A Hàm Tuyển Chú - Giới Thiệu - Dịch - Chú Giải

KINH TÂM TĂNG THƯỢNG

Ngài Tăng Già Đề Bà, dịch từ Phạn sang Hán.

Tỷ khưu Thích Thái Hoà, dịch từ Hán sang Việt.

Tôi nghe như vậy:

Một thời đức Thế Tôn du hóa tại nước Xá-vệ, trú ở Thắng Lâm, trong vườn Cấp Cô Độc.

Bấy giờ, Đức Thế Tôn bảo các Tỷ khưu rằng:

Nếu Tỷ khưu muốn đạt được tâm tăng thượng, thì phải luôn luôn tác ý(2) đến năm hành tướng.(3)

Thường tác ý đến năm hành tướng, thì tác ý độc hại(4) đã sanh liền được lắng yên. Tác ý độc hại đã lắng yên, tâm liền ổn định.(5) Nội tâm an tịnh,(6) tâm ý thuần nhất,(7) đạt được định tĩnh.(8)

Năm hành tướng là gì?

Là Tỷ khưu, khi tác ý đến một hành tướng thích hợp với thiện, nếu bị tác ý không lành mạnh khởi sinh, thì vị Tỷ khưu nương nơi hành tướng không lành mạnh đó, lại liền tác ý vào một hành tướng khác thích hợp với thiện tâm, khiến cho tác ý ác, tác ý không tốt đẹp không thể biểu hiện. Vị Tỷ khưu nương ở nơi hành tướng này, lại tác ý đến một hành tướng khác thích hợp với thiện tâm, thì tác ý không lành mạnh đã sinh sẽ bị loại trừ.(9) Tác ý độc hại đã lắng yên, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Cũng giống như thầy trò thợ mộc, kéo thẳng dây mực búng lên thân cây, rồi dùng rìu bén mà đẽo cho thẳng.

Tỷ khưu cũng vậy, nương tựa vào hành tướng này, lại liền tác ý một hành tướng khác thích hợp với thiện, khiến cho tác ý độc hại, tác ý không tốt đẹp, không thể biểu hiện.

Vị Tỷ khưu đó nương tựa vào nơi hành tướng này, lại tác ý một hành tướng khác thích hợp với thiện, thì tác ý không lành mạnh đã sinh, liền bị diệt trừ.

Tác ý độc hại đã lắng yên, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Nếu vị Tỷ khưu, muốn đạt được tâm tăng thượng, thì phải luôn luôn sử dụng tác ý theo hành tướng thứ nhất này. Do sử dụng tác ý theo hành tướng thứ nhất này, nên tác ý không lành mạnh đã sinh khởi, liền bị diệt trừ. Tác ý độc hại đã bị diệt trừ, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Lại nữa, Tỷ khưu khi tác ý về một hành tướng thích hợp với thiện, nếu sinh khởi tác ý không lành mạnh, vị ấy quán xét tác ý này là độc hại, là có tai họa, tác ý này là không lành mạnh, tác ý này là xấu ác, tác ý này bị người trí ghét bỏ. Nếu tác ý này sung mãn, thì bị chướng ngại, không thể giác ngộ đạo, không thể chứng đắc Niết bàn, vì nó khiến cho tác ý độc hại, không lành mạnh sinh khởi.

Do vị Tỷ khưu quán xét đối với tác ý như vậy, nên tác ý độc hại đã khởi sanh, liền bị diệt trừ.

Khi tác ý độc hại lắng yên, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Cũng giống như người thiếu niên, thân tướng đoan chánh, dễ thương, tắm rửa sạch sẻ, mặc y phục mới, lấy bột hương xoa lên khắp thân, cạo gọt râu tóc thật là sạch sẽ.

Nếu lấy xác rắn chết, chó chết, người chết còn lại đã thâm xanh, sình trương, hôi thối, nước chảy dơ bẩn mà buộc vào nơi cổ người kia, thì người kia liền cho là xấu, là uế, tâm không hoan hỷ, không vui thích.

Tỷ khưu cũng như vậy, vị Tỷ khưu quán xét rằng, tác ý này là độc hại, là có tai họa, tác ý này là không lành mạnh, tác ý này là xấu ác, tác ý này bị người trí ghét bỏ. Nếu tác ý này sung mãn, thì bị chướng ngại, không thể giác ngộ đạo, không thể chứng đắc Niết bàn, vì nó khiến cho tác ý độc hại, không lành mạnh sinh khởi.

Do vị Tỷ khưu quán xét đối với tác ý như vậy, nên tác ý độc hại đã khởi sanh, liền bị đoạn trừ.

Khi tác ý độc hại lắng yên, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Nếu Tỷ khưu muốn đạt được tâm tăng thượng, thì phải luôn luôn sử dụng tác ý theo hành tướng thứ hai này.

Do sử dụng tác ý theo hành tướng thứ hai này, nên tác ý không lành mạnh đã sinh khởi, liền bị diệt trừ. Tác ý độc hại đã bị diệt trừ, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Lại nữa, Tỷ khưu khi tác ý về một hành tướng thích hợp với thiện, thì ngay khi đó, tác ý không lành mạnh sinh khởi, và trong khi đang quán xét tác ý độc hại, có nguy hiểm ấy, thì tác ý độc hại khác tiếp tục phát sinh. Vậy, Tỷ khưu không nên tác ý theo tác ý này nữa, vì nó khiến cho tác ý độc hại, không lành mạnh sinh khởi. Vị Tỷ khưu không tác ý theo tác ý này nữa, nên tác ý không lành mạnh đã sinh khởi, liền bị diệt trừ.

Khi tác ý độc hại lắng yên, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Cũng giống như người có mắt, không muốn nhìn các sắc pháp(10) ở trong tầm mắt của mình(11), vị ấy hoặc nhắm mắt lại, hoặc lánh thân đi chỗ khác.

Ý các thầy nghĩ như thế nào? Sắc pháp ở trong tầm mắt, mà vị ấy có thể cảm nhận được sắc tướng đó không?

Đáp rằng: thưa không.

Tỷ khưu cũng giống như vậy, không nên tác ý theo tác ý này, vì nó khiến cho tác ý độc hại, không lành mạnh sinh khởi.

Do vị Tỷ khưu kia không tác ý theo tác ý này, nên tác ý không lành mạnh đã sanh, liền bị diệt trừ.

Khi tác ý độc hại lắng yên, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Nếu Tỷ khưu muốn đạt được tâm tăng thượng, thì phải luôn luôn tác ý theo hành tướng thứ ba này.

Do tác ý theo hành tướng này, nên tác ý không lành mạnh đã sinh khởi, liền bị diệt trừ. Tác ý độc hại đã được lắng yên, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Lại nữa, Tỷ khưu khi tác ý về một hành tướng, thích hợp với thiện, thì ngay lúc đó, tác ý không lành mạnh sinh khởi, vị ấy quán xét tác ý có độc hại, có nguy hiểm ấy, thì ngay khi đó tác ý không lành mạnh khác lại tiếp tục phát sinh, hoặc khi tác ý hay không tác ý, thì tác ý không lành mạnh cũng lại tiếp tục sinh khởi.

Vị Tỷ khưu kia, vì tác ý này, nên cần phải sử dụng hành tướng của tư duy để giảm dần những tác ý ấy, khiến cho tác ý độc hại, không lành mạnh không còn sinh khởi.

Vị Tỷ khưu kia, vì tác ý này, nên cần phải sử dụng hành tướng của tư duy để giảm dần những tác ý đó, nên những tác ý độc hại đã sinh, liền bị diệt trừ.

Khi tác ý độc hại lắng yên, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Cũng giống như người đi đường, bước nhanh trên đường, người ấy liền nghĩ: tại sao ta đi nhanh? Bây giờ ta đi chậm lại được chăng? Tức thì người ấy đi chậm lại. Rồi người ấy nghĩ như thế này: tại sao ta đi chậm? Ta có thể đứng lại chăng? Tức thì người ấy đứng lại.

Rồi người ấy nghĩ rằng: tại sao ta đứng, ta có thể ngồi chăng? Tức thì vị kia ngồi.

Rồi, người ấy lại suy nghĩ: tại sao ta ngồi, ta có thể nằm chăng? Tức thì vị ấy liền nằm. Như vậy, người kia đình chỉ từ từ những hành tướng thô của thân thể.

Nên biết rằng, Tỷ khưu cũng giống như vậy, vì tác ý này, vị Tỷ khưu kia cần phải sử dụng những hành tướng của tư duy để giảm dần những tác ý đó, khiến những tác ý độc hại, không lành mạnh, không còn sinh khởi.

Vị Tỷ khưu kia, vì tác ý này, cần phải sử dụng những tác ý của tư duy để giảm dần những tác ý đó, nên những tác ý không lành mạnh đã sinh liền bị diệt trừ.

Khi tác ý độc hại lắng yên, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Nếu Tỷ khưu muốn đạt được tâm tăng thượng, thì phải luôn luôn tác ý theo hành tướng thư tư này.

Do sử dụng tác ý theo hành tướng thứ tư này, nên tác ý không lành mạnh đã sinh khởi, liền bị diệt trừ. Tác ý độc hại đã bị diệt trừ, tâm liền ổn định, nội tâm an ổn, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Lại nữa, Tỷ khưu khi tác ý về một hành tướng thích hợp với thiện, thì ngay khi đó, tác ý không lành mạnh sinh khởi. Vị ấy quán xét tác ý đó có độc hại, có nguy hiểm, thì ngay khi đó, tác ý không lành mạnh cũng sinh khởi. Hoặc khi tác ý hay không tác ý, thì tác ý không lành mạnh cũng lại tiếp tục sinh khởi, thì cần phải sử dụng những hành tướng của tư duy để giảm dần những tác ý đó.

Bấy giờ, tác ý không lành mạnh tiếp tục sinh khởi, thì vị Tỷ khưu cần phải quán xét như vậy: “Tỷ khưu vì do tác ý này mà tác ý không lành mạnh khởi sinh”. Vị Tỷ khưu ấy liền ngậm khít răng lại, lưỡi ấn lên nóc họng, sử dụng tâm ý để chuyển hóa tâm ý, nắm vững và nhiếp phục tâm, khiến cho tác ý độc hại, không lành mạnh, không còn sinh khởi.

Do vị Tỷ khưu kia sử dụng tâm ý để chuyển hóa tâm ý, nắm vững và nhiếp phục tâm, nên tác ý độc hại, không lành mạnh đã sanh, liền bị diệt trừ.

Khi tác ý độc hại lắng yên, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Cũng giống như hai lực sĩ bắt một người yếu, nắm vững và nhiếp phục nó.

Tỷ khưu cũng như vậy, hai hàm răng ngậm khít lại, lưỡi ấn lên nóc họng, sử dụng tâm ý để chuyển hóa tâm ý, nắm vững và nhiếp thục tâm, khiến cho tác ý độc hại, không lành mạnh, không còn sinh khởi.

Do vị Tỷ khưu kia sử dụng tâm ý để chuyển hóa tâm ý, nắm vững và nhiếp phục tâm, nên tác ý độc hại, không lành mạnh đã sanh, liền bị diệt trừ.

Khi tác ý độc hại lắng yên, tâm liền ổn định, nội tâm an ổn, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Nếu Tỷ khưu muốn đạt được tâm tăng thượng, thì phải luôn luôn sử dụng tác ý theo hành tướng thứ năm này.

Do sử dụng tác ý theo hành tướng này, nên tác ý không lành mạnh đã sinh khởi, liền bị diệt trừ. Tác ý độc hại đã bị diệt trừ, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Nếu vị Tỷ khưu muốn đạt được tâm tăng thượng, thì phải luôn luôn sử dụng tác ý theo năm hành tướng này.

Do luôn luôn tác ý theo năm hành tướng này, nên tác ý không lành mạnh đã sinh liền bị diệt trừ. Tác ý độc hại lắng yên, tâm liền ổn định, nội tâm an tịnh, tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh.

Nếu vị Tỷ khưu tác ý về một hành tướng thích hợp với thiện, thì ngay lúc đó, tác ý độc hại không sinh khởi. Khi vị Tỷ khưu ấy đang quán xét tác ý có độc hại, có nguy hiểm ấy, thì ngay lúc đó, tác ý độc hại cũng không thể sinh khởi. Hoặc khi tác ý hay không tác ý, thì ngay khi đó, tác ý độc hại cũng không thể sinh khởi. Nếu sử dụng hành tướng tư duy để giảm trừ tác ý, thì ngay khi đó, tác ý độc hại cũng không thể sinh khởi.

Do lúc vị ấy sử dụng tâm ý để chuyển hóa tâm ý, giữ vững và điều phục tâm ý, thì ngay khi đó, tác ý độc hại cũng không thể sinh khởi. Vị ấy đạt được tự tại, muốn có tác ý, thì có tác ý, muốn không có tác ý, thì không có tác ý.

Nếu vị Tỷ khưu muốn có tác ý, thì có tác ý, muốn không có tác ý thì không có tác ý, đó là vị Tỷ khưu tùy ý đối với các tác ý, tự tại đối với mọi dấu tích của mọi tác ý.

Đức Phật thuyết giảng như vậy xong, các vị Tỷ khưu ấy, nghe, hoan hỷ phụng hành lời dạy của đức Phật.

CHÚ GIẢI

I. TỔNG LUẬN

Pháp do đức Phật thiết định, pháp ấy có mặt không phải từ suy luận mà từ nội chứng. Nghĩa là nó có gốc rễ từ sự tu tập, từ sự chứng nghiệm và có kết quả tốt đẹp từ cuộc sống của nội tâm.

Con đường chuyển hóa nội tâm, chính là con đường thiền quán. Thực tập theo con đường này, là để đạt được sự an lạc, thanh thản và giải thoát của thân và tâm ngay ở trong đời sống này, nghĩa là có kết quả ngay khi chúng ta đang thực tập.

Trong giờ này chúng ta đang có an lạc, đang có thanh thản và giải thoát, chính những chất liệu an lạc, thanh thản và giải thoát ngay trong giây phút này, nếu được chúng ta nuôi dưỡng, thì chúng là tác nhân, tác duyên cho những giây phút an lạc, thanh thản và giải thoát tiếp diễn theo sau..

Thực hành thiền quán là thực hành cách lắng yên của thân và tâm, đồng thời cũng thực hành cách nhìn sâu vào thân và tâm của chính mình, để nhận diện những gì đang diễn ra trên thân và tâm.

Nếu động tác của thân không dẫn tới an lạc, thì phải thay thế bằng một động tác khác để hành động của thân dẫn tới sự an lạc, thảnh thơi và giải thoát.

Nếu tâm khởi lên một tác ý không lành mạnh, có chất liệu độc hại, thì phải thay thế bằng một tác ý khác, mà tác ý đó không có chất liệu độc hại, không có chất liệu tạo nên sự khổ đau hay phiền muộn.

Tất cả những sự thay thế này, chúng ta có thể thay thế được, nếu chúng ta có khả năng lắng yên, để nhận diện và nhìn sâu vào những gì đang diễn ra trên thân và tâm của chúng ta.

Thực tập thiền quán là đưa ý thức đi vào tiếp xúc và nhận diện những hạt giống ở nơi tâm thức của chính mình.

Nơi tâm thức của chúng ta có ba loại hạt giống: hạt giống độc hại, hạt giống lành mạnh và hạt giống trung tính.

Nếu ý thức tiếp xúc với những hạt giống độc hại mà thiếu chánh niệm, thiếu thiền quán, thì không thể phát hiện ra được một cách chính xác tính chất độc hại của những hạt giống ấy. Và ý thức có thể bị chất liệu của những hạt giống độc hại đó xâm thực và làm cho mù quáng.

Nhưng, nếu ý thức tiếp xúc với những hạt giống lành mạnh nơi tâm thức mà thiếu chánh niệm, thiếu thiền quán, thì ý thức cũng không thể phát hiện ra được một cách chính xác, tính chất lành mạnh của những hạt giống ấy, để thân cận, nuôi dưỡng và thăng tiến một cách tích cực.

Và nếu ý thức tiếp xúc với những hạt giống mang tính chất trung tính, mà thiếu chánh niệm, thiếu thiền quán, thì ý thức cũng không thể làm bung vỡ những hạt giống ấy theo hướng chủ đạo của chính mình.

Vậy, con đường thiền quán là con đường đức Phật thiết lập, để phát triển giới học và thành tựu tuệ học cho những người hướng đến đời sống giải thoát qua định học.

Kinh Tâm Tăng Thượng là kinh đã được đức Phật dạy cho các thầy Tỷ khưu thực tập thiền quán, nhằm làm chủ tâm ý qua năm hành tướng như sau:

- Thay thế tác ý.

- Nhìn sâu và nhận diện tác ý.

- Tránh né sự tác ý.

- Sử dụng hành tướng tư duy để giảm dần tác ý.

- Sử dụng phương pháp điều phục và chuyển hóa tác ý.

Năm phương pháp này là năm phương pháp do đức Phật nội chứng và Ngài đã nói ra cho các đệ tử của Ngài thực hành nhằm đạt được sự an tịnh của nội tâm và tươi mát trong cuộc sống.

Như vậy, sự an lạc và giải thoát của chúng ta chỉ xảy ra, khi nào trong đời sống của chúng ta có sự hành pháp, mà pháp ấy được dẫn đạo bởi đức Thế Tôn, và được các bậc trí đã chứng nghiệm từ bên trong.

II. CHÚ THÍCH TỪ NGỮ

1. Kinh Tâm Tăng Thượng

Hán: là Tăng Thượng Tâm Kinh.

Phạn: là Adhicitta.

Adhi + Citta, nghĩa là tâm cao hơn, tâm thăng tiến, sự thăng tiến của tâm từ giới.

(Adhisīla) đi qua định (Adhisamāpatti) và từ định thăng tiến đến tuệ (Adhipañña).

Trong kinh tạng Pāli, thì kinh này có tên là Vitakkasanthāna.

Vitakka có nghĩa là sự suy nghĩ, ngẫm nghĩ và nhận xét lại.

Hán dịch từ ngữ này là “Tầm” hoặc là “Tư duy”.

Santhāna, đi từ nghĩa gốc San- sthā, nghĩa đen là đặt vào vị trí, kết hợp, đình chỉ. Nghĩa bóng là an trú, hoặc điều phục.

Vậy, Vitakkasanthāna là an trú tư duy, hoặc kết hợp hay điều phục tư duy, khiến cho tư duy thăng tiến trong chiều hướng an tịnh, thuần nhất và định tĩnh.

2. Tác ý

Pāli là Manasikara, Manasikaroto, Manasikātabbāni...

Các từ này là kết hợp giữa hai từ ngữ Manasa và Karoto hoặc Karoti.

Manasa hoặc Manasi là suy nghĩ, ngẫm nghĩ, chú ý, cân nhắc...

Và Karoti là tạo nên, xây dựng nên...

Vậy, tác ý hay Manasikāra... nghĩa là từ nơi tâm mà khởi lên một ý niệm, khởi lên một tư tưởng, hay từ nơi tâm thức mà xây dựng lên một ý niệm hoặc một tư tưởng.

Tác ý có hai loại, tác ý như lý (Yathāmanasa) và tác ý phi như lý (Ayathāmanasa).

Tác ý như lý là từ nơi tâm thức khởi lên một ý niệm, một tư duy đúng với tự thân của thực tại.

Như vậy, tác ý như lý còn gọi là chánh tư duy.

Tác ý phi như lý, là từ nơi tâm thức khởi lên một ý niệm, một tư duy hay một sự cân nhắc, không đúng với tự thân của thực tại.

Như vậy, tác ý phi như lý còn gọi là tà tư duy.

Theo Duy thức học, thì tác ý là một trong năm tâm sở biến hành. Nghĩa là tâm sở tác ý luôn luôn có mặt trong mọi sinh hoạt của tâm thức với bất cứ lúc nào và ở đâu.

Từ ngữ Manasikaroto, ngài Sanghadeva dịch là “Niệm”.

Vậy, “Niệm” ở đây có nghĩa là tạo nên một ý nghĩ, tạo nên hay dấy khởi một tư tưởng ở trong tâm thức, để điều phục và chuyển hóa những ý niệm không lành mạnh đã được sinh khởi trước đó.

Và hiểu từ ngữ niệm như vậy, mới phù hợp với nội dung mà kinh này đã chuyên chở.

3. Năm hành tướng

Từ ngữ “tướng” sử dụng để diễn đạt ở trong kinh này là ngài Sanghadeva dịch từ chữ Nimitta, mà không phải từ chữ Lakṣana.

Nimitta là dấu hiệu biểu lộ có tính cách trừu tượng từ tâm thức.

Năm hành tướng quán xét theo kinh này gồm:

- Quán xét hành tướng theo phương pháp thay thế tác ý.

- Quán xét hành tướng theo phương pháp nhìn sâu và nhận diện vào tác ý.

- Tránh né, không quán xét theo hành tướng của tác ý, nên thay đổi môi trường, để tác ý không phát sinh.

- Sử dụng hành tướng tư duy để giảm dần tác ý.

- Sử dụng phương pháp điều phục và chuyển hóa tác ý.

4. Tác ý độc hại

Hán bản là: “Bất thiện niệm hoặc ác niệm”.

Bản Pāli là: Manasikaroto uppajjanti pāpakā akuśalā vitakkā chandūpasamhitā pi dosūpasamhitā pi mohūpusamhitā.

Manasikaroto: tác ý.

Uppajjanti: sinh ra, đi tới sự có mặt.

Pāpakā: những điều bất thiện, những điều không lành mạnh, những điều không tốt đẹp.

Akuśalā: Những điều bất thiện, những điều không lành mạnh.

Vitakkā: những suy tư, những điều ngẫm nghĩ.

Chandūpasamhitā: tương ưng với tham, thích hợp với tham dục, liên hệ với tham dục.

Dosūpasamhitā: tương ưng với thù hận, tương ưng tàn hại, tương ưng giận dữ.

Mohūpasamhitā: tương ưng với si mê, tích hợp với mù quáng.

Vậy, đoạn kinh Pāli trên có nghĩa: tác ý độc hại, không lành mạnh sinh khởi, khiến những tư duy liên hệ đến tham, sân và si.

Như vậy, tác ý độc hại là tác ý mang những chất liệu của tham, sân, si và những gì có liên hệ đến các chất liệu ấy.

5. Tâm liền ổn định

Hán: tâm tiện thường trú.

Pāli: Cittam santihati, nghĩa là tâm được ổn định, tâm được củng cố, tâm được vững chãi.

6. Nội tâm an tĩnh

Hán: tại nội chỉ tức.

Pāli: Sannisīdati.

Từ Sannisīdati kết hợp gồm San + Nisīdati, có nghĩa là trở nên sự yên tĩnh, lắng xuống.

Như vậy, từ ngữ này sử dụng để diễn tả một trạng thái yên lắng của nội tâm.

7. Tâm ý thuần nhất

Hán: nhất ý.

Pāli: Ekodihoti. Từ Ekodi là phối âm giữa Eka + Odi. Và từ hoti có nghĩa là trở thành.

Vậy, Ekodihoti là trở thành một điểm; nghĩa là từ ngữ này dùng để diễn đạt sự thuần nhất của tâm ý, tâm ý không còn xen tạp bởi bất cứ một ý niệm vọng tưởng nào.

8. Đạt được định tĩnh

Hán: đắc định.

Pāli: Samādhiyati = San + ādiya, nghĩa là nắm vững chỉ sự an tịnh ở nơi tự thân.

9. Liền bị loại trừ

Hán: tức tiện đắc diệt.

Pāli: Pahīyanti, có nghĩa là bị từ bỏ, trôi qua đi.

10. Sắc pháp (Rūpadhamma)

Là đối tượng của các quan năng nhận thức. Đối tượng ấy có thể là những gì cụ thể và trừu tượng.

11. Sắc pháp ở trong tầm mắt

Hán: sắc tại quang minh.

Dịch sát: đối tượng nằm trong vòng ánh sáng.

III. PHÂN TÍCH NỘI DUNG KINH

Nội dung của kinh này gồm có ba phần

A. Tự phần

Là từ “Tôi nghe như vậy” cho đến “Tâm ý thuần nhất, đạt được định tĩnh”.

Phần này có những chi tiết làm chứng tín như sau:

1. Thời gian thích hợp để đức Thế Tôn giảng pháp.

2. Không gian đức Phật đang hoằng hóa và thuyết giảng kinh này là tại Thắng Lâm, trong vườn Cấp Cô Độc thuộc nước Xá-vệ.

3. Chủ pháp là đức Phật.

4. Nghe pháp là chúng Tỷ khưu.

5. Đề tài thuyết pháp là năm hành tướng, để tu tập và đạt được tâm tăng thượng.

B. Chánh tông phần

Phần này từ “Năm tướng là gì?” cho đến “tự tại đối với dấu tích của mọi tác ý”.

Trong chánh tông phần, đức Phật trình bày cặn kẽ năm phương pháp thực tập thiền quán và ngài cũng đưa ra năm ví dụ để minh họa cụ thể cho năm phương pháp thực tập ấy.

Và phần cuối của chánh tông, đức Phật đã trình bày cụ thể kết quả do sự thực hành năm phương pháp thiền quán ấy đem lại.

Năm phương pháp thực tập như sau:

1. Phương pháp thay thế

Tâm ý của chúng ta dấy khởi và biểu hiện có thiên hình vạn trạng. Nó có thể dấy khởi và biểu hiện tùy theo không gian, thời gian và đối tượng mà nó tiếp xúc.

Do đó, phương pháp được sử dụng để điều phục tâm cũng như linh hoạt tâm. Nên ở trong kinh này đức Phật đưa ra phương pháp thay thế như sau: “ nếu khi chúng ta tác ý đến một hành tướng thích hợp với thiện, thì bị tác ý không lành mạnh khởi sinh, chúng ta lại nương vào hành tướng không lành mạnh đó, để khởi lên tác ý khác có hành tướng thích hợp với thiện tâm, để cho tác ý độc hại, không lành mạnh không thể biểu hiện”.

Như vậy, trong quá trình thiền tập, tâm ý khởi lên bất cứ ý nghĩ nào, thì phải theo dõi ý nghĩ ấy, và nếu phát hiện ra rằng, ý nghĩ này có chiều hướng đi xuống, có liên hệ đến những chất liệu độc hại, không lành mạnh thì hãy thay thế một ý nghĩ khác, có chất liệu lành mạnh, có năng lực đi lên vào trong dòng tâm thức đang diễn tiến suy nghĩ ấy.

Để minh họa cụ thể phương pháp này, kinh đã đưa ra ví dụ hai thầy trò thợ mộc, kéo dây mực búng lên thân cây, rồi dùng rìu bén mà đẽo cho thẳng.

Nhưng ví dụ này ở trong kinh Vitakkasanthāna của Pāli lại diễn tả cụ thể hơn, như: “ví như thầy trò thợ mộc giỏi, dùng một cái nêm nhỏ, đánh bật ra, đánh tung ra, đánh văng ra một cái nêm khác”.

Như vậy, trong khi chúng ta thiền tập, tâm thức của chúng ta khởi lên ý tưởng không lành mạnh, thì chúng ta phải dùng phương pháp này để diệt trừ.

2. Phương pháp nhận diện và nhìn sâu

Khi thực tập thiền quán, chúng ta phải thấy rõ những gì đang diễn ra trên thân và tâm, và chấp nhận sự có mặt của chúng.

Sau khi đã chấp nhận sự có mặt của chúng, chúng ta mới bắt đầu nhìn lại chúng, từ hành tướng đến bản chất, từ tác dụng đến hiệu quả, từ tác nhân đến tác duyên và từ tác duyên đến tác nhân, để thấy rõ tính chất lành mạnh hay không lành mạnh của thân thể, tính chất lành mạnh hay không lành mạnh của các cảm giác, tính chất lành mạnh hay không lành mạnh của tri giác và tính chất lành mạnh hay không lành mạnh của tư duy và mọi nhận thức và những gì đang vận hành ở trong tâm thức của chúng ta.

Khi chúng ta nhận diện, nhìn sâu và thấy rõ được như vậy rồi, thì chúng ta không tiếp sức với những cảm giác, tri giác, tư duy và nhận thức không lành mạnh, mà chỉ tiếp sức và nuôi dưỡng với những cảm giác, tri giác, tư duy và nhận thức lành mạnh, để thăng hoa trên con đường giác ngộ và Niết bàn.

Do đó, phương pháp nhận diện và nhìn sâu này đã được đức Phật day như sau:

“Khi tác ý về một hình tướng thích hợp với thiện, nếu bị sinh khởi tác ý không lành mạnh thì phải quán xét tác ý độc hại này là độc hại, là có tai họa, không lành mạnh, là xấu ác, bị người trí ghét bỏ. Nếu tác ý này sung mãn, thì bị chướng ngại, không thể giác ngộ đạo, không thể chứng đắc Niết bàn”.

Như vậy, trong quá trình thiền tập, nếu tâm ý khởi lên bất cứ ý nghĩ gì dù thô hay tế, thì phải nhận diện và nhìn sâu vào ý nghĩ ấy, để thấy rõ tính chất độc hại hay lành mạnh của nó.

Nếu ý nghĩ có chất liệu độc hại, thì chúng ta không tạo thêm duyên để chúng tiếp tục tồn tại và sinh khởi.

Nếu ý nghĩ có chất liệu lành mạnh, thì chúng ta hỗ trợ và nuôi dưỡng để cho nó tiếp tục tồn tại và thăng tiến.

Để minh họa cụ thể đối với phương pháp này, kinh đã đưa ra ví dụ, có chàng thanh niên, thân tướng đoan chánh, dễ thương, tắm rửa sạch sẽ, mặc y phục mới, lấy bột hương xoa khắp thân thể, cạo gọt râu tóc sạch sẽ.

Nhưng lấy thứ dơ bẩn như xác chó chết, rắn chết, người chết đã sình thối buộc vào nơi cổ người ấy, thì người ấy cho là xấu, là uế, tâm của vị ấy không hoan hỷ, không vui thích.

Như vậy, trong khi thiền tập, tâm ý chúng ta khởi lên bất cứ ý nghĩ gì, thì trước hết chúng ta phải nhận diện và nhìn sâu vào nó, để thấy rõ bản chất lành mạnh hay độc hại của nó.

Nếu là độc hại, thì không đồng tình, không cùng đi, không thêm mồi, nên nó tự huỷ diệt.

3. Phương pháp tránh né

Nếu sau khi chúng ta thực tập thiền quán theo phương pháp một và hai không thành công, thì chúng ta phải thay đổi phương pháp thiền tập khác.

Chúng ta có thể thực tập thiền quán theo phương pháp thứ ba này.

Nghĩa là khi chúng ta đang thiền tập, thì những tác ý độc hại, không lành mạnh khởi lên, chúng ta đã sử dụng phương pháp thay thế hoặc phương pháp nhận diện và nhìn sâu, nhưng vẫn không thành công, các tác ý độc hại vẫn tiếp tục sinh khởi ở nơi các cảm thọ, ở nơi các tri giác, ở nơi các tư duy hoặc ở nơi những nhận thức, thì chúng ta phải sử dụng phương pháp tránh né, bằng cách ngay ở nơi các cảm thọ, chúng ta không khởi lên bất cứ tác ý nào thuộc về độc hại, hay lành mạnh hoặc không thuộc về cả lành mạnh và độc hại. Ngay ở nơi các tri giác, chúng ta không khởi lên tri giác nào thuộc về độc hại hay lành mạnh hay không phải cả hai. Ngay ở nơi các tư duy, chúng ta không khởi lên bất cứ tư một duy nào thuộc về lành mạnh, độc hại hay không phải cả hai. Ngay ở nơi nhận thức chúng ta không khởi lên bất cứ một nhận thức nào thuộc về lành mạnh, độc hại hay không phải cả hai. Đó là chúng ta đang sử dụng phương pháp tránh né, hoặc thay đổi cách nghĩ.

Nếu khi thực tập thiền quán, chúng ta phải biết lựa chọn không gian và thời gian thích hợp, để nuôi dưỡng sự an tịnh của thân thể, cảm giác, tri giác, tư duy và nhận thức.

Hoặc chúng ta phải biết chọn lựa đối tượng thích hợp với sự an tịnh để tiếp xúc, khiến tâm ý có được sự thăng tiến trên con đường thiền tập.

Trong khi thiền tập, chúng ta có thể sử dụng các động tác của thân thể như: đi, đứng, nằm, ngồi hoặc làm việc.

Nếu chúng ta thấy động tác ngồi dễ điều phục tâm ý hơn là động tác đi, thì ta sử dụng động tác ngồi, nhưng khi chúng ta ngồi mà các tâm ý vẫn chưa được điều phục, thì chúng ta có thể thay thế động tác ngồi, bằng động tác đứng hoặc đi...

Nói cách khác, trong khi thiền tập, chúng ta phải tránh né hoặc không sử dụng các môi trường, các động tác thích hợp để cho các tác ý độc hại sinh khởi từ nơi thân thể, cảm giác, tri giác, tư duy và nhận thức của chúng ta.

Như kinh đã dạy: “Lại nữa, Tỷ khưu khi tác ý về một hành tướng thích hợp với thiện, thì ngay khi đó, tác ý không lành mạnh sinh khởi và trong khi đang quán chiếu tác ý độc hại, có nguy hiểm ấy, thì tác ý độc hại khác tiếp tục phát sinh.

Vậy, Tỷ khưu không nên tác ý theo tác ý này nữa, nên tác ý không lành mạnh đã sinh khởi, liền được diệt trừ”.

Như vậy, trong khi chúng ta thiền tập, nếu sử dụng phương pháp thay thế hoặc nhận diện không thành công, thì chúng ta sử dụng phương pháp tránh né và thay đổi cách nghĩ, môi trường hoặc động tác đã thực tập, khiến cho những tác ý độc hại không sinh khởi, để cản trở sự thăng tiến của tâm.

Để minh họa cho phương pháp thực tập này, Kinh đã đưa ra ví dụ: “ví như người có mắt, không muốn nhìn đối tượng trong tầm mắt của mình, nên vị ấy nhắm mắt lại, hoặc vị ấy lánh đi nơi khác”.

Như vậy, trong khi chúng ta thực tập thiền quán, nếu thấy môi trường và động tác nào không thích hợp cho sự thăng tiến của tâm, thì phải tránh né và thay đổi nó, để nó không còn là lực cản trở sự thăng tiến của tâm trên con đường thiền tập.

4. Phương pháp giảm dần

Trong khi thực tập thiền quán theo phương pháp một, hai và ba đã trải qua một thời gian, nhưng không có kết quả, tâm ý độc hại vẫn tiếp tục sinh khởi, thì chúng ta phải thay đổi phương pháp thiền tập. Chúng ta có thể thực tập theo phương pháp thứ tư này, tức là phương pháp giảm dần hành tướng tư duy. Nghĩa là khi chúng ta thiền tập, tác ý độc hại khởi lên, chúng ta không cần đình chỉ nó tức khắc, mà đình chỉ nó từ từ.

Đình chỉ tác ý bằng cách gọi tên của nó, làm quen với nó, tiếp xúc với nó, hỏi về nguồn gốc của nó, hỏi về bạn bè và người yêu của nó, khiến cho tác ý giảm dần và lắng xuống.

Hoặc giảm dần tác ý bằng cách giảm dần về sự cảm thọ các đối tượng, giảm dần sự suy nghĩ về các đối tượng và giảm dần mọi sinh hoạt của tri giác.

Như vậy, khi mọi tiếp xúc, mọi cảm thọ, mọi tư duy, mọi ý tưởng đã giảm dần, thì tác ý cũng giảm dần. Sự giảm dần tác ý chỉ có thể xảy ra khi thức ăn và đồng bọn của nó đã được loại trừ.

Bởi vậy, kinh nói: “cần phải sử dụng hành tướng của tư duy để giảm dần những tác ý”.

Thực tập thiền quán theo phương pháp này có thể chậm nhưng rất chắc, tránh được những xung đột về tâm lý trong khi thực tập thiền.

Để minh họa cho sự thực tập phương pháp này, kinh đã đưa ra ví dụ: “người đi đường, bước đi nhanh và người đó liền hỏi tại sao ta đi nhanh, ta có thể đi chậm lại được không? Tức thì người ấy đi chậm lại. Rồi người ấy lại nghĩ như thế này, tại sao ta đi chậm, ta có thể đứng lại được chăng? Tức thì người ấy đứng lại. Rồi người ấy nghĩ rằng, tại sao ta đứng, ta có thể ngồi chăng? Tức thì người ấy ngồi. Rồi người ấy lại nghĩ, tại sao ta ngồi, ta có thể nằm chăng? Tức thì người ấy nằm. Như vậy người kia đình chỉ từ từ những hành tướng thô của thân thể”.

Vậy, chúng ta muốn thực tập phương pháp này thành công, thì chúng ta phải có thái độ không nên nôn nóng, biết chịu đựng và chấp nhận kéo dài thời gian.

5. Phương pháp điều phục và chuyển hóa

Thực tập thiền quán theo phương pháp này, là điều phục tác ý làm sinh khởi tác ý. Nghĩa là điều phục những tác ý đã dẫn sanh, để dẹp bỏ những tác ý đang tiếp diễn.

Nói rõ hơn, thực tập thiền quán theo phương pháp này là điều phục những nguyên nhân sinh khởi tác ý. Một khi nguyên nhân sinh khởi tác ý đã được chuyển hóa, thì tác ý đã sanh, liền diệt.

Bởi vậy, kinh dạy: “sử dụng tâm ý chuyển hóa tâm ý, nắm vững và nhiếp phục tâm ý, khiến cho tác ý độc hại, không lành mạnh, không còn sinh khởi”.

Trong kinh Đại Bảo Tích có kể chuyện cục đất và con chó như sau:

“Con chó bị một người dùng cục đất ném vào nó, nó đau quá và chạy bám theo cục đất để sủa”.

Vì con chó đó không thông minh, nên mới có hành động sủa như vậy. Còn nếu con chó thông minh, thì nó không bám theo cục đất để sủa, mà nó phải bám vào người đã sử dụng cục đất để ném, nó sủa.

Ở đây cũng vậy, trong khi thực tập thiền quán theo phương pháp thứ năm này, là chúng ta điều phục những tác ý làm nhân, làm duyên sinh khởi ở trước, để chuyển hóa những tác ý sinh khởi theo sau.

Nếu chúng ta thực tập thiền quán theo phương pháp này, thì chúng ta có thành công lớn và có sức mạnh lớn của thiền định.

Để minh họa cho sức mạnh lớn của thiền định do thực tập phương pháp này đem lại, kinh đã đưa ra ví dụ, hai lực sĩ bắt một người yếu, nắm vững nó, và tùy ý nhiếp phục.

Như vậy, thực tập thiền quán theo phương pháp này, là điều phục, nắm vững và chuyển hóa nguyên nhân sinh khởi của tác ý.

Đó là nội dung của năm phương pháp thiền tập của kinh này.

Phần sau cùng của chánh tông, kinh đã nêu ra những kết quả tốt đẹp do thực tập thành tựu từ những phương pháp ấy đem lại.

Kinh nói: “vị ấy đạt được tự tại, muốn có tác ý, thì có tác ý, muốn không có tác ý, thì không có tác. Vị ấy tùy ý với mọi tác ý và tự tại với mọi dấu tích của tác ý”.

Và một vị tu tập đã làm chủ được mọi tác ý của mình, thì vị ấy có thể nhập định hay xuất định trong bất cứ lúc nào và ở đâu.

C. Lưu thông phần

Lưu thông phần là phần mà người nghe sau khi lãnh hội được ý chỉ của kinh và đã nắm vững phương pháp hành trì, đồng thời tin và hoan hỷ phụng hành theo phương pháp ấy.

Như vậy, lưu thông phần của kinh này là từ “đức Phật thuyết giảng như vậy” cho đến “hoan hỷ phụng hành theo lời dạy của ngài”.

IV. ĐỐI CHIẾU NAM TRUYỀN VÀ BẮC TRUYỀN

Kinh này ở trong kinh tạng Nam truyền có tên là Vitakkasanthāna, thuộc Trung bộ Nikāya và ở trong kinh tạng Bắc truyền có tên là Tăng Thượng Tâm Kinh, có 1456 từ, kinh mang số 102 ở Trung A Hàm Đại Chính Tân Tu I, trang 588.

Hai kinh đều có nội dung giống nhau. Tuy nhiên về ví dụ một, trong kinh này thuộc về Nam truyền đưa ra ví dụ hai thầy trò thợ mộc thay chốt; còn kinh này thuộc về Bắc truyền, thì đưa ra ví dụ hai thầy trò thợ mộc kéo dây mực thẳng, búng lên thân gỗ rồi dùng búa bén đẽo cho thẳng.

Trong hai ví dụ này, thì ví dụ của kinh thuộc về Nam truyền là đi sát với ý của kinh hơn là ví dụ của kinh nầy thuộc về Bắc truyền.

Lại thêm một chi tiết khác nhau nữa: Nam truyền khi đề cập đến tác ý liên hệ đến dục (Chandūpusamhitā), liên hệ đến sân (Dosūpasamhitā) và liên hệ đến si (Mosūpusamhitā).

Nhưng ở Bắc truyền chỉ có đề cập đến ác niệm, bất thiện niệm mà không đề cập đến những gì tạo nên ác niệm hay bất thiện niệm ấy.

Tóm lại, tự phần, chánh tông phần và lưu thông phần của hai kinh đều giống và khác nhau một vài chi tiết nhỏ như đã nêu dẫn.

Phước Duyên, ngày 03.02.1990

KINH DẤU ẤN CHÁNH PHÁP

Ngài Thi Hộ dịch từ Phạn sang Hán

Tỷ khưu Thích Thái Hoà dịch từ Hán sang Việt

Lúc bấy giờ, đức Phật ở nước Xá-vệ, hiện hữu cùng với chúng Tỷ khưu.

Bấy giờ, đức Phật gọi chúng Tỷ khưu mà bảo rằng:

Hỡi quý vị, nên biết! Có dấu ấn pháp của bậc Thánh, nay tôi sẽ vì quý vị mà trình bày rõ ràng, quý vị hãy phát khởi sự hiểu biết thanh tịnh để lắng nghe và lãnh thọ. Hãy tác ý rõ ràng, như thật để ghi nhớ và suy nghĩ!

Bấy giờ, các vị Tỷ khưu liền thưa với đức Phật rằng:

Thật tuyệt vời thay, bạch đức Thế Tôn! Hãy vì chúng con, xin Ngài tuyên nói, chúng con rất mong muốn nghe.

Đức Phật dạy rằng: hỡi các Tỷ khưu! Tánh Không không có sở hữu, không có vọng tưởng, không có khởi điểm, không có kết thúc, siêu việt mọi quan hệ nhận thức.

Vì sao? Vì tánh Không, không lệ thuộc vào không gian, không lệ thuộc váo sắc tướng, vượt ra ngoài các uẩn, nó vốn không lệ thuộc vào điểm khởi sinh, vượt ra ngoài sự hiểu biết đối chiếu và siêu việt mọi vướng mắc.

Vì do nó siêu việt mọi vướng mắc, nên hết thảy pháp nó đều dung nhiếp.

Quý vị hãy an trú vào sự hiểu biết bình đẳng, tức là sự hiểu biết chân thật vậy.

Hỡi các Tỷ khưu, quý vị nên biết! Tánh Không là như vậy, các pháp cũng y như vậy.

Do đó, gọi là dấu ấn chánh pháp.

Lại nữa, hỡi các Tỷ khưu! Vì dấu ấn chánh pháp này, chính là ba cửa ngõ đi vào giải thoát, là pháp căn bản của chư Phật, là đôi mắt của các đấng Giác ngộ, là cõi đi về của các Ngài.

Do đó, quý vị hãy lắng nghe, hãy lãnh thọ, hãy ghi nhớ, hãy suy nghĩ và quán sát như thật!

Lại nữa, hỡi các Tỷ khưu, nếu có hành giả nào, thường đi đến giữa núi rừng, dưới gốc cây, hoặc ở nơi nhàn tịnh mà quán sát đúng như thật rằng:

Sắc uẩn là khổ, là không, là vô thường, rồi khởi tâm nhàm chán và từ bỏ chúng, mà an trú vào sự hiểu biết bình đẳng.

Vị ấy, quán sát đích thực như vậy: Thọ uẩn, Tưởng uẩn, Hành uẩn, Thức uẩn là khổ, là không, là vô thường, rồi liền khởi tâm nhàm chán và từ bỏ chúng, mà an trú vào sự hiểu biết bình đẳng.

Hỡi các Tỷ khưu! Các uẩn vốn là Tánh Không, chúng khởi sinh do lệ thuộc tâm. Hễ pháp nơi tâm vắng lặng, thì các uẩn không còn tác khởi.

Biết rõ như vậy, là liền có giải thoát chân thật. Đã có giải thoát, thì siêu việt mọi tri kiến.

Nên, Không là của ngõ để đi vào giải thoát.

Lại nữa, an trú trong thiền định, hãy quán chiếu các đối tượng thuộc về sắc, hết thảy chúng đều vắng lặng, siêu việt vọng tưởng.

Hãy quán sát thanh, hương, vị, xúc, pháp các trần tướng như vậy, cũng đều vắng lặng, siêu việt vọng tưởng.

Quán sát như vậy, nên vô tưởng là của ngõ đi vào giải thoát.

Đi vào của ngõ giải thoát này rồi, là liền thành tựu sự thanh tịnh về hiểu biết.

Vì do có sự thanh tịnh, nên tham, sân, si đều vắng sạch.

Những thứ ấy đã vắng sạch hoàn toàn, liền an trú vào sự hiểu biết bình đẳng.

Người nào an trú vào sự hiểu biết này, chính là người vượt ra ngoài nhận thức do ngã và liên hệ ngã.

Họ hiểu rõ mọi nhận thức, khởi sinh không có khởi điểm và không dừng lại ở nơi bất cứ đối tượng nào.

Lại nữa, đã siêu việt nhận thức do ngã, thì không còn kiến, văn, giác, tri.

Vì sao? Là vì do nhân duyên, nên các thức uẩn sinh khởi. Chính pháp gì do nhân duyên và sinh khởi bởi các thức, thì pháp đó là vô thường. Vì do vô thường, nên thức uẩn không thể nắm bắt. Thức uẩn vốn không, không lệ thuộc tạo tác. Nên, vô tác gọi là cửa ngõ đi vào giải thoát.

Đã đi vào cửa ngõ này, thì biết rõ cùng tột các pháp, không còn vướng mắc ở nơi pháp và chứng ngộ sự vắng lặng của pháp.

Đức Phật gọi các Tỷ khưu mà bảo rằng:

Như vậy, dấu ấn chánh pháp của bậc Thánh, chính là ba cửa ngõ giải thoát.

Hỡi quý vị Tỷ khưu! Nếu người nào thực hành như vậy, là người đó thành tựu được thanh tịnh về tri kiến.

Bấy giờ, các vị Tỷ khưu, nghe đức Phật thuyết pháp xong, liền sanh niềm vui lớn, tín thọ và đảnh lễ.

CHÚ GIẢI

I. TỔNG LUẬN

Trong kinh điển Phật giáo, không có kinh điển nào là không mang dấu ấn Vô thường - Khổ - Không hay Vô thường - Vô ngã - Niết bàn.

Các dấu ấn này là những dấu ấn xuyên suốt trong các kinh điển từ Nam Tông đến Bắc Tông, từ Nguyên thủy đến Đại thừa Phật giáo.

Nếu trong các kinh điển Phật giáo không hiện rõ dấu ấn này, thì đó là kinh không do đức Phật nói từ sự chứng ngộ của Ngài.

Sự chứng ngộ của đức Phật, chính là sự chứng ngộ về pháp duyên khởi.

Pháp duyên khởi là pháp tương quan để tương sinh, là pháp tương sinh để cùng hiện hữu, là pháp có mặt không đơn điệu, là một pháp liên hệ đến tất cả pháp và hết thảy pháp đều liên hệ đến một pháp.

Do đó, pháp gì có liên hệ, có tác động qua lại, thì pháp đó là vô thường, pháp đó là không có tự thể, cộng tướng và tự tướng của chúng đều là không, là vô ngã, là không có tự thể thực hữu.

Nếu một người tu tập, không thấy rõ pháp duyên khởi, thì không thể đoạn trừ được vô minh, tà kiến và khổ đau. Khổ đau không đoạn tận, thì không thể chứng ngộ được Niết bàn.

Nếu người tu tập không ngộ được lý duyên khởi, thì không thể ngộ lý vô thường và không thể nào thấy rõ được giá trị đích thực của cuộc sống.

Nói rõ hơn, duyên khởi hay vô thường chính là sự sống, không có duyên khởi, không có vô thường là không có sự sống.

Do đó, sự vô thường hay sự vận hành của vạn pháp, không hề đem lại sự khổ đau cho bất cứ ai.

Nhưng, vì do vô minh mà chúng sanh không nhận ra lý duyên khởi và vô thường của vạn pháp, nên tâm khởi chấp trước, các pháp là thường, là đoạn... Bởi vậy, khổ đau phát sinh từ đó.

Cũng vì do vô minh, mà chúng sanh không nhận ra Tánh Không của vạn pháp nên tâm khởi sanh sự chấp ngã, chấp pháp.

Bởi vậy mà có tham lam, sân hận, si mê, tà kiến, để rồi chúng sanh tạo tác nghiệp nhân và thọ nhận khổ quả.

Nên, đối với một vị tu tập giỏi, có quán chiếu triệt để về lý duyên khởi hay vô thường, vô ngã, thì vị đó đoạn tận được tham, đoạn tận được sân, đoạn tận được si, đoạn tận được mọi khát ái, chấp thủ. Vị ấy, chỉ nỗ lực làm những gì đáng làm, để tăng trưởng giới học, định học và tuệ học cho mình và cho người.

Ngoài các pháp học và pháp hành này, vị ấy không nói, không làm và không nghĩ bất cứ một điều gì khác. Vị ấy chỉ nói và làm những gì tương ứng với tâm ý thanh tịnh.

Do đó, vị ấy hiện hữu giữa đời như một phép lạ, hay như một bông hoa có muôn màu, muôn hương mầu nhiệm.

II. GIẢI THÍCH THUẬT NGỮ

1. Vô thường

Vô thường là phiên dịch từ thuật ngữ Anicca của Pāli và Anitya của Phạn ngữ.

Thuật ngữ này trong Phật giáo dùng để diễn tả sự vận hành liên tục của vạn pháp.

Nghĩa là bất cứ pháp nào hiện hữu có hình tướng, thì pháp ấy có liên hệ đến pháp khác và chúng có sự tác động qua lại để cùng nhau chuyển biến liên tục.

Cái gì có chuyển biến, cái đó có sinh thành; cái gì có sinh thành, cái đó có sự hủy diệt.

Nhưng, sự hủy diệt của nó, không phải để trở thành cái trống không, mà nó hủy diệt để sinh thành trong nguyên tắc nhân duyên và nhân quả.

Hàm lượng sau, cao hay thấp, mạnh hay yếu, rộng hay hẹp là tùy thuộc vào hàm lượng trước và những tác duyên liên hệ đến với nó.

Vô thường là nguyên lý khách quan, nó hoàn toàn liên hệ đến các pháp thuộc về nhân duyên và nhân quả.

Do đó, nếu không giác ngộ được lý nhân duyên, thì không thấy rõ được lý vô thường một cách tinh tế.

Bởi vậy, Thuật ngữ Anicca hay Aniya này, các dịch giả thường dịch là vô thường, chuyển biến, sanh diệt, tạm thời, không trường cửu...

Tuy nhiên, dù các dịch giả có chọn từ nào để chuyển dịch thuật ngữ này đi nữa, thì vẫn không thể diễn tả trọn ý nghĩa của Anicca hay Aniya.

Vì sao? Vì nó là thuật ngữ được diễn tả từ tuệ, mà không phải là từ trí. Và vì nó là thuật ngữ được diễn tả từ sự chứng ngộ của bậc Thánh, chứ không phải là từ sự nhận thức của kẻ phàm tình.

Ở Thuận Trung Luận, ngài Long Thọ phân định vô thường có ba loại:

a. Niệm niệm hoại diệt vô thường

Hay còn gọi là sát-na vô thường, tức là sự chuyển hóa của tâm và cảnh nhanh chóng như từng ý niệm, niệm trước diệt là niệm sau sanh, chúng đắp nối nhau trôi chảy liên tục.

b. Hoà hợp ly tán vô thường

Nghĩa là vạn pháp vốn không có thể tánh nhất định, chúng do nhân duyên hòa hợp mà sinh khởi, nhân duyên ly tán thì hủy diệt.

c. Tất cánh như thị vô thường

Nghĩa là các pháp do nhân duyên hòa hợp mà sinh khởi, nên chúng là hoàn toàn hư huyễn bất thực.

Do đó, điểm cuối cùng của chúng đi đến sự hủy diệt.

Điều này, theo Đại Thừa Nghĩa Chương là “tự tánh bất thành vô thường".

2. Vô ngã

Vô ngã là phiên dịch từ thuật ngữ Anattān của Pāli và từ Nirātman, Nairātman, Anātman của Phạn ngữ.

Thuật ngữ Atātman, đi từ thuật ngữ Ātman của Upanisad (Áo Nghĩa Thư) và Vedānta (Vệ Đàn Đa).

Thuật ngữ Ātman được Upanisad và Vedānta dùng để diễn tả về tự ngã, thần ngã, linh hồn, thần chủ, thần linh...

Lại nữa, thuật ngữ Ātman được thiết lập từ động từ căn Van, có nghĩa là thở.

Như vậy, theo ngữ học này, thì Ātman hay thần ngã, tự ngã, linh hồn...đều có gốc rễ từ hơi thở.

Đối với Phật giáo, thì không có Ātman nào riêng biệt và bất biến.

Do đó, trong Phật giáo Ātman, nghĩa là không có ngã tính, không có tự tính, không có linh hồn hằng vĩnh.

Tại sao Phật giáo phủ nhận thần ngã bất biến, hay linh hồn hằng vĩnh? Vì thực tại của vạn pháp là duyên sinh.

Đã là duyên sinh, thì không có một thực thể nào tồn tại mang tính độc lập và vĩnh hằng.

Các pháp đã là duyên sinh, thì vô thường; đã là vô thường, thì vô ngã. Vô ngã có hai loại:

a. Nhân vô ngã (Pudagala - nairātmya)

Các yếu tố tạo nên tâm thức và hình hài của con người, của chúng sanh, không có yếu tố nào tồn tại mang tính chất bất biến và độc lập.

Chúng tồn tại trong sự tương quan, tương sinh và chuyển hóa. Nghĩa là: “cái này có, thì cái kia có; cái này không thì cái kia không”.

Bởi vậy, giữa các yếu tố ấy, không có yếu tố nào được mệnh danh là Ātman, tự ngã, thần ngã, tự thể hay linh hồn hằng vĩnh, bất biến, mà chúng hiện hữu trong sự tương quan và tương sinh.

Do đó, cái gì hiện hữu có tương quan, tương sinh, thì cái đó có chuyển biến, cái gì có chuyển biến thì cái đó là vô thường, cái đó là vô ngã.

Hết thảy chúng sinh không có loài nào là không tương quan để tương sinh. Bởi vậy, hết thảy chúng sanh đều là vô thường và vô ngã. Đó là nghĩa của nhân vô ngã.

b. Pháp vô ngã (dharma - nairātmya).

Trong thế giới hiện tượng, không có hiện tượng nào tồn tại độc lập, chúng tồn tại trong sự tương quan tương sinh.

Do đó, các yếu tố tập hợp để tạo nên một sự hiện hữu, nên trong sự hiện hữu ấy, không có yếu tố nào được mệnh danh là ngã hay chủ thể.

Vì sao? “Vì cái này không hiện hữu, thì cái kia không hiện hữu".

Mọi hiện tượng trong toàn thể vũ trụ, từ thế giới tâm thức cho đến thế giới vật thể, hết thảy chúng đều hiện hữu trong sự tương quan, tương sinh, chuyển biến và không có yếu tố nào trong toàn thể ấy là bất biến, là thực hữu, là ngã tính.

Do đó, gọi rằng các pháp là vô ngã.

Lại nữa, đối với thân năm uẩn, không có uẩn tố nào mệnh danh là ngã đã đành, mà chính ngay trong mỗi một pháp tạo nên mỗi một uẩn tố trong năm uẩn cũng không có uẩn tố nào được mệnh danh là ngã tính hay tự thể thực hữu.

Vì sao? Vì không những tập hợp của năm uẩn là duyên sinh, là chuyển biến vô thường, mà chính mỗi một yếu tố của năm uẩn, cũng là duyên sinh, cũng là chuyển biến vô thường.

Do đó, gọi rằng các pháp là vô ngã.

Theo Pháp Tướng Tông, thì ngã và pháp, chúng hiện hữu là do biểu hiện và chuyển biến của tâm thức.

Cái gì hiện hữu do biểu hiện của thức, thì cái đó là giả định, mà không phải là thực hữu nữa.

Ở đây, Pháp Tướng Tông phân định có ba loại vô ngã:

Vô tướng vô ngã

Đối với loài hữu tình do tập khí vô minh, chấp trước sai lầm, mê vọng tưởng có ngã và có pháp (biến kế sở chấp).

Nhưng, đúng với chân lý, thì thể tướng của ngã vốn là bất thực, nên gọi là vô tướng vô ngã.

Dị tướng vô ngã

Các pháp do quan hệ nhân duyên mà sinh khởi, nên thể tướng của chúng luôn luôn biến dị, bất thực, không có ngã tính.

Tuy rằng, ngã tính hoàn toàn không có, nhưng vẫn có tướng ngã giả định. Tướng ngã ấy, chuyển biến theo sự chuyển biến của nhân duyên (y tha khởi pháp).

Do đó, gọi là dị tướng vô ngã.

Tự tướng vô ngã

Vô ngã là tự tướng chân như của vạn pháp (viên thành thật tính).

Như vậy, vô ngã là gì? Là thực tại tính, là chân như tính của toàn thể vũ trụ, là pháp tính của hết thảy pháp và là chơn tính của hết thảy chúng sanh.

3. Khổ

Khổ là phiên dịch từ thuật ngữ Dukkha của Pāli và Duḥkha của Phạn.

Thuật ngữ này có tiền tố từ là dus, duḥ, nghĩa là xấu, ác, có nguy hiểm cho, có hại cho, khó chịu, đau buồn, phiền muộn, tai họa...

Các nhà Hán dịch thuật ngữ nầy là khổ.

Vậy, khổ liên hệ gì đến vô thường và vô ngã? Khổ là do chúng sanh không thấy rõ tính vô thường và vô ngã của vạn pháp, nên khởi tâm ái trước, chấp ngã. Do ái trước và chấp ngã, nên phát sinh hành động mù quáng và do hành động mù quáng trong lúc tiếp xúc mà phát sinh ra các cảm thọ khổ đau. Khổ là do sự biến hoại của thân năm uẩn đem lại.

Như vậy, ý chí mù quáng là khổ nhân, các cảm thọ bất như ý là khổ quả. Nhân quả liên tục, nhân chuyển thành quả, quả huân tập thành nhân, cứ như vậy mà chúng sanh bị luân chuyển mãi trong sanh tử luân hồi, phát sinh ra các cảm thọ khổ đau do bị tái sanh đưa lại, do bị già, bệnh và chết đưa lại.

Bởi vậy, khổ là nguy hiểm và gây thiệt hại cho sự an lạc, là chướng ngại đối với Niết bàn.

Nói gọn lại, nơi nào vắng mặt của Niết bàn, thì nơi đó có mặt của sự khổ đau.

4. Niết Bàn

Niết bàn là phiên dịch từ thuật ngữ Nibbāna của Pāli và Nirvāna của Phạn.

Thuật ngữ này được thành lập từ ngữ nguyên Nirvā, có nghĩa là dập tắt, vượt ra ngoài, dừng lại, chấm dứt, làm cho khoẻ khắn lại, làm cho tươi tỉnh lại, làm cho vui vẻ...

Với cấu kết ngữ học như vậy, nên thuật ngữ này có những ý nghĩa : Niết bàn là không còn bị đốt cháy bởi các thứ phiền não, là thoát ly các dục, là chấm dứt mọi nguyên nhân khổ đau, là dừng lại vượt ra ngoài sanh tử, là tươi mát, là tỉnh táo, là an lạc hoàn toàn...

Các nhà Hán dịch Nirvāna hoặc Nibbāna là tác diệt, tịch diệt, diệt độ, vô sanh, vô vi, viên tịch, giải thoát...

Niết bàn, nguyên ủy là chỉ cho sự thành đạo của đức Phật.

Vì sao? Vì sau khi tu tập thiền quán, Ngài đã tự mình đoạn tận tham, đoạn tận sân, đoạn tận si, thấy rõ vô ngã của nhân và pháp, thành tựu các minh, viên mãn các đức, tự tại đối với uẩn, xứ và giới, xứng hợp với tự tánh thanh tịnh, an lạc, vô sanh bất diệt của Niết bàn.

Do đó, đức Phật thành đạo, chính là thành tựu Niết bàn.

Bởi vậy, Niết bàn nguyên ủy là chỉ cho sự thành đạo của đức Phật.

Như vậy, ngoài đức Phật ra, không một ai có thẩm quyền để diễn đạt và trình bày về Niết bàn một cách tường tận.

Bởi lý do đó, mà sau khi đức Phật xả bỏ hóa thân, để trở về với pháp thân thường trú, thì các bộ phái Phật giáo lần lượt ra đời và giải thích Niết bàn qua những ý nghĩa như sau:

- Hữu dư y Niết bàn

Tuy rằng, ở nơi tự tâm hết thảy các tập khí vô minh phiền não đã vĩnh viễn vắng lặng, hoàn toàn không còn sinh khởi, nhưng báo thân vẫn còn. Nghĩa là tác nhân không còn, nhưng vẫn còn ảnh hưởng của quả. Nghĩa là Tập đế đã hoàn toàn dập tắt, nhưng hơi hám của Khổ đế vẫn còn ảnh hưởng.

- Vô dư y Niết bàn

Thân và tâm hoàn toàn tịch lặng, vĩnh viễn không còn tác nghiệp và không còn thọ quả. Ấy là trạng thái an lạc hoàn toàn, không còn bị chi phối bởi nhân quả sinh diệt hữu lậu.

Nghĩa là Tập đế và Khổ đế đối với năm uẩn hoàn toàn chấm dứt.

Theo Kinh Lượng Bộ, thì Niết bàn chỉ là một thuật ngữ giả định, tạm dùng để diễn tả một trạng thái của thân và tâm vắng bặt mọi thứ phiền não.

Ngoài ra, Duy Thức Tông còn đề cập đến hai loại Niết bàn nữa, đó là:

- Tánh tịnh Niết bàn

Nghĩa là tánh của các pháp xưa nay vốn tịch diệt như thật.

- Vô trú xứ Niết bàn

Nghĩa là hành giả tu tập căn cứ vào trí tuệ, vĩnh viễn xa lìa phiền não, không còn bị chướng ngại bởi uẩn, xứ, giới.

Trái lại, ngay ở nơi uẩn, xứ, giới mà tự tại, phát khởi vô lượng đại bi, đại trí để hóa độ vô lượng chúng sanh trong vô lượng không gian và thời gian.

Do đó, đối với vị này không có thời gian và không có không gian nào là không phải Niết bàn.

Đối với Phật giáo, Niết bàn không phải là một cảnh giới đạt được của người tu sau khi chết, mà nó có thể chứng nghiệm được ngay đối với thân năm uẩn trong đời sống này.

Đây là điểm thiết thực nổi bật của giáo lý đạo Phật mà giáo lý các tôn giáo khác không thể so sánh.

Và đây cũng là niềm vui thiết thực, thanh nhã và cao khiết của người có pháp hành, có giới hành. Còn những hạng loại không có pháp hành, không có giới hành thì không thể so sánh.

Vậy, Niết bàn là đương thể tịch diệt của thân, thọ, tâm và pháp, mà người có pháp hành có thể chứng nghiệm thể tính tịch diệt ấy ngay ở nơi thân năm uẩn của đời này.

5. Tánh Không

Tánh Không là thuật ngữ phiên dịch từ Sunñatā của Pāli và 'Sūnyata của Phạn ngữ. Hán phiên âm là Thuấn-nhã-đa và dịch là Không-tánh.

Trong Phật học, thuật ngữ này dùng để diễn tả các pháp do nhân duyên sinh khởi, nên tự tánh của chúng là Không.

Lại nữa, Tánh Không là tánh của vạn pháp. Khi vạn pháp chưa đủ duyên sinh khởi thì tính ấy là không, không có phương sở, không thể nắm bắt, không thể quan niệm.

Vậy, cái gì có nghiệp chủ, có phương sở, có thể quan niệm, có thể nắm bắt, có thể tìm cầu, thì cái ấy không phải

Không-tánh. Cái đó chỉ là giả định, là ước lệ, là tạm thời, là sinh diệt, là hoàn toàn không có thực nghĩa.

6. Không giải thoát môn

Không là cửa ngõ để đi vào giải thoát, tiếng Phạn là 'Sūnyata Vimoksa Mukhāni, nghĩa là hành giả do tu tập thiền quán, thấy rõ Tánh Không của năm uẩn và mỗi uẩn, nên tâm của vị ấy vắng lặng mọi khát ái, mọi chấp thủ, mọi tà kiến, nên tâm mà an trú vào Niết bàn tịch tịnh.

Do đó, gọi Không là cửa ngõ để đi vào giải thoát.

7. Vô tướng giải thoát môn

Vô tướng là của ngõ để đi vào giải thoát, tiếng Phạn là Ānimita Vimokṣa Mukhāni.

Ānimita các nhà Hán dịch là vô tướng hay vô tưởng.

Thuật ngữ này nghĩa gốc của nó là không có nghiệp chủ, không còn căn cứ, không còn có cơ duyên, không còn có lý do...

Nghĩa là hành giả do tu tập thiền quán, thấy rõ tính Không của ngã và pháp, nên tâm không còn lý do, không còn có cơ duyên để đắm chìm vào sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn; hay đắm chìm vào sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp.

Nói tóm lại, vị đó tự tại đối với ngã và pháp. Vị đó có đời sống an tịnh của Niết bàn.

Do đó, gọi vô tướng là cửa ngõ đi vào giải thoát.

8. Vô tác giải thoát môn

Vô tác là cửa ngõ đi vào giải thoát.

Tiếng Phạn là Apraṇihita vimokṣa mukhāni.

Các nhà Hán dịch Apraṇihhita là vô tác, vô dục, vô khởi, vô nguyện... Thuật ngữ này, nghĩa gốc của nó là coi thường, không được tôn vinh, không có hiến dâng.

Nghĩa là hành giả do tu tập thiền định, thấy rõ hết thảy các pháp là Không, là vô thường, vô ngã, nên coi thường ngã và pháp, hay không hiến dâng cho ngã và pháp, cũng như các pháp lệ thuộc ngã và không thuận theo với bất cứ những gì do ngã và pháp lệ thuộc ngã phân biệt và khởi sinh.

Do đó, tâm hoàn toàn vắng lặng, thích ứng với Niết bàn, không còn khởi lên tư nghiệp để tạo tác nhân quả sinh tử.

Vì vậy, gọi vô tác là cửa ngõ đi vào Niết bàn, đi vào giải thoát.

9. Trú bình đẳng kiến

Nghĩa là an trú vào sự hiểu biết bình đẳng. Ấy là sự hiểu biết phát sinh không do ngã và các pháp lệ thuộc ngã.

Vì sao? Vì do ngã là lệ thuộc ngã, thì không còn khách quan. Không còn nhận thức khách quan, thì không thể gọi là nhận thức bình đẳng.

III. GIẢI THÍCH NỘI DUNG

Theo các nhà Phật học, thì mỗi bản kinh được đức Phật trình bày, bao gồm ba phần là tự phần, chánh phần và lưu thông phần.

Nay, kinh Dấu Ấn Chánh Pháp này cũng vậy, gồm có ba phần:

A. Tự phần

Phần mở đầu kinh này là kể từ “Lúc bấy giờ” cho đến “hiện hữu cùng với chúng Tỷ khưu”.

Trong phần này, kinh nêu ra bốn chứng cứ, để làm chứng rằng, đây là kinh do đức Phật nói, chứ không phải ai khác.

Bốn phần ấy gồm:

1. Thời gian: lúc bấy giờ.

2. Không gian: nước Xá-vệ.

3. Chủ pháp: đức Phật.

4. Thính giả: chúng Tỷ khưu.

B. Chánh tông phần

Từ “Bấy giờ đức Phật gọi chúng Tỷ khưu mà bảo rằng”

cho đến “chính là ba cánh cửa đi vào giải thoát”.

Phần này, kinh trình bày giáo nghĩa của dấu ấn chánh pháp và phương pháp tu tập để chứng ngộ.

Trong phần này có những điểm chủ yếu như sau: