Bốn Nền Tảng Chánh Niệm

Phần III: Chánh Niệm về Tâm

08. Tâm và Thức

Đức Phật giải thích cho các Tỳ kheo của Phật về những gì Phật đã làm để vượt qua những ý nghĩ bất thiện khởi sinh trong tâm khi Người còn là một vị Bồ-tát chưa giác ngộ hoàn toàn.

“Điều này xảy ra với ta”, Đức Phật nói, “giả sử ta phân những ý nghĩ ra làm hai loại. Một bên, ta xếp những ý nghĩ thuộc về tham dục, ác ý và tàn bạo. Một bên khác, ta xếp những ý nghĩ thuộc về sự buông bỏ, từ ái, và bi mẫn.

“Khi ta đã sống như vầy, siêng năng, nhiệt thành, và kiên định, một ý nghĩ tham dục khởi sinh trong ta. Khi ta xem xét rằng ý nghĩ này dẫn đến sự đau khổ cho ta và sự đau khổ cho người khác, thì tự nó lặn mất trong ta. Khi ta xem xét rằng ý nghĩ này cản trở trí tuệ, gây ra khó khăn, và dẫn xa khỏi Niết-bàn, thì nó tự lặn mất trong ta. Như vậy, ta đã buông bỏ nó, đã từ bỏ nó, đã loại bỏ nó. . . .

“Bất cứ điều gì một Tỳ kheo thường hay nghĩ đến, nó sẽ trở thành khuynh hướng trong tâm người ấy. Nếu người ấy suy xét về sự từ bỏ, nếu người ấy đã từ bỏ những ý nghĩ tham dục để tu dưỡng ý nghĩ từ bỏ, thì tâm của người ấy khuynh hướng về những ý nghĩ từ bỏ”.

Những lời này, được trích từ bài kinh “Hai Loại Ý Nghĩ”, minh họa một bài học thực hành quan trọng nhất trong những lời dạy của Đức Phật về nền tảng thứ ba để chánh niệm – đó "chánh niệm về tâm". Những ý nghĩ nào chúng ta nuôi dưỡng thường xuyên thì chúng sẽ trở thành một thói quen của tâm [tập khí, thói tâm].

Cũng giống như Phật đã buông bỏ những ý nghĩ “tham dục” về khoái lạc giác quan bằng cách tu dưỡng những ý nghĩ “từ bỏ”, Phật cũng từ bỏ những ý nghĩ “sân giận” bằng cách tu dưỡng những ý nghĩ “bi mẫn” thương xót, và Phật loại bỏ những ý nghĩ “ác độc” bằng cách tu dưỡng những ý nghĩ “nhân từ”. (Đúng là một lời khuyên dạy thật là đơn giản và hữu lý!)

Những lời khuyên của Phật còn đi xa thêm một bước nữa, như trong bài kinh đã dạy rõ. Phật nhắc những Tỳ kheo (và chúng ta) không nên suy nghĩ quá nhiều – ngay cả đó là những ý nghĩ có lợi như ý nghĩ buông bỏ, bi mẫn, và nhân từ – vì như vậy sẽ làm mệt thân và căng thẳng tâm trí. Bởi vì sao?. Bởi vì: "khi tâm bị căng thẳng, nó sẽ xa rời khỏi chánh niệm”., Phật giải thích. Thay vì cứ lo suy nghĩ, thiền sinh nên "ổn định tâm bên trong, làm cho tâm an, mang tâm đến nhất-điểm và định tâm". Đức Phật khuyên rằng: "Thiền, này các Tỳ kheo, đừng nên chậm trễ, hoặc nếu không các thầy sẽ hối tiếc sau này”. Với những lời khuyên dạy này, "các Tỳ kheo đều hài lòng và hoan hỷ làm theo lời dạy của Đức Thế Tôn”.

Chúng ta tu tập (trước tiên) để đạt trạng thái hợp-nhất của tâm [tâm nhất điểm] trong thiền định, như Phật đã giảng trong bài kinh này. Nhưng khi làm điều này, chúng ta thường gặp phải một trở ngại khó giải-đó là tâm [thức] của chúng ta. Trong kinh văn của Phật giáo, cái tâm chưa được tu dưỡng thường được ví như những con vật chưa được thuần hóa. Đôi khi tâm được ví một con “voi rừng” mới bắt về, nó luôn kêu gào, đạp chân và vùng vẫy liên tục khỏi sợi dây thừng “chánh niệm”. Nhiều chỗ khác, tâm được ví như “con khỉ chạy nhảy”, nó lăng xăng liên tục khắp nơi trên thế giới bằng sự tưởng tượng và những vọng tưởng. Tất cả chúng ta đều trải nghiệm tâm này. Khi chúng ta đang cố tập trung thiền, hoặc khi đang cố gắng ngủ, những ý nghĩ khác nhau cứ làm xao lãng chúng ta. Cả đời chúng ta toàn nghĩ nhớ đâu đâu: sự bất công, chiến tranh, vấn nạn, nơi chốn, hoàn cảnh, sự việc, những quyển sách đã đọc, những người đã gặp trước kia, công việc làm, nhà cửa, gia đình, bạn bè, họ hàng, những lời nói trong cuộc gặp hôm qua với một hay nhiều người nào đó, và rất nhiều thứ khác. Luôn luôn nghĩ và nhớ.

Rõ ràng, chúng ta cần có thêm những lời khuyên dạy của Phật để chúng ta có thể thuần phục con khỉ trở nên yên lặng!. Bước đầu tiên, chúng ta cần nên xem xét một cách cụ thể những gì Đức Phật đã giảng giải về bản chất của tâm, điều này sẽ giúp cho chúng ta có sự hiểu biết tốt hơn để bước đi xa hơn trong việc tu dưỡng tâm [thiền].

Tâm và Thức

Vậy thì thức là gì?. Nó có phải là tâm không?. Nó nằm ở đâu?. Và chức năng hoạt động của nó là gì ?. Đây là những câu hỏi khó, nhưng hãy cố gắng xem xét chúng để giúp ta thực hành chánh niệm được tốt hơn.

Như bạn đã biết trước đây, thức là một trong năm tập hợp uẩn tạo nên một tổ hợp mà chúng ta hay gọi là ‘con người’, những uẩn kia là tập hợp về sắc thân, những cảm giác, nhận thức, và những ý nghĩ (sắc, thọ, tưởng, hành). Cũng như những tập hợp uẩn khác, thức cũng luôn luôn thay đổi. Đích thực, nó thay đổi nhanh nhất, nhanh hơn nhiều so với bất cứ thứ gì. Sự không biết rõ “thức khởi sinh như thế nào, nó chấm dứt như thế nào, và cái gì làm hay dẫn đến sự chấm dứt đó” thì được gọi là sự ngu mờ hay vô minh. Vì chỗ này, thức thật sự là rất khó để hiểu. Nói cách khác, để hiểu biết được thức là rất khó.

Chức năng của tập hợp thức [thức uẩn] là sự ý thức cơ bản, hay sự tỉnh thức cơ bản. Khi chúng ta nói về chức năng này, chúng ta hay dùng chữ "tâm". Tâm là một hiện tượng phi-vật-chất, nó nhận thức, nghĩ, nhận biết, nếm trải, và phản ứng. Nó trong suốt và không hình dạng, có nghĩa là những ý nghĩ và những đối tượng khác của tâm có thể khởi sinh trong nó. (Như kiểu một không gian chân không trống, bụi bặm hay thứ khác có thể xuất hiện vào trong chân không đó). Tâm cũng được miêu tả là “sáng tỏ”, có nghĩa là “có thể chiếu ánh sáng vào các sự vật ” – có nghĩa là “thấy biết ”.

Không có một nơi duy nhất nào trên thân thể là nơi chứa tâm. Một số người nói tâm thì nằm ở tim. Tiếng Pali citta bao gồm cả hai nghĩa là: tâm và tim. (Trùng hợp, tiếng Hán Việt cũng vậy, tim cũng được gọi bằng danh từ "tâm"). Những người khác thì nói rằng tâm thì nằm ở trong bộ não (theo nghĩa tâm trí). Rồi vẫn có nhiều người lại cho rằng tâm có ở khắp nơi trên cơ thể và hoạt động thông qua bộ não và hệ thần kinh trung ương. Thật ra Đức Phật cũng không đề cập đến vấn đề là tâm ở đâu hay một nơi cụ thể nào!. Phật chỉ đơn giản dùng cụm từ cái "hang bên trong thân" để chỉ về tâm mà thôi.

Mặc dù thức có mặt trong từng mỗi ý nghĩ, nhận thức, và cảm giác, những nó không tồn tại một cách độc lập. Thực tế, chúng ta chẳng bao giờ nhận biết được thức cho đến khi nó gặp một đối tượng!. Thức khởi sinh tùy thuộc vào sáu giác quan [sáu căn] và sự tiếp xúc của chúng với các đối tượng [sáu trần]. Thức thậm chí có nhiều tên khác nhau gọi tên theo giác quan làm nó khởi sinh, như thức nhìn (nhãn thức), thức nghe (nhĩ thức)... Ví dụ, khi tai tiếp xúc với tiếng còi tàu hay một giọng hát, thức âm thanh (nhĩ thức) sẽ khởi sinh. Khi tâm tiếp xúc với đối tượng bên trong, như những ý nghĩ và ký ức, thì thức tâm (tâm thức) sẽ khởi sinh.

Như vậy thì, không có gì gọi là một cái tâm hay một cái thức duy nhất nào cả. Chúng ta chỉ biết đến tâm thông qua những gì chứa trong nó. Tâm luôn luôn dính theo một ý nghĩ, một cảm giác, một nhận thức, thân, hoặc một đối tượng thuộc tâm nào đó. Bên trong nó, cái thức khởi sinh do tiếp xúc với đối tượng là tinh khiết. Nhưng ngay cùng lúc thức xuất hiện, thì tham dục (Tôi muốn cái này), sân giận (Tôi ghét cái này), si mê (Đây là tôi), hoặc những lầm lẫn liên quan khác, cũng khởi sinh theo ngay. Bản thân tâm muốn tự chiếu sáng mình, nhưng những thứ chứa trong tâm cản trở nó làm việc đó. Những thứ đó làm che mờ sự sáng tỏ của tâm và làm sai lệch khả năng thấy biết mọi sự vật đúng thực như chúng là.²⁵

Cách tốt nhất chúng ta có thể nói, tâm là một hiện tượng vô thường và tùy thuộc phát sinh. Tâm khởi sinh như là kết quả từ những nguyên nhân và điều kiện. Nếu đã hiểu được như vậy, thì thay vì gọi là “tâm” thì sẽ dễ hiểu và dễ thấy hơn nếu chúng ta nói về “tổ hợp thân-tâm”-đó là sự kết hợp của những yếu tố tâm [bao gồm: sự tiếp xúc, cảm giác, nhận thức, sự chú tâm, định tâm, nguồn lực sống, và ý hành] làm việc với từng mỗi 'chập' thức.

Vì thức khởi sinh như là kết quả từ những nguyên nhân và điều kiện, nên (tổng) thức của kiếp sống này chắc hẳn là cũng đến từ những nguyên nhân và điều kiện (nhân duyên).

Vậy thì vai trò của chúng ta trong tiến trình này là gì?. Có phải chúng ta đã lựa chọn kiếp sống hiện tại của mình không?. Và chúng ta có thể chọn lựa nơi đâu để dòng thức này sẽ khởi sinh tiếp theo trong tương lai?. Không may, câu trả lời là ‘không’, hoặc ít nhất là ‘không trực tiếp’.

Theo Đức Phật đã giải thích, vào lúc chết, chúng ta đã thu xếp xong tất cả mọi thứ cho kiếp sống tiếp theo- không phải bằng di chúc, mà bằng việc dính vào vô số những hành động [nghiệp] của thân, miệng nói, và tâm. Những hành động, lời nói, và ý nghĩ là những nguyên nhân, là một nửa thứ nhất của quy luật “nhân-quả” phổ quát mà chúng ta hay gọi là nghiệp [kamma, hay karma].

Còn cuộc sống hiện tại của chúng ta là một nửa thứ hai của nghiệp-đó là những (kết) quả của những (nguyên) nhân mà chúng ta đã tạo trong kiếp trước. Vì vậy, cái (tổng) thức của kiếp sống này có thể được gọi là một dòng “thức của kết quả” [thức quả]. (Tổng) nghiệp của chúng ta, kết hợp với dục vọng được tái sinh và sự vô minh của chúng ta đã cuốn chúng ta vào dòng xoáy của tiến trình sinh, già, chết... luân hồi và luân hồi bất tận.

(Tổng) nghiệp mà chúng ta đã tạo sẽ quyết định bản chất của sự tái sinh của chúng ta: những hành động tốt dẫn đến sự tái sinh đầy phúc lành, những hành động xấu thì dẫn đến sự tái sinh đầy đau khổ và bất hạnh. (Nghiệp xấu sinh về cõi xấu, nghiệp tốt sinh về cõi lành).

Đó là tin buồn cho những ai đã phạm phải quá nhiều nghiệp xấu!. Tuy nhiên, vẫn còn tin tốt lành là vẫn còn một cách chúng ta có thể làm ngay để bảo đảm rằng kiếp sau của chúng ta sẽ là một kiếp phúc lành hơn. Đó là: ngay bây giờ, khi chúng ta còn đang sống, chúng ta có thể dùng sự "chánh niệm" để tu tập bản thân tránh bỏ được những ý nghĩ, lời nói, và hành động bị tạo tác bởi lòng tham dục, sân giận, ác độc và những nguyên nhân khác tạo ra nghiệp xấu; và tu dưỡng những hành động có lợi được khởi sinh từ sự từ bỏ, lòng bi mẫn, nhân từ, và những nguyên nhân khác tạo ra nghiệp tốt!.

Làm Trong Sạch Tâm

Vậy thì, làm thế nào chúng ta thực hành chánh niệm về tâm?. Bởi vì chúng ta chỉ biết đến tâm qua những thứ chứa trong nó, cho nên chúng ta không thể suy xét, tập trung hay quán niệm chỉ riêng về tâm mà thôi. Nói ngắn gọn, việc tu tập này bao gồm việc làm sạch tâm để những khuynh hướng tạo ra tham, sân, si không còn cơ hội để diễn biến thành hành động [nghiệp]. Những tâm tham, sân, si chính là những khuynh hướng gây ra sự tái sinh của chúng ta!. Nếu chúng khởi sinh, chúng ta dùng mọi nỗ lực để áp chế chúng. Và khi chúng đã được chế ngự, chúng ta thay thế chúng bằng những trạng thái tâm có lợi, như đã nói trên.

Tham, sân, si, và những chất độc có thể làm ô nhiễm tâm là do những khuynh hướng hay thói quen có hại mà chúng ta đã tạo ra bằng những hành động trước đó. Như Phật đã dạy trong bài kinh "Hai Loại Ý Nghĩ" đã được đề cập ở đầu chương: Những ý nghĩ nào chúng ta nuôi dưỡng thường xuyên sẽ trở thành một thói quen của tâm. Ví dụ, khi chúng ta đã quen có những ý nghĩ sân giận, thì chúng ta rất dễ bị sân giận.

Những khuynh hướng nguy hại này nằm ẩn bên trong tâm cho đến khi chúng bị kích hoạt bởi sự tiếp xúc với những đối tượng hay tình cảnh bên ngoài. Đó là lý do tại sao, lấy ví dụ, những người nóng tính hay xấu tính rất dễ làm kích động khuynh hướng sân giận của chúng ta. Tuy nhiên, khi tâm đã được thanh lọc, chúng ta không còn cần phải canh phòng những giác quan, không còn sợ chúng tiếp xúc với những đối tượng bên ngoài có thể kích thích những ý nghĩ vô minh như lúc tâm còn bị ô nhiễm. Khi tâm đã trong sạch, một người chửi rủa ta cũng không làm ta tức giận; một người nghiện rượu cố mời ép chúng ta uống rượu cũng không làm chúng ta phải thích uống rượu. Như trong kinh đã dạy:

"Cũng như mưa dột qua mái nhà lợp sơ sài, dục vọng thấm vào một cái tâm chưa được tu tập. Cũng như mưa không thể thấm dột qua mái nhà lợp chắc chắn, dục vọng không thể thấm vào một cái tâm đã được tu tập”.

Lo lắng hay sống hối tiếc về những hành động xấu ác mà mình đã làm trong quá khứ thì chỉ lãng phí thời gian và sức lực. Thay vì vậy, chúng ta dùng sức lực đó để tu dưỡng những ý nghĩ có lợi để đối trị và thay thế những tâm ý có hại. Về thực hành, chúng ta phải tu tập những ý nghĩ rộng lượng, bố thí, bi mẫn, và từ tâm, và buông xả liên tục và liên tục để làm suy yếu và diệt trừ những khuynh hướng có hại và tạo ra những khuynh hướng có lợi.

Cách chúng ta tu tập một cách hiệu qua nhất là thực hành thiền chánh niệm. Như tôi đã nhiều lần giải thích, sự thực hành của chúng ta bao gồm hai loại thiền: thiền định (samatha) và thiền quán minh sát (vipassana). Thiền định áp chế các chướng ngại và làm cho tâm tĩnh lặng, bình an và sáng tỏ. Những chướng ngại là những xu hướng xấu làm cản trở sự tiến bộ tâm linh và cản trở khả năng chánh định của chúng ta. Tôi sẽ nói rõ thêm về các chướng ngại trong Chương 10. Thiền quán trí tuệ, mà chúng ta gọi là chánh niệm, thì bứng gốc những chướng ngại và những khuynh hướng xấu khác. Nó giúp chúng ta vượt qua sự ngu mờ hay vô minh để chúng ta được giải thoát khỏi vòng luân hồi sinh tử.

■ Những Điểm Chính để thực hành Chánh Niệm về tâm

► Nếu bạn đang ngồi thiền và tham dục, như ái dục, khởi sinh trong tâm, bạn phải làm gì?. Đầu tiên nên ghi nhớ rằng, nếu không có khuynh hướng [gông cùm] gây ra dục vọng trong tâm, thì dục vọng đã không khởi sinh. Mặc dù tâm của bạn là sáng tỏ, nhưng nó không hoàn toàn tinh khiết.

► Kế tiếp, nhận ra khả năng giải thoát tâm khỏi dục vọng. Chỉ cần quan sát những ý nghĩ mà không dính theo chúng cho đến khi những ý nghĩ dục vọng phai biến đi.

► Khi dục vọng chấm dứt, nhận biết nó đã biến mất. Bạn nghĩ như vầy: “Điều này thật tuyệt vời!. Tâm này trước đây dính đầy dục vọng. Bây giờ thì không còn nữa. Điều này có nghĩa là tôi có cơ hội để giải thoát tâm khỏi dục vọng.

► Suy xét về bản chất của một cái tâm không còn dục vọng. Nó rộng lượng, tử tế, bi mẫn, và hạnh phúc để từ bỏ những ý nghĩ về khoái lạc giác quan [nhục dục]. Với sự tin tưởng này, bạn tinh tiến tu hành.

► Một lúc nào đó, khi đang ngồi thiền, bạn nghe một âm thanh. Ai đó đang đi ồn ào. Ai đó vừa ho. Ai mới nhảy mũi. Tiếng ai đang ngủ ngáy. Và sự không ưa hay bực bội khởi sinh.

► Bạn bị kích động và bắt đầu tự hỏi: “Tại sao người đó đi ồn ào?. Tại sao người đó không uống thuốc ho?. Tại sao người đó không ở trong phòng và thiền tập và tránh làm quấy rầy chúng ta?. Tại sao người ngồi kế bên không kêu người đang ngủ ngáy thức dậy?”.

► Những câu hỏi này và nhiều câu hỏi khác làm phiền bạn. Bạn bực tức. Ý nghĩ sân giận có thể khởi sinh khi mình đang ở bất kỳ tư thế ngồi, đứng, đi, nằm.

► Khi sân giận khởi sinh, bạn nhận biết “Ý nghĩ sân giận đang khởi sinh trong tôi”. Sân giận khởi sinh tùy theo những trải nghiệm trong quá khứ, từ những chuyện cũ. Nó khởi sinh tùy theo những nguyên nhân và điều kiện. Ta không thể nào đoán được khi nào sân giận khởi sinh.

► Vậy thì bạn dùng những kỹ thuật chánh niệm mà bạn đã và đang tu tập để vượt qua những ý nghĩ này. Chú tâm vào ý nghĩ mà không dính theo nó. Quan sát sự tác động của sân giận lên tâm thức của bạn. Đừng nghĩ đến sự cố, tình huống, hay bất kỳ người nào. Đừng có nghĩ bằng lời bằng cách nói rằng “Tâm của ta đang đầy những sân giận”. Ngôn từ cản trở sự tỉnh giác về những gì đang diễn ra trong tâm. Chỉ cần chú tâm và nhận biết điều gì đã khởi sinh là đã khởi sinh.

► Suy xét một cái tâm không còn sân giận. Nó đẹp đẽ, thanh bình, thư giãn, và từ ái.

► Bất chợt, những ý nghĩ từ ái và bi mẫn khởi sinh. Ý nghĩ từ bi này không phải vì đối tượng nào hay nhắm vào ai cả. Nhận biết nó, cảm giác nó, nhìn sâu vào nó, chấp nhận nó – đơn giản là sống với nó.

► Tâm phải không còn si mê thì mới hiểu được tâm không còn si mê. Trước khi có si mê khởi sinh lên trong tâm, thì tâm là trong sáng, ví như trước khi bạn ngủ thì bạn còn thức tỉnh vậy. Tất cả những gì bạn cần làm là chú tâm vào sự thật là (chân) tâm bạn vốn là trong sáng.

► Khi bạn chú tâm, “đám mây” si mê sẽ từ từ tan biến và cái tâm trong suốt “như bầu trời xanh” sẽ xuất hiện trở lại. Bạn nhìn thấy thức luôn luôn đang thay đổi. Khi si mê khởi sinh, bạn chú tâm vào nó, biết rõ đó là si mê. Sau đó nó sẽ từ từ biến mất. Rồi bạn sẽ thấy biết tâm là trong suốt, tỉnh giác, sáng tỏ.

09. Những Trạng Thái của Tâm

Một ngày nọ, có một thí chủ nào đó mang một dĩa thức ăn ngon đến cúng dường cho các tăng ở trong ngôi chùa. Trong ngôi chùa đó chỉ có một vị tăng và một chú phụ việc. Khi vị tăng ngồi xuống ăn, chú phụ việc đem ra toàn bộ dĩa thức ăn cho vị thầy. Trên dĩa có tám miếng thức ăn. Vị sư gắp liền ba miếng.

Khi vị tăng đó ăn, chú phụ việc quan sát ông một cách chú tâm. Chú tự nói với mình: “Thầy ấy là một tu sĩ và là người đứng đầu ngôi chùa này. Để thầy ăn ba miếng, vẫn còn lại năm miếng. Nhiêu đó cũng đủ cho bữa trưa của mình”.

Sau khi ăn xong, vị tăng tiếp tục đưa tay gắp thêm thức ăn.

Chú phụ việc lại nghĩ: “Phải rồi, thầy là một tu sĩ và là người đứng đầu của ngôi chùa. Thầy xứng đáng ăn hết một nửa thức ăn. Hãy để thầy ăn thêm miếng nửa”.

Lần này, vị tăng gắp thêm hai miếng nữa.

Chú phụ việc lại nghĩ: “Không sao, hãy để thầy ăn năm miếng. Còn ba miếng. Như vậy cũng đủ nhiều cho mình”.

Sau khi ăn xong, vị tăng tiếp tục gắp thêm hai miếng nữa, chỉ còn lại một miếng trên dĩa.

Chú phụ việc lại nghĩ: “Không sao. Mình nhỏ. Thầy to lớn. Một miếng cũng đủ cho mình”.

Đến khi vị tăng đưa tay để gắp luôn miếng cuối cùng, sự kiên nhẫn của chú bé cũng không còn nữa. Chú bé nói la lên: “Thưa thầy, thầy định ăn luôn miếng cuối cùng chứ không để lại một miếng nào cho con à?”.

Trong cơn thèm ăn, vị tăng đã rất không chánh niệm rằng mình đã hoàn toàn quên chú phụ việc trung thành đang đứng chờ một cách kiên nhẫn đến lượt mình được ăn. Vị tăng cảm thấy thật ngượng ngùng, từ đó về sau, thầy ấy đã luôn kiềm chế, không còn ăn một cách tham lam như vậy nữa.

Tu tập sự chánh niệm về sự tham lam và những trạng thái khác của tâm là một công việc không dễ dàng. Như chúng ta đã biết, bởi vì chúng ta chỉ nhìn tâm thông qua những gì chứa bên trong nó, vì vậy chúng ta không thể nào suy xét hay quán niệm về chính cái tâm. Khi thức cùng với tham lam khởi sinh trong tâm, thay vì nhìn vào tâm, chúng ta chỉ nhanh chóng làm theo điều cái tâm tham lam đòi hỏi, như trong câu chuyện xưa về vị tăng tham lam và chú giúp việc chùa. Chúng ta chỉ biết làm theo bản năng, hành động một cách mù quáng và bốc đồng, ngay cả khi chúng ta cũng nghi nghi là sau đó mình sẽ hối tiếc vì những hành động đó. Khi tâm bị ám ảnh ngu mờ, chúng ta khó mà giữ mình theo khuôn phép để mà chánh niệm. Chúng ta nói, nghĩ, và làm một cách vội vàng, không ý tứ.

Chánh niệm dạy cho chúng ta dừng lại và quan sát nhìn tâm. Đầu tiên, chúng ta tập thực hành trên gối ngồi thiền. Khi những ý nghĩ đến và đi, chúng ta quan sát chúng khởi sinh, lên cao, và biến mất. Nhờ chúng ta không lập tức hành động theo sự bốc đồng hay kích thích, nên chúng ta có khả năng tiếp cận những trạng thái tâm một cách tĩnh lặng. Kinh "Bốn Nền Tảng Chánh Niệm" khuyên dạy chúng ta đặc biệt quan sát tám (8) cặp trạng thái tâm. Mục tiêu của chúng ta là học cách nhận biết được tâm đang là:

1. Tham hay không tham

2. Sân hay không sân

3. Si hay không si

4. Thụ động/xao lãng hay không thụ động/ xao lãng

5. Không phát triển hay phát triển

6. Không cao thượng hay cao thượng

7. Không tập trung hay tập trung (định)

8. Không giải thoát hay giải thoát.

Bốn cặp trạng thái tâm đầu có thể được trải nghiệm trong những lúc ngồi thiền và trong lúc đang làm những sinh hoạt hàng ngày. Sau khi đã tu tập được sự tỉnh giác về chúng khi đang ngồi thiền, thì chúng ta cũng dễ dàng chánh niệm được chúng vào những lúc khác trong sinh hoạt hàng ngày. Bốn cặp sau thì chỉ tập trung vào những trạng thái mà chúng ta chỉ có được trong khi ngồi thiền trong giờ thiền. Khi biết được những trạng thái này, chúng ta sẽ phấn đấu chứng đạt được chúng. Bây giờ để bắt đầu, chúng ta hãy xem xét qua từng cặp trạng thái để chúng ta dễ nhận biết chúng.

Tham hay Không tham.

Chúng ta đều hành động lập tức và bồng bột theo kích thích giống như vị tăng tham ăn kia. Ví như khi chúng ta đi ăn ở quán ăn tự chọn (buffet), rất nhiều loại món ăn được trưng bày và ta rất thích. Tâm tham ăn của ta khởi sinh. Chúng ta gắp lấy nhiều thức ăn, thứ nào ta thích, ta lấy thật nhiều vào dĩa của mình mà không nghĩ đến những người đứng xếp hàng sau lưng chúng ta để chờ lấy những món ăn đó. Mục tiêu của việc tu chánh niệm là trở nên chú tâm tỉnh giác về những trạng thái tâm để từ đó chúng ta từng bước tháo gỡ hay dẹp bỏ những hành động bốc đồng theo bản năng đó. Ngay lúc chúng ta nhận ra tâm mình đang bị ngu mờ vì tham ăn, chúng nghĩ đến sự khó chịu mà chúng ta có lẽ đang gây ra cho những người khác đang xếp hàng sau ta. Giống như vị tăng tham kia về sau đã làm, chúng ta phải áp dụng kỷ luật bằng chánh niệm một cách thực hành để thay đổi hành vi của chúng ta.

Khi tham biến mất, dù chỉ trong một lúc ngắn, chúng ta lập tức thấy dễ chịu hơn. Chúng ta nhận biết trạng thái tâm dễ chịu này, và nhận biết rằng tâm tham có thể quay lại khởi sinh vào bất cứ lúc nào, ở đâu, hay trong tình cảnh nào. Khi chúng ta chú tâm, chúng ta tìm thấy nhiều cơ hội để suy xét về trạng thái tâm và thực hành sự tự kiềm chế mình.

Tôi cố tập đi bộ hàng ngày. Tôi thường thấy nai bị các thợ săn bắn chết (trong khu rừng gần thiền viện). Đôi khi các thợ săn không tìm thấy nai sau khi bắn, hoặc nhiều quá không mang về hết, xác chết bị bỏ lại của nai nằm thối rửa bên đường. Tôi cũng thấy nhiều rác vứt bỏ hai bên đường- vỏ lon bia, chai rượu, ăng-ten TV, tủ lạnh, bàn ghế, và những thứ bỏ đi từ trong nhà. Qua ngày tháng, những rác này cũng mục rửa.

Bởi vì tôi có tham muốn nhìn thấy một môi trường sạch sẽ, nên những cảnh này đôi lúc làm tôi bực mình. Nhưng nhờ có chánh niệm can thiệp đúng lúc. Tôi nhắc mình rằng những tham muốn đều có hại hơn có lợi cho mình. Ngay cả những ý muốn lành mạnh, chỉ muốn mọi người ngừng săn bắn nai hoặc ngừng quăng rác phế thải bừa bãi vào rừng, cũng làm cho tâm mình xốn xang và làm cho mình khổ. Vì vậy, thay vì cứ dính chấp vào những ‘nguyên tắc’ của mình về gìn giữ môi trường, tôi nhắc mình rằng ta không thể nào sửa đổi cả thế giới và vì vậy nên từ bỏ những ước muốn đó đi. Tôi không thể nào loại bỏ mọi tham muốn của thế gian, nhưng tôi có thể buông bỏ tham muốn của riêng mình. Khi tôi làm vậy, tôi bắt đầu thấy thư giãn. Rồi từ đó, tôi thấy thanh bình.

Sân hay Không sân.

‘Tự tính’ của tâm vốn là trong sạch. Trong trạng thái tự nhiên của nó, tâm giống như hồ nước mát, trong, và tĩnh lặng. Sự sân giận nung nấu tâm. Khi sân giận nung nấu, tâm sôi sục như nước sôi, phá hết khả năng suy nghĩ minh mẫn của chúng ta, làm cho chúng ta không còn thấy được mọi sự vật đúng như chúng là. Giận mất khôn. Cái bản tâm thư giãn, tĩnh lặng, và an bình của chúng ta bị tán loạn, và tâm sôi sục với những ý nghĩ ganh ghét, thù hận, ác độc, những ý nghĩ tàn nhẫn. Chúng ta muốn diệt hại người khác. Nếu chúng ta không có chánh niệm kịp thời, tâm sẽ ra lệnh cho cái lưỡi hoạt động và ta sẽ làm tổn thương người khác bằng những lời lẽ tức giận, thù ghét.

Chánh niệm làm tắt cơn giận bằng cách lấy đi năng lượng nó cần có để nung nấu. Khi sân hận có đầy trong tâm, chúng ta nên nghĩ như vầy: “Sân hận làm ta bệnh. Tâm ta bị lầm lẫn. Một cái tâm bệnh hoạn sẽ hủy hoại tâm nguyện tu thiền của ta. Chỉ có một cái tâm tĩnh lặng và bình an thì ta mới nhìn thấy bản thân mình một cách rõ ràng, và đạt được mục tiêu thiền tập của ta”. Đức Phật đã mô tả về cái cảm giác được giải tỏa khi chúng ta vượt qua được những ý nghĩ đầy sân giận, như vầy:

"Ví như khi bị bệnh, đau khổ và suy yếu, do vậy người ấy không thể ăn uống được và sức lực xuống dốc. Nhưng sau đó, người ấy hết đau bệnh, do vậy có thể ăn uống ngon miệng và lấy lại sức lực. Người ấy có thể suy xét tình cảnh (sau khi đã hồi phục), và chắc là người ấy sẽ vui mừng và nếm trải niềm vui sướng đó”.

Cũng như vậy, khi chúng ta giải tỏa hết những cảm giác sân giận, thù ghét, bực bội, thì ta sẽ cảm thấy vui sướng và nhẹ nhỏm y như một người bệnh nặng vừa mới hồi phục khỏi cơn bạo bệnh.

Si hay Không si.

Nhận biết được sự si mê không phải là dễ, và rất dễ bị lầm. Tâm phải không còn si mê thì mới nhận biết được tâm không còn si mê!. Vậy làm thế nào chúng ta biết mình đang bị si mê hay ngu tối?. Bí quyết ở đây là ghi nhớ rằng, về bản chất, (chân) tâm luôn trong suốt và sáng tỏ. Chúng ta có thể đã kinh nghiệm trạng thái sáng tỏ này của tâm nhiều lần-ví dụ như là trong lúc ngồi thiền tĩnh lặng, hay lúc trước khi ngủ, hay ngay khi vừa thức dậy vào buổi sáng. Chúng ta nên có thói quen nhận biết sự trong sáng này của tâm mỗi khi tâm được trong sáng như vậy!. Rồi, khi nào si mê khởi sinh, chúng ta dễ dàng nhận ra sự si mê.

(Ví dụ, như cách chúng ta đã từng nhận thức được quần áo sạch sẽ thơm tho sau khi giặt là như thế nào, thì ta sẽ nhận biết được thế nào là quần áo dơ khi chúng dơ bẩn và có mùi dơ. Như tâm chúng ta tỉnh táo, ta từng biết. Nên khi tâm bị bốc đồng và lẫn lộn (vì uống rượu...), ta sẽ so sánh và nhận thức được ngay là tâm đang ‘say xỉn’, không tỉnh táo. Ta phải dùng cái ‘mốc’ của một trạng thái tâm trong sáng và tỉnh thức mà chúng ta đã từng có để so sánh và quán chiếu với một trạng thái tâm vào lúc khác thì mới biết lúc đó tâm có trong sáng và tỉnh thức hay không. Bởi vì chúng ta chỉ biết tâm sạch hay không sạch, sáng hay mờ thông qua cái gì đang chứa trong nó, tức là thông qua những trạng thái của tâm. Muốn biết ta có ngu si hay không, chúng ta chỉ cần đối chiếu với một trạng thái tâm trong sáng và minh mẫn mà ta đã từng có.)

Si mê thường thể hiện như sự lầm lẫn về vấn đề “ta là ai” và “ta hiện hữu như thế nào”. Khi tham lam hay sân giận nắm thế trong tâm, chúng ta chỉ nghĩ “Tôi phải có cái đó” hay “Tôi ghét cái đó”. Cái ‘Tôi’ khởi sinh vào lúc đó cảm giác rất chắc chắc và cần phải có. Nó giống như thể tâm bị giam tù bởi cái nhu cầu mạnh mẽ đó. Chúng ta cảm giác rằng nếu nhu cầu đó không được đáp ứng, ‘Tôi’ sẽ chết vậy!. Nhưng nên nhớ, trước khi cái tâm bị giam tù, nó là tự do. Trí nhớ về sự tự do của tâm giúp chúng ta quay trở lại chánh niệm.

Chìa khóa ở đây là sự vô thường. Khi chúng ta chú tâm vào những ý nghĩ si mê, đám mây ngu mờ sẽ từ từ tan biến. Khi nó đã tan biến, cái tâm trong sáng “như bầu trời xanh” sẽ có mặt trở lại. Khi chúng ta nhận biết si mê là si mê, thì si mê sẽ tự nó biến mất – ít nhất cũng là tạm thời biến mất. Đến khi chúng ta chứng ngộ được sự giải thoát hoàn toàn, hay Niết-bàn, thì tâm sẽ mãi mãi không còn bị si mê.

Thụ động hay Không thụ động

Xao lãng hay Không xao lãng

Một cái tâm thụ động hay ‘co lại’ là tâm đang bị đè nén hay thoái lui. Tình trạng này, liên quan đến sự bất hài lòng, có thể xảy ra bất kỳ lúc nào. Đôi khi chúng ta cảm thấy như vậy ngay khi đang ngồi thiền và cảm thấy rằng mình chẳng tu tiến được gì trong thiền tập. Ta thường nghĩ một cách tự ti rằng “Ta chẳng làm gì được. Ai cũng hạnh phúc và an bình. Chỉ có ta là chẳng làm được điều gì nên tích sự!”. Cái kiểu tâm này cũng khởi lên trong khi chúng ta đang làm những việc thường ngày khác. Ta thường nghĩ “Chẳng ai ưa mình. Tôi già quá rồi, quá mập mỡ, quá xấu xí. Tôi luôn nói những câu vô duyên, làm những chuyện chẳng hay ho gì”.

Khi chúng ta chánh niệm rằng tâm bị thụ động theo những kiểu như vậy, cách tốt nhất là cứ quan sát và quan sát nó. Đừng giải thích hay biện hộ gì. Đừng nghĩ gì, đừng để cho ý nghĩ này dẫn đến ý nghĩ khác. Đừng nắm giữ bất cứ điều gì. Chỉ chú tâm. Trạng thái này của tâm cũng là vô thường. Cũng giống như mọi thứ khác, nó sẽ từ từ tan biến.

Ngược hẳn lại với cái tâm thụ động là tâm xao lãng. Tâm ‘bung ra’ quá mức giới hạn. Toàn bộ thế giới dường như mở rộng và chào đón. Chúng ta cảm giác mình thật sự là một ai đó đặc biệt. Trạng thái này cũng là một trở ngại. Nếu chúng ta không điều tiết và đối trị nó bằng sự chú tâm đúng mục đích thì nó sẽ ‘bung chạy’ như những “con khỉ” và sẽ lăng xăng chạy nhảy khắp thế gian thông qua sự tưởng tượng và vọng tưởng [ý này ý kia, nghĩ này nghĩ nọ, tưởng này tưởng nọ, liên tục, liên tục, hiếu động]

Không phát triển hay Phát triển.

“Không phát triển hay phát triển” ở đây có nghĩa là “chưa tu tiến hay đã tu tiến”. Trong thức hàng ngày, chúng ta không trải nghiệm được trạng thái đã tu tiến hay đã phát triển của tâm. Một số dịch giả dùng từ “cao siêu” hay “cao đạo” để diễn tả tình trạng này. (Theo nghĩa chữ “cao” trong chữ “cao tăng” hay “cao đạo”)²⁶. Những trạng thái tĩnh lặng, bình an, và vắng lặng này chỉ có thể đạt được thông qua thiền-định thâm sâu. Tâm đã vượt lên hơn cả thức bình thường. Chúng ta cảm thấy mình bay bổng lên khỏi mặt đất. Tâm thì hòa dịu, thư giãn, tĩnh lặng, sáng tỏ, và cân bằng. Ngay cả những thiền sinh và thiền sư thành đạt không phải lúc nào cũng đạt được trạng thái này mỗi lần họ thực hành thiền.

Không cao thượng hay Cao thượng.

Cặp trạng thái tâm tiếp theo này cũng chỉ về sự chứng đạt về thiền-định thâm sâu. “Cao thượng” (hay “cao nhất”) có nghĩa là người tu tập đã đạt được “trạng thái tâm cao nhất” hay chưa. Sau khi Phật chứng đạt giác ngộ, Phật kể rằng tâm của mình đã chứng đạt một trạng thái tâm tối thượng, vô song, hay siêu việt nhất. Một thiền sinh hay thiền sư thành tựu cũng có được sự trải nghiệm về tâm như vậy. Tâm tinh khiết, mềm mại, vững chãi, và không bị lay chuyển. Mặc dù trạng thái tâm này là tuyệt diệu, nhưng nó chỉ là tạm thời. Chỉ đến khi nào một người đã đạt được sự giải thoát hoàn toàn, như Phật và các A-la-hán, thì trạng thái đó mới trở thành thường hằng và mãi mãi. Bất kỳ trạng thái tâm nào có được trong quá trình hành thiền đều không phải là tâm cao thượng tột cùng!. Điều này nhắc chúng ta biết rằng chúng ta luôn có thể đạt được một trạng thái tâm cao hơn đó nữa.

Không tập trung hay Tập trung.

Có nghĩa là không định hay đạt định. Đôi lúc khi chúng ta thiền, tâm có thể tập trung vào một đối tượng mà không bị gián đoạn. Khi chúng ta đạt được mức độ định “tâm-nhất-điểm” như vậy, chúng ta tập bản thân chánh niệm về nó, nhận biết cái tâm đang định là tâm đang định. Khi tâm đang bị thụ động hay xao lãng, chúng ta nhận biết đó là trạng thái tâm không định hay thất định.

Đôi lúc khi người ta có tâm bị xao lãng, thay vì cách tốt nhất là chú tâm tập luyện sự tỉnh giác thuần túy vào cái tâm thất định đó, họ lại phàn nàn rằng “Tâm của tôi chạy nhảy khắp nơi. Tôi không thể tập trung”. Cứ lo nghĩ về những điều này thì chỉ làm cho tâm thêm cằn nhằn và lo lắng mà thôi. Thay vì vậy, ta nên theo lời Phật đã chỉ dạy và chỉ đơn thuần nhận biết tâm. Ngay sau đó, cái tâm thất định sẽ biến mất, và bạn có thể tập trung đạt định trở lại. Chìa khóa là sự quan sát bằng chánh niệm.

Không giải thoát hay Giải thoát.

Một cái tâm đã giải thoát thì không còn những vấn đề cần giải quyết nữa. Nó không còn tham lam, sân giận, si mê, thụ động hay xao lãng. Nó đã được tu tiến, cao thượng và định sâu. Ở những trạng thái tâm thiền định cao nhất, người tu có thể chứng đạt sự giải thoát tạm thời. Nhưng cho dù đó là sự giải thoát tạm thời, trạng thái đó là một sự trải nghiệm lợi lạc một cách phi thường. Nếu bạn theo những bước chánh niệm một cách sâu sát và miên mật, cuối cùng tâm có thể được giải thoát hoàn toàn.

Làm Việc Với Những Trạng Thái Tâm

Những cặp trạng thái tâm mà chúng ta đang xem xét không phải lúc nào cũng khởi sinh trong tâm theo thứ tự được ghi trong bài kinh. Tuy nhiên, có một điều chắc chắn là một khi có một nửa cặp trạng thái có mặt trong tâm thức, thì nửa còn lại không có mặt. (Ví dụ, khi tâm đạt định thì không có tâm thất định cùng lúc). Chẳng hạn, khi tham dục đã biến mất, chúng ta thụ hưởng trạng thái tâm “không tham”. Trong kinh "Trừ Bỏ Ý Nghĩ Xao Lãng", Đức Phật đã đưa ra một loạt những ví dụ so sánh một cách sinh động để giảng giải về những cách thức đối trị những trạng thái tâm xấu để chúng ta có thể nếm trải những trạng thái tâm ngược lại. Những phương pháp được liệt kê dưới đây theo thứ tự tăng dần nỗ lực tinh tấn. Nếu làm không được một cái, chúng ta lại cố làm cái kế tiếp.

► Thay thế nó: Ví như tham, sân, hay si khởi sinh bởi vì bạn chú tâm một cách không khôn khéo vào phương diện nào đó của đối tượng. Vậy thì bạn hãy quay sang chú tâm vào những phương diện tốt thiện của đối tượng, giống như một người thợ mộc lành nghề lỡ tay tra sai mộng bàn ghế, thì đổi lại đầu mộng để tra vào cho nó vừa và đẹp.

► Nhớ đến sự khổ đau mà nó gây ra: Nếu trạng thái tâm đó không biến đi, hãy xem xét sự nguy hiểm bên trong nó. Quán niệm rằng những ý nghĩ như thế là đáng chê và dẫn đến khổ đau, cũng giống như một thanh niên hay thanh nữ yêu thích đồ trang sức sẽ lấy làm hoảng sợ, nhục nhã, và kinh tởm khi phải mang xác chết của một con rắn quanh cổ mình.

► Làm ngơ nó: Nếu ý nghĩ đó vẫn còn, cố gắng quên nó đi. Không chú tâm vào nó, giống như một người có đôi mắt sáng không muốn nhìn những thứ xấu xa thì sẽ nhắm mắt lại hay ngoảnh mặt làm ngơ đi.

► Nhớ rằng nó là vô thường: Nếu ý nghĩ đó vẫn còn, nhắc mình nhớ rằng tất cả mọi thứ đều vô thường và phai biến đi. Sau khi buông bỏ trạng thái tâm đầu tiên, tâm (dứt khoát) bước qua trạng thái kế tiếp, giống như một người đang bước đi nhanh và nghĩ rằng “Tại sao tôi đang bước đi nhanh?. Nếu tôi bước chậm lại thì sao?”. Rồi người đó bước chậm lại. Sau đó, anh ta nghĩ “Tại sao tôi đang bước đi chậm?. Nếu tôi đứng lại thì sao?”. Rồi người đó đứng lại. Sau đó anh ta lại nghĩ “Tại sao tôi đang đứng”. Nếu tôi ngồi xuống thì sao?”. Rồi người đó ngồi xuống. Sau đó anh ta lại nghĩ “Tạo sao tôi phải ngồi?. Nếu tôi nằm thì sao?”. Rồi người đó nằm xuống.

► Chế ngự nó: Nếu ý nghĩ vẫn còn trong tâm bạn, vậy thì nghiến chặt răng và lưỡi ấn chặt vào vòm miệng trên, dùng tất cả nỗ lực để vượt qua nó. Lấy tâm đè bẹp tâm, giống như một người mạnh bạo đang nắm đầu hay vai và đánh gục, áp chế và đè bẹp một người yếu mềm hơn mình.

Mặc dù những trạng thái xấu của tâm là phiền rối và vì vậy đòi hỏi những phương pháp mạnh mẽ để đối trị nó, chúng ta cũng nên dùng sự chánh niệm để phát huy những trạng thái tốt lành và có lợi của tâm. Ví dụ, khi những ý nghĩ bố thí, từ bi, hỷ, xả khởi sinh, chúng ta nên hỏi chính mình: “Chánh niệm của ta có đủ mạnh để duy trì những tâm tốt đó hay không?. Nếu không, ta phải làm gì?”. Ví dụ, chúng ta có thể thay đổi lối sống của mình, chẳng hạn sống ở nơi thích hợp, giữ nhà cửa sạch sẽ, giao lưu với những người trí hiền, đọc những quyển sách hay, và luôn cố gắng tu “chánh niệm” một cách siêng năng hàng ngày.

Với chánh niệm và nỗ lực, chúng ta có thể phát triển những trạng thái tâm tuyệt vời của tâm, bao gồm: lòng tin, sự kiên nhẫn, sự tập trung, sự chú tâm, những ý nghĩ về phụng sự, những ý nghĩ về sự giản đơn, sự quyết tâm làm những điều tốt, những ý nghĩ về sự hài lòng, và những ý nghĩ về trí tuệ.

■ Những Điểm Chính để Chánh niệm về Những Trạng Thái Của Tâm

► Để thực hành chánh niệm về tâm, hãy bắt đầu mỗi ngày bằng việc thiền tập, dùng hơi thở làm đối tượng chính. Khi hơi thở trở nên tĩnh lặng, vi tế và thư giãn thì tâm sẽ trở nên tĩnh lặng và thư giãn.

► Thực tập sự tỉnh giác về những trạng thái của tâm bằng cách quan sát chúng khởi sinh, lên cao, và biến mất. Thực tập sự tỉnh giác khi ngồi thiền sẽ giúp bạn chánh niệm được về những trạng thái tâm khác nhau trong cuộc sống hàng ngày.

► Sự tỉnh giác về sự vô thường cũng là vô thường. (Sự tỉnh giác cũng luôn thay đổi). Đó là lý do tại sao tâm, trong khi đang quan sát những trạng thái tâm khởi sinh, lên cao và biến mất [sinh diệt] thì nó vẫn thường bị “trượt mất” khỏi sự tỉnh giác. Khi bạn đang chánh niệm về sự thay đổi của một trạng thái tâm, trạng thái tâm khác khởi sinh. Rồi sau khi bỏ trạng thái tâm này, tâm của bạn bước sang chánh niệm về trạng thái mới khởi sinh. Điều này có nghĩa là cái tâm đang quan sát sự vô thường cũng đang thay đổi.

► Nếu việc chánh niệm về một trạng thái tâm xấu không đủ mạnh để đối trị nó, hãy thử một phương pháp mạnh hơn.

► Khi tham, sân, si, và những trạng tâm xấu khác đã được buông bỏ, tâm sẽ được vững vàng bên trong và được lắng dịu xuống. Trong trạng thái này, tâm có thể được đưa đến nhất-điểm và đạt định.

► Chánh niệm và chánh định khi phối hợp với nhau trong một sự đồng điệu và vững vàng sẽ nhận biết được vô số những thay đổi đang diễn ra trong tâm cùng một lúc.

► Áp dụng sự chánh niệm và chú tâm mà không dùng những khái niệm. Những ý tưởng, ý nghĩ và khái niệm chỉ là những trở ngại. Nếu không có chúng, chúng ta có thể tập trung tâm như một tia sáng laser soi rọi vào năm tập hợp uẩn. Lúc đó, tâm sẽ nhìn thấy rõ rằng cái ‘Ta’ chỉ hiện hữu chỉ khi sắc thân, những cảm giác, nhận thức, ý nghĩ và những thức (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) tồn tại mà thôi. Những tập hợp uẩn này lại tồn tại tùy thuộc vào những nguyên nhân và điều kiện. Chúng là hữu vi. Chúng là vô thường. Bạn không thể nào tìm thấy một cái ‘Ta’ hay một ‘linh hồn’ trong bất kỳ uẩn nào.

► Mỗi giây khắc là một giây khắc mới. Mỗi giây khắc là một giây khắc mới đến. Mỗi giây khắc mang lại cho bạn một trí tuệ mới và sự hiểu biết mới.

► Không có thứ gì là đứng yên tĩnh tại. Mọi thứ đều năng động. Mọi thứ đều đang thay đổi. Mọi thứ đều đang xuất hiện và đang biến mất, sinh diệt liên tục. Cảm giác khởi sinh và biến mất. Ý nghĩ khởi sinh và biến mất. Nhận thức khởi sinh và biến mất. Thức khởi sinh và biến mất. Bạn chỉ trải nghiệm được sự thay đổi mà thôi.

► Trong trạng thái đạt định thâm sâu, bạn nhìn thấy được tất cả mọi sự việc hiện tượng đúng đích thực như chúng là.

Phần IV: Chánh Niệm về Pháp

10. Những Chướng Ngại

Một lần, khi Ngài Anuruddha đang thiền ở một nơi ẩn dật, bảy ý nghĩ xảy ra với ngài. Biết được những ý nghĩa của ngài Anuruddha, Đức Phật xuất hiện trước ngài.

Đức Thế Tôn ngồi xuống chỗ ngồi đã dọn sẵn và nói rằng: “Lành thay, này Anuruddha, rất tốt. Điều tốt lành là thầy đã nghĩ đến bảy ý nghĩ này về một người cao quý²⁷ : Giáo Pháp này dành cho người khiêm tốn, không phải cho kẻ khoác lác; dành cho người biết hài lòng, không phải cho kẻ bất mãn; dành cho người ẩn dật, không phải kẻ lăn lộn ngoài xã hội. Giáo Pháp này dành cho người siêng năng, không phải cho kẻ lười biếng ; dành cho người chánh niệm, không phải cho kẻ không chánh niệm; dành cho người có tâm tập trung, không phải cho kẻ có tâm xao lãng ; dành cho người sáng suốt, không phải cho kẻ lơ đễnh.

“Vậy bây giờ, này Anuruddha, thầy hãy suy nghĩ về ý nghĩ thứ tám về một người cao quý: Giáo Pháp này dành cho người có trí tuệ, không phải cho kẻ chìm đắm trong si mê.’’ Sau đó, Đức Phật đã hướng dẫn cho ngài Anuruddha cách dùng những trí tuệ hiểu biết để đạt những trạng thái đạt định thâm sâu. . . .

Sống một mình, ẩn dật, chú tâm, nhiệt thành, và kiên định, ngài Anuruddha thực hành theo những lời hướng dẫn của Phật và sau một thời gian ngắn, ngài chứng ngộ đến sự giải thoát-mục tiêu tột cùng của đời sống tu hành thánh thiện. Khi trở thành một bậc thánh A-la-hán, ngài Anuruddha đã đọc bài kệ như vầy: (tạm dịch ý)

Biết được những ý nghĩ của tôi, người Thầy đã đến với tôi.

Phật dạy về những điều tôi đã nghĩ, và còn dạy thêm nữa,

Đắm chìm trong vô-si, Phật dạy ta trí tuệ.

Biết được Phật Pháp, ta vui thích làm theo lời chỉ dẫn của Người.

Tri kiến đã được chứng ngộ; Lời dạy của Phật đã được thực hiện.

Bây giờ chúng ta đi vào phần cuối cùng của Kinh "Bốn Nền Tảng Chánh Niệm" : sự "chánh niệm về pháp". Phần này đưa ra những hướng dẫn và lời khuyên thực hành để giúp chúng ta vượt qua những thứ kéo lùi chúng ta khỏi tu tiến về thiền. Như câu chuyện về ngài Anuruddha đã minh họa, cần phải có nhiều phẩm chất quan trọng của tâm và tấm lòng mới có thể thành tựu được những mục tiêu tu hành tâm linh của chúng ta. Chúng ta phải khiêm tốn, biết hài lòng, sống ẩn dật, chánh niệm, chánh định, sáng suốt, và trí tuệ. Nếu một người đã có sẵn những phẩm hạnh cao quý này, thì Giáo Pháp sẽ mang lại lợi lạc cho người đó bằng cách dẫn dắt hướng thượng đến sự giải thoát. Nếu chúng ta không có những phẩm hạnh này, thì Giáo Pháp sẽ giúp chúng ta tu dưỡng những phẩm hạnh đó. Về các phương diện thực hành, thì chính sự chánh niệm của chúng ta sẽ dần dần giúp chúng ta tăng trưởng những yếu tố giúp giác ngộ đó.

Để bắt đầu, chúng ta loại bỏ những thói tâm cản trở sự tu tiến của chúng ta trên con đường đạo. Nhiệm vụ của chúng ta giống như việc chuẩn bị một thửa đất để trồng một vườn cây vậy. Trước tiên, chúng ta phải phát quang các lùm cây, bụi cỏ, và những thứ còn cản trở. Trong Giáo Pháp, chúng ta gọi những thứ cản trở này là những “chướng ngại”. Ngay trong chương này, chúng ta sẽ xem xét năm chướng ngại và cách làm thế nào để loại bỏ chúng.

Khi thửa đất đã được dọn dẹp sạch sẽ, ít nhất là trên bề mặt, chúng ta bắt đầu làm những việc ở mức sâu hơn. Trong Chương 11, chúng ta đào sâu xuống tận gốc rễ của những chướng ngại, như là: năm tập hợp uẩn dính chấp, sự tiếp xúc của các giác quan và những đối tượng giác quan, và mười gông cùm khởi sinh từ sự tiếp xúc đó.

Chỉ khi nào chúng ta nhổ sạch được tận gốc những nguyên nhân sâu xa này, thì bảy yếu tố tích cực trợ giúp giác ngộ mới bắt đầu mọc lên và tăng trưởng. Chúng ta sẽ khám phá “Bảy yếu tố giác ngộ” này trong Chương 12. Cuối cùng, trong Chương 13, chúng ta xem xét về sơ đồ con đường Giáo Pháp của Đức Phật được gọi là “Bát Chánh Đạo”, về “Tứ Diệu Đế” và về tám bước chánh niệm. Toàn bộ sẽ khái quát nên hành trình mà chúng ta cần phải bước đi từ khổ đau cho đến sự giải thoát.

Năm Chướng Ngại

Khi chúng ta thực hành thiền chánh niệm thì chẳng mấy chốc chúng ta sẽ biết được ngay là việc tập trung tâm [định] không phải luôn dễ dàng. Cho dù chúng ta đã cố hết sức tập trung vào đối tượng hơi thở, hay quan sát những thay đổi về thân, về những cảm giác, hay về những ý nghĩ, nhưng những sự xao lãng luôn luôn xuất hiện và chúng luôn có cách kéo chúng ta lạc khỏi mục tiêu. Những sự xao lãng mạnh nhất được gọi là những “chướng ngại”. Chúng xen vào và phá hỏng khả năng tập trung của tâm trong lúc ngồi thiền và trong những lúc sinh hoạt khác hàng ngày.

Chúng ta đã đề cập một số những chướng ngại. Ví dụ, chúng ta nhận biết rằng sự tham muốn của chúng ta đối với khoái lạc và sự sân giận của chúng ta đối với những khổ đau là nằm ẩn đằng sau nhiều cảm giác của ta. Những chướng ngại khác cản trở sự tu tiến của chúng ta là sự bất an và lo lắng, sự buồn ngủ và đờ đẫn (còn gọi là hôn trầm), và sự nghi ngờ. Chánh niệm giúp chúng ta thấy biết rõ năm điều quan trọng về những chướng ngại: khi chúng có mặt, khi chúng không có mặt, cách chúng khởi sinh, cách làm cho chúng biến mất, và cách làm cho chúng không khởi sinh trở lại.

Khi những chướng ngại đã được đối trị, tâm tự động trở nên tĩnh lặng, sáng tỏ, và trong sạch. Sự trong sạch này là điều cần-phải-có để dẫn đến trí tuệ minh sát nhìn thấu bên trong bản chất vô thường, khổ, và vô ngã của mọi sự vật đang hiện hữu.

Chúng ta xem xét qua từng chướng ngại :

Tham Dục

Là một chướng ngại, tham dục là thực sự ‘nặng đô’ chứ không phải chỉ là sự “dính chấp” bình thường. Trong tiếng Pali, chữ được dùng cho nghĩa này trong Kinh "Bốn Nền Tảng Chánh Niệm" là chanda. Có nghĩa là : “ý muốn hay ý chí có được khoái lạc giác quan”, ở đây ta gọi là tham dục. Như chúng ta đã ghi nhận, những tham muốn [có được những thứ sướng khoái như cảnh nhìn, âm thanh, mùi hương, mùi vị, và các chạm xúc] thường làm xao lãng chúng ta khi chúng ta đang cố gắng tập thiền. Như chúng ta cũng từng kinh nghiệm, tham dục cũng quấy nhiễu chúng ta khi chúng ta đang tập trung làm việc hay khi chúng ta đang cố gắng làm xong công việc nhà cửa. Chúng ta thường bị mất tập trung khi bỗng nhiên thèm một ly kem mát lạnh mình ưa thích, hay khi nghĩ đến sự đụng chạm ái tình với bạn trai hay bạn gái, đã bao nhiêu lần chúng ta đã bị những xao lãng kiểu như vậy?. Những sự xao lãng như những thứ đó là những chanda, đó là tham muốn khoái lạc thuộc thân [nhục dục] khởi sinh từ những giác quan.

Tham dục cũng có thể khởi sinh ở giác quan thứ sáu, đó là tâm. Vì vậy, nhiều lúc đang ngồi thiền âm thanh một bài hát mình ưa thích bắt đầu chạy xuyên qua tâm chúng ta. Rồi thì, thay vì chú tâm vào sự khởi sinh và biến mất của nó, chúng ta lại thích tiếp tục thưởng thức cái âm thanh bài hát đó. Nếu ta không cẩn thận thì trong chốc lát sự chú tâm của chúng ta là tập trung vào bài hát hơn là vào hơi thở [hay đề mục thiền] là đối tượng chú tâm chính của ta từ lúc đầu.

Bước thứ nhất để đối trị chướng ngại tham dục là nhận biết chúng ta đang có nó. Như vậy, khi ý thích đi coi một bộ phim làm xao lãng chúng ta khỏi mục tiêu đang thiền, chúng ta phải liền nhận biết “Ta đang có tham muốn đi coi phim”. Bước tiếp theo, thay vì bơm thêm năng lượng bằng cách tưởng tượng đến sự thưởng thức bộ phim đó, chúng ta phải liền dùng sự chánh niệm hiểu rõ nguồn gốc nó và chế ngự nó ngay. Chẳng hạn, chúng ta nhớ lại rằng khoái lạc khởi sinh từ tiếp xúc giác quan là phù du, chỉ tồn tại thoáng qua và biến mất nhanh chóng, và để lại mình ta bị thất vọng. Chúng cũng có thể suy xét rằng tham dục là có hại, hay đích thực chẳng có gì là hấp dẫn. Chẳng hạn có thể quán niệm như vầy “Kem là không tốt đối với tôi. Nó làm cho mặt tôi phệ ra và tôi mập lên vì đường!”. Hay có lẽ nên quán chiếu rằng “Sự tham muốn này đang làm ‘bể’ sự tập trung [định tâm] của tôi và làm cản trở quá trình thiền tập tu tiến của tôi. Tôi sẽ không nghĩ đến nó nữa !”.

Khi tham dục biến mất, chúng ta nhận biết nó biến mất. Bước cuối cùng, chúng ta dùng nỗ lực cảnh giác để chắc chắc rằng nó không khởi sinh trở lại, ít nhất là trong buổi thiền hôm nay. Một điều không may là những thủ thuật này cũng chỉ là một giải pháp tạm thời. Tham dục nó vẫn còn tiếp tục quay lại và quay lại, cho đến khi chúng ta có thể bứng hết gốc rễ của nó thông qua sự chánh định thâm sâu.

Ác Ý

Ác ý ở đây bao gồm tất những sự ghét bỏ [không ưa thích] từ mức độ bực bội nhẹ cho đến sự sân giận hung dữ. Như chúng ta đã từng thảo luận, ngay cả một sự sân giận nhỏ cũng cũng làm chúng ta cảm thấy không hay và làm hỏng hết khả năng chánh niệm của chúng ta. Chuyện kể rằng ngày xưa có một vị tăng bỏ ra nhiều năm tu thiền ẩn dật trong một hang động. Cuối cùng, ông cũng ta rời khỏi hang và xuống núi đến một ngôi làng, một người đi ngang vô ý đụng vào ông và đạp lên mấy ngón chân của ông.

Ngay lập tức, vị tăng đó la lên “Tránh ra!”. Dĩ nhiên, chúng ta phải cho rằng vị tăng bất hạnh này chắc là đã không tu thiền một cách đúng đắn để dùng chánh niệm và chánh định để loại bỏ và tiêu diệt tận gốc những chướng ngại.

Phương pháp đối trị chướng ngại ác ý thì cũng giống như cách đối trị chúng ta đã đề cập đối với tham dục. Khi sự bực bội khởi sinh, chúng ta cố gắng nhận biết nó lập tức, để ta có hành động đối trị nó ngay trước khi nó lên cao. Những hướng dẫn thực hành để đối trị với sân giận đã được chỉ ra ở trong phần “Những Điểm Chính để đối trị sự Sân Giận” của Chương 7. Trước tiên, bạn nên bắt đầu thực hành theo những hướng dẫn này là tốt nhất. Nên ghi nhớ rằng tất cả mọi ác ý đều khởi sinh từ ý muốn tách ly hay cách xa mình khỏi những thứ làm mình khó chịu hay đau khổ. (Ví dụ khi ta đến chỗ tanh hôi, làm ta khó chịu và kinh tởm, thì tâm khởi sinh sự ghét và muốn mình tránh xa nó). Cũng nhớ thêm rằng, ác ý và những nguyên nhân của nó cũng là vô thường. Nếu nghĩ lại, chúng ta thường hay thấy ngượng ngùng mắc cỡ vì mình đã nỗi giận với những điều lặt vặt, tầm thường. Qua thời gian, giống như mọi thứ khác, sự sân giận cũng phai biến đi.

Trước khi sân giận biến mất, chúng ta tập tính nhẫn nhịn để giữ mình không phản ứng theo những cách để sau đó phải hối tiếc hay ngượng ngùng. Sự thực hành sâu sắc về tính nhẫn nhịn làm cho tâm tĩnh lặng và làm cho ta bình an. Dĩ nhiên, nhẫn nhịn không phải là để cho người ta chửi bới làm nhục mình. Nó chỉ có nghĩa là bạn phải bỏ thêm thời gian để cảm xúc nóng giận từ từ mát nguội và chúng ta có thể cư xử một cách tử tế và đúng đắn. Nếu ác ý khởi sinh trong khi chúng ta ngồi thiền, chúng ta nên nhắc nhớ rằng sân giận làm mất khả năng suy nghĩ một cách rõ ràng, giận mất khôn, và cản trở sự tu tiến của chúng ta.

Một trong những cách mạnh mẽ nhất để loại bỏ tính sân giận là tu dưỡng tâm từ (metta). Cho dù ai có làm điều gì khiến ta tức giận, ta luôn luôn có thể tìm một lý do để thương cảm họ. Tuy nhiên và nhiều lúc, có lẽ người đang chửi bới ta là đang thực lòng muốn giúp ta hay cảnh báo ta, hoặc người đó đang ‘có vấn đề bức xúc’, ví dụ như đang chịu đau bệnh về thể xác hay nhiều nỗi đau buồn. Tâm từ làm mềm tấm lòng ta và giúp chúng ta cảm thấy tiếc thương cho người kia đang hành động một cách không khôn khéo. Thay vì phản bác hay công kích lại người kia, ta có thể suy nghĩ rằng: “Làm cách nào ta có thể giúp người này?”.

(Sự giúp đỡ có thể là mời người kia ngồi xuống để mình giãi bày một cách nhẹ nhàng, có tình có lý; hay có thể nhẹ nhàng chỉ ra nguyên nhân và hậu quả của hành vi của người kia; xoa dịu cơn nóng giận của người đó bằng thái độ nhẫn nhịn, từ bi và lịch sự; tìm cách an ủi hay chỉ ra cách để người ấy bớt đau khổ thể xác hay vượt qua nỗi đau buồn...).

Khi những ý nghĩ như vậy đã giúp ta đối trị xong ác ý hay sân giận, chúng ta nhận biết sự ác ý đó đã biến mất.

Chúng ta dùng chánh niệm và nỗ lực tinh tấn để phòng ngăn không cho nó khởi sinh trở lại.

Lười Biếng và Đờ Đẫn

Còn được gọi là thụy miên và hôn trầm (HV), vì trong chướng ngại này có gồm cả sự buồn ngủ. Lười biếng là chỉ về sự thụ động, biếng nhác của thân. Còn ngu mờ hay đờ đẫn là chỉ về sự thụ động, lầm lẫn và ngu đần của tâm.

Trong cuộc sống hàng ngày, sự lười biếng về thể xác sinh ra từ nhiều lý do. Đối với một số người, sự lười biếng trong mọi chuyện chỉ là một thói quen, là một tật xấu. Đối với những người khác, thì đó là một cách trốn tránh những cảm giác bất mãn, buồn bực, hay chán chường [chán đời]. Còn nữa, khi chúng ta ăn uống quá nhiều thức ăn thức uống, hoặc tập luyện thể lực quá nhiều, thì sau đó chúng ta thường bị buồn ngủ. (Đơn giản là cơ thể muốn ngủ để tiêu hóa thức ăn hoặc khôi phục lại sức lực đã tập luyện. Làm việc vất vả cũng dẫn đến mệt mỏi và buồn ngủ sau đó). Nhưng khi sự lười biếng đã xảy ra thường ngày, nó trở thành một vấn đề khó khăn, bởi vì chúng ta không còn động lực hay năng lượng. Khi đã lười biếng thì chẳng có việc gì chúng ta muốn làm hay chẳng có việc gì được làm tốt. Tất cả những gì chúng ta muốn là nằm xuống và ngủ.

Sự đờ đẫn về tâm thì còn là trở ngại lớn hơn cho việc tập trung tu tập. Tâm trở nên ì ạch và mờ mịt, giống như nước bị tảo rong che mờ. Mọi thứ chúng ta cố tập trung vào đều không phân biệt được và xa mờ. Chúng ta không thể đọc, không thể nghĩ, không thể nói rõ ràng, và ngay cả một câu hỏi giản đơn nhất cũng làm ta lầm lẫn. Chúng ta chẳng còn biết cái gì đang diễn ra bên ngoài và bên trong chúng ta. Trạng thái ngu đần này rất gần giống với si mê hay vô minh, mà đôi khi người ta gọi là một giấc thụy miên vĩnh hằng, một giấc ngủ dài u mê không tỉnh thức.

Còn nữa, khi chúng ta thiền, vì hơi thở, thân, và tâm trở nên thư giãn nên chúng ta cũng dễ bị ‘rớt’ vào trạng thái buồn ngủ hay ‘phê mê’. Đành rằng trạng thái buồn ngủ là rất dễ thương, ngon lành, và chúng ta thường phải cần có nó vào những lúc cần ngủ. Tuy nhiên, chúng ta không bao giờ có được sự tập trung tâm [chánh định] từ sự lười biếng của tâm như vậy. Yếu tố hỷ-lạc từ sự chánh định cũng không khởi sinh trong tình trạng đó. Chúng ta không nên lẫn lộn giữa cảm giác dễ chịu khoan khoái khi thân hay tâm được thư giãn và sự hỷ-lạc được tạo ra từ những trạng thái thiền định thâm sâu. Hai cái là hoàn toàn khác nhau và không liên quan gì nhau. Còn trí tuệ minh sát thì đòi hỏi phải có năng lượng, nỗ lực, và sự sắc bén.

Khi chúng ta nhận biết mình đang bị lười biếng, ta chú tâm vào trạng thái đó. Chúng ta ghi nhớ rằng sự lười biếng và đờ đẫn cản trở sự chánh niệm và ta lập tức dùng phương pháp để đối trị nó. Chẳng hạn, chúng ta nên thuộc nhớ lại về ngài Anuruddha siêng năng, người đã chứng đắc sự giải thoát bằng cách thực hành thiền một cách kiên trì và miên mật, chứ không phải bằng sự ngủ!. Giống như ngài

Anuruddha đã chứng ngộ và như Phật đã nói : "Giáo Pháp này dành cho người siêng năng, không phải cho kẻ lười biếng!”.

Cách hữu ích khác là ta có thể đối thoại với sự lười biếng của chúng ta. Ví dụ, chúng ta có thể nói thầm: “Ta được sinh ra làm người. Được làm người là rất hiếm hoi. Cách sử dụng cuộc sống con người không phải là để đắm chìm vào trạng thái ngái ngủ ngu mờ và không làm gì cả. Tâm của ta phải được trong sáng để ta được giải thoát khỏi sợ hãi, căng thẳng, và lo lắng. Mục tiêu tột cùng của ta là thoát khỏi tham, sân, si. Một kẻ lười biếng không bao giờ có được niềm hạnh phúc và bình an thực sự”. Trong một bài kinh khác, cách đối thoại nhiệt thành với bản thân mình theo kiểu như vậy đã được ví như một mục đồng dùng roi điều hướng những con bò vậy. Khi có con bò nào chạy lệch hướng, người mục đồng sẽ quất roi và hướng con bò đó quay trở lại cùng đàn bò.

Đến khi nào sự lười biếng biến mất, chúng ta nhận biết nó. Chúng ta dùng chánh niệm để chắc chắn phòng ngăn không cho nó khởi sinh lại.

Dưới đây là một số gợi ý khác để đối trị chướng ngại lười biếng và buồn ngủ, và để phòng ngừa chắc chắc là nó không khởi sinh trở lại:

■ Những Điểm Chính để đối trị sự Lười Biếng và Buồn Ngủ

► Khi buồn ngủ hay đờ đẫn, mở mắt ra và xoay hai tròng mắt trong vài giây. Nhắm mắt lại, và tiếp tục tập trung chánh niệm.

► Hình dung một ánh sáng, một bầu trời nắng sáng, hay một cánh đồng tuyết trắng lóa. Tập trung tâm vào một hình ảnh đó trong vài giây. Ngay khi bạn hình dung [quán tưởng] về hình ảnh đó, sự buồn ngủ biến mất.

► Hít vào một hơi thở thật sâu và giữ càng lâu càng tốt. Rồi từ từ thở ra. Làm lại vài lần cho đến khi cơ thể ấm lên và có hơi mồ hôi. Sau đó, quay lại tiếp tục thực tập chánh niệm.

► Đứng dậy và thiền trong tư thế đứng vài phút cho đến khi cơn buồn ngủ biến mất. Nếu nó không hết, chuyển qua tư thế đi thiền như đã được hướng dẫn trong phần “Những Điểm Chính về Đi Thiền” trong Chương 2, cho đến khi sự buồn ngủ biến mất. Sau đó thì quay trở lại tư thế ngồi thiền ban đầu.

► Rửa mặt bằng nước lạnh. Hoặc nhéo mạnh hai dái tai đến khi cảm giác thấy đau.

► Nhớ hay tưởng niệm lại những đức hạnh của Đức Phật và dùng tấm gương Phật để khuyến khích bạn nỗ lực tỉnh thức để tu tập.

► Nếu sự buồn ngủ hay đờ đẫn xảy ra thường xuyên, bạn nên đổi thời gian ngồi thiền của mình. Một số người tỉnh thức nhất vào buổi sáng sớm; số khác thì tỉnh nhất trước giờ đi ngủ. Hãy tập thiền vào những khoảng thời gian khác nhau và chọn ra thời gian nào mình thiền tốt nhất, tỉnh thức nhất.

► Cân nhắc thay đổi cách giờ giấc, ăn uống, sinh hoạt, ngủ nghỉ để tạo ra thời gian tốt nhất cho thiền. Ví dụ, không nên ăn quá gần tới giờ thiền, vì như vậy sẽ làm thân bạn buồn ngủ khi thiền.

► Nếu những phương pháp trên đều không giúp gì cho bạn, hãy thực hành Tâm Từ cho chính bản thân mình, để thấy thương mình, và ngủ vài phút.

Bất An và Lo Lắng

Chướng ngại này thì ngược lại với chướng ngại “lười biếng và đờ đẫn” vừa mới nói xong. Thay vì ngừng nghỉ và đi ngủ, tâm cứ luôn bất an và hiếu động. Tâm cứ như sóng nước trong trời gió. Chúng ta thường lo lắng về những việc chưa làm xong hay những việc đã làm không đúng đắn. Chúng ta lo lắng về sự an toàn. Chúng ta lo lắng không biết có chuyện gì xảy ra ở nhà hay không, hay lo lắng về công việc làm, về gia đình, về sức khỏe, về kinh tế. Chúng ta lo lắng về những thời sự trong thành phố, đất nước, hay thậm chí về chuyện bên kia nửa vòng trái đất. Khi loại tâm này có mặt, chúng ta luôn luôn tìm thấy thứ này hay thứ khác để lo lắng. Tâm bị bất an.

Sự bất an về thân cũng có thể là vấn đề khó khăn. Người ta đầy ắp những lo lắng, xốn xang và đứng ngồi không yên. Ta cứ giậm chân, nhấc điện thoại và bỏ điện thoại, mở tủ lạnh dù chẳng cần dùng gì. Ta không biết tại sao mình lại bất an như vậy; thực ra nhiều khi...chẳng có lý do gì.

Cũng như những chướng ngại khác, bước đầu là chúng ta phải tỉnh giác nhận biết rằng ta đang bất an hay lo lắng. Chúng ta ghi nhớ rằng những trạng thái này làm mất khả năng tập trung và cần phải có hành động để đối trị chúng ngay. Giải pháp tốt nhất là ngồi thiền chú tâm vào hơi thở. Như chúng ta đã biết từ lâu, khi chúng ta chú tâm vào hơi thở, tâm của ta sẽ tự nhiên tĩnh lặng. Khi hơi thở trở nên tĩnh lặng, thân và tâm sẽ trở nên tĩnh lặng.

Chúng ta dùng kỹ thuật đếm mà chúng ta đã nói trước đây. Thở vào và thở ra. Đếm “một”. Thở vào và thở ra. Đếm “hai”. Thở vào và thở ra. Đếm “ba”. Tiếp tục, đếm đến mười. Sau đó làm tương tự, đếm từ mười đến một. Lặp lại chu kỳ đếm, lần này đếm từ một đến chín, và rồi từ chín xuống một. Lần thứ ba, đếm từ một đến tám, và rồi từ tám xuống một. Tiếp tục đếm cho đến khi tâm và thân lắng xuống.

Để phòng ngăn không cho bất an và lo lắng khởi sinh trở lại, hãy tu tập một cảm giác tin tưởng thành tín vào Đức Phật và giáo lý của Phật, tin chắc rằng con đường đạo của Phật đã được rất nhiều người từ bao nhiêu đời tu theo để đối trị những chướng ngại và giải thoát họ khỏi mọi đau khổ.

Nghi Ngờ

Có nghi ngờ là điều tự nhiên thôi. Sự nghi ngờ thông minh-dùng kinh nghiệm và sự phán đoán tốt nhất để chắc chắc là mình đang đi đúng đường-thì thực sự là rất hữu ích để tu tiến trên con đường đạo. Nhưng khi sự nghi ngờ lấn lướt, chi phối và ngăn cản chúng ta tu tập chánh niệm, thì lúc đó nó là một chướng ngại. Ví dụ, đôi khi chúng ta vừa mới ngồi xuống để thiền, lập tức ta bắt đầu tự hỏi tại sao ta phải làm việc này. Chúng ta cũng chẳng biết liệu cái ‘pháp môn’ tu này có hiệu nghiệm gì không, hoặc không biết ‘pháp môn’ tu nào là thích hợp với ta. Chúng ta lại hay thoáng nghĩ không biết mình đã thực sự hiểu rõ lời chỉ dạy của ‘sư phụ’ hay chưa, hoặc không biết mình có phải là loại người phù hợp với việc tu thiền này không. Khi nghi ngờ đang có mặt, nó càng lúc càng lớn lên. Chúng ta cứ tự hỏi không biết thiệt hư thế nào về cái gọi là sự giác ngộ, hoặc không biết cả hệ thống tu thiền như vầy có ý nghĩa và kết quả gì không.

Bước đầu, cũng như các chướng ngại khác, là nhận biết sự nghi ngờ khởi sinh. Đơn giản quan sát nó cho đến khi nó biến mất. Nếu nó không hết, dùng phương pháp mạnh hơn. Hãy tưởng nhớ đến những phẩm hạnh của Đức Phật và những giáo lý về Giáo Pháp của Phật. Nhớ rằng những người khác đã tu tập theo giáo lý này và đã trở thành những tấm gương truyền cảm hứng và khích lệ tu hành.

Nhớ lại những thành công đã làm được trước đây, chẳng hạn như những giờ ngồi thiền đầy an định và thanh bình; nhớ lại những lúc các chướng ngại như buồn ngủ hay bất an đã được đối trị và chấm dứt; hoặc nhớ lại những lúc mình tự thay đổi để phù hợp với công việc tu tập và có kết quả tốt hơn. Đối thoại với sự nghi ngờ. Nhẹ nhàng nhưng kiên quyết. Chẳng hạn, có thể nói với mình rằng: “Cuộc sống là ngắn ngủi. Ta không để cho sự nghi ngờ này nọ làm cản trở con đường tu tiến của ta”.

Khi nghi ngờ biến mất, nhận biết nó biến mất. Giữ chánh niệm để phòng ngăn không cho sự nghi ngờ khởi sinh trở lại.

Chúng Ta Được Gì?

Khi chúng ta đối trị được các chướng ngại, ngay cả là tạm thời, đó là một chiến thắng to lớn. Chúng ta đã dọn sạch sẽ miếng đất để làm vườn, và chúng ta có được những phẩm chất tốt như là-lòng tin, nỗ lực, chánh niệm, chánh định, và trí tuệ- và ta bắt đầu vun trồng chúng. Trong một bài kinh, Đức Phật đã mô tả lại sự chiến thắng này mang lại cảm giác tốt lành như thế nào, như vầy:

"Ví như một người có nhiều tiền bạc và của cải đang đi trên con đường sa mạc khan hiếm thức ăn và nhiều nguy hiểm. Sau một thời gian, ông ta qua hết sa mạc và đi đến một ngôi làng an toàn và không còn nguy hiểm. Ông ta sẽ suy nghĩ về điều này, và lẽ nhiên, ông ta sẽ trở nên vui mừng và nếm trải niềm vui đó.

"Cũng cách như vậy, khi một Tỳ kheo nhìn thấy năm chướng ngại này . . . đã được buông bỏ bên trong người ấy, người ấy sẽ coi đó như là sự trả hết nợ nần, như là sức khỏe tốt, như là sự giải thoát khỏi ngục tù, như là sự giải thoát khỏi đời nô lệ, như là một nơi chốn an toàn . . . Sự vui mừng khởi sinh. Khi người ấy được vui mừng, niềm hỷ lạc khởi sinh. Khi tâm mình có đầy niềm hỷ lạc, thân người ấy trở nên yên tịnh. Yên tịnh trong thân, người ấy trải nghiệm niềm hạnh phúc. Khi được hạnh phúc, tâm người ấy trở nên tập trung”.

(bản dịch từ tiếng Pali của Bhikkhu Bodhi)