trong công án này mới tu hãy còn chấp vào nhìn, nghe, nghĩ. Vì vậy, ông thầy đầu tiên cho ông bài học căn bản: đừng chấp vào nhìn, nghe, nghĩ. Sự giảng dậy của La Hán lại đi sâu hơn: phải mở con mắt Huệ. Thực tại không mầu, không sắc. Hãy nhìn vạn vật như chính tự thân của chúng nhưng không bị ràng buộc vào chúng.

263. Bài kệ của Phó Đại Sĩ

Phó Đại Sĩ có một bài kệ nổi tiếng:

空 手 把 鋤 頭

Không thủ bả sừ đầu

步 行 騎 水 牛

Bộ hành kị thủy ngưu

人 從 橋 上 過

Nhân tòng kiều thượng quá

橋 流 水 不 流

Kiều lưu thủy bất lưu.

Tay không nắm cán mai

Đi bộ: lưng trâu ngồi

Theo cầu qua bến nước

Cầu trôi nước chẳng trôi.

(Trúc Thiên dịch)

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Câu 1: tay không mà lại nắm cán mai, là siêu việt không hữu, là không hữu bất nhị.

Câu 2: đi bộ mà lại cưỡi trâu, là siêu việt tự tha, là năng sở bất nhị.

Câu 4: cầu trôi mà nước chẳng trôi là nói ngược là siêu việt động tĩnh, là động tĩnh bất nhị.

Câu 1 và 2 chỉ không gian, câu 4 chỉ thời gian. Tóm lại cả bài là siêu việt thời không.

264. Hai bài kệ củaThần Tú và Huệ Năng

Ngũ tổ sắp nhập diệt kêu môn hạ mỗi người làm một bài kệ biểu hiện tâm đắc, ai đạt đạo sẽ được truyền y bát. Thần Tú viết bài kệ của mình lên vách như sau:

身 是 菩 提 樹

Thân thị bồ đề thụ

心 如 明 鏡 臺

Tâm như minh kính đài

時 時 勤 拂 拭

Thời thời cần phất thức

勿 使 惹 塵 埃

Vật sử nhạ trần ai

Thân là bồ đề cội

Tâm như gương sáng đài

Giờ giờ siêng phủi quét

Chớ để nhuốm trần ai.

(Trúc Thiên dịch)

Ngũ tổ nhận định bài kệ chưa kiến tánh, chỉ mới tới ngoài cửa Đạo chứ chưa vào được, nhưng người sau cứ thế mà tu hành thì cũng tốt.

Huệ Năng nghe người đọc bài kệ của Thần Tú bèn nói:

- Hay thì hay thật nhưng chưa đạt.

Bèn nhờ người viết bài kệ của mình bên cạnh:

菩 提 本 無 樹

Bồ đề bổn vô thụ

明 鏡 亦 非 臺

Minh kính diệc phi đài

本 來 無 一 物

Bổn lai vô nhất vật

何 處 惹 塵 埃

Hà xứ nhạ trần ai

Bồ đề vốn không cội

Gương sáng cũng không đài

Nguyên chẳng có một vật

Sao gọi phủi trần ai?

(Trúc Thiên dịch)

Ngũ tổ thấy bài kệ bèn lấy tay áo chùi đi nói:

- Cũng chưa kiến tánh.

Rồi thân đến chỗ Huệ Năng làm việc, ám thị Huệ Năng đến canh ba thì đến phòng phương trượng và giảng kinh Kim Cương cho Huệ Năng nghe. Đến câu: "ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm" thì Huệ Năng đại ngộ, than rằng: "Nào ngờ tự tánh vốn không sinh diệt, dao động, tự thanh tịnh, đầy đủ, có thể sanh vạn pháp!" Và được Ngũ tổ truyền y bát.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Bài kệ của Thần Tú rõ ràng là chủ trương tiệm tu. Bài kệ của Huệ Năng chấp không, có Thể không Dụng. Vì vậy Ngũ tổ nói chưa kiến tánh, chỉ khi Ngũ tổ giảng kinh Kim Cương đến câu " ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm" thì mới thật là đại ngộ.

"ưng vô sở trụ" là không chấp Hữu.

"Nhi sanh kỳ tâm" là không chấp Không.

Tâm sanh mà không trụ là Thể Dụng bất nhị, tức tự tánh.

Chúng tôi xin chép thêm lời giảng của thiền sư Huệ Minh về câu kinh này để độc giả hiểu rõ hơn.

"Ưng vô sở trụ" là Thể, "Nhi sanh kỳ tâm" là Dụng. Dụng không lìa Thể, Thể không lìa Dụng, vì "ưng vô sở trụ" nên không chấp có, lại "nhi sanh kỳ tâm" nên không rơi vào không. Vì không trụ vào đâu nên đó chính là cảnh giới thực tướng, vô tướng. Cổ Đức đã có câu "Một niệm không sanh, toàn thể hiện." Nếu có sở trụ tức có sở cầu làm sao thấy được tự tánh? Phật tử chúng ta trước phải y thể sau đó khởi dụng. Thế nào là y thể? Đó là buông bỏ những gì sở trụ, sở cầu. Vì bỏ tất cả nên vọng tâm tự diệt. Khi vọng tâm diệt thì vô trụ chân tâm hiện tiền. Nếu ta nương vào thực tướng, trụ vào chỗ không trụ thì đó là y thể khởi dụng. Phật khác chúng sanh ở chỗ giác và không giác, từ bi và không từ bi. Giác tức là tướng lìa tướng, không trụ vào đâu nên thành Phật; không giác nên thấy cảnh sanh tâm là có trụ, nên là chúng sanh. Từ bi là bình đẳng coi vạn vật là một thể nên là Phật, không từ bi là tham sân si tạo nhiều tội nghiệp nên là chúng sanh. Vậy giác là Thể, từ bi là Dụng. Thể, Dụng không hai, đều là một Tâm. Phật có 3 thân là Pháp Thân, Báo Thân và Hóa Thân. Câu "ưng vô sở trụ" là diễn tả Pháp Thân. Tại sao? Vì không trụ vào đâu nên vượt lên cả không gian và thời gian, sung mãn khắp hư không nên đó là Pháp Thân. "Nhi sanh kỳ tâm" là diễn tả Báo Thân và Hóa Thân. Tại sao? Vì ác tâm thì sanh ác báo, thiện tâm thì sanh thiện báo. Đó chính là Báo Thân. Khi một niệm khởi thì biến hóa vô cùng, nghĩ tà thì là Địa Ngục, nghĩ thiện thì là Niết Bàn. Đó là Hóa Thân vậy. Hiểu được lý này chúng ta luôn luôn dụng công tâm như hư không mà không tại Hư Không, độ tận cả nhưng không trụ vào 1 tướng nào cả. Đó gọi là tùy duyên bất biến, bất biến tùy duyên. Bất biến là "Vô sở trụ", tùy duyên là "sanh kỳ tâm.” Nói tóm lại câu kinh này diễn tả tự tánh, vì vậy Huệ Năng nghe rồi , đại ngộ.

265. Vạn Tượng

Thượng tọa Tử Phương đến thăm Văn Ích. Văn Ích hỏi:

- Thế nào là trong vạn tượng riêng lộ thân?

Tử Phương giơ phất tử lên. Văn Ích nói:

- Ngươi hiểu thế sao được?

Tử Phương nói:

- Cổ nhân chẳng trừ vạn tượng.

- Trong vạn tượng riêng lộ thân nói gì là trừ với chẳng trừ?

Tử Phương hoát nhiên đại ngộ.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Tử Phương giơ phất tử lên là diễn ý độc lộ thân. Trong tâm Tử Phương có phất tử là có hình tượng vì vậy Văn Ích chẳng chịu. Tánh Thể vốn không hình tượng, vạn tượng là do theo Dụng mà lập danh. Vì vậy Văn Ích mới hỏi "Vạn tượng là gì " Tử Phương hiểu lầm là Văn Ích trừ vạn tượng, nhưng vạn tượng chính là Pháp Thân không thể trừ được. Chư pháp đều như, sóng tức là nước làm gì có phân biệt giữa vạn tượng và Pháp Thân. Đó là bất nhị pháp môn.

266. Đơn Hà Thiên Nhiên

Đơn Hà lúc thiếu thời, dám nói dám làm. Sau khi thọ giới với Thạch Đầu bèn đến thăm Mã Tổ. Chưa gập mặt đã vào tăng đường, cưỡi lên đầu tượng thánh tăng mà ngồi. Đại chúng kinh ngạc, khi Mã Tổ vào tăng đường nói "Con ta thiên nhiên."

Đơn Hà lạy tạ nói:

- Tạ ơn sư phụ đã cho pháp hiệu.

Do đó có tên là Thiên Nhiên.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Lão Tử nói: "Đạo pháp tự nhiên" còn Phật gia gọi là "Tự Tánh.” Lời của Mã Tổ là khen cử động của Đơn Hà hợp với Đại Tự Nhiên.

267. Tể tướng Bùi Hưu

Tể tướng nhà Đường là Bùi Hưu hâm mộ thiền đạo của Hoàng Bá, mời vào phủ, trú ở Khai Nguyên Tự. Một hôm, Bùi Hưu viết một chương về những kiến giải của mình trình lên thiền sư. Thiền sư cầm lấy để ở chỗ ngồi, không đọc qua. Một lúc, hỏi:

- Ngươi hiểu không?

- Không hiểu.

- Nếu hiểu được còn khá một chút, còn nếu căn cứ vào giấy, mực thì không phải là tông ta.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Thiền sư chỉ bảo chúng ta tự tham, tự ngộ, không được dùng tri kiến mà suy luận, dùng thức tâm mà tìm đường ra, càng vào sâu càng mê man.

Có thể viết ra được, là tri kiến không phải là thiền.

268. Ăn trộm măng

Triệu Châu gập một bà già trên đường bèn hỏi bà đi đâu. Bà già đáp:

- Đi ăn trộm măng của Triệu Châu.

- Nếu bỗng nhiên gập Triệu Châu thì phải làm sao?

Bà già bèn tát cho Triệu Châu một tát.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Ăn trộm là một hành vi bí mật, cũng để diễn ý "Không thể nói được" đồng thời cũng là để khảo nghiệm Triệu Châu, xem Triệu Châu đối đáp ra sao. Triệu Châu cũng là một tác gia dĩ nhiên không chịu đáp bèn hỏi ngược lại. Bà già nhanh tay, lẹ mắt bèn đánh cho một tát tai. Triệu Châu vẫn không nói gì.

269. Cổ đức ở đâu?

Bùi Hưu vào chùa thấy bức họa một vị cổ đức bèn hỏi chư tăng:

- Bức họa còn đây, cổ đức ở đâu?

Chư tăng không đáp được. Khi Hoàng Bá ra, Bùi Hưu lại hỏi Hoàng Bá cùng câu hỏi. Hoàng Bá gọi:

- Bùi Hưu.

- Dạ.

- Là thế đó!

Bùi Hưu hoát nhiên đại ngộ.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

"Cổ đức ở đâu?" là giới hạn tự tánh ở một khoảng không gian và thời gian nhất định. Bùi Hưu hỏi là cổ đức, Hoàng Bá chỉ Bùi Hưu là cổ đức, là chỉ đối với thời gian không kim, cổ; đối với không gian không nhân, ngã. Tự tánh vượt lên trên thời, không.

270. Tân Như Lai

Có một vị cư sĩ tán tụng Triệu Châu:

- Thiền sư quả là một vị cổ Phật.

- Ngươi cũng là một vị tân Như Lai.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Công án này cũng tương tự như công án trên bất tất giải thích, cũng còn một công án tương tự nữa chúng tôi cũng xin chép ra luôn. Có một ông tăng hỏi:"Phật là gì?" Triệu Châu đáp: "Còn ngươi là ai?"

271. Lạy chó

Một ông tăng đến tham học Thúy Nham, gập lúc thiền sư đi vắng, bèn đến thăm chủ sự.

- Đã tham kiến hòa thượng chưa? chủ sự hỏi.

Ông tăng trả lời: "Chưa."

Chủ sự chỉ một con chó nói rằng:

- Muốn tham kiến hòa thượng, hãy lạy con chó này!

Ông tăng không lời đáp được.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Đương thời, mắng Phật, mắng tổ rất thịnh hành không ai lấy thế làm lạ. Ông tăng gập được sư đệ của Thúy Nham đã học được chân lý Vật Ngã là một.

272. Không biết

Văn Ích đến tham học Địa Tạng. Địa Tạng hỏi:

- Thượng tọa đi đâu?

- Đi hành cước.

- Hành cước để làm gì?

- Không biết.

- Không biết tối thân thiết.

Văn Ích hoát nhiên khai ngộ.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

"Không biết" tức không phân biệt , mà không phân biệt chính là tự tánh. Trong truyện Liêu Trai, khi đi thi khảo Thành Hoàng, có vị thí sinh đã viết hai câu: "Có tâm làm thiện, tuy thiện nhưng không thưởng. Vô tâm làm ác, tuy là ác nhưng không tội." Có thể nói đã hiểu thiền rất sâu vậy.

273. Thần Tán

Thần Tán thiền sư thọ nghiệp ở Đại Trung Tự, sau đi hành cước, gập được Mã Tổ mà khai ngộ. Sau đó sư trở về chùa cũ. Một hôm thọ nghiệp sư đọc kinh trong phòng, có con ong chúi đầu vào giấy dán ở cửa sổ để tìm lối ra. Sư bèn nói bài kệ:

空 門 不 肯 出

Không môn bất khẳng xuất

投 窗 也 大 癡

Đầu song dã đại si

百 年 贊 故 紙

Bách niên toàn cố chỉ

何 日 出 頭 時

Hà nhật xuất đầu thì

Cửa không chẳng chịu ra

Quá ngu chui cửa sổ

Giấy cũ trăm năm dùi

Ngày nào dùi được phủng.

(Thích Thanh Từ dịch)

Bổn sư để kinh xuống hỏi:

- Ngươi đi hành cước gập được người nào mà ta thấy ngươi nói những lời lạ thường.

- Con nhờ ơn Bá Trượng chỉ cho chỗ dứt, nay muốn đáp lại ơn đức thầy.

Bổn sư bèn bảo sư đến giờ trai nói pháp cho đại chúng nghe. Sư lên tòa, đề xướng môn phong Bá Trượng:

- Linh quang độc chiếu, vượt thoát căn trần, thể lộ chân thường, chẳng nệ chữ nghĩa, tâm tánh chẳng nhiễm, vốn tự viên thành, chỉ cần lìa vọng duyên tức là Phật.

Bổn sư nghe rồi liền ngộ, bèn nói:

- Không ngờ đến già lại được nghe việc tốt thế này.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Tất cả tri kiến đều là vọng duyên. Nếu lìa được vọng duyên là trừ được tri kiến.

274. Xem hoa đào nở

Linh Vân Chí Cần thiền sư nhân xem hoa đào mà ngộ bèn làm bài kệ:

三 十 年 來 尋 劍 客

Tam thập niên lai tầm kiếm khách

幾 回 洛 葉 又 抽 枝

Cơ hồi lạc diệp hựu trừu chi

自 從 一 見 桃 花 後

Tự tòng nhất kiến đào hoa hậu

直 至 如 今 更 不 疑

Trực chí như kim cánh bất nghi.

靈 雲 至 勤

Linh Vân Chí Cần

Ba chục năm qua tìm kiếm khách

Bao hồi lá rụng với cành trơ

Một lần từ thấy đào hoa đó

Cho đến bằng nay hết cả ngờ.

(Tuệ Sĩ dịch)

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Trước khi hoa đào nở là tĩnh, hoa nở là động, sau đó lại trở về tĩnh. Như vậy là trong tĩnh có động, trong động có tĩnh. Linh Vân Chí Cần xem hoa nở, từ trong động mà nhìn thấy tĩnh, vượt lên Động Tĩnh đối đãi, do đó mà ngộ.

275. Đầu sào trăm trượng

Thạch Sương hỏi:

- Người đã lên đến đầu gậy dài trăm trượng, làm sao có thể bước tới nữa?

Trường Sa Cảnh Sầm làm một bài kệ về công án này:

百 尺 竿 頭 坐 底 人

Bách xích can đầu tọa để nhân

雖 然 得 入 未 為 真

Tuy nhiên đắc nhập vị vi chân

百 尺 竿 頭 須 進 步

Bách xích can đầu tu tiến bộ

十 方 世 界 現 全 身

Thập phương thế giới hiện toàn thân

Gậy đầu nghìn thước chẳng lung lay

Dù đã lên đây, chưa thật đây

Chót gậy nghìn tầm còn bước nữa

Mười phương thế giới thiệt thân này.

(Tuệ Sĩ dịch)

(Zen Koans)

Bất cứ người nào cố gắng cũng có thể leo tới chót sào trăm trượng, nhưng leo xa hơn thì theo lý không thể nào làm được. Thiền sinh phải làm sao? Thiền sinh có thể hiểu ngộ là gì, nhưng biết ngộ là gì không phải là thiền. Thiền là đời sống, và đời sống thì vượt lên lý luận. Nếu thiền sinh không để cả đời vào đó, thì sẽ không bao giờ đạt được. Dùng lửa thử vàng, muốn bắt cọp con thì phải vào hang cọp. Leo lên chót gậy, là giác ngộ, chưa đủ. Phải đi xa hơn (mười phương), phải sống giác ngộ. Ta bà là Niết Bàn, Niết Bàn là Ta Bà.

276. Vân Môn bị què

Vân Môn đến Mục Châu Trần Tôn Túc để tham học. Lần thứ nhất không được vào cửa. Lần thứ hai cũng không được vào cửa. Lần thứ ba thấy cửa hé mở, Vân Môn đưa chân vào cửa để mở. Mục Châu đẩy ông ra và đóng nhanh cửa lại, nhanh đến nỗi chân Vân Môn bị kẹt và gẫy. Do sự đau đớn ấy Vân Môn hốt nhiên đại ngộ.

(Zen Koans)

Ngày xưa gẫy chân thường là bị què suốt đời. Nhưng đối với Vân Môn tìm kiếm chân lý là việc sống chết, quan trọng và giá trị hơn đời sống vật lý.

277. Chân Như

Có vị tam tạng hỏi Đại Châu thiền sư:

- Chân như có biến dịch không?

- Có biến dịch.

- Thiền sư lầm rồi!

- Tam tạng có chân như không?

- Có.

- Nếu không biến dịch, tam tạng nhất định là phàm tăng.

- Vậy theo thầy, chân như có biến dịch.

- Nếu chấp chân như có biến dịch thì là ngoại đạo.

- Thầy vừa nói có biến dịch, giờ lại nói không biến dịch, vậy thế nào mới đúng?

- Nếu đã kiến tánh, như ma ni châu hiện sắc nói biến cũng được, nói không biến cũng được. Nếu chưa kiến tánh nghe nói biến dịch liền hiểu biến dịch, nghe nói không biến dịch liền hiểu không biến dịch.

Thế mới biết Nam Tông không lường được!

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Thể của chân như vốn không biến dịch, nhưng dụng thì không lúc nào không biến dịch.

Chân như bất biến mà tùy duyên nên nói: "Vốn tự đầy đủ, có thể sanh vạn pháp.”

Chân như tùy duyên nhưng không biến nên lại nói: "Vốn tự thanh tịnh, vốn không sanh diệt, vốn không giao động."

Chân là không giả, như là không biến.

Nhà thiền trọng tùy duyên nên từ Dụng mà nói sợ người ta chấp "Không"; có lúc lại từ Thể mà nói sợ người ta chấp "Hữu.”

278. Tiếng vỗ của một bàn tay

Mặc Lôi đại sư nói với chú tiểu Đông Dương: "Ngươi có thể nghe tiếng vỗ của 2 bàn tay, bây giờ hãy chỉ cho ta tiếng vỗ của một bàn tay.”

(Zen Koans).

Mặc Lôi là vị trụ trì ở Kiến Nhân Tự, Kyoto. Đông Dương là một chú tiểu mới 12 tuổi. Chú hãy còn quá nhỏ để học tập công án như các thiền sinh lớn tuổi hơn. Nhưng chú vẫn kiên trì nài nỉ và cuối cùng Mặc Lôi cho chú công án này. "Thế nào là tiếng vỗ của một bàn tay?"

Đông Dương suy nghĩ miên man và chú trình cho thầy đủ mọi loại tiếng: tiếng nước rơi róc rách, tiếng đàn của kỹ nữ, tiếng gió rì rào, tiếng chim hót, tiếng dế, tiếng cào cào và còn nhiều nữa. Chú tiếp tục trong nhiều tháng cho đến khi cạn hết các loại tiếng, không thể nghĩ ra được tiếng nào nữa. Chú tiểu Đông Dương tiến vào thiền định thực sự và vượt lên mọi tiếng.

Chú nói: “Tôi không thể gọi ra được một tiếng nào nữa. Do đó tôi đạt tới "tiếng không tiếng.”

Tiếng vỗ của một bàn tay to hơn tiếng vỗ của 2 bàn tay, nó rung chuyển khắp thế giới.”

279. Gia đình Bàng Uẩn

Gia đình Bàng cư sĩ có 4 người: 2 vợ chồng, 1 con trai và một con gái đều tập thiền. Ông có làm một bài kệ 4 câu:

有 男 不 婚

Hữu nam bất hôn

有 女 不 嫁

Hữu nữ bất giá

大 家 團 圓 頭

Đại gia đoàn viên đầu

共 話 無 生 話

Cộng thoại vô sinh thoại

Có trai không cưới

Có gái không gả

Cả nhà chung hội họp

Đồng bàn lời vô sanh.

(Thích Thanh Từ dịch)

Đủ thấy gia đình sống rất vui vẻ. Một hôm, ông bỗng nói :

難 難 難 十 石 油 蔴

Nan nan nan thập thạch du ma

樹 上 攤

thụ thượng than

- Khó, khó, khó, mười tạ dầu mè trên cây vuốt.

Bà vợ bèn đáp:

易 易 易 百 草 頭 上

Dị dị dị bách thảo đầu thượng

西 來 意

Tây lai ý

- Dễ, dễ, dễ, trên đầu trăm cỏ, ý tổ sư.

Đứa con gái là Linh Chiếu liền tiếp:

也 不 易 也 不 難 飢

Dã bất dị dã bất nan cơ

來 吃 飯 困 來 眠

Lai ngật phạn khốn lai miên

- Cũng chẳng dễ, cũng chẳng khó, đói thì ăn, mệt thì ngủ.

Một gia đình đáng yêu, sống trong bầu không khí thiền duyệt ai nỡ buông bỏ? Nhưng mà họ không có một ý tham luyến nào, nói đi là đi, tự do, tự tại. Trước tiên là Bàng cư sĩ muốn đi, bèn bảo con gái:

- Ta định nhập diệt vào chính ngọ.

Bèn sai cô ra coi mặt trời lên tới đâu. Cô con gái quay lại thưa:

- Đã gần chính ngọ rồi nhưng có nhật thực.

Ông ra ngoài coi thì không có nhật thực gì cả. Khi trở vào phòng thì thấy con gái ngồi ở chỗ của mình mà đã đi rồi. Ông bèn cười nói:

- Con gái ta thật lanh lợi!

Qua 7 ngày sau, Chân Mục Vu Công đến thăm bệnh, ông nằm gác đầu trên gối Vu Công mà mất. Bà vợ thấy chồng và con gái đều đi, bèn chạy ra đồng báo tin cho con trai. Con trai nghe tin bố và em gái đều đi bèn đứng dựa vào cái bừa mà hóa. Bà vợ nói:

- Các ngươi đều vậy!

Rồi lo việc chôn cất, về sau ra sao thì không rõ.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Trong công án này có nhiều tính cách truyền kỳ. Một vị cư sĩ có thể chứng đạo đã là khó, lại còn làm cho cả gia đình đều vượt lên sanh tử, thật không đơn giản. 2 vợ chồng già thời gian tham ngộ hẳn lâu, nhưng cô con gái đang tuổi thanh niên mà cũng đạt được cảnh giới ấy. Câu chuyện này chứng minh 2 điều:

1- Thiền là đốn chứ không tiệm.

2- Thiền không phải cứ ngồi mà tham

280. Triệu Châu gập Hàn Sơn Tử

Triệu Châu đi lên núi Thiên Đài, trên đường gập Hàn Sơn Tử. Nhìn thấy vết chân trâu, Hàn Sơn Tử bèn hỏi Triệu Châu:

- Còn nhận biết trâu không?

- Không biết.

Hàn Sơn Tử chỉ vết chân trâu nói:

- Đây là 500 vị La Hán lên chơi núi!

- Nếu là La Hán sao lại làm trâu?

Hàn Sơn Tử kêu:

- Trời xanh! Trời Xanh!

Triệu Châu ha hả cười lớn.

Hàn Sơn Tử hỏi:

- Ngươi làm gì vậy?

Triệu Châu đáp:

- Trời Xanh! Trời Xanh!

Hàn Sơn Tử nói:

- Tên oắt con này lại có tác phong người lớn!

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông).

Hàn Sơn Tử coi trâu là La Hán là vượt Phàm, Thánh, để khảo nghiệm Triệu Châu. Triệu Châu không trả lời mà hỏi ngược lại.

Trời xanh là chỉ không, trâu và La Hán đều không có thể tánh, do đó không có phân biệt phàm thánh.

Hàn Sơn Tử dùng trời xanh để đáp Triệu Châu, Triệu Châu dùng trời xanh để đáp lại. Cả hai người đều là tác gia, do đó Hàn Sơn Tử khen ngợi Triệu Châu.

281. Sanh tử

Có ông tăng hỏi Khai Sơn:

- Làm sao để thoát ly khỏi sự trói buộc của sanh tử?

Khai Sơn đáp:

- Ở đây không có sanh tử!

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Qua tác phong của thiền sư, chúng ta thấy đối với nhà thiền sanh và tử chẳng có gì khác biệt.

282. Thượng thư Trần Tháo

Có một lần thượng thư Trần Tháo cùng thuộc hạ lên lầu. Nhìn thấy một đám tăng đi ở dưới đường, một người trong bọn nói:

- Chắc họ là thiền tăng.

Trần Tháo đáp:

- Không phải!

Người kia hỏi:

- Sao biết là không phải?

- Đợi họ đi qua sẽ biết!

Khi chư tăng tới trước lầu, Trần Tháo gọi lớn:

- Thượng tọa!

Chư tăng đều ngẩng đầu lên. Trần Tháo nói:

- Ta nói có sai đâu!

(Zen Koans)

Câu chuyện này chứng tỏ phần lớn chúng ta phân biệt và phán đoán do bề ngoài. Ở đây câu chuyện xẩy ra trong một tự viện, không phải ở một công thự, do đó đối đáp đều thuần túy thiền. Trần Tháo không những là một vi quan to mà còn là một cư sĩ nổi tiếng. Bọn người tùy tùng đều là những viên chức thuộc cấp, và cũng mới học thiền. Trần Tháo thường giảng thiền cho họ. Khi một người tùy tùng trông thấy mấy người ở ngoài tự viện liền tự hỏi không biết họ có phải là thiền tăng không. Trần Tháo nói không phải. Đây là một dịp tốt để chỉ cho đám thuộc hạ cái tâm phân biệt của họ. Khi chư tăng đến gần, Trần Tháo gọi và dĩ nhiên là họ ngẩng đầu lên. Trước khi người thuộc hạ có thể nói:"Tôi đã chẳng nói thế sao?" thì Trần Tháo đã nói trước. Ông nhấn mạnh "không phải" đã nói. Cái "không phải" này không chỉ các ông tăng mà thôi mà chỉ tất cả mọi sự vật. Chân lý của sự vật, cốt tủy của con người không thể phán đoán bằng bề ngoài. Một chiếc áo không làm nên một thầy tu. Ta không thể nói con người tốt hơn con ngựa vì con người có thể nói. Cũng không thể nói con ngựa tốt hơn con chó. Mỗi con có một cuộc sống quý báu riêng. Mầu đỏ không tốt hơn mầu xanh, mỗi mầu có một giá trị riêng của nó. Câu nói không phải của Trần Tháo áp dụng cho mọi so sánh, phân biệt.

283. Kiếm vị của Võ Tạng

Liễu Sinh Hựu Thọ Lang là con của một kiếm khách trứ danh. Cha ông từ ông vì ông không học được kiếm thuật. Ông tìm vào Nhị Hoang Sơn để bái kiến kiếm khách Võ Tạng. Võ Tạng cũng đồng ý với nhận xét của cha ông.

- Ngươi muốn học kiếm thuật với ta sao? Nhưng ngươi không thỏa mãn được những yêu cầu của ta!

- Nếu con cố gắng học tập, phải bao lâu mới trở thành một kiếm khách?

- Cả đời còn lại của ngươi!

- Con không thể chờ lâu như vậy. Chỉ cần thầy chịu dậy con, con

nguyện sẽ đạt tới mục đích. Nếu con làm một tên nô bộc trung thành với thầy thì tốn bao lâu?

- 10 năm.

- Cha con tuổi đã cao, không bao lâu con phải trông nom người, nếu con càng cố gắng hơn nữa thì phải bao lâu?

- 30 năm.

- Sao vậy! Mới đầu thầy nói 10 năm, giờ lại nói 30 năm. Con không ngại cực khổ, chỉ muốn nhanh chóng học kiếm nghệ.

- Nếu vậy thì phải 70 năm., dục tốc bất đạt.

- Được, con chịu.

Liễu Sinh Hựu Thọ Lang cuối cùng đã hiểu rằng mình thiếu nhẫn nại. Ông được dậy rằng không được nói đến kiếm thuật, cũng không được sờ đến cây kiếm. Thầy ông chỉ sai ông thổi cơm, rửa bát, làm giường, quét sân, coi sóc vườn hoa, không hề đề cập đến kiếm thuật. 3 năm trôi qua, ông vẫn tiếp tục công việc khổ nhọc, mỗi khi nghĩ đến tương lai ông không khỏi buồn bã, việc học kiếm vẫn chưa được bắt đầu. Nhưng một hôm, Võ Tạng bước tới rất nhẹ từ sau lưng ông và dùng kiếm gỗ đâm ông một kiếm. Hôm sau, lúc ông đang bận thổi cơm, Võ Tạng lại nhân lúc bất ngờ đâm ông một kiếm. Từ đó về sau, bất luận ngày đêm ông đều phải đề phòng bị kiếm đâm. Một ngày 24 giờ không thời khắc nào ông không thưởng thức phẩm vị lưỡi kiếm của Võ Tạng. Cuối cùng ông trở thành một kiếm khách lừng danh nhất nước.

(Zen Koans)

Công án này chứng minh rằng con đường thiền học phải gồm: quyết tâm, kỷ luật, tỉnh thức, tự tín, trung thành và kính trọng thầy. Liễu Sinh Hựu Thọ Lang tiêu biểu cho tánh khí người ngày nay là muốn đạt được kết quả mau chóng. Trong thiền học phương tiện chánh là cứu cánh.

284. Độ rắn

Thiền sư Thần Chiếu nhân đốt rừng làm giẫy, thấy một con rắn bèn lấy gậy đẩy vào trong lửa nói rằng:

- Cái hình hài này không tự phóng xả, hãy vào trong đây mà tử, như trong tối mà được đèn.

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông)

Nghe lời ông nói thì con rắn đã được ông siêu độ. Chuyện này cũng tương tự như Nam Tuyền chém mèo, nhưng động cơ không hoàn toàn giống nhau. (Xin xem công án số 1073) Nam Tuyền ngoài sự siêu độ cho con mèo còn phá chấp cho chư tăng. Nhưng cả hai người có một điểm tương đồng là đều chứng ngộ cảnh giới siêu việt sanh tử. Do đó, chúng ta đừng từ góc độ sát sanh mà phán đoán 2 sự việc trên, và cũng đừng tùy tiện mà bắt chước họ.

285. Không sợ chết

Một vị bác sĩ trẻ tên là Nam Điền nghe nói nếu học thiền sẽ không sợ chết. Một hôm, ông dấu một con dao găm trong áo và đến thăm thiền sư Nam Ẩn muốn thử xem thiền sư có sợ chết hay không.

Khi Nam Ẩn trông thấy Nam Điền liền nói:

- A! chào bạn, lâu lắm không gập, bạn mạnh giỏi không?

Nam Điền ngạc nhiên hỏi:

- Chúng ta chưa hề gập mặt mà!

- Đúng rồi! Ta lầm bạn với một y sĩ khác.

Với sự khởi đầu như vậy, Nam Điền đã mất cơ hội khảo nghiệm thiền sư. Do đó ông miễn cưỡng xin chỉ dậy về thiền. Nam Ẩn nói:

- Bạn là bác sĩ, hãy trị bệnh tốt cho bệnh nhân, đó là thiền.

Bốn lần hỏi đạo Nam Ẩn đều cho ông cùng một bài giảng. Nam Điền phàn nàn rằng ông không tới nữa nếu cứ được giảng dậy như thế. Vì vậy, Nam Ẩn nói:

- Ta sẽ cho ông một công án.

Và thiền sư cho ông công án chữ Vô của Triệu Châu. Nam Điền tham công án này trong 2 năm nhưng Nam Ẩn vẫn nói chưa được. Một năm rưỡi nữa trôi qua, tâm Nam Điền trở nên sáng suốt và chữ "Vô" đã trở thành chân lý.

(Zen Koans)

Nam Điền tiêu biểu cho những người trẻ bây giờ: tò mò, hoài nghi, thực tế. Ông đến để thử xem thiền sư có sợ chết hay không và kết quả là chính mình lại theo học thiền nhiều năm. Chỉ khi tâm Nam Điền đã trở nên sáng suốt và hiểu "vô" là "vô", ông không còn bận tâm đến sống chết nữa.

286. Chánh Đạo

Trước khi Quyền Xuyên mất, thiền sư Nhất Hưu đến thăm ông.

- Có muốn ta dẫn đạo không?

- Ta đến đây một mình và sẽ ra đi một mình, ông có thể giúp gì cho ta?

- Nếu ông nhận rằng có đến, đi thì đó là vọng tưởng, để ta chỉ ông con đường không có đến, đi.

Với lời chỉ đạo rõ ràng của Nhất Hưu, Quyền Xuyên mỉm cười mà mất.

(Zen Koans)

Nhất Hưu là một vị thiền sư nổi tiếng Nhật Bản, ông là con vua, và mẹ ông cũng là một thiền sinh. Trong công án này ông chỉ cho chúng ta cuộc sống vĩnh hằng của thiền không có đầu và cuối. Vì là vĩnh hằng nên không có đến, đi. Sống và chết chỉ là biểu hiện của đời sống vĩnh hằng. Đời sống không bao giờ chết. Chúng ta nói rằng chúng ta tới tới từ vĩnh hằng và trở về vĩnh hằng. Vĩnh hằng có nghĩa là ở đây và bây giờ. Vô thủy và vô chung đều ở đây. Mỗi giây phút là biểu hiện của vĩnh hằng. Có nhiều người lo lắng về cái chết! Sao Vậy? Chết cũng tự nhiên như sanh.

287. Cây, cỏ giác ngộ

Một hôm, một thiền sinh 50 tuổi hỏi Chân Quán:

- Thiên Thai tông dậy rằng ngay cả cây, cỏ cũng sẽ giác ngộ. Sao có thể thế được?

- Bàn luận về cây cỏ có thể giác ngộ được có ích gì chứ? Vấn đề là làm sao ngươi giác ngộ?

- Con chưa bao giờ nghĩ thế.

(Zen Koans)

Chân Quán sống dưới thời Liêm Thương ở Nhật Bản, ông theo học Thiên Thai tông trong 6 năm, sau đó học thiền 10 năm. Ông sang Trung Hoa và học thiền thêm 13 năm nữa. Khi trở về nước, nhiều người đến tham học với ông, nhưng ông ít tiếp khách và ít khi trả lời những câu hỏi của họ. Người hỏi trong công án này đã phô bầy cái sai lầm lớn của trí thức học và biện luận những gì không liên quan đến mình. Thiền luôn luôn chỉ vào trong. Thật thích thú khi một người giác ngộ, cây cỏ cũng giác ngộ nữa! Sự giác ngộ của cây cỏ thực ra là sự giác ngộ của chính chúng ta về cây cỏ.

288. Đại ý của Phật Pháp

Một ông tăng hỏi Huyền Sa:

- Khi các vị cổ đức dậy pháp không lời bằng cách giơ thiền trượng lên có phải là họ diễn tả đại ý của Phật pháp?

- Không.

- Vậy họ diễn tả cái gì?

Huyền Sa giơ cây thiền trượng lên. Ông tăng hỏi:

- Đại ý của Phật pháp là gì?

- Đợi tới khi ngươi giác ngộ!

(Zen Koans)

Mặc dầu chúng ta luôn giãi bầy đại ý của Phật pháp nhưng rất khó mà diễn tả nó. Giảng dậy chỉ là chỉ về chân lý, mỗi người phải tự thấy. Tuy nhiên, đa số chúng ta chấp vào khái niệm và tiên kiến thay vì nhìn sự vật như chính bản thân chúng. Ông tăng trong công án này chấp rằng giơ thiền trượng lên có thể diễn tả đại ý của Phật pháp. Huyền Sa muốn phá chấp này cho ông nên nói không.

289. Tụng kinh siêu độ

Một ông tăng phái Thiên Thai được mời tụng kinh siêu độ cho vợ một người nông phu mới chết. Nông phu hỏi:

- Thầy có nghĩ rằng vợ con được ích lợi gì trong pháp sự này?

Ông tăng đáp:

- Không những bà nhà mà tất cả chúng sinh đều được ích lợi.

Nông phu phản đối:

- Thầy nói tất cả chúng sinh, nhưng vợ con vốn yếu đuối làm sao tranh được với những người khác. Xin thầy làm ơn chỉ tụng riêng cho nàng thôi.

Ông tăng giải thích rằng Phật tử phải coi chúng sinh bình đẳng và do đó họ phải được hưởng pháp ích như nhau.

- Giáo lý đó rất hay, nhưng con có một người hàng xóm đối với con rất thô lỗ và khắc bạc, thầy có thể loại hắn ra ngoài chúng sinh được không!

(Zen Koans)

Chúng ta đều cười bác nông phu, nhưng chúng ta có khác gì bác ta đâu? Con người là loại chúng sinh ích kỷ nhất khi hãy còn ngã chấp.

290. Đi, về

Một ông tăng hỏi sư phụ:

- Thầy nghĩ sao về một ông tăng rời tự viện và không bao giờ trở lại?

- Là một tên vô ơn.

- Còn ông tăng rời tự viện và trở lại?

- Là một người biết ơn.

(Zen Koans)

Tự viện là căn nhà tinh thần để tu đạo. Khi một ông tăng vào tự viện là vì ông thầy nơi đó chứ không phải vì tự viện. Pháp không sắc mầu vậy làm sao mà thấy và hiểu được? Đó là nhờ cá tánh của thầy được gọi là thiện tri thức. Khi một ông tăng ngộ nhờ gập thiện tri thức. Ông và thầy là một trong pháp, do đó không có đi, về. Thiền không có lễ tốt nghiệp.

291. Con trâu qua cửa

Pháp Diễn nói:

- Con trâu qua cửa đầu, sừng và 4 chân đều qua, tại sao cái đuôi lại không qua?

(Zen Koans)

Con trâu tượng trưng cho nhục thể. Đầu, sừng và bốn chân đều qua là tượng trưng cho Thân, Khẩu, Ý bị ảnh hưởng của năm giác quan, cái đuôi tượng trưng cho Phật tánh không bị ảnh hưởng bởi mê vọng.

292. Lệch đường

Một ông tăng nói với Vân Môn:

- Hào quang của Phật soi rọi cả vũ trụ...

Trước khi ông dứt câu Vân Môn hỏi:

- Ngươi đang đọc thơ người nào đó, phải không?

- Phải.

- Ngươi đã lệch đường rồi!

Về sau, một vị thiền sư khác hỏi đệ tử:

- Gã tăng đó đã đi lệch ở chỗ nào?

(Zen Koans)

Khi một người nói thực và thành thật người đó chịu trách nhiệm về lời nói của mình. Nhiều người thường nói "Họ nói" hay "người ta nói" thay vì "tôi nói.” Thiền giống như đời sống luôn luôn tức khắc và trực tiếp. Thiền gạt bỏ vòng vo vì cuộc đời không có thặng dư, không thể phí phạm.

293. Nghe gà gáy

Trần Đề Hình vào núi tham học, Pháp Diễn hỏi:

- Lúc nhỏ Đề Hình có đọc qua thơ Tiểu Diễm không? Tôi nhớ có hai câu:

頻 呼 小 玉 元 無 事

Tần hô tiểu ngọc nguyên vô sự

只 要 檀 郎 認 得 聲

Chỉ yêu đàn lang nhận đắc thanh.

"Cô nàng gọi mãi những vô ích

Chỉ thằng tốt mã nghe ra thôi.”

(Tuệ Sĩ dịch)

Đề Hình ứng tiếng "Dạ!" Tổ nói: "Phải xét cho kỹ!"

Viên Ngộ từ ngoài về đứng hầu một bên hỏi:

- Nghe sư phụ đọc thơ Tiểu Diễm, Đề Hình có hiểu không?

- Ông ta chỉ nhận được tiếng: "Chỉ thằng tốt mã nghe ra thôi.”

- Nếu Đề Hình nhận được tiếng thì ông sai ở chỗ nào?

Tổ nói:

- Thế nào là ý tổ sư từ Tây sang? là cây bách trước sân.

Viên Ngộ có chút tỉnh ngộ, bèn ra ngoài, bỗng nhiên thấy một con gà bay lên hàng dậu, vỗ cánh gáy, bèn tự nhủ: "Đây chẳng là tiếng sao?" bèn vào thất làm bài kệ tỏ ngộ cảnh của mình trình lên tổ:

金 鴨 香 消 錦 繡 幃

Kim áp hương tiêu cẩm tú vi

笙 歌 叢 裏 醉 扶 歸

Sanh ca tùng lý túy phù quy

少 年 一 段 風 流 事

Thiếu niên nhất đoạn phong lưu sự

只 許 佳 人 獨 自 知

Chỉ hứa giai nhân độc tự tri

昭 覺 克 勤

Chiêu Giác Khắc Cần

Ngỗng vàng màn gấm hết hương rồi

Say giữa đàn ca, đỡ dậy thôi

Một đoạn phong tình qua tuổi trẻ

Đành riêng người đẹp nhận ra ngươi.

(Tuệ Sĩ dịch)

Pháp Diễn nói: " Đó là việc lớn của Phật, Tổ bọn căn nhỏ lực kém không thể làm được. Ta chỉ giúp vui cho ngươi thôi."

(Minh Tâm Kiến Tánh Thoại Thiền Tông).

Trong thơ Tiểu Diễm, theo ngữ khí thì mục đích chỉ là cần nhận ra tiếng, nhưng theo bản ý thì nhận tiếng chưa đủ mà là muốn nhận tâm của người phát ra tiếng đó, do nhận tiếng mà vào thẳng nguồn tâm.

294. Quả linh

Vân Môn có lần trú ở Linh Thụ Viện. Một sáng kia, có một viên quan đến thăm và hỏi:

- Quả linh của thầy bây giờ đã chín chưa?

- Chúng chưa hề xanh bao giờ.

(Zen Koans)

Ý của ông quan là Thiền pháp của Vân Môn đã chín mùi chưa? Vân Môn đơn giản đáp " Quả pháp luôn luôn chín mùi và chưa hề xanh bao giờ.” Quả pháp chính là tự tánh, là cốt tủy của thực tại, là cái vượt lên thời và không gian. Nó đã chín từ vô thủy. Kích thước của nó làm còi vũ trụ. Nó cứng như cục sắt và không có hàm răng người nào có thể cắn. Chỉ có hàm răng pháp mới có thể cắn và nếm vị ngọt của quả pháp này.

295. Cột gỗ, lò lửa

Một ông tăng hỏi Pháp Chân:

- Thiền sư trăm năm rồi, pháp truyền cho ai?

- Cột gỗ, lò lửa.

- Còn tiếp thụ không?

- Lò lửa, cột gỗ.

(Thiền Cơ)

Tự tánh không đâu không có; cột gỗ, lò lửa đều là tự tánh hiện thành.

296. Thương lượng

Tuyết Phong hỏi Huệ Toàn:

- Ngươi được chỗ vào phải làm sao?

- Cùng thiền sư thương lượng.

- Thương lượng ở đâu?

- Ở nơi đến, đi.

- Ngươi được chỗ vào phải làm sao?

Huệ Toàn không đáp được, thiền sư liền quơ gậy đánh.

(Thiền Cơ)

Ông tăng đã được chỗ vào còn thương lượng với thiền sư hay nên tự thương lượng?

297. Bài ca chăn trâu

Nam Tuyền nói với Hy Vận:

- Lão tăng hát bài ca chăn trâu, thỉnh hòa thượng cùng hát.

- Ta tự có thầy.

Hy Vận đáp rồi từ biệt mà đi. Nam Tuyền tiễn ra đến cửa đưa lời nhận xét:

- Hòa thượng thân thể to lớn sao cái nón lại nhỏ vậy?

- Tuy là vậy, nhưng đại thiên thế giới đều ở trong đó.

(Thiền Cơ)

Ta tự có thầy là ta tự biết kiến tánh. Nón để đội che mưa, nắng; bên ngoài nhiễm bụi trần, bên trong là tự tánh: đại thiên thế giới đều ở trong tự tánh.

298. Pháp đường tốt

Một ông tăng vào pháp đường nhìn Đông, nhìn Tây không thấy thiền sư bèn nói:

- Thật là pháp đường tốt, chỉ phải cái là không người.

Đại An từ cửa sau bước vào hỏi:

- Làm cái gì?

Lúc đó, ông tăng không sao đáp được.

(Thiền Cơ)

Pháp đường chỉ tự tánh.

299. Vách núi vạn trượng

Tào Sơn hỏi Đại Diên:

- Có một người từ vách núi vạn trượng nhẩy xuống, đó là người nào vậy?

- Không tồn tại.

- Cái gì không tồn tại?

- Cái ném mà chẳng vỡ.

(Thiền Cơ)

Một người chỉ tự tánh. Không tồn tại là chỉ mắt thịt nhìn không thấy.

300. Cái hồ của Dược Sơn

Dược Sơn hỏi một ông tăng mới đến:

- Người từ đâu lại?

- Từ Nam Hồ lại.

- Hồ có đầy không?

- Chưa.

- Sao mưa nhiều như vậy mà hồ vẫn chưa đầy?

Ông tăng lặng yên không đáp.

(Zen Koans)

Khi một ông tăng tới thiền viện, câu đầu tiên ông bị hỏi thường là từ đâu tới, có nghĩa là ngươi học thiền với ai. Ở đây hồ không chỉ cái cái hồ địa lý mà chỉ tâm ông tăng. Câu trả lời của ông tăng cho thấy ông quá đơn giản (ít hiểu thiền). Dược Sơn dồn ông: Sao mưa nhiều như thế mà hồ vẫn chưa đầy? Hàng ngày chúng ta được thấm nhuần mưa pháp, sao hồ vẫn chưa đầy?

301. Sống một mình trên đỉnh núi

Một ông tăng hỏi Vân Cư:

- Có thể lánh cư trên đỉnh núi không?

- Sao ngươi lại bỏ tọa thiền ở thung lũng mà trèo lên đỉnh núi

vậy?

(Zen Koans)

Công án này thích hợp cho chư tăng cũng như cho người trong xã hội hiện tại. Nếu tôi lánh cư thì sẽ thế nào? Sẽ không có ai làm phiền tôi, mọi sự sẽ êm ả và thanh tịnh. Nhiều người muốn trốn chạy. Vân Cư trả lời rằng vấn đề là ở tâm ngươi bất an. Thiền ở thung lũng tức là thiền ở đỉnh núi. Nhiều người nghĩ rằng thiên đường hay hạnh phúc là ở một nơi nào đó. Nhiều người nghĩ rằng tập thiền là một phương cách có một đời sống khác với cuộc sống hiện tại. Nhưng trở thành tốt không có nghĩa là dẹp bỏ những điều xấu đi, mà là những điều xấu đã trở thành tốt. Khó nhọc và khó khăn làm chúng ta nhận chân được giá trị của cuộc đời. Càng nhiều nước đá thì có nhiều nước; càng nhiều khó khăn thì đời càng đáng sống. Nhưng người ta vẫn còn nghĩ rằng nơi chốn và hoàn cảnh là nguyên nhân của khó khăn. Nếu có tâm và thái độ như thế thì bất cứ đi đâu cũng sẽ gập khó khăn.

302. Sen xanh

Một ông tăng hỏi Phổ Nguyện:

- Phải chăng sen xanh không theo gió lửa mà tiêu tán chăng?

- Không có gió lửa, chẳng theo cái gì?

(Thiền Cơ)

Sen xanh chỉ tự tánh, Nhà Phật nói thân thể con người do tứ đại (đất, nước, gió, lửa) mà thành. Ông tăng hỏi có phải tự tánh không theo thân thể mà tiêu tán chăng? Thiền sư hỏi ngược lại, ám chỉ ông tăng phải vứt bỏ thân thể thì sen xanh tự nhiên dõng hiện.

303. Chúa động

Khi đi chơi núi, thấy tảng đá một ông tăng hỏi Động Sơn :

- Tảng đá này có chủ nhân không?

- Có

- Là ai?

- Ngươi ở trong tam gia thôn tìm gì?

- Vậy sao! Thế nào là chúa động?

- Ngươi gấp làm gì?

(Thiền Cơ)

Chúa động chỉ tự tánh.

304. Báu trong nang

Một ông tăng hỏi Triệu Châu:

- Thế nào là báu trong túi?

- Vừa miệng

(Thiền Cơ)

Báu trong túi chỉ tự tánh; tự tánh ai cũng có như người ta ai cũng có một cái mồm.

305. Bửa củi

Đạo Khuông hỏi một ông tăng:

- Ngươi vừa ở đâu lại?

- Vừa bửa củi xong.

- Còn có củi chưa bửa không?

- Có.

- Củi chưa bửa là gì?

Ông tăng không đáp được. Thiền sư nói:

- Nếu ngươi không nói được hãy hỏi ta, ta sẽ đáp cho.

- Củi chưa bửa là gì?

- Thật biết lừa giết người!

(Thiền Cơ)

Củi chưa bửa chỉ tự tánh.

306. Giáo lý tối thượng

Tuyết Phong hỏi Đức Sơn:

- Con có thể chia sẻ giáo lý tối thượng mà chư tổ đã đạt được không?

Đức Sơn đánh cho một gậy mà rằng:

- Ngươi nói cái gì?

Tuyết Phong không hiểu, ngày hôm sau lại lặp lại câu hỏi. Đức Sơn nói:

- Thiền không có lời, cũng không có gì để cho.

Nham Đầu nghe được chuyện này bèn nói:

- Đức Sơn có xương sống bằng sắt, nhưng đã làm hỏng thiền bằng những lời nói mềm.

(Zen Koans)

Tuyết Phong là pháp tử của Đức Sơn. Đối thoại này xẩy ra khi Tuyết Phong hãy còn là một ông tăng trẻ. Cũng như những người khác ông nghĩ Niết Bàn, giáo lý tối thượng là một cái gì đó; do đó Đức Sơn đánh ông một gậy, nhưng ông vẫn chưa hiểu. Ngày hôm sau, ông hỏi lại. Đức Sơn đáp "Thiền không có lời" , Bồ Đề Đạt Ma " Ta không biết", Huệ Khả "không nắm được.” Thiền là đời sống, nếu dùng khái niệm thì nó chết. Khi Nham Đầu phê bình Đức Sơn làm hỏng thiền với những lời giảng giải, thì chính lời phê bình này cũng đã làm hỏng thiền vì lắm lời. Thiền phải tự thực chứng. Có phải công án này dễ hiểu không? Nếu đúng vậy thì chỉ là trí thức.

307. Cà sa trùm đầu

Một ông tăng vào phòng Triệu Châu để tham vấn. Và thấy Triệu Châu lấy cà sa trùm đầu: ông tăng vội lui ra. Triệu Châu

gọi lại:

- Đừng nói ta không tiếp ngươi.

(Zen Koans)

Khi một thiền sinh vào phòng thầy để nhận sự hướng dẫn gọi là độc tham. Đối với thiền sinh đây quả là một sự đụng độ gay cấn và thường được đón chờ với hy vọng, sợ hãi hay tuyệt vọng. Trong công án này, ông tăng ngạc nhiên thấy thầy mình trùm đầu. Thầy bị lạnh? hay đang ngủ? Chấp vào sự mong đợi của mình, ông tăng thối lui. Nhưng Triệu Châu không ngủ. Mặc dầu một ngọn núi bị che bởi mây, nhưng ngọn núi vẫn ở đấy dù bị che hay không.

308. Cử động Thiền

Một nhân viên thư viện thấy một ông tăng ngồi thiền trong thư viện rất lâu. Cuối cùng, người ấy hỏi ông tăng:

- Sao thầy không đọc kinh?

- Ta không biết đọc.

- Sao thầy không hỏi người nào biết?

Ông tăng đứng dậy, chắp hai tay vào ngực theo tư thế thiền, cúi thấp mình xuống và lễ phép hỏi:

- Thế này là gì?

Nhân viên thư viện không trả lời được.

(Zen Koans)

Nhân viên thư viện chấp vào ý tưởng và thường lệ: Kinh để đọc và thư viện là nơi để đọc, không phải để thiền. Nhưng đời sống không đơn giản như thế. Đức Phật để 6 năm để tìm giác ngộ. Triệu Châu để 6 năm để tìm ý nghĩa của chữ "Vô.” Lời thật không thể hỏi. Ông tăng làm một cử động thiền và hỏi "Thế này là gì?.” Nhân viên thư viện không trả lời được vì ông ta không hiểu Phật pháp không nhất thiết ở trong kinh điển.

309. Không thể nghĩ bàn

Có ông tăng hỏi Duy Khoan:

- Con chó nhỏ có Phật Tánh không?

- Có

- Thầy có không?

- Ta không có.

- Tất cả chúng sanh đều có Phật tánh, tại sao riêng thầy lại không có?

- Ta không phải là tất cả chúng sanh.

- Nếu không phải là chúng sanh thì là Phật sao?

- Ta không phải là Phật.

- Vậy thực ra là gì?

- Cũng không phải là vật gì.

- Có thể thấy, có thể nghĩ bàn không?

- Không thể nghĩ bàn.

(Thiền Cơ)

Phật tánh là cảnh giới tuyệt đối, không thể cảm giác, nắm bắt, nghĩ bàn; không là chúng sinh, không là Phật, không là vật.

310. Mời vào

Cam Chí thấy Tuyết Phong tới vội đóng cửa lại và nói:

- Mời vào!

Tuyết Phong đứng ngoài dậu tre giơ tay phất cà sa một cái, Cam Chí lập tức mở cửa, vái lạy.

(Thiền Cơ)

Cam Chí đóng cửa là có tâm phân biệt trong, ngoài. Tuyết Phong phất tay áo là chỉ đã vào trong. Cam Chí hiểu được điều này nên vội mở cửa vái lạy.

311. Lưỡi rơi xuống đất

Một ông tăng hỏi Nghiêu Sơn :

- Thế nào là ý tổ sư từ Tây sang?

- Tiết trọng Đông trời rất lạnh.

- Thế nào là chỗ thăm thẳm của thiền sư?

- Đợi lưỡi ngươi rơi xuống đất ta sẽ bảo cho biết.

(Thiền Cơ)

Đừng đi hỏi người ngoài, ý tổ sư, chỗ thăm thẳm đều chỉ tự tánh, phải tự mình thể hội.

312. Kim tre, dây gai

Một ông tăng hỏi Pháp Thường:

- Thế nào là đại ý của Phật pháp?

- Kim tre, dây gai.

(Thiền Cơ)

Phật pháp ở đâu cũng có, tất cả đều hiện thành.

313. Nước không gân cốt

Bàng cư sĩ hỏi Đạo Nhất:

- Nước không gân cốt sao mang được thuyền lớn?

- Nơi đây không có nước, cũng không có thuyền nói gì đến gân cốt?

(Thiền Cơ)

Nước chỉ bản thể giới, thuyền chỉ hiện tượng. Câu nói của Đạo Nhất không chấp cả bản thể lẫn hiện tượng.

314. Chẳng nghĩ

Dược Sơn nhắm mắt ngồi thiền, một ông tăng hỏi:

- Thầy nghĩ gì vậy?

- Nghĩ cái không thể nghĩ.

- Làm sao nghĩ được cái không thể nghĩ?

- Chẳng nghĩ.

(Thiền Cơ)

Có nghĩ là có phân biệt vì vậy Dược Sơn mới nói chẳng nghĩ để đả phá cái chấp này cho ông tăng.

315. Vạn dậm không mây

Một ông tăng hỏi Thọ Chiểu:

- Khi vạn dậm không mây thì làm sao?

- Trời xanh cũng phải ăn gậy.

- Sao lại trách trời?

- Vì khi chúng ta cần mưa thì trời lại không mưa, và khi chúng ta cần trời đẹp thì trời lại xấu.

(Zen Koans)

Ông tăng chấp vào trạng thái tâm mà ông đạt được, có lẽ trong sáng như bầu trời không mây. Nhưng thiền sư đánh vào bất cứ gì cần phải đánh để thức tỉnh chân lý: tăng, sư, Phật, trời, vũ trụ. Nếu chấp vào trời đẹp, trời xấu liền tạo ra vấn đề.

316. Thiên Long trốn nơi nao?

Một hôm Quan Sơn ở Diệu Tâm Tự đến Thiên Long Tự bái phỏng Mộng Song quốc sư, hỏi rằng:

- Kim Sí điểu vương đang ở trên trời, không biết Thiên Long trốn nơi nao?

- Ái chà! đáng sợ, đáng sợ!

Mộng Song kêu lên rồi chúi đầu vào áo cà sa và đi ra sau bình phong. Quan Sơn lạy tạ rồi lui.Tăng Phó khen rằng:

- Hai sư có lễ tiết thực khác người vậy.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Theo kinh điển Kim Sí là loài chim ăn thịt rồng. Nhưng lấy cà sa che đầu thì Kim Sí không ăn được.

317. Tay không về quê

Đạo Nguyên (1200-1253) một vị thiền sư Nhật Bản du học Trung Quốc khi về mang theo một câu pháp ngữ:

- Sư núi này kinh lịch Nghiệp lâm không nhiều, ngẫu nhiên ở Thiên Đồng Sơn gập được Như Tĩnh thiền sư (1163-1228) chỉ điểm đạo lý "mắt ngang, mũi dọc" không còn bị người đời lừa dối nữa, do đó tay không về quê; không có một chút Phật pháp gì. Chỉ ngày ngày xem mặt trời mọc ở phương Đông; đêm đêm xem trăng lặn ở phương Tây; canh năm nghe gà gáy sáng, 3 năm lại có một năm nhuận.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Do Thiên Đồng chỉ dạy Đạo Nguyên đã thấy được "như" , do đó không bị người đời lừa dối nữa.

318. Đốn cây

Tuyết Phong cùng đồ đệ vào rừng đốn cây, ông nói với đồ đệ:

- Đừng ngưng rìu cho tới khi chặt tới tâm điểm.

- Con đã chặt.

- Chư tổ truyền pháp cho đệ tử bằng cách ấn tâm, còn ngươi thì sao?

Ông tăng ném cái rìu xuống đất và nói:

- Truyền!

Tuyết Phong vớ lấy gậy và đánh ông.

(Zen Koans)

Thiền sinh học thiền không phải chỉ ở lúc ngồi thiền hay nghe giảng pháp mà ở cả trong khi làm công việc hàng ngày. Khi Tuyết Phong nói 'tới tâm điểm' không những chỉ tâm cây mà còn ám chỉ tâm người. Thiền sư chưa nói dứt lời, đồ đệ đã cắt ngang 'con đã chặt'. Tuyết Phong đổi đề tài và hỏi đồ đệ đã được truyền tâm ấn chưa? Ông tăng cần lời cảnh giới của Tuyết Phong vì ông hãy còn chấp vào 'truyền'. Nếu ông có thể ném được khái niệm truyền tâm như đã ném cái rìu thì hay biết bao! Cây có thể dùng rìu để chặt, nhưng tâm phải chặt bằng tâm, vì vậy ông tăng mới bị đánh.