A Hàm Tuyển Chú - Giới Thiệu - Dịch - Chú Giải

Chánh niệm, tỉnh giác về cảm thọ

Các Tỷ khưu tu tập nhớ rõ về thân, thì có các cảm thọ sau đây xảy ra trên thân thể:

- Ly dục sanh hỷ lạc: hỷ lạc do ly dục sinh ra, rồi thấm nhuần khắp cả thân thể, ví như người thợ tắm, hòa bột tắm với nước, rồi tẩm thấm và đánh nước khắp lên thân thể, cả thân thể của vị ấy không đâu là không có nước.

Cũng vậy, một vị tu tập nhớ rõ hành sử về thân, hỷ lạc phát sanh do ly dục, hỷ lạc ấy đều có mặt khắp trên thân thể.

- Định sanh hỷ lạc: hỷ và lạc do thiền định sinh ra, rồi tẩm thấu, thấm nhuần khắp thân thể. Ví như suối nước trên núi trong sạch, nước từ bốn phía đổ về hòa nhập một cách tự nhiên và nước từ đáy suối phun lên cũng tự nhiên, tràn ngập thấm hết cả núi rừng, cả núi rừng không đâu là không có nước.

Cũng vậy, một vị tu tập nhớ rõ hành sử về thân, có hỷ và lạc do thiền định sanh ra, thẩm thấu và thấm nhuần khắp hết thảy cơ thể, cả cơ thể không đâu là không có hỷ lạc.

- Ly hỷ diệu lạc tinh tế, mầu nhiệm do ly hỷ mà sinh ra, rồi tẩm thấu thấm nhuần khắp hết thảy cơ thể. Ví như các loài hoa sen xanh, hồng, đỏ, trắng sinh ra, lớn lên từ dưới nước, rễ, cành, hoa, lá của nó đều thấm ướt bởi nước.

Cũng vậy, người tu tập nhớ rõ hành sử về thân có lạc tinh tế, mầu nhiệm sinh ra do ly hỷ, tẩm thấu và thấm nhuần khắp cả thân thể.

- Xả niệm thanh tịnh: tâm thanh tịnh thuần nhất, là do an trú về xả thọ khiến hỷ và lạc thăng bằng. Khi tâm của một vị tu tập về niệm thân hoàn toàn thanh tịnh, thì toàn thân thể của vị ấy không đâu là không thanh tịnh.

Ví như, người trùm chiếc áo dài bảy, tám khuỷu tay, từ đầu đến chân không chỗ nào là không được che khuất bởi chiếc áo dài đó.

Cũng vậy, vị tu tập đã có sự thuần nhất, thanh tịnh của tâm, thì toàn thể thân thể của vị ấy không đâu là không thấm nhuần bởi sự thanh tịnh ấy.

Chánh niệm tỉnh giác về tâm

Ở phần này, đức Phật dạy, vị Tỷ khưu tu tập nhớ rõ hành sử về thân, là vị ấy luôn luôn nhớ rõ đến sự minh triệt của tuệ (niệm quang minh tưởng) cảm nhận rõ ràng, duy trì rõ ràng, ghi nhớ rõ ràng bởi ý.

Ý ghi nhớ rõ ràng cái gì? Đó là ghi nhớ rõ ràng về thời gian và không gian có liên hệ đến tâm và tâm không bị trói buộc bởi những liên hệ ấy. Tu tập tâm minh triệt, thì tâm hoàn toàn không bị che lấp bởi bóng tối.

Chánh niệm, tỉnh giác về pháp

Kinh này, đức Phật dạy Chánh niệm, tỉnh giác là thấy rõ pháp ở nội thân, là pháp bất tịnh là một tập hợp gồm có nhiều yếu tố tạo nên.

Đức Phật đã ví dụ nội pháp của thân là một tập hợp nhiều thứ, như một cái bồn, chứa nhiều hạt giống.

Lại nữa, Chánh niệm, tỉnh giác về nội pháp, đức Phật dạy phải nhớ rõ và thấy rõ lục đại ở trong thân thể.

Nhớ và thấy ấy, như tay đồ tể giết trâu, lột da phơi bày trên đất, cụ thể phân làm sáu phần.

Như vậy, đối với nội pháp, đức Phật dạy, người tu tập nhớ rõ hành sử về thân, phải thấy và nhớ rõ sự kết hợp chung của lục đại nơi thân thể, cũng như sự có mặt của từng đại trong thân thể.

Ở kinh này, đức Phật dạy người tu tập nhớ rõ hành sử về thân, quán chiếu trong chánh niệm, tỉnh giác để thấy rõ tử thi, xương cốt của người và loài vật đã chết phơi bày trên nghĩa địa, để thấy rõ tính hư hoại bất thực của các sắc pháp bên ngoài và bên trong.

Nhờ có chánh niệm, tỉnh giác về sắc pháp bên ngoài nhằm thấy rõ và nhớ rõ những nội pháp đang có mặt ở trên thân thể của chính mình.

Như vậy, chánh niệm, tỉnh giác đối với pháp, ở kinh này là chánh niệm, tỉnh giác đối với các pháp đang có mặt ở trong thân thể và ngoài thân thể.

Trong kinh này, phần đức Phật dạy về niệm thân là từ: “Tỷ khưu, khi đi là biết đi, đứng thì biết đứng, ngồi thì biết ngồi, nằm thì biết nằm...” cho đến hết đoạn đức Phật dạy:

“quán chiếu để nhớ rõ xương trắng như vỏ ốc nơi nghĩa địa”.

Nội dung của đoạn kinh này, đức Phật đã dạy về Tứ niệm xứ, mà chúng tôi đã nêu ở trên.

b. Công bố rộng rãi hay nêu rõ niệm thanh tịnh

Trong kinh này, phần công bố rộng rãi là kể từ: “Nếu có vị nào tu tập nhớ rõ hành sử về thân như vậy, công bố rộng rãi như vậy...” cho đến hết đoạn đức Phật ví dụ người đi tìm lửa…

Ở đoạn kinh này, đức Phật dạy người tu tập nhớ rõ hành sử về thân là phải phát triển và nuôi dưỡng niệm thanh tịnh.

Vì tác dụng của niệm thanh tịnh là loại trừ ác pháp (maba-tuần) và làm sung mãn thiện pháp.

Phát triển niệm thanh tịnh là phát triển Tứ vô lượng tâm. Trong đời sống của người tu tập, luôn có niệm thanh tịnh và có Tứ vô lượng tâm, thì đời sống của vị đó là đời sống của thiện pháp sung mãn và các ác pháp không thể cùng hiện hữu trong đời sống của vị tu tập này.

Đời sống của vị này, chính là đạo và đạo là ở chính nơi vị này.

Để minh hoạ cho đời sống trọn vẹn với thiện pháp, với đạo, đức Phật đã trình bày các ví dụ như sau:

- Bình đầy nước: dụ cho vị tu tập sung mãn thiện pháp, sung mãn đời sống của đạo. Ác pháp không thể xâm nhập vào.

- Bình trống không: dụ cho vị tu tập trống rỗng thiện pháp, trống rỗng đời sống của đạo. Do đó, bất cứ ác pháp nào cũng có thể xâm nhập vào đời sống của vị ấy.

- Lực sĩ bưng tảng đá lớn, nặng vứt xuống bùn lầy và lún ở trong bùn: dụ cho vị tu tập, không có niệm thanh tịnh, không có thiện pháp, không có đời sống của đạo, vị ấy rơi vào ác pháp và bị lún sâu trong ác pháp.

- Lực sĩ cầm trái cầu nhẹ bằng lông, ném vào cánh cửa đứng vững, đóng kín: dụ cho vị tu tập có niệm thanh tịnh, có đầy đủ thiện pháp, có đời sống trọn vẹn với đạo, thì ác pháp không thể xâm nhập, không thể lay chuyển.

- Người tìm lửa, lấy củi khô làm mẫu, lấy con vấn rơm khô có chứa lửa mà nhen vào: dụ cho vị tu tập không sung mãn thiện pháp, đầy đủ ác pháp, thì tương ưng với ác pháp, do đó, dễ tìm thấy ác pháp trong đời sống của vị đó.

- Người tìm lửa, lấy củi khô làm mẫu, dùng dùi ướt nhen vào: dụ cho người tu tập có niệm thanh tịnh, sung mãn thiện pháp, có đời sống trọn vẹn của đạo, thì không thể tìm đâu ra một ác pháp ở trong đời sống của vị ấy.

Như vậy ở trong sáu ví dụ mà đức Phật đã minh họa này, có ba ví dụ minh hoạ đời sống của một vị tu tập, có học pháp, có hành pháp, có làm cho sung mãn pháp trong đời sống. Do đó, các ác pháp không thể xâm nhập, không thể làm cho lay chuyển và không thể tìm thấy ác pháp trong đời sống của vị ấy.

Còn ba ví dụ thì minh họa cho đời sống của một người tu tập không có chánh niệm, trống rỗng thiện pháp, trống rỗng đời sống của đạo. Do đó, ác pháp có thể xâm nhập bất cứ lúc nào, có thể làm chuyển động và cuốn hút đời sống của vị ấy vào ác pháp, và trong đời sống của vị ấy, rất dễ tìm thấy ác pháp.

c. Nêu rõ kết quả

Phần này, kể từ: “Tu tập nhớ rõ hành sử về thân như vậy, công bố rộng rãi như vậy, nên biết rằng có mười tám thứ công đức” cho đến “Thì biết có mười tám thứ công đức này”.

Ở đây, đức Phật nêu rõ mười tám kết quả, hay mười tám công đức do tu tập nhớ rõ hành sử về thân đưa lại.

1. Có khả năng nhẫn nại với những gì khó chịu do các yếu tố vật lý đem lại.

2. Có khả năng nhẫn nại đối với các tâm lý hay gây ra phiền muộn.

3. Có khả năng nhẫn nại đối với các tâm lý sợ hãi.

4. Có khả năng nhiếp phục dục niệm, sân niệm, hại niệm.

5. Có khả năng nhiếp phục riêng dục niệm.

6. Có khả năng nhiếp phục riêng sân niệm.

7. Có khả năng nhiếp phục riêng sân niệm và hại niệm.

8. Có khả năng chứng đắc Tứ thiền.

9. Có khả năng chứng đắc Tu-đà-hoàn quả.

10. Có khả năng chứng đắc Tư-đà-hàm quả.

11. Có khả năng chứng đắc A-na-hàm quả.

12. Có khả năng thành tựu an uỷ, giải thoát.

13. Có khả năng chứng đắc Tứ không định.

14. Có khả năng tùy ý thành tựu (như ý túc).

15. Có khả năng chứng đắc thân tác chứng.

16. Có khả năng thấy rõ hết thảy lậu hoặc thuộc về Sắc giới và Vô sắc giới.

17. Có khả năng đoạn trừ hết thảy lậu hoặc.

18. Có khả năng chứng đắc A-la-hán quả.

Trong đây, theo kinh thì công đức của phần 4,5,6,7 là đề cập tổng, nhưng tôi tách biệt ra để nhận rõ. Và từ 12 đến 17, kinh cũng đề cập tổng, nhưng tôi cũng tách biệt ra để dễ nhận rõ vậy.

C. Lưu thông phần

Phần này, từ “đức Phật đã dạy như vậy....” cho đến “hoan hỷ phụng hành”.

Trong phần này gồm có hai phần

- Phần một: kết quả thời thuyết pháp cho hội chúng.

- Phần hai: sau khi hội chúng nghe đức Phật thuyết pháp xong, hiểu, vui vẻ và hành trì.

Buổi thuyết pháp kết thúc, mà thính chúng nghe, hiểu, thọ trì, thì đó là buổi thuyết pháp thành tựu. Và do sự thành tựu này, khiến cho pháp lưu hóa bất tuyệt, để đem lại lợi ích cho chư thiên và loài người.

IV. ĐỐI CHIẾU GIỮA BẮC VÀ NAM TRUYỀN

Kinh nhớ rõ hành sử về thân này, đều có ghi lại đầy đủ ở trong kinh tạng Nam truyền và Bắc truyền.

Ở trong kinh tạng Nam truyền, thì kinh này được ghi lại ở trong Majjhima-nikāya. Tên kinh là Kāyagatāsatisuttam.

Ở trong kinh tạng Bắc truyền, thì kinh này nằm ở Trung Ahàm, Đại Chính Tân Tu 01, kinh số 81, trang 554, tên kinh là “Niệm Thân Kinh”, gồm có 4225 chữ.

Nội dung của hai kinh có những điểm tương đồng và dị biệt như sau:

1. Về không gian

Bắc truyền: địa điểm để đức Phật nói kinh này là tại nước Ương Kỳ, trong giảng đường của trú xứ An-Hoà Na-Kiền-Ni.

Nam truyền: địa điểm Đức Phật nói kinh này tại kinh đô Xá-vệ (Sāvatthi), ở rừng Kỳ Đà (Jetavana), trong tịnh xá của Trưởng giả Cấp Cô Độc (Anāthapindika).

2. Về thời gian

Nam truyền và Bắc truyền đều đồng nhau về thời gian; nghĩa là đức Phật nói kinh này vào xế trưa, sau khi các vị Tỷ khưu dùng cơm trưa xong, rồi luận bàn pháp ở giảng đường.

3. Thính chúng

Nam truyền và Bắc truyền đều đồng nhất về thính chúng là chúng Tỷ khưu.

4. Chủ pháp

Nam truyền và Bắc truyền đều đồng nhau, đó là đức Phật.

5. Pháp

Nam truyền và Bắc truyền đều đồng một pháp do đức Phật dạy ở đây là: “Nhớ rõ hành sử về thân".

6. Nội dung

Bắc truyền

Nội dung kinh này trong Bắc truyền tuần tự như sau:

a. Đức Phật hỏi lý do.

b. Chúng Tỷ khưu trả lời lý do.

c. Chúng Tỷ khưu thỉnh Phật thuyết pháp.

d. Đức Phật thuyết pháp.

Nội dung đức Phật thuyết pháp tuần tự gồm: Chánh niệm, tỉnh giác về thân như: đi, đứng, nằm, ngồi...

Chánh niệm, tỉnh giác về cảm thọ của thân như sau:

- Hỷ lạc do ly dục sanh.

- Hỷ lạc do thiền định sanh.

- Lạc do ly hỷ sanh.

- Xả, hỷ và lạc hoàn toàn thanh tịnh.

Chánh niệm, tỉnh giác về tâm như: nhớ rõ sự minh triệt của tuệ...

Chánh niệm, tỉnh giác về pháp, gồm có quán nội thân và ngoại thân.

Công bố rộng rãi về niệm thanh tịnh, trong đó, đức Phật có minh họa bằng sáu ví dụ; ba ví dụ thuận thiện pháp; và ba ví dụ thuận ác pháp.

Phần cuối của nội dung thuyết giảng pháp này, đức Phật đã đề cập đến mười tám thứ công đức.

Nam truyền

Nội dung của kinh này thuộc Nam truyền cũng tương tự như Bắc truyền. Tuy nhiên, có những phần ở trong kinh này thuộc Bắc truyền đề cập trước, Nam truyền đề cập sau.

Chẳng hạn, kinh này thuộc về Bắc truyền đề cập trước hết, về phần nhớ rõ hành sử về thân, là chú ý đến các oai nghi và động tác của thân. Trong lúc đó, cũng kinh này, thuộc về Nam truyền, lại đề cập trước hết là chú ý, theo dõi hơi thở...

Lại nữa, trong những ví dụ đức Phật dùng để diễn tả pháp trong kinh này, thì kinh này thuộc về Bắc truyền không có ví dụ. Về “xe ngựa thuần thục” được điều khiển theo ý muốn của người điều ngựa; trong lúc kinh này thuộc về Nam truyền lại có ví dụ này, để dụ cho một vị tu tập sung mãn về nhớ rõ hành sử về thân, hướng tâm đến thắng trí và rất tinh xảo về pháp, và có thể chứng ngộ bất cứ pháp xứ nào bởi thắng trí ấy.

Lại nữa, phần nói về công đức hay kết quả do tu tập nhớ rõ hành sử về thân đem lại, thì trong kinh này thuộc về Bắc truyền đề cập đến mười tám thứ công đức, trong đó kinh nói rất rõ về sự chứng đắc về Tứ thánh quả. Nhưng ở kinh này thuộc về Nam truyền không được đề cập rõ ràng.

Sau đây, mười công đức do tu tập nhớ rõ hành sử về thân ở trong kinh này, thuộc về Nam truyền đề cập:

- “Lạc bất lạc” bị vị tu tập này nhiếp phục, còn chúng thì không nhiếp phục được vị này.

- “Khiếp đảm, sợ hãi” bị vị này nhiếp phục, còn chúng thì không nhiếp phục được vị này.

- Kham nhẫn được nóng lạnh.

- Kham nhẫn được hết thảy khổ thọ về thân.

- Chứng đắc bốn định thuộc về Sắc giới.

- Chứng đắc Thần túc thông.

- Chứng đắc Thiên nhĩ thông.

- Chứng đắc Tha tâm thông.

- Chứng đắc Túc mạng thông.

- Chứng đắc Lậu tận thông.

7. Phần kết thúc và lưu thông

Phần này cả hai kinh Nam truyền lẫn Bắc truyền đều giống nhau.

8. Góp ý

Nếu một vị tu tập giỏi, vị ấy chỉ nhắm đến đời sống giải thoát và giác ngộ, mà không bị cột trói bởi ý hệ Nam truyền hay Bắc truyền.

Và vị ấy sẽ nhận ra rằng, Nam truyền hay Bắc truyền, chỉ khác nhau chăng là khác về hoàn cảnh hoằng pháp. Vì sao? Vì tất cả pháp mà Nam truyền hoặc Bắc truyền đang truyền, đều có căn bản từ đức Phật.

Nếu một vị tu tập giỏi, vị ấy sẽ nhận ra rằng: những gì được các Tổ sư ghi lại ở trong kinh tạng của Bắc truyền và Nam truyền đều là sự nghiệp hoằng pháp lợi sanh, đều là gia tài văn hóa, gia tài đạo đức của toàn thể loài người.

Sở dĩ giữa kinh điển Nam truyền và Bắc truyền có một số nội dung khác biệt, ở kinh này Nam truyền có, nhưng Bắc truyền không có hoặc ngược lại, là do đức Phật thuyết pháp cho nhiều hội chúng của nhiều trú xứ khác nhau, nên có những trú xứ này, hội chúng này, Ngài nhấn mạnh điểm này, nhưng với trú xứ kia, hội chúng kia, Ngài nhấn mạnh điểm kia. Đó là một trong những lý do, khiến bản kinh này có nội dung này, nhưng bản kinh kia lại có nội dung khác, hoặc bản kinh này nội dung này đề cập trước, nhưng bản kinh kia cũng nội dung này nhưng kinh lại đề cập sau…

Do đó, chúng ta phải biết tiếp thu, biết gạn lọc, biết vận dụng để thích ứng, nhằm tu tập và hành đạo, khiến pháp của Phật được lưu truyền khắp nơi, khắp chốn, làm lợi ích cho hết thảy chư thiên và loài người, chứ không phải cho riêng ai, và riêng một xứ sở nào.

Tổ đình Từ Hiếu – Huế, Thất Lắng Nghe

Ngày 06/08 Ất Hợi (31/08/1995)

KINH TÔN GIẢ TẠI THIỀN THẤT HỌ THÍCH

Ngài Tam Tạng Cù Đàm Tăng Đề Bà dịch từ Phạn sang Hán.

Tỷ khưu Thích Thái Hoà dịch từ Hán sang Việt.

Tôi nghe như vầy:

Một thời đức Phật du hóa tại nước Xá-vệ, ở Thắng- lâm, trong vườn Trưởng giả Cấp-cô-độc.

Bấy giờ, Tôn giả Lô-di-cường-kỳ (Lomasakaṇgiya) đến giữa những người dòng họ Thích, tại thiền thất Vô Sự.

Lúc ấy, trời sắp hừng sáng, Tôn giả Lô-di-cường-kỳ, từ thiền thất ấy bước ra chỗ đất trống, trong bóng che của thiền thất, trải Ni-sư-đàn(2) lên trên giường rồi ngồi kiết già.(3)

Bấy giờ, có một vị thiên thần, hình thể rất đẹp, sắc tướng rực rỡ, lúc trời hừng sáng, đi đến nơi Tôn giả Lô-di-cường-kỳ,(4) cúi đầu đảnh lễ rồi đứng qua một bên.

Uy thần, sắc tướng của vị thiên thần kia rất là kỳ diệu, ánh sáng tỏa cùng khắp cả thiền thất ấy.

Sau khi vị thiên thần ấy đứng qua một bên xong, liền bạch Tôn giả Lô-di-cường-kỳ rằng:

Bạch Tỷ khưu! Ngài có thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng (Bhaddekaratta)(5) và nghĩa lý của nó đến không?

Tôn giả Lô-di-cường-kỳ trả lời với vị thiên thần ấy rằng:

Tôi không thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng và cũng không lãnh hội ý nghĩa của nó.

Tôn giả hỏi lại vị thiên thần kia rằng:

Thế thì, ngươi có thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng và lãnh hội nghĩa lý của nó đến không?

Vị thiên thần kia trả lời rằng:

Tôi có thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng, nhưng không lãnh hội được nghĩa lý của nó.

Tôn giả Lô-di-cường-kỳ lại hỏi vị thiên thần ấy rằng:

Tại sao thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng mà không lãnh hội được nghĩa lý của nó?

Vị thiên thần kia trả lời rằng:

Một thời đức Thế Tôn du hóa tại thành Vương-xá, tại Trúc lâm ở vườn Ca-lan-đa.

Bấy giờ, đức Thế Tôn vì các Tỷ khưu mà nói bài kệ Một Đêm Quý Trọng rằng:

Đừng truy niệm (6) quá khứ,

Đừng ước vọng (7) tương lai,

Pháp quá khứ đã qua,

Pháp tương lai chưa đến.

Pháp lệ thuộc hiện tại (8),

Hãy nhìn sâu pháp ấy (9),

Bậc tuệ biết như vậy,

Quả quyết không lay chuyển(10).

Ai người học hạnh Thánh

Ai biết chết muộn sầu? (11)

Ta cần không thỏa hiệp,

Tai hoạ, khổ cáo chung,(12)

Sống cần chuyên như vậy,

Ngày đêm không mõi mệt.(13)

Vậy, thường phải trình bày,

Bài kệ Đêm Quý Trọng.

Thưa Tỷ khưu! Tôi thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng như vậy, nhưng mà tôi không lãnh hội được nghĩa lý của nó.

Tôn giả Lô-di-cường-kỳ lại hỏi vị thiên thần ấy rằng:

Vậy, ai là người thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng và lãnh hội được nghĩa lý của nó?

Vị thiên thần kia đáp:

Đức Phật đang du hóa ở nước Xá-vệ, tại Thắng-lâm, trong vườn Cấp-cô-độc. Chính Ngài là vị thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng và lãnh hội nghĩa lý của nó.

Thưa Tỷ khưu! Ngài có thể đến diện kiến và tùy tùng đức Thế Tôn để thọ trì, đọc tụng đúng bài kệ Một Đêm Quý Trọng và nghĩa lý của nó.

Vì sao? Vì bài kệ Một Đêm Quý Trọng và nghĩa lý của nó, có pháp tắc làm căn bản cho phạm hạnh,(15) dẫn đến trí tuệ, giác ngộ, Niết bàn.

Hỡi người trong dòng họ, đã có đức tin rộng lớn,(16) từ bỏ gia đình, sống không gia đình để học đạo, thì hãy thọ trì, đọc tụng đúng bài kệ Một Đêm Quý Trọng và ý nghĩa của nó!

Vị thiên thần kia nói như vậy xong, liền cúi đầu đảnh lễ dưới chân Tôn giả Lô-di-cường-kỳ, đi quanh ba vòng xong, rồi ẩn khuất khỏi chỗ đó.

Vị thiên thần ẩn khuất không bao lâu, bấy giờ Tôn giả Lô-di-cường-kỳ, ở trong dòng họ Thích, thọ pháp an cư xong, ba tháng đã qua rồi, vá sửa y xong, thâu y ôm bát đi đến nước Xá-vệ. Tôn giả lần lượt tiến về phía trước đến Xá-vệ, trú tại Thắng Lâm, trong vườn Cấp Cô Độc.

Bấy giờ, Tôn giả Lô-di-cường-kỳ, đi đến chỗ Phật, cúi đầu đảnh lễ, rồi lui ngồi một bên và bạch với ngài rằng:

Bạch đức Thế Tôn! Một thời con đến trong dòng họ Thích, trú tại thiền thất Vô Sự.

Bạch Thế Tôn! Bấy giờ trời sắp hừng sáng, con từ nơi thiền thất ấy đi ra chỗ trống, trong bóng che của thiền thất, trải tọa cụ lên giường, rồi ngồi kiết già.

Bấy giờ, có một vị thiên thần, hình thể rất đẹp, sắc tướng rực rỡ, lúc trời hừng sáng, đi đến nơi chỗ của con, cúi đầu đảnh lễ rồi đứng qua một bên.

Uy thần, sắc tướng của vị thiên thần ấy, là rất kỳ diệu, ánh sáng tỏa chiếu cùng khắp thiền thất. Vị thiên thần ấy sau khi đứng qua một bên, rồi thưa với con rằng:

Thưa Tỷ khưu! Ngài có thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng và nghĩa lý của nó đến không?

Con trả lời với vị thiên thần ấy rằng:

Tôi không có thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng và cũng không thọ trì nghĩa lý của nó. Rồi con lại hỏi vị thiên thần ấy:

Thế thì ngươi có thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng và nghĩa lý của nó đến không?

Vị thiên thần ấy trả lời rằng:

Tôi có thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng, mà không lãnh hội được nghĩa lý của nó.

Con lại hỏi vị thiên thần:

Tại sao ngươi thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng mà không lãnh hội được nghĩa lý của nó?

Thiên thần trả lời với con rằng:

Một thời đức Thế Tôn du hóa tại thành Vương Xá, trú tại Trúc Lâm ở vườn Ca Lan Đa.

Bấy giờ, đức Thế Tôn vì các Tỷ khưu mà nói bài kệ Một Đêm Quý Trọng rằng:

Đừng truy niệm quá khứ,

Đừng ước vọng tương lai,

Pháp quá khứ đã qua,

Pháp tương lai chưa đến.

Pháp lệ thuộc hiện tại,

Hãy nhìn sâu pháp ấy,

Bậc tuệ biết như vậy,

Quả quyết không lay chuyển.

Ai người học hạnh Thánh,

Ai biết chết muộn sầu?

Ta cần không thỏa hiệp,

Tai họa, khổ cáo chung.

Sống cần chuyên như vậy,

Ngày đêm không mỏi mệt.

Vậy, thường phải trình bày,

Bài kệ Đêm Quý Trọng.

Thưa Tỷ khưu! Tôi thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng như vậy, nhưng mà tôi không lãnh hội được nghĩa lý của nó.

Con lại hỏi vị thiên thần ấy rằng:

Vậy ai là người thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng và lãnh hội được nghĩa lý của nó?

Vị thiên thần đã trả lời với con rằng:

Đức Phật đang du hóa tại nước Xá-vệ, ở Thắng Lâm, trong vườn Cấp Cô Độc. Chính ngài là vị thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng và nghĩa lý của nó.

Thưa Tỷ khưu! Ngài có thể đến diện kiến và tùy tùng đức Thế Tôn để thọ trì, đọc tụng đúng bài bài kệ Một Đêm Quý Trọng và nghĩa lý của nó.

Vì sao? Vì bài kệ Một Đêm Quý Trọng và nghĩa lý của nó, có ý nghĩa, có pháp tắc làm căn bản cho phạm hạnh, dẫn đến trí tuệ, giác ngộ, Niết bàn.

Hỡi người trong dòng họ! Đã có đức tin rộng lớn, từ bỏ gia đình, sống không gia đình để học đạo, thì hãy thọ trì, đọc tụng đúng bài kệ Một Đêm Quý Trọng và nghĩa lý của nó!

Vị thiên thần kia nói như vậy xong, liền cúi đầu đảnh lễ dưới chân con, đi quanh ba vòng xong, rồi ẩn khuất khỏi chỗ đó.

Lúc ấy đức Thế Tôn hỏi Tôn giả Lô-di-cường-kỳ rằng:

Ngươi có biết vị thiên thần kia từ đâu mà đến không? Và vị thiên thần ấy có tên là gì không? Tôn giả Lô-di-cường-kỳ thưa rằng:

Bạch đức Thế Tôn! Con không biết vị thiên thần ấy từ đâu mà đến và cũng chẳng biết tên của vị ấy là gì.

Đức Thế Tôn bảo rằng:

Hỡi Cường Kỳ! Vị thiên tử kia là Bát-na (Candana) làm tướng quân của từng trời Ba Mươi Ba(17).

Lúc ấy, Tôn giả Lô-di-cường-kỳ bạch rằng:

Bạch đức Thế Tôn! Nay chính là lúc. Bạch đấng Thiện Thệ! Nay chính là lúc. Nếu đức Thế Tôn vì các Tỷ khưu mà nói bài kệ Một Đêm Quý Trọng và nghĩa lý của nó, thì các vị Tỷ khưu sau khi theo đức Thế Tôn nghe xong, sẽ thọ trì đúng.

Đức Thế Tôn bảo rằng:

Hỡi Cường Kỳ! Hãy lắng nghe và suy nghĩ, ghi nhớ một cách thông minh, tôi sẽ vì người và nói nghĩa lý của nó một cách rộng rãi.

Tôn giả Lô-di-cường-kỳ bạch rằng:

Kính vâng, con xin lãnh nghe lời giáo huấn.

Đức Phật liền nói:

Đừng truy niệm quá khứ,

Đừng ước vọng tương lai,

Pháp quá khứ đã qua,

Pháp tương lai chưa đến.

Pháp lệ thuộc hiện tại,

Hãy nhìn sâu pháp ấy,

Bậc tuệ biết như vậy,

Quả quyết không lay chuyển.

Ai người học hạnh Thánh,

Ai biết chết muộn sầu?

Ta cần không thỏa hiệp,

Tai họa, khổ cáo chung.

Sống cần chuyên như vậy,

Ngày đêm không mỏi mệt,

Vậy, thường phải trình bày,

Bài kệ Đêm Quý Trọng.

Hỡi Cường Kỳ! Thế nào là Tỷ khưu truy niệm quá khứ?

Nếu vị Tỷ khưu hân hoan với sắc thuộc về quá khứ, thì có tham dục, mắc kẹt và ngưng trệ.(18)

Hoặc hân hoan với thọ, tưởng, hành, thức thuộc về quá khứ, thì có tham dục, mắc kẹt và ngưng trệ.(19)

Như vậy là Tỷ khưu truy niệm quá khứ.

Hỡi Cường Kỳ! Thế nào là vị Tỷ khưu không truy niệm quá khứ?

Nếu Tỷ khưu không hân hoan với sắc thuộc về quá khứ, thì không có tham dục, không có mắc kẹt và không có ngưng trệ.

Hoặc không hân hoan đối với thọ, tưởng, hành, thức thuộc về quá khứ, thì không có tham dục, không có mắc kẹt và không có ngưng trệ.

Như vậy là Tỷ khưu không truy niệm quá khứ.

Hỡi Cường Kỳ! Thế nào là vị Tỷ khưu ước vọng tương lai?

Nếu Tỷ khưu hân hoan đối với sắc thuộc về tương lai, thì có tham dục, mắc kẹt và ngưng trệ.

Hoặc hân hoan đối với thọ, tưởng, hành, thức thuộc về tương lai thì có tham dục, mắc kẹt và ngưng trệ.

Như vậy là Tỷ khưu ước vọng tương lai.

Hỡi Cường Kỳ! Thế nào là Tỷ khưu không ước vọng tương lại?

Nếu vị Tỷ khưu không hân hoan đối với sắc thuộc về tương lai, thì không có tham dục, không có mắc kẹt và không có ngưng trệ.

Hoặc không hân hoan đối với thọ, tưởng, hành, thức thuộc về tương lai, thì không có tham dục, không có mắc kẹt, không có ngưng trệ.

Như vậy là Tỷ khưu không ước vọng tương lai.

Hỡi Cường Kỳ! Thế nào là Tỷ khưu chấp nhận pháp hiện tại?

Nếu Tỷ khưu hân hoan đối với sắc thuộc về hiện tại, thì có tham dục, mắc kẹt và ngưng trệ.

Hoặc hân hoan đối với thọ, tưởng, hành, thức thuộc về hiện tại, thì có tham dục, mắc kẹt và ngưng trệ.

Như vậy là Tỷ khưu chấp nhận pháp hiện tại.

Hỡi Cường Kỳ! Thế nào là Tỷ khưu không chấp nhận pháp hiện tại?

Nếu Tỷ khưu không hân hoan đối với sắc thuộc hiện tại, thì không có tham dục, không có mắc kẹt và không có ngưng trệ.

Hoặc không hân hoan đối với thọ, tưởng, hành, thức thuộc về hiện tại, thì không có tham dục, không có mắc kẹt và không có ngưng trệ.

Như vậy là Tỷ khưu không chấp nhận pháp hiện tại.

Đức Phật nói như vậy, Tôn giả Lô-di-cường-kỳ và các Tỷ khưu nghe ngài nói xong, hoan hỷ phụng hành.

CHÚ GIẢI

I. TỔNG LUẬN

Lão Thiền sư (?-1037) đã trả lời với vua Lý Thái Tôn, khi vua hỏi “Ngài ở đây từ bao lâu?”

Lão Thiền sư trả lời:

“Đản tri kim nhật nguyệt,

Hà thức cựu xuân thu”.

Nghĩa là:

“Sống ngày nay biết ngày nay,

Còn xuân thu trước ai hay làm gì?”.

Xuân thu trước là chuyện đã qua, nếu truy tầm xuân thu năm trước thì có lợi ích gì cho đời sống hôm nay, hay chỉ là đi về với hoài vọng, với khắc khoải tiếc thương và ân hận?

Người lữ khách rong chơi mê muội, khi nào cũng muốn bươi bới tâm thức để kiếm tìm dấu tích của thời gian quá khứ, hòng có chút men nồng nào đó, để khỏa lấp nỗi trống trơn trong phút giây hiện tại.

Hoặc lữ khách không tìm quá khứ, thì cũng dự phóng tương lai, rồi tưởng uẩn vẻ vời ra không biết bao nhiêu là hình thái của tự ngã. Ấn tượng của tự ngã ấy rơi vào tâm thức không biết từ khi nào, rồi huân tập và lưu hiện một cách hấp dẫn, khiến cho thân, ngữ và ý ngày đêm hoạt động rong ruỗi tìm cầu.

Ngôn ngữ của lữ khách đi tìm cầu quá khứ, bao giờ cũng mang đầy chất liệu tự hào, bảo thủ và hối hận.

Trái lại, ngôn ngữ và giọng điệu của lữ khách đi tìm cầu tương lai, thì khi nào cũng mang đầy chất liệu kế hoạch, hy vọng và vội vã.

Cả hai chúng họ kia, đều là những lữ khách đáng thương, vì họ đều là nạn nhân của quá khứ và tương lai.

Lại nữa, có những người không đi tìm quá khứ, không dự phóng tương lai, nhưng bị cuốn hút vào đời sống hiện tại.

Ngôn ngữ của những người này bao giờ cũng mang chất liệu hưởng thụ, thủ phận và thỏa hiệp.

Như vậy, những hạng người này cũng là nạn nhân của giáo thuyết hiện sinh và bị cuốn hút vào đời sống hiện tại.

Một người bị cuốn hút bởi những cảm giác quá khứ, người đó chẳng khác nào một kẻ đã ăn xong, tiếc nuối thức ăn ấy, rồi ói lên mà ăn lại.

Một người bị cuốn hút bởi những cảm giác tương lai, người đó chẳng khác nào một kẻ ngồi vẽ thức ăn và ăn những thức ăn vẽ ấy.

Lại nữa, một người bị cuốn hút bởi cảm giác hiện tại, người đó chẳng khác nào kẻ nhai cơm mà không muốn nuốt.

Ở trong đời, phần nhiều con người không phải nạn nhân của quá khứ thì cũng là nạn nhân của tương lai, và dẫu rằng không phải là nạn nhân vội vã đi tìm tương lai, thì cũng là nạn nhân vội vã hưởng thụ trong đời sống hiện tại.

Kẻ nào sanh tâm đi tìm quá khứ, kẻ ấy bị quá khứ đánh lừa; kẻ nào sanh tâm đi tìm tương lai, kẻ ấy bị tương lai đánh lừa; kẻ nào bằng lòng với hiện tại, kẻ ấy cũng bị hiện tại đánh lừa.

Tại sao? Vì quá khứ, tương lai hay hiện tại chỉ là ý niệm về thời gian mà không phải là thời gian đích thực. Sự đích thực của thời gian là không có thời gian. Trong thời gian không có quá khứ, không có hiện tại, không có tương lai…

Thời gian là dòng suối liên tục trôi chảy giữa nhân và quả, giữa quả và nhân.

Do đó, mấu chốt của kinh này, đức Phật dạy ta không truy tìm quá khứ hay ước vọng tương lai. Vì sao? Vì truy tìm quá khứ hay ước vọng tương lai cũng chỉ là tác nhân, tác duyên để cho tham dục dấy khởi, hay sân hận, bất mãn dấy khởi trong đời sống của chúng ta mà thôi.

Lại nữa, đức Phật không muốn học trò của ngài bị cuốn hút, mắc kẹt vào những gì trong hiện tại hay xua đuổi hiện tại hoặc chạy trốn hiện tại.

Mấu chốt của Kinh Bhaddekaratta ở trong Majjhima Nikāya là Vipassati, nghĩa là thấy rõ những gì đang diễn ra trong các pháp hiện tại.

Trong Hán tạng, mấu chốt của kinh này là ở câu:

Hiện tại sở hữu pháp

Bỉ diệc đương vi tư.

Nghĩa là:

Pháp lệ thuộc hiện tại,

Hãy nhìn sâu pháp ấy.

Nói theo ngôn ngữ chứng nghiệm, thì hiện tại là kết quả tất yếu của quá khứ và nền tảng của hết thảy tương lai.

Do đó, chỉ cần nhìn rõ, nhìn thật sâu sắc những gì đang có mặt trong hiện tại, là biết rõ quá khứ, chứ không cần đi tìm quá khứ. Và chỉ cần nhìn thật rõ, nhìn thật sâu sắc những gì đang diễn ra trong pháp hiện tại, là biết rõ tương lai, chứ không cần phải ước vọng tương lai.

Bởi vì, không có tương lai nào lại không có gốc rễ từ đời sống hiện tại này.

Và hãy nhìn thật rõ, thật sâu sắc các pháp hiện tiền, để thấy rõ tự thân của chúng đang trôi chảy, đang sinh diệt liên tục, nhân diệt thì quả sanh, quả diệt thì nhân sanh, nhân không tách rời quả, quả không tách rời nhân, nhân quả tương sinh tương diệt qua duyên, duyên đủ thì quả sinh, duyên ly thì quả diệt. Năm uẩn là duyên sinh vô ngã, nên không có ngã tính nào trong năm uẩn; năm uân là duyên sinh vô thường, nên không có thường tính nào ở trong năm uẩn duyên sinh; năm uẩn tương tác với nhau sinh diệt trong từng sát na, nên trong năm uẩn không có pháp gì là hiện tại để trú ngụ hay chụp bắt.

Các pháp xưa nay như vậy, có gì là quá khứ, có gì là hiện tại, có gì là tương lai! Quá khứ, hiện tại, tương lai chỉ là thế giới của ý niệm mà không phải là của thực tại chính nó.

Nhìn thật rõ, thật sâu sắc các pháp hiện tại đang trôi chảy liên tục không có ngã thực hữu, thì ngã đâu có phải là sắc, vì sắc là một dòng sống đang trôi chảy liên tục; ngã đâu phải là thọ, vì thọ là một dòng của các cảm giác sống động đang trôi chảy liên tục; ngã đâu có phải là các tưởng, vì tưởng là một dòng sống đang trôi chảy liên tục; ngã đâu có phải là các tâm hành, vì các tâm hành không có lúc nào là không tác động vận hành, và ngã đâu phải là thức, vì thức là một dòng sống hằng chuyển, hằng phân biệt, hằng tập và khởi.

Do nhìn thật rõ, thật sâu sắc (Vipassati) như vậy, nên ngã ái, ngã mạn, ngã sân, ngã si bị loại trừ, và mỗi khi tâm chấp thủ ngã bị loại ngay trong từng niệm hiện tiền, thì tham ái, sân hận, si mê trong từng niệm hiện tiền không có cơ duyên để sinh khởi.

Nói tóm lại, bất cứ ở đâu và bất cứ giây phút nào, mà người tu tập có tuệ quán (Vipassati), thì ở giây phút đó và ở đó, người đó không có vô minh, không có tham ái, không có xáo động, không có sân hận, không còn bị mù quáng và hoàn toàn không còn có bất cứ sự nghi ngờ nào đối với sự giác ngộ, đối với pháp chí thượng, và đối với sự, lý, thanh tịnh, hòa hợp thống nhất. Vị đó vượt qua khổ đau, thành tựu hạnh phúc và an lạc tối thượng. Hay nói một cách khác, vị đó thành tựu Niết bàn bằng chất liệu Vipassati hay tuệ quán.

Tuệ quán để thấy rõ thực tại ở nơi pháp hiện tiền là tinh túy, là cốt lõi của kinh này, mà đức Phật đã dạy cho Tôn giả Lô-di-cường-kỳ, cũng như “Đản tri kim nhật nguyệt”của Lão Thiền sư đã chỉ rõ cho vua Lý Thái Tông rằng: mùa xuân và mùa thu ở quá khứ, đang có mặt trong mùa xuân và mùa thu hôm nay.

Vậy, hãy nhìn thật rõ, thật sâu sắc vào đương thể, để thấy ngay mọi không gian và mọi thời gian đang có mặt trong đương thể ấy. Đó là cách nhìn của tuệ nhãn và pháp nhãn hay là cách kiến tánh và trực ngộ của thiền.

Khi các quan năng tiếp xúc với hết thảy mọi đối tượng, mà không khởi lên tham ái, không bị mắc kẹt, không bị ngưng trệ, hay không săn đuổi, truy tìm đối với chúng mà biết rõ chúng, đó là hiệu quả do hành trì văn, nghĩa và lý của kinh này.

Và cũng có thể do nỗ lực hành trì, quán chiếu sâu về nghĩa và lý ở trong kinh này nội trong một đêm và chỉ một đêm thôi là có thể trở thành bậc Hiền thiện.

Do đó, kinh này còn gọi là kinh “Nhất dạ hiền”.

II. GIẢI THÍCH THUẬT NGỮ

1. Theo Hán bản, thì đề kinh này là “Thích Trung Thiền Thất Tôn Kinh”

Tương đương với kinh Bhaddevakaratta ở tạng Pāli.

Ở Hán bản, lấy sự kiện Tôn giả Lomasakaṇgiya (Lô- dicường-kỳ) ở tại thiền thất Vô Sự nơi dòng họ Thích, đàm luận với một vị thiên thần về bài kệ Bhaddekaratta (Bạtđịa-la-đế kệ) mà đặt tên kinh.

Ở bản Pāli là căn cứ vào sự thành tựu pháp quán Vipassanā của một vị Tôn giả, về tổng và biệt đối với bài kệ, do đức Thế Tôn giảng dạy có nội dung về vô thường, vô ngã của năm uẩn, không phải chỉ có một thời gian mà

hết thảy mọi thời gian để mà đặt tên Kinh là Bhaddekaratta, nghĩa là kinh “Nhất Dạ Hiền Giả” hay là “Một Đêm Quý Trọng”.

2. Ni sư đàn

Hán dịch là tọa cụ, tùy cụ y, phu cụ, nghĩa là vật dụng của các Tỷ khưu dùng để trải ra trong lúc ngồi thiền, hoặc những lúc ngồi ở trên đất.

3. Ngồi kiết già

Hán dịch là kiết già phu tọa, nghĩa là bàn chân phải áp ngửa lên vế chân trái và bàn chân trái áp ngửa lên vế chân phải.

Cách ngồi như thế này gọi là cách ngồi an lành; hoặc còn gọi là cách ngồi hàng phục ma chướng và cũng còn gọi là cách ngồi hoa sen, vì cách ngồi này sẽ đưa thân tâm đến nơi vô nhiễm.

Do đó, theo Đại Trí Độ Luận cuốn 7 nói rằng: “Trong hết thảy các phương pháp ngồi, thì ngồi bằng tư thế kiết già là cách ngồi an ổn tối thượng. Và đây là pháp ngồi của người ngồi thiền”.

4. Một Đêm Quý Trọng

Tiếng Pāli là Bhaddekaratta, Hán chuyển âm là Bạt- địala-đế, dịch là “Nhất Dạ Hiền”.

Bhadd có nghĩa là tốt đẹp, hạnh phúc, điềm lành, quý trọng, giá trị lớn, quý giá, vinh dự.

Eka có nghĩa là một. Ratta có nghĩa là ban đêm, không gian đang ở vào vị trí của thời gian ban đêm.

Vậy, Bhaddekaratta là một đêm quý trọng; một đêm có giá trị rất lớn; một đêm tốt đẹp; một đêm vinh dự...

Tại sao kinh này có ý nghĩa là một đêm tốt đẹp; một đêm quý trọng; một đêm có giá trị rất lớn; một đêm vinh dự...? Vì hành giả nào hành trì và quán chiếu sâu bài kệ này, có thể chỉ trong một ngày, một đêm với tâm thuần nhất, không mệt mỏi, thì vị ấy có thể thành tựu những gì tốt đẹp nhất trong sự nghiệp tu tập; vị ấy có thể thành tựu nhữmg lớn lao và quý trọng của sự tu tập, và vị ấy có thể quán chiếu sâu xa bài kệ mà đức Phật đã dạy đó, thì họ có thể đạt đến những vinh dự của bậc Hiền thiện.

Do ý nghĩa đó, mà kinh nầy có tên như vậy.

5. Lô-di-cường-kỳ (Lomasakangiya)

Tôn giả có đầu tóc rậm.

6. Truy niệm

Hán là “Niệm”, Pāli là Anvāga, nghĩa là tìm kiếm trở lại, đi theo sau.

Vậy, truy niệm là đi tìm cái đã qua; nhớ nghĩ cái đã qua...

Nguyên âm chứ Hán là: “Thậm mạc niệm quá khứ”, nghĩa là: “Cẩn thận đừng nghĩ về quá khứ”.

Ở bản Pāli thì câu kệ này như sau:

“Atītam nānvāgameyya”.

Nghĩa là:

“Đừng đi tìm quá khứ”.

7. Ước vọng

Hán là “nguyện”, Pāli là Patikankha, nghĩa là ước ao, mong muốn, đi tìm cái chưa có.

Nguyên câu kệ thuộc Hán bản là:

“Diệc vật nguyện vị lai”.

Nghĩa là:

“Đừng ước vọng tương lai”.

Ở bản Pāli thì câu kệ này như sau:

“Nappatikankhe anāgatam”.

Nghĩa là:

“Tương lai không ước vọng”.

Bản Pāli

“Yad atitam pahinantam”.

Nghĩa là:

“Pháp nào quá khứ pháp ấy đã diệt”

Yad: cái nào.

Tam: cái ấy.

8. Pháp lệ thuộc hiện tại

Bản Hán là: “Hiện tại sở hữu pháp”.

Bản Pāli là: “Paccuppannan ca yo dhammam”

Paccuppanna = Pati + Uppajjati, nghĩa là đang sinh khởi tiếp diễn, đang có mặt, hiện tại.

Như vậy, Paccuppannan ca yo dhammam là pháp thuộc về giây phút hiện tại...

9. Hãy nhìn sâu pháp ấy

Hán bản là: “Bỉ diệc đương vi tư”.

Pāli bản là: “Tattha tattha vipassati”.

Vipassati: vi + passati = thấy rõ ràng, thấy xuyên suốt bên trong, đạt được cái thấy xuyên suốt thuộc về tinh thần.

Như vậy, Tattha tattha vipassati là “Hãy nhìn sâu vào ở đây và chỗ này”.

10. Bậc tuệ biết như vậy, quả quyết không lay chuyển

Bản Hán là:

“Niệm vô hữu kiên cường

Tuệ giả giác như thị”.

Bản Pāli là:

“Asamhīram asamkuppam

Tam vidvā manubrūhaye”.

Asamhīram: Asamhīra là bất động, không di chuyển, không ngập ngừng, không do dự, quả quyết...

Asamkuppam: a + samkuppam = không xoay chuyển, không run rẫy, không nổi giận...

Tam: người anh... biến cách 2 của tumha; cái này, biến cách 2 số ít của Ta.

Vidvā: biết, hiểu rõ...

Anubrūhaye đi từ động từ căn là Brū, nghĩa là nói, trình bày, giải thích... Brūhama = mở rộng, trau dồi, tu dưỡng, chuyên tâm nuôi dưỡng, thực hành thường xuyên.

Anubrūhaye có khi cũng đọc là Manubrūhaye.

Từ tamvidvā, ngài Tăng Già Đề Bà dịch là “Tuệ giả”, tức là bậc trí tuệ, bậc sáng suốt, bậc thông minh.

Ở đây, tam là biến cách 2 (đối cách) của Tumha, nghĩa là ngươi, anh, bậc. Vidvā, nghĩa là thông minh, sáng suốt.

Vidvā là tĩnh từ làm thuộc từ của Tam.

Từ ngữ Asamhīram, ngài Tăng Già Đề Bà dịch là “Niệm vô hữu”.

Vậy, “Niệm vô hữu” ở đây, có nghĩa là nhớ rõ ràng, nhớ rõ không có do dự, nhớ chắc chắn, quả quyết, kiên cố.

Do đó, hai câu kệ Pāli:

“Asamhīram asamkuppam

Tam vidvā manubrūhaye”.

Dịch sát là:

“Bậc tuệ chuyên tu tập,

Kiên cố, không lay chuyển”.

Và cũng do đối chiếu hai câu kệ này giữa Hán và Pāli, nên

tôi đã dịch sang Việt hai câu kệ ấy như sau:

“Bậc tuệ biết như vậy

Quả quyết không lay chuyển”.

11. Ai người học hạnh Thánh, ai biết chết muộn sầu?

Bản Hán là:

“Nhược học thánh nhân hành,

Thục tri sầu ư tử”.

Bản Pāli là:

“Ajj ' evakiccam ātappam

Ko jñña maranam suve?”

Ajja: ngày hôm nay.

Eva: ngay cả, cũng vậy, như vậy...

Kiccam: làm, thực hiện, thi hành...

Ātappam: nhiệt tâm, nhiệt tình, sức nóng, nhiệt huyết...

Ko: ai?

Jñña: hiểu biết, trí..

Maranam: động từ căn bản của nó là Mr, nghĩa là chết.

Suve: ngày mai.

Do đó, hai câu kệ này dịch sát là: “Nhiệt tâm làm công việc ngay ngày hôm nay, ai biết chết ngày mai?”.

Như vậy, câu “Ajj ' evakiccam ātappam” mà ngài Tăng Già Đề Bà dịch là: “Nhược học thánh nhân hành” là dịch thuận theo ý hơn là căn cứ vào ngữ.

Và câu: “Ko jñña maranam suve?”, ngài Tăng Già Đề Bà dịch: “Thục tri sầu ư tử” là dịch vừa sát ý và chữ theo Pāli.

12. Ta cần không thỏa hiệp, tai họa, khổ cáo chung

Bản Hán là:

“Ngã yếu bất hội bỉ,

Đại khổ tai họa chung”.

Bản Pāli là:

“Nahino samgaran tena,

Mahasenena maccunā”.

Nahino: không một ai, không tất cả, không một cách chắc chắn...

Samgara: thỏa hiệp, hiệp thương, hẹn ước, hiệp ước, tuyên bố, điều đình...

Mahasenena: với đại quân.

Maccunā: thần chết.

Vậy, hai câu kệ Pāli dịch sát là:

“Không có ai hiệp ước,

Với đại quân thần chết”

Từ Samgaran, ngài Tăng Già Đề Bà dịch là “Hội”. Như vậy “hội” ở đây, có nghĩa là “hiệp ước” hoặc “thỏa hiệp”.

Câu “Mahasenena maccunā”, ngài Tăng Già Đề Bà dịch là: “Đại khổ tai họa chung”.

Như vậy, Mahasenena theo ngài Tăng Già Đề Bà là “đại khổ” tức là cái khổ đau rất lớn.

Và maccunā, theo ngài Tăng Già Đề Bà là tai họa.

Maccunā, đúng nghĩa của nó là thần chết, nhưng tại sao ngài Tăng Già Đề Bà lại dịch là tai họa?

Chết là một tai họa khủng khiếp nhất trong đời sống con người. Nhưng tai họa ấy lại không chừa bất cứ một ai, và không có một ai điều đình được hoặc hiệp ước nổi.

Lại nữa, đi theo thần chết (Maccunā) là cả một đại quân (Mahasenena) gồm những binh chủng: lo lắng, sợ hãi, sầu muộn và thất vọng...

Do đó, chết là một tai họa mà kéo theo sau đó vô số sự đau khổ cho con người.

Bởi vậy, ngài Tăng Già Đề Bà đã không dịch Mahasenena là “đại quân” mà dịch là “đại khổ” và không dịch Maccunā là thần chết mà dịch là “tai họa”.

13. Sống cần chuyên như vậy, ngày đêm không mỏi mệt Bản Hán là:

“Như thị hành tinh cần,

Trú dạ vô giải đãi”.

Bản Pāli là:

“Evam vihārim ātāpim,

Ahorattam atamditam”.

Evam: như vậy.

Vihārim: sống, ở, cư trú, sinh họat..

Ātāpim: nỗ lực, nhiệt tình, tinh cần.

Aho: ngày.

Ratta: đêm.

Atanditam: không mệt mỏi, không biếng nhác, không bệnh hoạn...

Vậy, hai câu kệ Pāli này dịch sát là:

“Nỗ lực sống như vậy,

Ngày đêm không mỏi mệt”.

Từ ngữ Vihārim, ngài Tăng Già Đề Bà dịch là “hành”, nghĩa là sống, thực tập, an trú...

Từ Ātāpin, ngài Tăng Già Đề Bà dịch là “Tinh cần”. Nghĩa của từ này là tinh chuyên, nỗ lực, nhiệt tâm...

14. Vậy thường hãy trình bày, bài kệ Đêm Quý Trọng Bản Hán là:

“Thị cố thường đương thuyết,

Bạt Địa La Đế kệ”.

Bản Pāli là:

“Tam ve Bhaddekarattoti,

Santo ācikkhate munīti”.

Tam: anh, ngươi, biến cách 2 của tumha.

Ve: quả thật, quả thực, vậy...

Bhadd: tốt đẹp, hạnh phúc, quý giá, giá trị lớn...

Ekaratto: một đêm.

Bhaddekaratto: một đêm tốt đẹp, một đêm có giá trị lớn, một đêm vinh dự, một đêm quý trọng.

Santo: an tịnh, yên tĩnh, lặmg lẽ, trầm lặng...

Ācikkhate: trình bày lại, kể lại, mô tả lại..

Muni: hiền triết, vắng lặng...

Vậy, hai câu kệ Pāli nầy dịch sát là:

“Vậy, hãy kể đêm quý trọng,

Bậc minh triết an tịnh!”.

Ngài Tăng Già Đề Bà đã dịch từ Tamve là “thị cố”; từ ācikkhate là “tuyên thuyết”. Từ santo và munīti, ngài đã lược qua mà không dịch.

15. Phạm hạnh

Tiếng Phạn là Brahmacārya.

Nghĩa đen của từ Brahmacārya là đi đến với Phạm thiên, nghĩa là do tu tập mà sinh vào cõi Phạm thiên.

Nhưng, phạm hạnh theo nghĩa của kinh và luật Phật giáo là trong sạch, là sự không ô nhiễm bởi ái dục.

Trong đời sống tu tập, vị nào không bị ô nhiễm bởi ái dục, thì vị ấy được gọi là phạm hạnh.

Một vị tu tập có phạm hạnh, tức là vị đó có Thánh quả giác ngộ và Niết bàn.

16. Đức tin rộng lớn

Hán là: “chí tín”.

Chí tín cũng còn có nghĩa là đức tin cao thượng, đức tin tột cùng.

Đức tin rộng lớn, đức tin cao thượng, đức tin tột cùng của hàng cư sĩ tại gia là thành tựu Thánh quả A-na-hàm.

Một khi hàng cư sĩ tại gia tu tập đạt đến Thánh quả này, thì không còn bị tái sinh ở dục giới.

Đức tin rộng lớn, đức tin cao thượng, đức tin tột cùng của hàng xuất gia là thành tựu Thánh quả A-la-hán.

Một khi hàng xuất gia tu tập thành tựu Thánh quả A-lahán, thì vĩnh viễn không còn bị tái sinh ở trong tam giới, đặt gánh nặng xuống một cách vĩnh viễn. Vị ấy sống đời sống hoàn toàn an lạc và thảnh thơi.

Nhưng đức tin rộng lớn, đức tin cao thượng, đức tin tột cùng của hàng Phật tử đại thừa kể cả hành xuất gia và tại gia là tin hết thảy chúng sanh đều có Phật tánh và đều có khả năng thành tựu đạo quả Vô thượng Bồ đề.

17. Tầng trời Ba mươi ba

Là Tam thập tam thiên. Cõi trời này ở trên chóp núi Tu-di của cõi Diêm Phù Đề. Cõi trời này do Thiên Đế Thích làm chủ.

Vị thiên thần Candana (Bát-na) từ cõi trời này, đi xuống hỏi Tôn giả Lomasakaṇgiya (Lô-di-cường-kỳ) về bài kệ Bhaddekaratta (Một Đêm Quý Trọng) cũng như ý nghĩa của bài kệ này.

Nhân vào sự thưa hỏi ý nghĩa bài kệ này của vị thiên thần Candana này, mà Tôn giả Lomasakaṇgiya đã đến trình bày với đức Phật và xin ngài chỉ giáo.

18. Nếu vị Tỷ khưu hân hoan đối với sắc thuộc về quá khứ, thì có tham dục, mắc kẹt và ngưng trệ

Sắc, gồm có nội sắc và ngoại sắc. Nội sắc là những yếu tố vật lý tạo nên thân thể. Ngoại sắc là những yếu tố vật lý ngoài thân thể.

Nội sắc và ngoại sắc gồm có mười một loại đó là: nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn, sắc, thanh, hương, vị, xúc và mười một là pháp xứ hoặc vô biểu sắc (Avijināptirūpa).

Vô biểu sắc là sắc không biểu hiện cụ thể, để cho người khác có thể nhận ra bằng mắt hoặc sờ bằng tay...

Lại nữa, thể chất của sắc vô biểu không phải do tổng hợp của các cực vi, mà chính do những động tác cụ thể của thân và ngữ, khiến nó phát sinh và hình thành.

Do sắc vô biểu phát khởi lệ thuộc vào những hoạt động của thân và ngữ, nên những thế lực biểu hiện không cụ thể đó, cũng gọi là sắc.

Lại nữa, vô biểu sắc phát khởi trực tiếp là những động tác của thân và ngữ, nhưng nó lại phát khởi gián tiếp từ bốn đại chủng. Nghĩa là từ nơi bốn thể tính kiên, thấp, noản, động (đất, nước, lửa, gió) mà vô biểu sắc phát sinh.

Do đó, vô biểu sắc cũng thuộc về sắc pháp hay sắc uẩn.

Như vậy, một vị Tỷ khưu hân hoan đối với sắc thuộc về quá khứ là vị đó hân hoan đối với mười một sắc pháp này, hoặc hồi tưởng sắc là hồi tưởng đối với mười một sắc pháp này.

Và chính do sự hồi tưởng này, mà những hạt giống khát ái về sắc dục từ nơi tâm thức khởi sinh.

Do đó, vị ấy mắc kẹt và ngưng trệ bởi hạt giống ấy, mà không thể bước những bước thong dong đến sự an tịnh của Niết bàn.

19. Hoặc hân hoan thọ, tưởng, hành, thức thuộc về quá khứ, thì có tham dục, mắc kẹt và ngưng trệ

Thọ: tiếng Phạn gọi là Vedanā, nghĩa là cảm giác, cảm nhận do các căn tiếp xúc với các trần mà các cảm thọ sinh khởi.

Thọ gồm năm loại:

1. Khổ thọ: cảm giác đau đớn, khó chịu...

2. Lạc thọ: cảm giác dễ chịu, an lạc...

3. Xả thọ: cảm giác dửng dưng, không dễ chịu cũng không khó chịu.

4. Ưu thọ: cảm giác lo lắng, buồn phiền, những cảm giác chưa đủ để gọi là khổ thọ.

5. Hỷ thọ: cảm giác vui vui, cảm giác dễ chịu nhè nhẹ.

Nghĩa là những cảm giác chưa đủ để gọi là lạc thọ. Hỷ thọ phần nhiều chỉ do tâm thọ.

Tuy nhiên, hỷ thọ có thể được xếp loại vào lạc thọ; ưu thọ có thể được xếp vào loại khổ thọ.

Nghĩa là trạng thái hỷ thọ mà tăng lên thì đi tới lạc thọ, trạng thái lạc thọ giảm xuống là thuộc về hỷ thọ.

Và trạng thái ưu thọ tăng lên là khổ thọ, trạng thái khổ thọ giảm xuống là ưu thọ.

Thọ sinh khởi là do duyên sáu căn tiếp xúc với sáu trần.

Tưởng: Pāli là Saññā, Phạn là: Saṃjñā có tiếp đầu ngữ là Saṃ, nghĩa là hết thảy, tất cả, và động từ Jña là hiểu biết.

Vậy, tưởng trong tiếng Phạn là liên kết cả Saṃjñā lại mà thành.

Do đó, Saṃjñā hay tưởng là tất cả những gì thuộc về tri giác, thuộc về nhận thức đối với một đối tượng.

Trong cách diễn đạt của triết học, thì tưởng là khái niệm hoặc ý niệm.

Tưởng (Saṃjñā) là một trong những hình thái sinh khởi của tâm; là một uẩn trong năm uẩn của thân và là một trong năm tâm sở biến hành của duy thức.

Tưởng là ấn tượng của tri giác tồn đọng và hiện khởi trên tâm thức, sau khi sáu căn tiếp xúc với sáu trần. Và tưởng cũng là hiện tượng của tri giác.

Tưởng liên hệ đến tham dục, gọi là tham dục tưởng; tưởng liên hệ đến sân gọi là sân tưởng; tưởng liên hệ đến sự tàn hại chúng sanh gọi là hại tưởng; tưởng liên hệ đến các phiền não, gọi là phiền não tưởng hoặc ác tưởng.

Tưởng liên hệ đến tâm vô tham, gọi là xuất ly tưởng; tưởng liên hệ đến tâm vô sân, gọi là bất nhuế tưởng; tưởng liên hệ đến tâm bất hại, gọi là bất hại tưởng...

Tóm lại, tưởng liên hệ đến các thiện tâm sở gọi là thiện tưởng, tức là những ý tưởng tốt đẹp hoặc những tri giác cao quý.

Lại nữa, tưởng liên hệ đến ngã gọi là ngã tưởng; tưởng liên hệ đến con người gọi là nhân tưởng; tưởng liên hệ đến chúng sanh gọi là chúng sanh tưởng; tưởng liên hệ đến thọ mạng gọi là thọ mạng tưởng.

Tưởng liên hệ đến ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả là những tưởng điên đảo, sai lầm. Vì sao? Vì đúng với “như lý”, thì hết thảy pháp, đều là duyên sinh, đã là duyên sinh thì vô ngã, đã là vô ngã thì không có ngã thể đích thực nào cho tưởng liên hệ, cho tưởng bám lấy, cho tưởng ghi nhận, tưởng tượng, hồi tưởng...

Hết thảy pháp là duyên sinh, đã là duyên sinh thì vô thường, đã là vô thường thì không có một người nào, một chúng sanh nào, một thọ mạng nào đích thực, để cho tưởng liên hệ, cho tưởng bám lấy, cho tưởng ghi nhận, cho tưởng tưởng tượng, cho tưởng hồi tưởng...

Tưởng đến cái không thể liên hệ, không thể bám lấy, không thể ghi nhận, tưởng ấy gọi là vọng tưởng, là điên đảo tưởng, là mộng tưởng.

Tuy nhiên, bản chất của tưởng là luôn luôn ghi nhận, là tưởng tượng tướng mạo của cảnh do sáu căn tiếp xúc với sáu trần.

Và tác dụng của tưởng là tìm đủ mọi cách để thiết lập danh ngôn, nhằm áp đặt lên nơi cái hình tướng mà tưởng đã ghi nhận đó. Tưởng còn là khả năng thiết lập và phân hạn tùy theo đối tượng của chính nó.

Nếu tâm khởi lên mà không có tưởng, thì tâm không thể nắm bắt được phần hạn ranh giới của đối tượng.

Tưởng chỉ biểu hiện và sinh khởi cụ thể khi sáu căn tiếp xúc với sáu trần.

Hành: tiếng Pāli là Sankhāra và Phạn là Saṃskāra.

Saṃkhāra có động từ căn là Kṛ là tạo tác, hoạt động, chuyển động, lưu chuyển... Do đó, Hán dịch Samskāra là tạo tác, thiên lưu, biến hóa...

Hành ở trong kinh này đề cập là hành uẩn (Saṃskāraskandha). Nó là một uẩn trong năm uẩn tạo thành thân tâm của hết thảy chúng sanh.

Hành uẩn là một tập hợp của những tâm sở tác động vận hành ở trong tâm thức.

Hành liên hệ đến nghiệp là do tác động tư và các tư tâm sở trực thuộc khi sáu căn tiếp xúc với sáu trần.

Tư liên hệ đến các phiền não, hoặc tùy phiền não, thì sẽ dẫn đến ác hành.

Tư liên hệ đến các pháp vô lậu, hoặc thiện tâm sở, thì sẽ dẫn đến thiện hành hay thiện vô lậu, hoặc diệu hành.

Hành liên hệ đến nhân duyên, tạo tác, lưu chuyển thuộc về pháp hữu vi, hành ấy gọi là hành uẩn.

Nếu hành uẩn theo nghĩa này là bao gồm cả sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, thức uẩn.

Tuy nhiên, theo Câu Xá Luận Ký 1, chú giải rằng: sắc uẩn, tưởng uẩn, thọ uẩn, hành uẩn, thức uẩn cũng thuộc về tạo tác và lưu chuyển, tức là chúng cũng thuộc về hành, nhưng so với hành uẩn, thì chúng chỉ là thiểu hành. Do đó, các uẩn ấy, đều có tên gọi riêng. Còn hành uẩn phần nhiều thuộc về hành, do đó, mới có tên gọi này.

Cũng theo Câu Xá Luận, thì trong 46 tâm sở, ngoại trừ tâm sở thọ và tưởng, còn lại 44 tâm sở pháp và 14 bất tương ưng hành, đều thuộc về hành uẩn.

Như vậy, hành uẩn là một tập hợp của chủng tử ở nội tâm có năng lực tác động, lưu chuyển, biến động theo nhân và duyên, do đó, chúng hoàn toàn không có tự ngã, chúng là vô thường.

Thức: tiếng Phạn gọi là Vijñāna, Pāli là Viññāna. Thức ở kinh này đề cập là chỉ cho thức uẩn (Vijñānaskandha).

Thức uẩn là một tập hợp của thức gồm: nhãn thức cho đến ý thức; hoặc từ nhãn thức cho đến A-lại-da thức.

Theo Luận Câu Xá: thức uẩn là bao gồm sáu thức, tức là từ nhãn thức cho đến ý thức.

Mỗi thức đều có khả năng liễu biệt theo từng đối tượng hoặc cảnh giới riêng của nó.

Bài tụng trong Câu Xá Luận giải thích về thức uẩn như sau:

“Thức vị các liễu biệt,

Thử tức danh ý xứ,

Cập thất giới, Ưng tri,

Lục thức chuyển vi ý.

Nghĩa là:

Thức là liễu biệt theo từng đối tượng. Thức này gọi là ý xứ và bảy tâm giới (sáu thức cọng với ý căn thành bảy tâm giới), nên biết rằng, ý căn là do sáu thức chuyển thành.

(Sáu thức có gián diệt; còn ý căn thì sinh diệt liên tục, không gián cách. Nên biết rằng, ý căn là do sáu thức chuyển thành).

Do đó, thức uẩn là chỉ cho ý xứ, trong 12 xứ hoặc là bảy tâm giới trong mười tám giới.

Hoặc thức uẩn được Luận Câu Xá giải rõ thêm qua bài kệ như sau:

“Các các liễu biệt,

Bỉ bỉ cảnh giới,

Tổng thủ cảnh tướng,

Cố danh thức uẩn.

Thử phục sai biệt,

Hữu lục thức thân,

Vị nhãn thức thân,

Chí ý thức thân”.

Nghĩa là:

“Mỗi thức đều có tính liễu biệt, mỗi thức đều có cảnh giới riêng, tất cả đều tiếp nhận lấy hình tướng của cảnh, do đó, gọi chúng là thức uẩn.

Thức uẩn này, lại có sáu thức thân khác nhau, nghĩa là gồm nhãn thức thân cho đến ý thức thân”.

Lại nữa, trong Đại Thừa A Tỳ Đạt Ma Tạp Tập Luận đã thiết lập câu hỏi và trả lời về ý nghĩa thức uẩn như sau:

“Vân hà kiến lập thức uẩn?

Vị tâm, ý, thức sai biệt”.

Nghĩa là:

“Thức uẩn được thiết lập như thế nào? Nghĩa là có ba thứ khác biệt gồm: tâm, ý và thức”.

Ở đây, tâm là chỉ cho A-lại-da thức hay thức thứ tám hoặc tàng thức.

Ý, là chỉ cho Mạt-na thức hay thức thứ bảy.

Và thức, là chỉ cho sáu thức còn lại.

Như vậy, thức uẩn là tám thức tạo thành.

Theo Du Già Sư Địa Luận 54, thì có năm loại thức uẩn khác nhau:

1. An trú: nghĩa là thức uẩn chấp trước trong và ngoài của tam giới mà an trú.

2. Tạp nhiễm: nghĩa là thức uẩn nương vào cảnh đang thọ dụng trong pháp hiện tại của phàm phu và nương vào cửa ngõ sanh tử mai sau có nó mà bị ô nhiễm.

3. Sở y: nghĩa là thức y vào sáu xứ mà sáu thức thân chuyển khởi.

4. Trú: thức nương ở nơi sự tồn tại của bốn thức mà an trú.

5. Dị tướng: thức có tướng khác nhau là do thức có tham tâm hay tâm ly tham, có thiện hay bất thiện hoặc vô ký...

Như vậy, theo kinh này, một vị Tỷ khưu hân hoan đối với sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn dù quá khứ, hiện tại hoặc tương lai, đều làm cho vị ấy mắc kẹt và ngưng trệ bởi những hạt giống của sắc ái, thọ ái, tưởng ái, hành ái, thức ái.

Do đó, khiến vị ấy không thể đoạn trừ mọi khát ái ở nơi tâm, để có được sự an tịnh hoàn toàn của Niết bàn.

Một Tỷ khưu tu tập giỏi, có thể trong một đêm, quán chiếu sâu sắc bài kệ Một Đêm Quý Trọng (Nhất Dạ Hiền), có thể đoạn tận dục ái, để có được sự tự tại đối với Dục giới, có thể đoạn tận sắc ái để có được sự tự tại đối với Sắc giới, có thể đoạn tận vô sắc ái, tức là đoạn tận thọ ái, tưởng ái, hành ái và thức ái để có được sự tự tại đối với Vô sắc giới.

Một vị tu tập không khởi lên ái trước đối với năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới thì vị ấy trong tất cả mọi thời gian đều không bị năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới làm ngưng trệ, làm mắc kẹt, làm nhận chìm.

Vị ấy, có được tự tại đối với năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới. Tức là vị ấy tự tại giữa các pháp nhân duyên, giữa sống và chết, giữa sanh tử và Niết bàn.

Vị ấy, có hạnh phúc lớn, có an lạc lớn, có tự tại lớn, có quả vị giác ngộ lớn ngay đêm nay ở nơi thân năm uẩn.

III. NỘI DUNG CỦA KINH

Kinh Một Đêm Quý Trọng này, nằm ở trong Trung Bộ Nikāya của kinh tạng Nam truyền, với tên kinh là Lomasakaṇgiyabhaddekarattasuttam.

Và ở trong Trung A Hàm của kinh tạng Bắc truyền, với tên kinh là Thích Trung Thiền Thất Tôn Kinh (Đại Chính Tân Tu 1, trang 698).

Nội dung kinh gồm có ba phần.

A. Tự phần

Duyên khởi, đức Phật nói kinh này, là do Tôn giả Lomasakangiya sau khi đêm hừng sáng, nơi thiền thất Vô Sự, Tôn giả đã tiếp xúc và đối thoại với thiên thần Candana về bài kệ Bhaddekaratta (Một Đêm Quý Trọng).

Tôn giả đã được thiên thần kể lại rằng, bài kệ Một Đêm Quý Trọng này là do đức Phật dạy cho các thầy Tỷ khưu khi ngài du hóa tại nước Xá-vệ, ở Thắng Lâm trong vườn Calanda.

Bài kệ Một Đêm Quý Trọng đó, đã được thiên thần Candana nói rằng, chính thiên thần đã thọ trì, nhưng không hiểu được nghĩa lý.

Và thiên thần đã yêu cầu Tôn giả hãy đến diện kiến đức Thế Tôn tại nước Xá-vệ, ở Thắng Lâm, để xin ngài dạy cho bài kệ cũng như nghĩa lý của nó, nhằm thọ trì và đọc tụng một cách đúng đắn. Sau đó Tôn giả nghe lời.

Đó là duyên khởi đức Phật dạy kinh Một Đêm Quý Trọng này cho Tôn giả Lomasakaṇgiya.

Tự phần của kinh này là từ: “Tôi nghe như vầy” cho đến “Bấy giờ, Tôn giả Lô-di-cường-kỳ, đi đến chỗ đức Phật, cúi đầu đảnh lễ, rồi lui ngồi một bên và bạch với ngài rằng”.

Trong tự phần này, kinh đã nêu ra đủ sự kiện về thời gian, không gian, chủ, pháp và thính giả, để làm chứng cứ cho sự thành tựu của một bản kinh do đức Phật nói.

1. Thời gian: là đêm vừa hừng sáng xảy ra cuộc đối thọai giữa thiên thần Candana và Tôn giả Lomasakaṇgiya về bài kệ Một Đêm Quý Trọng.

Và sau mùa an cư xong, Tôn giả Lomasakaṇgiya đến nước Xá-vệ, tại Thắng Lâm, trong vườn Cấp-cô-độc để xin đức Thế Tôn chỉ dạy kinh ấy.

2. Không gian: tại thiền thất Vô Sự giữa dòng họ Thích, sự kiện xảy ra cho việc đối thoại bài kệ Một Đêm Quý Trọng giữa thiên thần Candana và Tôn giả Lomasakaṇgiya.

Và tại nước Xá-vệ, ở Thắng Lâm, trong vườn Cấp-cô-độc, đức Phật đã dạy bài kệ Một Đêm Quý Trọng cho Tôn giả Lomasakaṇgiya.

3. Chủ: là đức Phật làm chủ trong việc thuyết pháp này.

4. Pháp: là bài kệ Một Đêm Quý Trọng.

5. Thính giả: là gồm các Tỷ khưu hiện diện, nhưng nỗi bật nhất là Tôn giả Lomasakaṇgiya.

B. Chánh tông phần

Phần chánh tông của kinh này từ: “Bạch Đức Thế Tôn! Một thời con đến trong dòng họ Thích, trú tại thiền thất Vô Sự” cho đến “Như vậy là Tỷ khưu không chấp nhận pháp hiện tại”.

1. Tường thuật

Tôn giả Lomasakaṇgiya đã tường thuật lại thời gian, không gian gặp gỡ, cũng như nội dung đối thoại về bài kệ Một Đêm Quý Trọng giữa thiên thần Candana với Tôn giả, cũng như kể lại lời khuyên của vị thiên thần đối với Tôn giả cho đức Thế Tôn nghe.

2. Hỏi và đáp

Đức Thế Tôn hỏi và trả lời hành tung vị thiên thần cho Tôn giả.

3. Thỉnh cầu nghe pháp

Tôn giả Lomasakaṇgiya thỉnh cầu đức Thế Tôn ban pháp. Nội dung thỉnh cầu như sau:

“Bạch đức Thế Tôn! Nay chính là lúc. Nếu đức Thế Tôn, vì các Tỷ khưu mà nói bài kệ Một Đêm Quý Trọng và nghĩa lý của nó, thì các Tỷ khưu sau khi theo đức Thế Tôn nghe xong, sẽ thọ trì đúng”.

4. Đức Thế Tôn thuyết pháp

Nội dung thuyết pháp là đức Phật đã nói tổng và biệt về bài kệ Một Đêm Quý Trọng. Nói tổng, là đức Thế Tôn trình bày ý nghĩa tổng quát của bài kệ.

Bài kệ gồm có mười sáu câu, phân thành bốn khổ và nội dung của mỗi khổ như sau:

Khổ kệ một

Đức Phật dạy:

“Đừng truy tìm quá khứ,

Đừng ước vọng tương lai,

Pháp quá khứ đã qua,

Pháp tương lai chưa đến”.

Nội dung của khổ kệ này, đức Phật dạy các Tỷ khưu đình chỉ vọng tưởng.

Bởi vì, vọng tưởng là một trong những thế lực rất mạnh ở trong tâm thức, nó có năng lực đẩy chúng ta đi tìm quá khứ hay tương lai.

Nó tưởng rằng, sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn trong quá khứ là tự ngã, do đó, “tưởng” truy tầm tự ngã là truy tầm quá khứ.

Hoặc nó tưởng rằng, sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn trong tương lai, là tự ngã của chính nó, do đó “tưởng” ước vọng tự ngã là ước vọng tương lai.

Hoặc nó tưởng rằng, sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn trong hiện tại là tự ngã của chính nó. Do đó “tưởng” bám víu tự ngã, mắc kẹt với tự ngã, là bám víu và mắc kẹt với năm uẩn trong hiện tại.

Bởi vậy, người tu tập không đẩy tưởng đi về quá khứ, không đẩy tưởng đi đến tương lai, hay không làm cho tưởng bị kẹt mắc ở hiện tại, mà phải làm cho tưởng ngưng lại và lắng xuống không còn dấy khởi trong tâm thức.

Khổ kệ thứ hai

Đức Phật dạy:

“Pháp lệ thuộc hiện tại,

Hãy nhìn sâu pháp ấy,

Bậc tuệ, biết như vậy,

Quả quyết, không lay chuyển”.

Pháp liên hệ hiện tại là chỉ cho năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới.

Năm uẩn đang sinh khởi, đó là kết quả tất yếu của năm uẩn quá khứ chuyển tiếp và nó cũng là tác nhân tất yếu của năm uẩn tương lai.

Đây là một trong những cách quán chiếu về nhân duyên, nhân quả mà đức Phật đã dạy.

Lại nữa, trong bài kệ đức Phật dạy: “Hãy nhìn sâu pháp ấy”. Pháp ấy là pháp gì? Đó là năm uẩn đang sinh khởi ở hiện tại.

Phải nhìn sâu để thấy rõ rằng, chính trong năm uẩn đang sinh khởi hiện tại đó, chúng không sinh khởi đơn điệu, chúng sinh khởi trong điều kiện của nhân và duyên. Do đó, trong tổng thể của năm uẩn không có ngã thể đã đành, mà trong cá thể của từng uẩn cũng không có ngã thể biệt lập.

Lại nữa, trong bài kệ đức Phật đã dạy: “Hãy nhìn sâu pháp ấy”. Pháp ấy là pháp gì? Đó là mười hai xứ, mười tám giới đang sinh khởi ở hiện tại. Phải nhìn sâu để thấy rằng, mười hai xứ, mười tám giới ở hiện tại đó, là pháp nhân duyên, là pháp sinh khởi có điều kiện, và chính tự thân của pháp ấy không có tự ngã, không có tự thể thực hữu, chúng sinh diệt vô thường và hiện hữu trong nguyên tắc nhân duyên, nhân quả. Chúng hiện hữu trong nguyên tắc tương tức tương nhập.

Uẩn, xứ và giới hiện hữu trong nguyên tắc duyên khởi, hay trong nguyên lý tương tức, tương nhập, thì đương thể đó là quá khứ, là tương lai, chứ cần gì phải đi tìm uẩn xứ giới trong quá khứ hay tương lai.

Và uẩn, xứ, giới đang hiện hữu đó, là “đương thể tức không”, thì có ngã thể nào trong quá khứ, trong tương lai hay trong hiện tại để rong ruỗi tìm cầu và mắc kẹt.

Thấy rõ uẩn, xứ, giới không có tự ngã, không có thể tính, đó là cái thấy đích thực, cái thấy của bậc có trí tuệ, của bậc toàn giác, cái thấy mang tính chất quyết định, không lay chuyển.

Đúng như nội dung câu kệ cuối khổ.

“Bậc tuệ biết như vậy,

Quả quyết, không lay chuyển”.

Như vậy, khổ kệ thứ hai này, đức Phật đã dạy các Tỷ khưu quán chiếu uẩn, xứ và giới trong hiện tại, để thấy rõ tự tính duyên sinh vô ngã của nhân và pháp.

Khổ kệ thứ ba

Đức Phật dạy:

“Ai người học hạnh Thánh,

Ai biết chết muộn sầu,

Ta cần không thỏa hiệp,

Tai họa, khổ cáo chung”.

Nội dung khổ kệ này là đức Phật đã dạy rõ hạnh nguyện và chí hướng của những người xuất tục, của người đang hành trì pháp.

Người xuất gia, hay xuất tục là người có chí lớn.

Chí lớn là chí mong thành đạt các Thánh quả giải thoát, và đạo quả Vô thượng Bồ đề.

Nguyện lớn là nguyện thoát ly sanh tử, thành tựu Niết bàn.

Đức tin lớn, tức là tin tưởng rằng, chính sự tu tập của mình sẽ đạt được chí và nguyện ấy. Bài kệ này, không những đức Phật đã chỉ rõ về chí nguyện và đức tin của người tu tập mà ngài còn nêu rõ sự học tập và chứng nghiệm đạo lý Tứ thánh đế ở trong bài kệ này một cách tế nhị nữa.

Chẳng hạn:

“Ai người học hạnh Thánh”: đây là phần đức Phật nêu rõ và khuyến khích chứng nghiệm Đạo đế.

“Ai biết chết muộn sầu”: đây là phần đức Phật nêu rõ và khuyến khích chứng nghiệm Khổ đế.

“Ta cần không thỏa hiệp”: đây là phần đức Phật nêu rõ và khuyến khích chứng nghiệm Tập đế.

“Tai họa, khổ cáo chung”: đây là phần đức Phật nêu rõ và khuyến khích chứng nghiệm Diệt đế.

Như vậy, nội dung của khổ kệ thứ ba này, đức Phật đã dạy hướng đi, pháp hành và pháp chứng của người biết tu tập một cách tổng quát và tế nhị.

Khổ kệ thứ bốn

Đức Phật dạy:

“Sống cần chuyên như vậy,

Ngày đêm không mệt mỏi,

Vậy, thường phải trình bày,

Bài kệ Đêm Quý Trọng”.

Nội dung của khổ kệ này gồm có hai phần. Hai câu đầu đức Phật dạy về hành tự giác và tự lợi.

Hai câu sau là đức Phật dạy thực hành hành giác tha, lợi người.

Thật vậy, một người tu tập khi đã biết đình chỉ mọi vọng tưởng, không truy tầm quá khứ, không ước vọng tương lai, nhìn thẳng với cái đang có, để thấy rõ tính chất vô thường, tính chất không thật, tính chất vô ngã và hư dối của nó mà tâm không khởi ái trước đối với cái đương thể đó.

Đối với cái đương thể mà còn vậy, huống là cái đã qua hoặc là cái chưa đến.

Do đó, đối với người tu tập quán chiếu hiện pháp là quán chiếu cái đương thể duyên sinh, cái đương thể vô thường, cái đương thể vô ngã của năm uẩn, cái đương thể vô ngã của mười hai xứ và mười tám giới hay tự tánh vô ngã ở nơi tự thân và vạn pháp, để cho tâm không còn khởi lên sự ái trước đối với ngã và pháp, hay bất cứ đối với pháp hữu vi nào.

Sự quán chiếu đó, không phải là sự quán chiếu từng giai đoạn, mà phải quán chiếu thường xuyên, quán chiếu suốt cả ngày và đêm, không hề thấy mỏi mệt.

Sự quán chiếu như vậy, sẽ đưa đến an lạc lớn, hạnh phúc lớn là Niết bàn. Sự quán chiếu như vậy, sẽ đưa đến quả vị lớn là Thánh quả và Phật quả.

Một khi hạnh phúc lớn đã đạt, thì hãy chia sẻ hạnh phúc ấy, vinh dự ấy đến cho hết thảy chư thiên và loài người, mà cụ thể là phải thường trình bày, giảng dạy bài kệ Một Đêm Quý Trọng này đến với mọi người và chư thiên từ văn tự đến lý nghĩa, để mọi người có thể tiếp nhận, hiểu và hành trì đúng, nhằm đạt được lợi ích lớn, quả vị giải thoát và giác ngộ lớn trong đời sống của họ.

Đó là hạnh nguyện lợi tha, giác tha mà đức Phật đã nhắc nhở cho chúng ta, qua hai câu kệ cuối của bài kệ.

“Vậy, thường phải trình bày,

Bài kệ Đêm Quý Trọng”.

Sau khi đức Phật thuyết pháp cho Tôn giả Lomasakaṇgiya tổng quát bằng bài kệ Một Đêm Quý Trọng xong, Ngài lại thuyết pháp bằng lối khai triển, trường hàng.

Trong đoạn kinh đức Phật thuyết pháp bằng lối khai triển trường hàng này, có những điểm nổi bật như sau:

1. Nếu vị Tỷ khưu truy niệm và hân hoan đối với năm uẩn thuộc về quá khứ, thì vị đó có tham dục, bị mắc kẹt và ngưng trệ.

2. Nếu vị Tỷ khưu ước vọng và hân hoan đối với năm uẩn thuộc về tương lai, thì vị đó có tham dục, bị mắc kẹt và ngưng trệ.

3. Nếu vị Tỷ khưu chấp nhận pháp hiện tại, nghĩa là vị đó hân hoan đối với năm uẩn đang sinh khởi ở hiện tại, thì vị đó có tham dục, bị mắc kẹt và ngưng trệ.

4. Trái lại, nếu vị Tỷ khưu không truy niệm năm uẩn thuộc về quá khứ, không ước vọng năm uẩn thuộc về tương lai, không chấp nhận cũng như không hân hoan đối với năm uẩn đang sinh khởi hiện tại, thì vị đó không có tham dục, không có mắc kẹt, không có ngưng trệ.

Như vậy, qua đoạn kinh khai triển trường hàng này, đức Phật đã dạy rõ con đường lưu chuyển và con đường hoàn diệt, tức là con đường sinh tử và con đường chấm dứt sinh tử.

Nếu một vị Tỷ khưu truy tầm năm uẩn thuộc về quá khứ, hay ước vọng năm uẩn thuộc về tương lai hoặc chấp nhận năm uẩn đang sinh diệt ở hiện tại, thì vị đó có tham dục, bị mắc kẹt và ngưng trệ.

Có tham dục ở đây là có tham dục thuộc sắc ái, thọ ái, tưởng ái, hành ái, thức ái; có tham dục thì có chấp thủ, có chấp thủ thì có tác nghiệp, có tác nghiệp theo năng lực của ái và thủ là có lưu chuyển ở trong sinh tử.

Và nếu một vị Tỷ khưu không truy tầm năm uẩn thuộc về quá khứ, không ước vọng năm uẩn đối với tương lai, không chấp nhận và không hân hoan đối với năm uẩn đang sinh diệt ở hiện tại, thì vị đó không có tham dục, không còn sắc ái, thọ ái, tưởng ái, hành ái, thức ái. Không còn tham ái thì không còn chấp thủ, không còn chấp thủ thì không còn tác nghiệp theo tham ái và chấp thủ ấy, nên vị ấy không còn sinh tử, vị đó diệt tận sinh tử, vị đó hoàn toàn có tự do và có đời sống an tịnh của Niết bàn.

Trong kinh Dấu Ấn Chánh Pháp, đức Phật dạy: “Vô tác là cửa ngõ đi vào Niết bàn”.

Vô tác ở đây là đừng truy tìm năm uẩn đối với quá khứ, hoặc ước vọng năm uẩn đối với tương lai hay chấp nhận và hân hoan đối với năm uẩn đang sinh diệt ở hiện tại.

Không truy tìm hoặc không ước vọng, không chấp nhận và không hân hoan đối với năm uẩn bất cứ ở đâu và bất cứ lúc nào, là tức khắc ái diệt, là tức khắc hoàn diệt, là tức khắc Niết bàn.

Như vậy, một vị Tỷ khưu biết tu tập, vị đó không tìm kiếm năm uẩn, không đi theo năm uẩn, không dừng lại ở nơi năm uẩn mà vị đó vượt qua năm uẩn bằng cách làm cho tâm tham ái đối với sắc, đối với thọ, đối với tưởng, đối với hành và đối với thức lắng xuống qua con đường của giới, định và tuệ. Và khi tâm của vị ấy đã lắng xuống hết thảy mọi khát ái, thì vị ấy không sinh mà mọi vô lậu pháp tự sinh; vị ấy không diệt, mà hết thảy hữu vi pháp tự diệt; vị ấy không đi mà vẫn thành tựu được cứu cánh Niết bàn và vị ấy không đến mà vẫn viên thành Vô thượng đạo.

Bởi ý nghĩa vi diệu và thâm mật của kinh như vậy, nên thiên thần Candana đã nói với Tôn giả Lomasakaṇgiya rằng:

“Đức Phật đang du hóa ở nước Xá-vệ, tại Thắng Lâm, trong vườn Cấp Cô độc, chính ngài là vị thọ trì bài kệ Một Đêm Quý Trọng và lãnh hội lý nghĩa của nó.

Thưa Tỷ khưu! Ngài có thể đến diện kiến và tùy tùng đức Thế Tôn, để thọ trì, đọc tụng đúng bài kệ Một Đêm Quý Trọng và lý nghĩa của nó.

Vì sao? Vì bài kệ ấy, có nghĩa lớn, có pháp tắc, làm căn bản cho phạm hạnh, dẫn đến trí tuệ và Niết bàn.

Hỡi người trong dòng họ Thích, đã có đức tin rộng lớn, từ bỏ gia đình, sống không gia đình để học đạo, thì hãy thọ trì, đọc tụng đúng bài kệ Một Đêm Quý Trọng và nghĩa lý của nó!”.

C. Lưu thông phần

Phần này từ “đức Phật nói như vậy xong” cho đến “Hoan hỷ phụng hành”.

Ở kinh này, nếu đức Phật chỉ thuyết pháp tổng quát ở nơi bài kệ Một Đêm Quý Trọng, thì phần lưu thông của kinh này là ở nơi hai câu kệ cuối cùng:

“Vậy, thường hãy trình bày,

Bài kệ Đêm Quý Trọng”.

Nhưng, ở đây đức Phật lại dạy phần khai triển trường hàng, thì phần lưu thông của kinh là “Tôn giả Lô-di- cường-kỳ và các Tỷ khưu nghe đức Phật dạy xong, hoan hỷ, phụng hành”.

Sau khi vị chủ thuyết pháp xong, thính chúng nghe, hiểu và thọ trì, đó là sự thuyết pháp thành tựu.

Và do chính sự thành tựu này, khiến pháp lưu hóa bất tuyệt, đem lại nhiều lợi ích cho chư thiên và loài người.

IV. ĐỐI CHIẾU GIỮA BẮC VÀ NAM TRUYỀN

Kinh Một Đêm Quý Trọng này, đều có ghi lại đầy đủ ở trong kinh tạng Nam truyền và Bắc truyền.

Ở trong kinh tạng Nam truyền, kinh này được ghi lại ở trong Majjhima Nikāya. Tên kinh là

Lomasakaṇgiyabhaddekarattasuttam.

Ở trong kinh tạng Bắc truyền, kinh này được ghi lại trong Trung A Hàm, Đại Chính Tân Tu 1, kinh số 166, trang 698, tên kinh là Thích Trung Thiền Thất Tôn Kinh, gồm có 1536 chữ.

Nội dung của hai kinh có những điểm tương đồng và dị biệt như sau:

1. Về không gian

Bắc truyền

Địa điểm để Tôn giả Lomasakaṇgiya và thiên thần Candana gặp nhau là tại dòng họ Sakya, nước Ca Tỳ La Vệ (Kapilavatthu).

Và địa điểm đức Phật nói kinh này cho Tôn giả Lomasakangiya là tại nước Xá-vệ (Sāvatthi), ở Thắng-lâm (Jetavana), trong vườn ông Cấp-cô-độc (Anāthapindika).

Nam truyền

Điạ điểm để Tôn giả Lomasakaṇgiya cùng với thiên thần Candana gặp nhau là tương đồng với Bắc truyền.

Nhưng trong cuộc đối thoại giữa Tôn giả Lomasakaṇgiya với thiên thần Candana của hai kinh có một điểm khác biệt đáng lưu ý.

Ở Bắc truyền ghi rằng: thiên thần Candana kể cho Tôn giả Lomasakaṇgiya biết rằng: Kinh Một Đêm Quý Trọng này, đã được đức Phật giảng cho các Tỷ khưu tại thành Vương Xá, ở Tịnh Xá Trúc Lâm, trong vườn Calanda.

Trái lại, ở Nam truyền ghi rằng: thiên thần Candana kể cho Tôn giả Lomasakaṇgiya rằng: đức Phật giảng kinh này khi ngài lưu trú giữa chư thiên Tam thập tam, dưới cây Trú Độ Thọ (Pàvicchattaka) trên hòn đá Vô Cấu Bạch Thạch (Pandukambala).

2. Thời gian

Nam truyền và Bắc truyền đều đồng nhau về thời gian mà Tôn giả Lomasakaṇgiya và thiên thần Candana gặp nhau.

Nhưng, thời gian Tôn giả Lomasakaṇgiya đến gặp đức Thế Tôn tại nước Xá-vệ xin được nghe kinh Một Đêm Quý Trọng, thì giữa hai kinh có hai ý khác nhau khá tế nhị.

Nam truyền ghi rằng: Tôn giả Lomasakaṇgiya dọn dẹp sàng tọa, lấy y bát và lên đường đến Sāvathi, sau khi đêm gặp gỡ giữa thiên thần và Tôn giả đã mãn.

Bắc truyền ghi rằng: sau khi gặp gỡ giữa Tôn giả Lomasakaṇgiya và thiên thần Candana và rồi thiên thần Candana ẩn khuất không bao lâu, sau đó Tôn giả an cư xong, vá sửa y áo rồi, Tôn giả mới lên đương đến nước Xávệ để yết kiến đức Phật và thỉnh cầu ngài nói kinh Một Đêm Quý Trọng cho nghe để thọ trì.

3. Thính chúng

Nam truyền và Bắc truyền đều giống nhau, nghĩa là hai kinh đều ghi lại thính chúng gồm các Tỷ khưu.

4. Chủ pháp

Nam truyền và Bắc truyền đều ghi là đức Phật.

5. Pháp

Nam truyền và Bắc truyền đều đồng một pháp do đức Phật dạy.

Nội dung của pháp hai kinh ghi lại tổng và biệt đều giống nhau.

Tuy nhiên, trong bài kệ Một Đêm Quý Trọng giữa Nam truyền và Bắc truyền có một vài ý khác biệt.

Nguyên bài kệ thuộc về Nam truyền như sau:

“Atītamnānvāgameyya,

Nappatikankhe anāgatam,

Yad atītam pahīnan tam,

Appattan ca anāgatam.

Paccuppannan ca yo dhammam,

Tattha tattha vipassati,

Asamhīram asamkuppam,

Tam vidvā manubrūhaye.

Ajj' eva kiccam ātappam,

Ko jñña maranam suve?

Nahino samgaran tena,

Mahasenena maccunā.

Evam vihàrim ātāpim,

Ahorattam atanditam

Tam ve bhaddekarattoti,

Santo ācikkhate munīti.

Dịch:

“Đừng kiếm tìm quá khứ,

Đừng ước vọng tương lai,

Pháp quá khứ đã diệt,

Pháp tương lai chưa đến.

Pháp nào đang hiện tại,

Hãy quán sâu pháp ấy,

Bậc tuệ, chuyên tu tập,

Kiên cố, không lay chuyển.

Hôm nay nhiệt tâm làm,

Ai biết chết ngày mai?

Không ai chịu hiệp ước,

Với đại quân thần chết.

Sống cần chuyên như vậy,

Đêm ngày không mỏi mệt,

Bậc an tịnh, minh triết,

Nói kệ Đêm Quý Trọng”.

Nguyên bài kệ Bắc truyền tiếng Hán như sau:

“Thậm mạc niệm quá khứ,

Diệc vật nguyện vị lai,

Quá khứ sự dĩ diệt,

Vị lai phục vị chí.

Hiện tại sở hữu pháp,

Bỉ diệc đương vi tư,

Niệm vô hữu kiên cường,

Tuệ giả giác như thị.

Nhược học Thánh nhân hành,

Thục tri sầu ư tử?

Ngã yếu bất hội bỉ,

Đại khổ tai họa chung.

Như thị hành tinh tấn,

Trú dạ bất giải đãi,

Thị cố thường đương thuyết,

Bạt Địa La Đế kệ”.

Dịch:

Đừng truy niệm quá khứ,

Đừng ước vọng tương lai,

Pháp quá khứ đã qua,

Pháp tương lai chưa đến.

Pháp lệ thuộc hiện tại,

Hãy nhìn sâu pháp ấy,

Bậc tuệ biết như vậy,

Quả quyết không lay chuyển.

Ai người học hạnh Thánh,

Ai biết chết muộn sầu?

Ta cần không thỏa hiệp,

Tai họa, khổ cáo chung.

Sống cần chuyên như vậy,

Ngày đêm không mỏi mệt,

Vậy, thường phải trình bày,

Bài kệ Đêm Quý Trọng.

Đối chiếu nội dung của hai bài kệ Một Đêm Quý Trọng giữa Hán và Pāli chúng tôi thấy rằng:

Tám câu đầu của hai bài kệ có nội dung giống nhau. Bốn câu tiếp của hai bài kệ có nội dung khác nhau. Và bốn câu cuối của hai bài kệ có nội dung giống nhau, nhưng ở bài kệ Pāli có hai từ ngữ Santo là an tịnh và Muni là hiền triết. Và bài kệ tiếng Hán hoàn toàn không có từ ngữ nào tương đương với hai từ ngữ Pāli này.

Tuy nhiên, đối với ý liên mạch của kinh, thì bốn câu kệ phần cuối của Hán tiếp nối ý của bốn câu kệ phần trên là rất rõ ràng, so với bốn câu kệ phần cuối của Pāli.

Kinh của Phật đã trải qua nhiều thời kỳ kết tập và phiên dịch, nên vấn đề chuyển ngữ và dịch ngữ không làm sao tránh khỏi sự thêm và bớt để thích ứng với những gì mà người chuyển dịch đã chiêm nghiệm và suy tư.

Nội dung khai triển bài kệ của hai kinh đều có ý giống nhau. Nghĩa là hai kinh đều nói rằng, một người đi tìm quá khứ hay tương lai, là người ấy đi tìm kiếm năm uẩn làm tự ngã, hoặc họ bằng lòng với năm uẩn đang sinh khởi ở hiện tại là tự ngã và cũng do nhận thức sai lầm về tự ngã đó mà khởi tham ái.

Lại nữa, phần kết thúc của hai kinh cũng có một chi tiết khác nhau.

Ở Hán là sau khi đức Phật dạy kinh xong, thì Tôn giả Lomasakaṇgiya và các Tỷ khưu đều hoan hỷ phụng hành.

Nhưng ở Pāli thì chỉ có Tôn giả Lomasakaṇgiya hoan hỷ phụng hành mà thôi.

(Idamavoca - bhagavā, attamanto āyasamā lomasakaṇgiyo bhagavato bhāsitam abhinandīti)

V. NHỮNG KINH LIÊN HỆ

Ở trong Hán tạng có ba kinh có nội dung tương đương với kinh này.

1. Ôn Tuyền Lâm Thiên Kinh

Duyên khởi của kinh này là do Tôn giả Tam-di-đề gặp vị thiên thần tên là Chánh Điện làm tướng quân ở cõi trời Tam thập tam bên bờ sông Ôn Tuyền. Ở nơi đây, vị thiên thần hỏi Tôn giả rằng, Ngài có nhớ bài kệ Một Đêm Quý Trọng không?

Sau đó, Tôn giả đến xin đức Thế Tôn dạy cho bài kệ ấy.

Và đức Thế Tôn đã dạy cho Tôn giả tổng quát về bài kệ. Và Tôn giả cũng được Tôn giả Đại Ca-chiên-diên, giảng khai triển (phân biệt thuyết) cho bài kệ.

Nội dung khai triển của Tôn giả Đại Ca-chiên-diên về bài kệ cho Tôn giả Tam-di-đề là đừng truy tìm, săn đuổi hoặc mắc kẹt đối vơi năm uẩn, mười hai xứ và mười tám giới.

Nội dung khai triển của Tôn giả Đại Ca-chiên-diên đã được đức Phật ấn chứng.

2. A-nan Thuyết Kinh

Duyên khởi, ngài A-nan nói kinh này là do các Tỷ khưu tụ họp tại giảng đường vào lúc ban đêm, Tôn giả A-nan đã nói bài kệ Một Đêm Quý Trọng cho các Tỷ khưu.

Sau đó, Tôn giả đã được đức Phật gọi đến và dạy kể lại đã nói bài kệ Một Đêm Quý Trọng và ý nghĩa của nó cho các Tỷ khưu nghe như thế nào?

Tôn giả đã trình bày lại bài kệ và ý nghĩa của nó cho đức Thế Tôn nghe rằng:

“Nếu Tỷ khưu hoan lạc ở sắc quá khứ, thì sẽ bị chi phối bởi dục, bị đắm chìm và bị ngưng trệ ở trong đó. Cho đến thọ, tưởng, hành, thức cũng đều như vậy cả...”.

Sau khi Tôn giả trình bày nội dung và ý nghĩa của bài kệ Một Đêm Quý Trọng xong, Tôn giả A-nan đã được đức Phật ấn chứng là người có mắt, có trí, có nghĩa, có pháp.

3. Phật Thuyết Tôn Thượng Kinh

Bản kinh này do ngài Trúc Pháp Hộ nước Nhục Chi dịch.

Trong bản dịch này, bài kệ nguyên văn Hán như sau:

Quá khứ đương bất ức,

Đương lai vô cầu niệm,

Quá khứ dĩ tận diệt,

Đương lai vô sở đắc.

Vị hiện tại chi pháp,

Bỉ bỉ đương tư duy,

Sở niệm phi lai cố,

Trí giả năng tự giác.

Đắc dĩ năng tinh tấn,

Hà trí ưu mạng chung?

Ngã tất bất ly thử,

Đại chúng năng bất thoát.

Như thị kim lao trú,

Trú dạ bất xả chi.

Thị cố Hiền thiện kệ,

Nhân đương tác thị quán.

Dịch:

Quá khứ đừng hoài tưởng,

Tương lại không nhớ cầu,

Quá khứ diệt hết rồi,

Tương lai chưa nắm được.

Pháp liên hệ hiện tại,

Hãy quán sâu pháp ấy,

Bậc trí thường tự giác,

Tâm vững chãi, thảnh thơi.

Luôn nỗ lực như vậy,

Lo gì lúc mạng chung?

Điều này không từ bỏ,

Không thể thoát thần chết.

Sống chuyên cần như vậy,

Ngày đêm không luống bỏ,

Phải thực hành quán chiếu,

Bài kệ Hiền Thiện này.

Và ở trong kinh tạng Pāli cũng có ba kinh có nội dung tương đương với kinh này.

1. Bhaddekarattasuttam = Kinh Một Đêm Quý trọng.

Duyên khởi của kinh này, không có người thưa hỏi, đức Phật thấy đúng thời, Ngài gọi các Tỷ khưu mà tự dạy về tổng thể thuyết và biệt thuyết của bài kệ Bhaddrkaratta.

2. Ānanda bhaddekarattasuttam (A Nan Nhất Dạ Hiền Giả Kinh).

Duyên khởi và nội dung tương đương bản Hán.

3. Kaccānabhaddekarattasuttam (Đại Ca-chiên-diên Nhất Dạ Hiền Giả Kinh).

Duyên khởi và nội dung tương đương bản Hán.

Chùa Phước Duyên, ngày 19.06.1996.