Bốn Nền Tảng Chánh Niệm

Phần II: Chánh Niệm về Cảm Giác

06. Cảm Nhận và Cảm Giác

Sau nhiều năm chịu đựng, gia chủ tên Nakulapita đã đến gặp Phật. Ông ta thưa rằng: “Thưa đức ngài, tôi đã già, đã đến giai đoạn cuối, đau khổ trong thân, thường hay bệnh yếu. Xin Đức Thế Tôn hãy chỉ dạy cho tôi”.

“Thì ra vậy, này gia chủ”, Đức Phật trả lời, “Nếu có một ai mang cái xác thân này của ông mà nói là khỏe mạnh một giây phút nào, thì đó chắc là một điều ngu xuẩn, phải không?. Ông nên tập bản thân như vầy: ‘Ngay cả khi tôi khổ sở với thân, tâm của tôi không bị làm đau khổ’”.

Ông Nakulapita vui mừng trước những lời dạy của Đức thế Tôn. Ông cúi đầu chào Phật và ra về. Sau đó, ông đến gặp Ngài Xá-lợi-phất và thỉnh cầu ngài giải thích giùm cho ông ý nghĩa câu nói của Phật.

Ngài Xá-lợi-phất giảng rằng: "Một người chưa quen thuộc với những lời dạy của Đức Phật nên đã coi năm uẩn chính là mình. Nên khi những tập hợp uẩn này biến đổi và tàn hoại, thì khởi sinh trong người ấy sự buồn đau, sầu bi, khổ sở, phiền não, và tuyệt vọng. Vì vậy, người ấy sẽ bị đau khổ cả về thân và tâm”.

“Trái lại, một người đệ tử thánh thiện đã nghe học Giáo Pháp thì không coi năm uẩn là mình. Nên khi những tập hợp uẩn này biến đổi và tàn hoại, thì sự buồn đau, sầu bi, khổ sở, phiền não, và tuyệt vọng không khởi sinh trong người ấy. Như vậy, mặc dù người ấy bị khổ thân, nhưng người ấy không bị khổ tâm”.

Ông Nakulapita nghe thấy vui mừng, bởi vì những lời khuyên dạy thông thái này có lẽ sẽ giúp ông sống một cuộc sống phúc lành và hạnh phúc về lâu dài (trong những tháng ngày còn lại).

Chúng ta có thể nói rằng, toàn bộ giáo lý của Đức Phật là dựa trên những cảm giác [thọ]. Cho đến cuối đời, sau bốn mươi lăm năm truyền dạy giáo lý, Đức Phật đã nói rằng: "Này các Tỳ kheo, ta đã dạy hai điều: khổ và sự chấm dứt khổ”. Câu chuyện trên đây về gia chủ Nakulapita thể hiện cốt lõi của giáo lý của Đức Phật về sự chấm dứt cảm giác khổ đau. Bởi vì thân, những cảm nhận, và thức của chúng ta chưa được tu tập cho nên chúng ta chịu khổ đau về thân xác, ví dụ, do bệnh tật, già yếu gây ra, và những buồn đau về mặt cảm xúc, ví dụ, sự buồn khổ và phiền não.

Sự khổ đau của chúng ta khởi sinh, như cách ngài Xálợi-phất giải thích cho ông Nakulapita, là bởi vì chúng ta coi năm uẩn là mình, là cái ‘ngã’ của mình. Năm tập hợp uẩn đó là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Thật vậy, cái cảm giác mà chúng ta đều có về cái ‘Tôi là’ hay ‘Tôi hiện hữu’ [mà tâm lý học phương Tây gọi là bản ngã hay 'ego'] là phát sinh từ sự dính chấp của chúng ta vào năm uẩn này, và chúng ta đã coi năm uẩn đó là ‘của tôi’, là cái ‘tôi’.

Nhưng khi chúng ta đã học và tu tập qua nền tảng chánh niệm thứ hai này – "chánh niệm về cảm giác" – thì chúng ta có thể huấn luyện bản thân dùng những sự đau đớn, ví dụ những sự bệnh tật, già yếu... để làm đối tượng thiền quán. Tuy nhiên, chúng ta không nên chờ cho đến khi già và bệnh yếu như ông Nakulapita rồi mới chánh niệm hay thiền quán về những điều đó. Nếu bạn tu tập được thói quen chánh niệm ngay từ bây giờ thì mỗi khi bạn nếm trải những cảm giác đau đớn, thì bạn sẽ hiểu được rằng sự đau đớn là vô thường, cũng giống như mọi sự khác. Bạn sẽ hiểu thêm rằng, không có một cái ‘ta’ hay bản ‘ngã’ nào nếm trải sự đau đớn đó!. Khi chúng ta tu tiến và nhận ra được lẽ thật này, thì lúc đó chúng ta không còn sự đau đớn về thân xác hay sự bất hạnh về tinh thần có thể làm chúng ta đau khổ.

Khi chúng ta bắt đầu tập thực hành chánh niệm về cảm giác, chúng ta nên nhớ rõ hai điều. Trước tiên, về ngôn ngữ chung, chúng ta nên dùng từ “cảm giác” theo hai cách riêng, phân thành hai loại. “Cảm giác” là một danh từ chung. Cảm giác bao gồm (i) sự "cảm nhận thuộc về thân" khởi sinh khi thân tiếp xúc với những đối tượng bên ngoài, và (ii) sự "cảm xúc thuộc về tâm" được tạo từ bên trong, nó thuộc về tâm hay thuộc về tâm lý.

Nhưng trong giáo lý của Phật, từ “cảm giác” [thọ] bao gồm cả hai, gồm những cảm nhận về thân và những cảm xúc thuộc về tâm. [“Cảm giác”: vedana trong tiếng Pali và tiếng Phạn]. Nói rõ hơn, những “cảm nhận” là những cảm giác khởi sinh khi có sự tiếp xúc giác quan với đối tượng bên ngoài, còn những “cảm xúc” là những cảm giác được tạo ra từ bên trong (tâm). Khi tôi dùng từ “cảm giác” trong quyển sách này, tôi bao hàm cả hai thứ: “cảm nhận” và “cảm xúc”.

Thứ hai, chúng ta cũng phải nhận ra rằng tất cả những sự đau đớn và đau buồn, và những cảm nhận và cảm xúc khó chịu khác không phải là những cảm giác duy nhất làm chúng ta đau khổ. Những cảm giác dễ chịu: như sự ràng buộc, tham muốn và dính chấp, cũng làm chúng ta khổ. Kinh Pháp Cú (Dhammapada) có ghi đại ý rằng: “Người mà tham ái, dính chấp chẳng khác gì như một người bị thần chết đến mang đi, giống như cuồng lũ đến, cuốn trôi làng mạc đang ngủ trong đêm”. Sự ràng buộc, dính chấp vào bất cứ thứ gì-con cái, gia súc, của cải, hay bất kỳ người nào, nơi nào, âm thanh, mùi hương, mùi vị, chạm xúc, hay ý tưởng...- thì cũng như đang bị ngủ mê. Khi chúng ta bị ràng buộc dính chấp vào thứ gì, ngay cả đó là niềm sung sướng hay khoái lạc, thì lúc đó chúng ta không có chánh niệm, và vì vậy chúng ta dễ bị khổ đau. (Ví dụ, những cái sướng rồi cũng bị thay đổi và biến mất, ta lại bị khổ đau, thất vọng). Nhưng nếu chúng ta không còn tham muốn và dục vọng, thì ngay cả khi thế giới tiếp tục đổi thay, chúng ta cũng không bị khổ!.

Ba Loại Cảm Giác

Bước đầu tiên trong việc phát triển thiền "chánh niệm về cảm giác" là phân biệt các loại cảm giác chính. Đôi khi Đức Phật nói có hai loại: dễ chịu [sướng] và khó chịu [khổ]. Nhưng trong những lần giảng khác, Phật nói rõ hơn là có ba loại: dễ chịu [sướng], khó chịu [khổ], và trung tính [không sướng không khổ]. (HV: Lạc thọ, khổ thọ, và vô ký thọ).

Khi chúng ta có một cảm giác dễ chịu, chúng ta nên chánh niệm rằng ta đang có cảm giác dễ chịu. Điều đó là thẳng thắn. Khi chúng ta cảm giác sự sướng, chúng ta biết đó là sự sướng. Tương tự, khi chúng ta có cảm giác đau khổ, chúng ta biết đó là cảm giác đau khổ, và ta có thể chánh niệm về nó. Một cách tự nhiên và theo bản năng, mọi người đều biết được thế nào là cảm giác sướng (dễ chịu) và cảm giác khổ (khó chịu) từ khi mới sinh ra mà không cần phải được giải thích nhiều. Tuy nhiên, loại cảm giác thứ ba [cảm giác trung tính] thì có thể hơi khó hiểu đối với một số người, nếu họ không có sự chú tâm đến những cảm giác. Điều này cũng giúp ta ghi nhớ rằng : trong Giáo Pháp của Phật không có loại ‘cảm giác hỗn hợp’!, tức là không có loại cảm giác như ‘vừa sướng vừa khổ’, ‘vừa ngon vừa dở’... như cách người đời hay tả.

(Cảm giác trung tính cũng là một loại cảm giác riêng biệt, chứ không phải là cảm giác hỗn hợp. Ví dụ, trong một khoảnh khắc thời gian, ta có thể có nhiều cảm giác ngon, dở và không ngon cũng không dở, chứ không phải là một cảm giác hỗn hợp của hai hay ba loại cảm giác này xảy ra trong cùng một khắc. Không bao giờ có vậy!).

Việc chánh niệm về ba loại cảm giác này là tương đối dễ dàng, vì ngay khi ta chú tâm, chúng ta nhận biết được ngay chúng ta đang trải nghiệm một cảm giác dễ chịu, không có mặt cảm giác khó chịu hay cảm giác trung tính. Tương tự, khi cảm giác khó chịu có mặt, thì cảm giác dễ chịu và cảm giác trung tính không có mặt. Khi cảm giác trung tính có mặt, thì hai loại cảm giác kia không có mặt. Nói cách khác, chúng ta chỉ trải nghiệm một loại cảm nhận hay cảm xúc trong mỗi lần lần cảm giác (dù là chỉ trong một sát-na).

Thêm nữa, khi chúng ta chánh niệm, chúng ta nhận biết nhanh rằng những cảm giác thay đổi rất nhanh mà không có một sự kiểm soát nào của ý thức. Ví dụ như, chúng ta đang trong trạng thái sung sướng. Một ngày nắng đẹp, chúng ta làm xong công việc, và đang đi về nhà ăn một bữa cơm tối ngon lành. Nhưng sau phút chốc, mặc dù ai cũng muốn duy trì cái cảm giác hạnh phúc dễ chịu đó, cảm giác đó biến mất, và một cảm giác trung tính thay vào. Rồi thì chẳng ai xui khiến, ta chợt nhớ đến chuyện tranh cãi với một người bạn chiều nay, cảm giác trung tính có thể nhường chỗ cho một cảm giác khó chịu, bực mình. Từ chỗ trải nghiệm thực tế đó, chúng ta thấy rằng mọi cảm giác của ta đều là vô thường, dù cho nó là dễ chịu, khó chịu, hay trung tính.

Trong khi chúng ta đang quan sát những cảm giác thay đổi nhanh chóng đến mức nào, và không cần phải cố sức quá nhiều, chúng ta cũng nhận ra một sự thật khác. Chúng ta bắt đầu thấy được những cảm giác chỉ là những cảm giác, không phải là cảm giác của tôi hay là những phần của tôi. Chúng ta nhận ra rằng ta vẫn thường hay nhận định những cảm giác một cách gần gũi như thể chúng là những phần của ‘bản sắc’ hay ‘căn cơ’ gì gì đó của ta vậy. Đó là sự nhận lầm. Chúng ta thường hay nói “Chân của tôi bị đau mỗi lần tôi ngồi thiền”, hay “Tôi tức giận với vài người thiếu trách nhiệm”... như thể những cảm giác đó là những phần cố định và bất biến của cái ‘tôi’ cũng cố định và bất biến, vậy. Như, thử nghĩ, nếu những cảm giác đó chính là cái ‘tôi’ + cái ‘tôi’ là cố định và bất biến, vậy thì những cảm giác về cái đau hay sự tức giận cũng phải là bất biến chứ. Nhưng kinh nghiệm có ta thấy chẳng có cảm giác nào là không thay đổi hết. (Tất cả mọi cảm giác đều thay đổi, thậm chí chỉ sau một sát-na). Những cảm giác luôn luôn thay đổi, và cái ‘tôi’ đó đâu có kiểm soát gì được chúng đâu. (Ví dụ, mình bị gãy chân đau nhói đến tận óc, nhưng mình đâu có điều khiển được cái cảm giác đau khổ đó bớt đi hay hết đau cho được. Mình bệnh và liệt giường, nhưng mình đâu có điều khiển được cảm giác đau bệnh, và cũng đâu có bảo được cả cái thân mình hết bệnh được đâu). Vì lẽ này, vì quan sát thấy được lẽ thật này, chúng ta biết rằng cái ‘Ta’ hay cái ‘ngã’ rõ ràng không phải là một thực thể thường trụ, cố định và bất biến. Nói cách khác, không thể có một cái ‘Ta’ thường hằng và cố định.

Xử Lý Sự Đau Đớn

Trong ba loại cảm giác cơ bản mà chúng ta đã đang thảo luận ở đây thì loại "cảm giác khó chịu" [khổ thọ] về sự đau đớn có lẽ là loại cảm giác khó-xử-lý-nhất. Khi nào chúng ta còn thân và còn thức, thì chúng ta còn có đau. Ngay cả những bậc giác ngộ cũng bị đau. Một lần khi ông Đề-bà-đạt-đa (Devadatta) leo lên đỉnh Linh Thứu (Gijjhakuta) canh Phật đi qua và xô một tảng đá xuống để giết Phật. Mảnh đá văng ra trúng chân Phật. Lương y Jivaka dùng thuốc đắp vào chỗ vết thương. Đêm đó, Phật đã nếm trải sự đau nhức dữ dội. Nhưng nhờ sự chánh niệm, Người chịu được cơn đau.

Chúng ta khác Phật, khi cảm giác đau đớn khởi lên thì chúng ta thường bất an, bực tức, bức xúc, hoặc suy sụp. Chúng ta phản ứng như vậy vì chúng ta không biết cách đối trị cơn đau. Đức Phật đã giảng giải cho các Tỳ kheo về điểm này một cách rất rõ ràng: "Khi [một Tỳ kheo] đang cảm giác một cảm giác đau đớn, người ấy trở nên chánh niệm rằng mình đang cảm giác một cảm giác đau đớn”. Như vậy, bước đầu là chúng ta chỉ đơn giản nhận biết ta đang cảm giác đau đớn. Thêm nữa, lời dạy này chỉ cho ta biết rằng cảm giác đau đớn có hai mặt về thân và về tâm lý.

Sự đau đớn về thân thường có thể vượt qua được bằng trị liệu y học. Cho nên, trước mắt, chúng ta cần phải tìm mọi cách để giảm cơn đau, chẳng hạn đi gặp bác sĩ hay uống thuốc. (Ngày nay, có rất nhiều thuốc và phương pháp trị liệu giảm đau). Tuy nhiên, có những loại đau vẫn dai dẵng, dù đã dùng nhiều thuốc thang, trị liệu. Trong trường hợp đó, chúng ta cần phải làm theo gương Đức Phật: dùng cảm giác đau đớn như một đối tượng để thiền quán.

Khi chúng ta chú tâm một cách chánh niệm vào một cảm nhận đau đớn, điều đầu tiên chúng ta nhận biết là cảm nhận đó luôn đang thay đổi. Ví dụ, một cảm giác đau nhói óc qua một lúc có thể chuyển thành cảm giác đau ê buốt, rồi chuyển thành đau rát. Nói cách khác, sự đau là vô thường, cũng như mọi cảm giác. Khi chúng ta đã "nhập tâm" vào việc quan sát những cảm nhận đang thay đổi đó, thì chúng ta bắt đầu thư giãn và buông bỏ sự kháng cự với cơn đau. Khi rào cản giữa cái ‘ta’ và cơn đau [tức sự kháng cự] đã bị dẹp bỏ, và chúng ta quan sát những cảm nhận lên và xuống hay mạnh và yếu, chúng ta có thể ngạc nhiên nhận ra rằng ta chúng ta không còn đau đớn nữa. Cơn đau có thể cũng vẫn còn đó như một dòng những cảm nhận, nhưng cái ‘ta’ bị đau đớn đã biến mất. Không còn ‘ai’ bị đau nữa!.

Kỹ thuật này cũng nên được dùng y hệt để đối trị với những sự đau buồn về mặt cảm xúc. Khi những cảm xúc buồn đau phát sinh, chúng ta chú tâm vào chúng. Chúng ta nhận biết rằng chúng luôn luôn đang thay đổi. Chúng ta quan sát chúng lên và xuống, hay mạnh và yếu. Ví dụ, chúng ta có thể chú tâm một cách chánh niệm vào một cảm giác buồn phiền đang biến đổi thành sự bực tức và rồi thành sự bất an hay suy sụp. Chúng ta ghi nhớ rằng không có một cái ‘ta’ hay ‘bản ngã’ thường hằng và bất biến nào đang nếm trải những cảm xúc này, và cũng không có sự đau buồn nào là hằng số và không thay đổi. Chính cái sự nhận biết này làm nguôi đi cảm xúc đau buồn!. (Đây là giá trị của phương pháp của thiền chánh niệm hay quán niệm về cảm giác mà Phật đã chỉ dạy trong bài kinh.)

Nhiều Loại Cảm Giác

Một khi chúng ta đã hiểu được ba loại cảm giác cơ bản nói trên, chúng ta có thể bắt đầu phân biệt chi tiết hơn. Ví dụ, chúng ta có thể quen thuộc với những cảm giác dễ chịu và khó chịu khởi sinh thông qua năm giác quan của thân, chẳng hạn như hình dáng tươi đẹp dễ chịu của một bông hoa hay mùi hôi thối khó chịu của đống rác. Như Đức Phật giảng dạy, khi chúng ta xem xét năm loại thức giác quan [căn thức] và năm loại đối tượng mà giác quan nhận biết- đó là mắt và hình sắc, mũi và mùi hương, tai và âm thanh, lưỡi và mùi vị, da và sự chạm xúc- chúng ta có thể phân biệt ra được 15 loại cảm giác dễ chịu, khó chịu, và trung tính liên quan đến mỗi giác quan.

Thêm nữa, chúng ta có thể thêm vào giác quan thứ sáu là tâm và những đối tượng của tâm, ví dụ như những ý nghĩ, ký ức, tưởng tượng, và những vọng tưởng. Những cảm giác này cũng thuộc ba loại cơ bản là dễ chịu, khó chịu, và trung tính. Và bây giờ thì chúng ta có được 18 loại cảm giác. Rồi nếu chúng ta xem xét rằng mỗi cảm giác đó có thể khởi sinh: hoặc như là một loại cảm nhận của thân, hoặc như là một loại cảm xúc của tâm (như đã định nghĩa về “cảm giác” ở đầu chương này), thì chúng ta lại có được tất cả là 36 loại cảm giác. Nếu chúng ta lấy 36 loại cảm giác nhân với ba thời quá khứ, hiện tại, và tương lai, thì chúng ta có thể phân biệt và phân loại thành 108 loại cảm giác!.

Bạn có thể thắc mắc: “Ích lợi gì phải đi phân biệt tất cả các loại cảm giác theo kiểu như vậy?”. Để trả lời cho câu hỏi khá hay này, chúng ta nên nhớ lại lời chỉ dạy của Đức Phật là: "Quán niệm cảm giác trong những cảm giác . . . để biết rõ được những cảm giác đích thực như-chúng-là". Giáo Pháp đã dạy về 108 loại cảm giác là để nhấn mạnh rằng, sự thực, có nhiều loại “cảm giác trong những cảm giác” khác nhau.

Thêm nữa, khi chúng ta bắt đầu chú tâm vào những cảm giác, đầu tiên chúng ta chỉ nhận biết chúng một cách bề ngoài. Chúng ta thực tập để chánh niệm cho được về sự nếm trải [trải nghiệm] những cảm giác dễ chịu, khó chịu, và trung tính. Khi sự chánh niệm của chúng ta sâu sắc hơn, chúng ta bắt đầu phân biệt nhiều hơn nữa. Ví dụ, chúng ta chánh niệm về sự khác nhau giữa những cảm nhận và những cảm xúc, và chúng ta chánh niệm về sự thật thức giác quan là liên đới với cảm giác [thức liên đới với thọ]. Vân vân. Không thể nói hết được, chỉ có sự thực hành thì mới giúp chúng ta phân biệt được tất cả 108 loại cảm giác đó.

Cảm Giác Khởi Sinh Như Thế Nào?

Vậy thì những cảm giác khởi sinh như thế nào?. Hiểu biết thêm một chút về tiến trình này sẽ giúp chúng ta tu chánh niệm tốt hơn, bởi vì chúng ta thấy ngay cả một cảm giác đơn giản nhất cũng khởi sinh từ một dãy những bước tương quan duyên khởi với nhau. Nói gọn hơn, cảm giác khởi sinh tùy theo ba yếu tố khác: những giác quan, một đối tượng, và thức. Đây là cách tiến trình cảm giác xảy ra:

Những sự vật có thể được nhận biết bởi tâm thông qua những giác quan, chúng ta gọi chúng là những đối tượng của tâm, một ví dụ như bông hoa. Mỗi đối tượng có một bản chất hay chức năng. Những cảm giác thì giống như những vòi con bạch tuộc. Những cái vòi ban đầu tiếp xúc với đối tượng và truyền sự tiếp xúc về tâm. Tuy nhiên, sự tiếp xúc đích thực xảy ra ở tâm!. Đồng thời, cũng do có sự tiếp xúc của các giác quan với đối tượng, nên thức khởi sinh. Tâm phải ý thức được để nhận biết sự tiếp xúc được truyền đến bởi các giác quan, và phiên dịch một cách chính xác.

Khi tâm tiếp xúc một đối tượng, cảm tưởng khởi sinh trong tâm đưa tin về chức năng [tính chất] của đối tượng. Cảm tưởng này chính là cảm giác. Cảm giác có thể được ví như là một bàn tay đang vắt trái cam để lấy nước cam. Khi sự dễ chịu được vắt ra khỏi đối tượng, chúng ta trải nghiệm một cảm giác dễ chịu. Khi sự khó chịu được vắt ra khỏi đối tượng, chúng ta nếm trải một cảm giác khó chịu. Cảm giác này có thể là một cảm nhận thuộc về thân hoặc một cảm xúc thuộc về tâm.

Mức độ và sự rõ ràng của một cảm giác nào đó là tùy thuộc vào nhiều điều kiện. Ví dụ, nếu mắt khỏe mạnh, bông hoa chúng ta đang ngắm nhìn đang được chiếu sáng bởi ánh sáng mặt trời, và chúng ta đang đứng gần nó và có sự chú tâm vào nhìn nó, thì cảm giác dễ chịu dễ thương về bông hoa sẽ sắc xảo và rõ ràng. Nhưng nếu thị lực yếu, ánh sáng mờ nhạt, ta đứng xa bông hoa, hoặc sự chú tâm ý thức của ta đang bị xao lãng: không có chú tâm khi nhìn, thì bông hoa không tạo sự tiếp xúc mạnh mẽ với tâm ta. Khi đó, cảm giác khởi sinh tùy thuộc vào những điều kiện này sẽ mờ yếu và vi tế.

Sự thật này cũng đúng đối với các (4) giác quan bên ngoài còn lại: Nếu các điều kiện [các duyên] là hỗ trợ tốt, thì sự tiếp xúc và cảm giác sẽ mạnh mẽ và rõ ràng; nếu các điều kiện là không hỗ tốt, thì sự tiếp xúc và cảm giác sẽ mờ yếu và vi tế.

Tương tự như vậy đối với giác quan bên trong là tâm [giác quan thứ sáu]: Nếu tâm là sáng sủa, thì những ý nghĩ khởi sinh trong tâm cũng rõ ràng, và cảm giác khởi sinh từ sự tiếp xúc của tâm cũng mạnh mẽ. Cảm giác chúng ta có được cũng phụ thuộc vào trạng thái tâm lúc đó. Một đối tượng có thể tạo một cảm giác dễ chịu cho người này, nhưng có thể là khó chịu cho người khác, tùy thuộc vào trạng thái tâm của mỗi người. (Ví dụ, một củ khoai ăn vào sẽ thật ngon đối với người đang chết đói, nhưng thật là chán ngán và tầm thường đối với một kẻ vừa mới ăn xong một buổi tiệc sang trọng. Một lời khen hay chê có thể làm một người cảm thấy biết ơn, nhưng có thể làm người khác cảm thấy bực bội.)

Thiền về sự "Chánh Niệm về Cảm Giác"

Khi chúng ta thiền về sự "chánh niệm về cảm giác", chúng ta ghi nhớ rằng cảm giác khởi sinh tùy theo sự tiếp xúc. Khi sự tiếp xúc thay đổi, cảm giác cũng thay đổi theo. Khi chúng ta trải nghiệm một cảm giác dễ chịu [lạc thọ], ta nên nghĩ rằng: “Đây là một cảm giác dễ chịu. Nó đã khởi sinh tùy theo những yếu tố này. Khi những yếu tố này biến mất, cảm giác dễ chịu này cũng biến mất”.

Chúng ta cũng tập nghĩ tương tự khi trải nghiệm mỗi loại cảm giác khó chịu [khổ thọ] và trung tính [vô ký thọ] kia. Chúng ta không cần làm bất cứ điều gì để điều khiển cảm giác hay làm chúng thay đổi. Chúng ta chỉ nhận biết những cảm giác đang thay đổi. Mỗi cảm giác khởi sinh tùy theo các nguyên nhân và điều kiện, và sau đó biến mất. Tâm không thể nắm giữ cái chúng ta đang trải nghiệm, và vì vậy cứ để nó tự biến mất một cách tự nhiên. Vậy chứ biết làm sao?. Đơn giản là chẳng làm được gì!.

Khi chúng ta quan sát tiến trình này, chúng ta không nên đưa những cảm giác này thành lời. Việc đặt tên dán nhãn cho những cảm nhận và cảm xúc sẽ làm méo mó hoặc sẽ biến chúng thành thứ khác. Những cảm giác đau của mỗi người là hoàn toàn cá nhân, chỉ người đó mới "nếm biết" nó ra sao. Những cảm giác không thể được chuyển thành lời (hay diễn tả bằng lời) một cách chính xác như chúng được ta đích thực nếm trải chúng. Thay vì vậy, chúng ta chỉ đơn thuần để hơi thở đi vào đi ra. Chúng ta hoàn toàn tỉnh giác và tỉnh thức, chú tâm một cách trọn vẹn vào từng cảm giác khởi sinh, lên cao, và biến mất.

Khi chúng ta thiền, một số cảm giác đặc biệt có thể khởi sinh. Một trong những cảm giác đó là “sự thúc giục về mặt tâm linh”, (đó là cảm giác muốn khẩn trương tu hành sau khi hiểu rõ những lẽ-thật phũ phàng và sự ngắn-ngủi của sự sống). Đó là samvega. Chúng ta nhìn thấy rõ ràng đau đớn phát sinh và đau đớn biến mất; khoái lạc khởi sinh và khoái lạc biến mất. Khi chúng ta quan sát liên tục cái đường lối lặp đi lặp lại này của những cảm giác, thì trí tuệ phát sinh và nhận biết được rằng: khi nào chúng ta còn (tái) sinh thành bất cứ loài nào, chúng ta sẽ còn tiếp tục chịu đau khổ. Trí tuệ đó thúc giục chúng ta mau mau tu tập và tìm ra một cách để chấm dứt cái vòng sinh tử luân hồi nghiệt ngã này, một lần và mãi mãi.

Chúng ta cũng có thể có được một loại cảm giác hỷ lạc đặc biệt khi chúng ta thiền; cảm giác này không xuất phát từ khuynh hướng tham dục tiềm ẩn. Khi thiền, nếu tâm không còn chạy theo dục vọng khoái lạc, thân sẽ được bình lặng, tâm sẽ được tĩnh lặng, và không còn sự kích động, không còn sự kích thích nào nữa. Chúng ta có được một sự bình an sâu lắng. Đó là một cảm giác hỷ lạc. Cảm giác hỷ lạc này có được từ việc thấy biết rằng: cảm giác hỷ lạc này và mọi thứ khác đều là vô thường, bất toại nguyện (khổ) và vô ngã, nên nó không khơi dậy sự ràng buộc hay dính chấp. (Đó là niềm hỷ lạc được sinh ra từ trí tuệ thấy biết, từ sự định tâm, và sự buông bỏ. Đây là chân hạnh phúc của người tu hành. Trong những giai đoạn đạt định và chứng đắc đầu tiên của "thiền định" thì người tu cũng đạt được những cảm giác hỷ-lạc đặc biệt đó). Chúng ta đơn thuần trải nghiệm cảm giác đó. Chúng ta nhìn thấy thực tại.

■ Những Điểm Chính để thực hành Chánh Niệm về Cảm giác

► Bạn có thể thực tập chánh niệm về cảm giác trong lúc đang thực hành thiền chánh niệm về hơi thở!. (Vì mỗi cảm giác khởi sinh chính là cái làm xao lãng "sự chú tâm vào hơi thở" của ta!. Chắc chắc những cảm giác làm xao lãng đó sẽ xảy ra cho tất cả thiền sinh.)

► Khi cảm giác khởi sinh, nhận biết nó là dễ chịu, khó chịu, hay trung tính. Quan sát khi từng cảm giác khởi sinh, lên cao, và biến mất. Bạn không cần phải làm gì để điều khiển, can thiệp, hay làm chúng thay đổi. Đơn thuần quan sát và kéo sự chú tâm về lại hơi thở.

► Khi những cảm giác khởi sinh, nhận biết chúng là những cảm nhận phát sinh từ sự tiếp xúc với một đối tượng bên ngoài, hoặc chúng là những cảm xúc khởi sinh từ bên trong. Quan sát từng loại cảm giác khởi sinh, lên cao, và biến mất; sau đó kéo sự chú tâm về lại hơi thở.

► Khi bạn quan sát những cảm nhận, nhận biết giác quan (căn) nào và thức giác quan (căn thức) nào là nguồn gốc tạo ra sự cảm nhận. Ví dụ, bạn cảm thấy hơi ấm phát sinh dưới chỗ ngồi là do sự tiếp xúc của thân và gối ngồi thiền, thì đó là do giác quan chạm xúc (xúc giác) của thân; hay nghe tiếng chim ngoài của sổ là do tai nghe (thính giác); hay ngửi thấy mùi thơm của nồi canh từ dưới bếp là mũi ngửi (khứu giác). Đừng dùng ngôn từ để đặt tên hay khái niệm những cảm giác này. Đơn giản là nhận biết rằng bạn đang trải nghiệm một cảm nhận, và quay lại chú tâm vào hơi thở.

► Ví dụ, khi nghe tiếng chim hót dễ thương. Chú tâm vào tiến trình giúp bạn nghe được âm thanh đó – đó là sóng âm tiếp xúc với lổ tai bạn và được truyền về bộ não, bộ não phân tích sự tiếp xúc và làm khởi sinh cảm tưởng hay cảm giác dễ thương đó. Ghi nhận và nhớ rằng: “Đây là một cảm giác dễ chịu. Nó khởi sinh tùy theo những yếu tố khác nhau. Khi những yếu tố này biến mất, cảm giác dễ chịu này cũng biến mất”. Sau đó, kéo sự chú tâm của mình về lại hơi thở.

► Nếu có một cảm nhận đau đớn về thân khởi sinh, quan sát cách cảm nhận đó thay đổi. Quan sát mức độ lên và xuống của nó mà không từ chối hay kháng cự với nó. Nhớ rõ sự đau đớn không phải là một sự vật, mà nó là một sự kiện diễn ra. Sự đau là vô thường. Không có một cái ‘Ta’ thường hằng và cố định nào đang nếm trải sự đau đó.

► Nếu có một cảm xúc tạo ra từ bên trong (tâm), nhận biết nó mà không cần đánh giá. Đừng giúp hay cản trở hay can thiệp nó bằng một mảy may nào. Chỉ đơn thuần quan sát khi cảm xúc khởi sinh, lên cao, và biến mất. Sau đó, kéo sự chú tâm về lại hơi thở.

► Ví dụ, khi bạn trải nghiệm một tưởng tượng dễ chịu khi bạn đang ngồi thiền, hãy nhận biết ngay là bạn đã bị xao lãng bởi vọng tưởng, rồi nhận biết mức độ mạnh yếu của nó và nó kéo dài bao lâu. Nhận biết luôn trạng thái tâm tham dục đi kèm với vọng tưởng đó. Quan sát khi nó biến mất, và quay lại chú tâm vào hơi thở.

07. Những Cảm Giác Có Lợi và Có Hại

Chuyện kể rằng có một Bà-la-môn tên là Akkosana, một người thượng lưu và quyền lực. Ông ta có một quán tính là luôn luôn tức giận với mọi người, ngay cả chẳng có lý do gì. Khi Akkosana nghe nói Phật chẳng bao giờ tức giận, ông ta đến gặp Phật và chửi Phật bằng những lời lăng mạ.

Phật lắng nghe một cách kiên nhẫn và đầy bi mẫn. Sau đó Phật hỏi ông Akkosana, “Ông có bạn bè hay người thân họ hàng hay không?”. “Có chứ, tôi có nhiều bạn bè va người thân”., ông Akkosana trả lời.

“Ông có thường đến thăm họ hay không?”, Phật hỏi.

“Dĩ nhiên có. Tôi thường đến thăm họ”., Akkosana nói.

“Ông có mang quà đến tặng họ khi đến thăm hay không?”, Phật tiếp tục.

“Chắc chắn. Tôi chẳng bao giờ đến thăm họ mà chẳng mang theo quà”.

Rồi Phật hỏi: “Khi ông cho họ quà, giả sử họ không nhận. Ông sẽ l àm gì với những món quà đó?”.

“Thì tôi sẽ mang về nhà và dùng với gia đình tôi”.

Rồi Phật nói: “Tương tự như vậy, này người bạn, ông đã tặng cho tôi một món quà bằng những lời lăng mạ đó và đã sỉ nhục tôi. Tôi không nhận nó. Nó là của ông, hãy mang về nhà và dùng với gia đình ông”.

Ông Akkosana lúc đó rất ngượng ngùng. Ông hiểu ra và thán phục lời khuyên của Đức Phật.

Như chúng ta đã thảo luận, chúng ta trải nghiệm 108 loại cảm giác. Cả hai loại tiếp xúc, sự tiếp xúc với những đối tượng bên ngoài thông qua mắt, tai, mũi, lưỡi, và thân làm khởi sinh những cảm nhận; và sự tiếp xúc phi-giácquan với những đối tượng bên trong tâm làm khởi sinh những cảm xúc. Những cảm giác này có thể là dễ chịu, khó chịu, và trung tính. Một số tùy thuộc vào tiếp xúc thuộc quá khứ, số khác thì tùy theo sự tiếp xúc đang trong hiện tại; còn những cảm giác khác tùy theo những [tưởng tượng về] tiếp xúc trong tương lai. Những cảm giác có thể là mạnh và rõ ràng, hoặc yếu và mờ nhạt.

Khi chúng ta cải thiện khả năng nhìn nhận nhiều loại cảm nhận và cảm xúc khác nhau trong tập hợp uẩn cảm giác [thọ uẩn], chúng ta có thể chánh niệm về những thói quen, tập khí, hoặc khuynh hướng vốn là nguyên nhân tạo ra chúng. Ba điều căn bản bạn cần nắm vững: Tham lam, tham muốn, hay dục vọng là khuynh hướng tạo ra một số cảm giác dễ chịu (sướng, khoái). Sân giận, thù ghét là khuynh hướng tạo ra một số cảm giác khó chịu (bực, tức, thù, oán, ghét, bỏ). Và sự ngu dốt, lầm lẫn hay Si mê là khuyng hướng tạo ra một số cảm giác trung tính. (Tham thường tạo ra lạc thọ, Sân thường tạo ra khổ thọ, và Si thường tạo ra vô ký thọ.)

Những cảm giác được kích hoạt bởi những khuynh hướng xấu này được gọi là “trần tục”. Những cảm giác trần tục thường khởi sinh hàng ngày khi chúng ta chạy theo những tham muốn như tiền tài, sắc đẹp, danh vọng, ăn, ngủ. Khi người tu trở nên tỉnh giác thấy được những khuynh hướng tạo ra sân và tham, và người tu dùng sự chánh niệm để kiềm chế những thói tâm này thì sẽ tạo cho người tu cơ hội có được những cảm giác “tâm linh” cao quý; chẳng hạn đó là: cảm giác buông bỏ, cảm giác thúc giục khẩn trương tu hành, và cảm giác hỷ-lạc chúng ta có được khi hành thiền. Khi sự chánh niệm [và chánh định] của chúng ta càng thêm sâu sắc, chúng ta càng "hưởng" được nhiều cảm giác hỷ-lạc thường xuyên hơn.

Việc kiềm chế những khuynh hướng [gông cùm] xấu là một việc khó!. Giống như ông Okkasana, chúng ta có thể có thói quen luôn luôn sân giận, ngay cả khi chẳng có lý do gì. Quán tính [tập khí] của ông Akkasana quá nặng đến nỗi người bị ông ta tức giận cũng không cảm thấy tức giận lại làm gì. Hoặc thậm chí có anh A bị một người khác làm điều sai quấy nhưng anh A cảm thấy không tức giận, thì ông Akkosana cũng tức giận anh A chỉ vì anh ấy không chịu tức giận!. (Ví dụ, khi ông nghe Phật không bao giờ tức giận thì tự nhiên ông ta nỗi tức vì điều đó và đến chửi Phật vô duyên như vậy). Tuy nhiên, cũng như ông ta, chúng ta sẽ cảm thấy xấu hổ khi nhận ra rằng việc tức giận đã trở thành một quán tính hay khuynh hướng [thói tâm, tập khí, hay thậm chí là gông cùm] của mình. Mặc dù phải tốn nhiều công sức để chánh niệm về sự sân giận đó và học cách kiềm chế nó, nhưng trước mắt chúng ta cũng dễ dàng thấy được rằng sự sân hận chỉ là xấu ác và có hại.

Tham muốn và dục vọng thì khó nhận ra và khó loại bỏ hơn. Khoái lạc (sướng, dễ chịu) thường cảm giác tốt và làm cho chúng ta cảm thấy hạnh phúc hơn. Ai cũng muốn nắm giữ những cảm giác sung sướng và dễ chịu. Thói quen của chúng ta là nắm giữ sự khoái lạc mình có được, muốn có thêm, và muốn được khoái lạc nữa vào ngày mai, và trong tương lai. Tuy nhiên, chúng ta đều biết rõ, khi chúng ta càng cố nắm giữ một cảm giác khoái lạc (sướng, dễ chịu), thì chúng ta đều bị thất vọng sau đó. Mặc dù chúng ta hay ‘dễ quên’ rằng tham muốn là nguy hại, nhưng nếu chúng ta suy xét cẩn thận, chúng ta sẽ thấy rằng cách để chấm dứt khổ là phải chấm dứt dục vọng. Đó là công thức. (Vì dục vọng là nguyên nhân và nguồn gốc của mọi sự khổ.)

Khuynh hướng thứ ba là ngu mờ hay Si mê. Bình thường, chúng ta hay có cảm giác nhầm lẫn lờ mờ về cái ‘Ta’ và cách chúng ta hiện hữu. Đôi khi chúng ta có một cảm giác không khổ cũng không sướng, chúng ta chụp lấy nó với ý nghĩ “À-ha, đây là thật. Để ta nắm giữ nó!”. Chúng ta cứ tin rằng ắt hẳn phải có một cái gì đó thực và thường hằng được gọi là cái ‘Ta’ đang nếm trải cảm giác này. Khi chúng ta cứ đi tìm cho được cái ‘Ta’ [bản ngã] đó của mình, chúng ta thường nhận lầm năm uẩn là mình, là cái ‘Ta’ đó; hoặc thường cho rằng cái ‘Ta’ đó nằm trong cái thân năm uẩn. Chỉ có duy nhất sự chánh niệm mới có thể nhổ bỏ tận gốc cái quan niệm sai lầm đầy nguy hại này!. (Chỉ có sự suy xét sâu sắc và thực chứng thì mới nhìn ra được bản chất vấn đề.)

Về ba điều căn bản này, Đức Phật đã giảng giải một cách rõ ràng như sau:

"Này các Tỳ kheo, đối với cảm giác sướng, khuynh hướng tiềm tàng sinh ra tham cần được loại bỏ. Đối với cảm giác không sướng, khuynh hướng tiềm tàng sinh ra sân cần được loại bỏ. Đối với cảm giác không-sướng-cũng-không-khổ, khuynh hướng tiềm tàng sinh ra si [vô minh] cần được loại bỏ. Khi một Tỳ kheo đã loại bỏ được những [ba] khuynh hướng tiềm tàng này, thì người ấy là người thấy biết một cách đúng đắn. Người ấy . . . đã chấm dứt được khổ”.

(dịch từ tiếng Pali bởi thiền sư Bhikkhu Bodhi)

Chúng ta cần phải suy xét thêm ba loại cảm giác có hại này, để chúng ta nhận dạng được chúng mỗi khi chúng khởi sinh. Chúng ta cũng xem xét những cảm giác có lợi [như từ, bi, hỷ, xả] để giúp chúng ta đối trị những cảm giác có hại kia. Mục tiêu vẫn là làm vững mạnh sự "chánh niệm về những cảm giác", nhờ sự chánh niệm chúng ta có thể thấy biết một cách đúng đắn và chấm dứt khổ đau. Sau đây, chúng ta xem xét từng cái tham, sân, và si:

Sân Giận và Thù Ghét

Sân giận thường bắt đầu bằng cảm giác khó chịu hay phiền phức. Ngòi châm có thể là bất cứ điều gì: một đồng nghiệp được thăng chức tăng lương, trong khi ta nghĩ ta xứng đáng hơn (thói đời của nhiều chúng ta vẫn vậy); một người bạn phê bình ta chuyện gì đó; người hàng xóm lại quên đổ rác để bốc mùi bay qua nhà ta. Nếu chúng ta bỏ lơ (tức không chú tâm đến) những cảm giác này, chúng sẽ phát thành sự khinh ghét, phẫn nộ, hay thậm chí là hận thù. Khuynh hướng tiềm tàng tạo những cảm giác này là sự không ưa [ác ý, ác cảm]: đó là sự không-ưa-thích một cái gì và muốn mình được cách xa/ muốn tách xa khỏi nó.

Khi chúng ta chú tâm, chúng ta sẽ thấy được sự sân giận làm chúng ta khổ sở như thế nào. Tâm của chúng ta mờ mịt như bị mây che, và những ý nghĩ thì rối tung. Chúng ta cảm thấy bất an và bị kích động. Chúng ta mất vị giác và không còn cảm thấy điều gì dễ chịu nữa. Khi chúng ta đun nấu bằng “ngọn lửa sân hận”, như lời Đức Phật, thì chúng ta giống như một nồi nước sôi – tất cả nóng nảy và quẩn trí. Ngay cả việc thiền cũng làm chúng ta bực bội!.

Để kiểm soát cơn giận, bước đầu tiên là ý thức được về nó. Bằng sự tu tập, chúng ta học cách nhận biết những dấu hiệu và hành động trước khi những cảm giác leo thang. Ngay khi chúng ta nhận biết được ta đang tức giận, chúng ta chỉ cần chú tâm hoàn toàn vào cảm giác đó, mà không cần phải cố biện hộ gì hết. Sự sân giận phát triển khi chúng ta nhớ lại những chuyện đã qua, cố chấp những hoàn cảnh hiện tại, và tưởng tượng những thứ có thể diễn ra trong tương lai. Thay vì vậy, chúng ta nên học cách chánh niệm để làm tắt ngọn lửa sân giận. Chúng ta chánh niệm rằng: “Sân giận là một cảm giác khó chịu. Nó khởi sinh tùy theo những nguyên nhân và điều kiện. Mọi thứ đều vô thường. Khi những yếu tố này biến mất, cảm giác khó chịu này cũng biến mất”.

Sau đây là một vài cách khác dùng chánh niệm để đối trị với sự sân giận.

■ Những Điểm Chính để đối trị với Sân Giận

► Thực hành chánh niệm về hơi thở. Thở sâu vài hơi thở. Thở vào, thở ra, đếm một. Lập lại đến mười. Thở vào, thở ra, đếm từ mười. Lặp lại từ chín đến một. Tiếp tục cho đến khi chúng ta thấy bình lặng.

► Thực tập sự kiềm chế. Nếu một cuộc nói chuyện có vẻ sắp trở thành một cuộc tranh luận, đơn giản là ngừng nói chuyện. Trong khi ngừng, dùng sự chánh niệm để điều tra thử xem đằng sau lời nói của mình có ẩn chứa sự ghen tỵ, sự hẹp hòi, sự thù hằn, hay cảm giác không lành mạnh nào đó hay không. Hãy thực tập một cách kiên nhẫn, chịu tốn thêm thời gian để mình có thể nói đúng lời và đúng lúc.

► Không nên trách hay đổ lỗi cho người khác. Khi bạn nói “Đó không phải lỗi của tôi. Nó luôn luôn nói những điều làm tôi tức giận”, thì bạn tỏ ra mình giống con nít, luôn hô lên rằng “Tại nó chọc trước”. Bạn cũng không nên trách mình. Vì phải có hai người trở lên mới sinh ra cãi vả. Quan trọng là phải biết tránh hay kiềm chế.

► Nói chuyện với một người bạn thân. Những người bạn tốt có thể sẽ nhắc nhở mình: “Bạn không thể nào biết được điều gì sẽ xảy ra trong tâm trí của người khác. Đó có thể là lý do hành vi của họ mà bạn không biết trước được”.

► Tu dưỡng tính biết ơn. Khi bạn nóng giận, bạn thường hay quên những gì tốt đẹp mà người kia từng làm cho bạn. (Ví dụ, đồng nghiệp cũng đã từng giúp nhau, từng làm việc với nhau). Sự biết ơn sẽ làm dịu trái tim bạn.

► Tập tính rộng lượng. Khi bạn đang có mối bất đồng hay thù ghét với ai, bạn có thể tặng món quà làm thân, hoặc làm giúp người kia việc gì đó. Làm như vậy thường tạo cơ hội cho hai bên ngồi lại với nhau và nói lời xin lỗi với nhau.

► Lắng nghe Giáo Pháp. Tìm đọc các bài Giáo Pháp trong sách hay trên các trang thông tin. Ngay cả khi đọc những điều không liên quan đến sân giận, nhưng khi đọc Giáo Pháp, sự sân giận của bạn sẽ phai đi.

► Tránh những người hay tức giận. Gặp gỡ, nói chuyện hay giao du với những người nóng nảy thường cũng làm bạn căng thẳng và bất an. Cuối cùng, coi chừng bạn cũng nổi giận luôn.

► Thực hiện lời cam kết. Sáng sớm khi tâm bạn tươi mới, hãy tâm niệm những lời như vầy: “Có thể chuyện gì đó sẽ làm tôi giận hôm nay. Một cuộc nói chuyện, một ai đó, hay một sự việc nào đó, chưa biết được, có thể làm bực mình tôi. Dù là chuyện gì, hôm nay tôi sẽ cố hết mình chánh niệm và sẽ không tức giận gì cả”.

► Nên nhớ rằng bạn không muốn chết khi đang còn sân hận. Nếu tâm còn bị mù rối vào lúc chết, thì bạn có thể sẽ bị tái sinh vào cảnh giới khổ đau. Cuộc đời là ngắn ngủi.

Hãy sống trong sự thanh bình và hòa khí, không sân giận gì cả.

Dùng sự chánh niệm như trên là một nỗ lực hướng thiện khéo léo. Đầu tiên, chúng ta cố gắng ngăn phòng không cho sân giận khởi sinh. Nếu sân giận đã khởi sinh, chúng ta tìm cách đối trị nó. Hai hành động này phải nên được làm cùng một lúc, thì sẽ giúp chúng ta luôn được bình lặng. Rồi một ngày đẹp trời, ta có thể nói rằng: “À, thật tuyệt vời. Tôi trở thành người khác rồi. Tôi có thể xử lý sự sân giận của tôi. Điều này làm được nhờ có sự chánh niệm của tôi”.

Khi tâm tĩnh lặng, thì chúng ta dễ tu dưỡng tâm từ (metta hay maitri trong tiếng Phạn). Cảm giác thiện lành này là một cảm nhận kết nối tương quan với mọi chúng sinh khác trên đời. Bởi vì chúng ta muốn bình an, hạnh phúc và niềm vui, nên chúng ta cũng nên biết rằng những người khác – bao gồm cả người thù ghét ta – cũng muốn được an bình, hạnh phúc và niềm vui. Thực hành 'sự chánh niệm hàng ngày' như cách tôi đã gợi ý ở đầu sách là cách tốt nhất: tức là nên bắt đầu bằng những ý nghĩ “Tâm Từ” trước khi bạn bắt đầu thực tập chánh niệm về hơi thở và bốn nền tảng chánh niệm khác. [Quán niệm về Tâm Từ trước khi thiền]. Tâm từ chữa trị những vết thương do sân giận gây ra. Chúng ta cảm thấy dễ chịu, an toàn, và thật là nhẹ nhàng để có thể nói chuyện với mọi người mà không khởi một chút tâm sân giận. (Thông thường, ngay cả cha mẹ hay một người thân nhất nói một chữ hay một ý nào đó cũng có thể làm bạn khởi tâm bực bội, dù là rất nhỏ và chưa có gì là nguy hại. Nhưng nhiều lần như vậy thì trở thành quán tính [tập khí, thói tâm] hay thậm chí khuynh hướng [gông cùm] sân rất nguy hại cho mình). Ngay cả khi có ai ngầm hại mình, chọc tức hay thậm chí chửi rủa mình, thì chúng ta hãy cố đáp lại bằng sự nhẫn nhịn và lòng bi mẫn dành cho người ấy, như cách mà Đức Phật đã làm với ông Akkosana.

Tham Muốn và Dục Vọng

Tham muốn là khắp nơi. Mọi vật đang sống đều tham muốn được sống, Ngay cả cây cỏ cũng “cố sức” sinh sôi, nhân rộng. Dục vọng chính là ‘kẻ sáng tạo’ ra chúng ta. Dục vọng của cha mẹ với nhau và dục vọng (theo nghiệp) của ta kết hợp lại tạo ra ta. Ngay cả những cảm giác đau không cũng tạo ra dục vọng. Khi những cảm giác đau đớn khởi sinh, chúng ta không ưa nó. Chúng ta muốn loại bỏ nó, và muốn được dễ chịu hơn. Cả hai tham muốn đó cũng đều là dục vọng.

Chắc chắn chúng ta lại nghĩ tham muốn và dục vọng là cần thiết. Vì không có nó, thì không có sinh. Cuộc sống như chúng ta đã biết cũng đến lúc kết thúc mà, nếu không có dục vọng lấy gì tái sinh lại!. Một mặt, chúng ta đúng. Dục vọng chính là động cơ tiềm tàng để liên tục sự sống trong cái vòng luân hồi chết sống (samsara) vô định và không kiểm soát được. Đúng như trong kinh có nói: "Tất cả các pháp đều quy về cảm giác”.

Dĩ nhiên cũng có những lúc vui sướng và hưởng thụ đáng quý trong đời. Đâu phải chúng ta cứ mãi mãi chịu toàn khổ đau. Phật cũng đã chỉ ra sáu mươi (60) niềm vui sướng và niềm hưởng thụ đó của con người. Sự thụ hưởng là phần thưởng cho những gì chúng ta phải chịu khổ trong đời. Đó cũng là lý do để cũng ta sống. (Nếu cuộc sống hoàn toàn đau khổ xuyên suốt thì cũng chẳng đáng sống). Nhưng chúng ta phải chịu khó nhọc và cực khổ thì mới có được những điều thụ hưởng đó, bởi vì đau khổ luôn luôn đi kèm với sung sướng. Khi chúng ta hiểu biết hơn thông qua sự chánh niệm, ta biết rằng: Hễ khi nào chúng ta có được cảm giác dễ chịu vui sướng, thì ta muốn nắm giữ nó. Nếu có ai nói rằng nắm giữ và yêu thích điều vui sướng là không tốt, chúng ta sẽ phản đối ngay và biện hộ rằng: “Làm sao tôi có thể sống mà không nắm giữ những ràng buộc với gia đình, nhà cửa và xứ sở của tôi?”.

Sự thật là, chúng ta thật sự không muốn rời khỏi tham muốn, hay không muốn thừa nhận rằng những dính mắc hay mê đắm vào những khoái lạc giác quan như vậy rồi cũng kết thúc một cách không tránh được bằng sự thất vọng và khổ đau. Đó là những khoái lạc giác quan có thể được tạo ra từ những thứ như: sắc đẹp của người, vật, cảnh…(mắt); âm thanh nhạc điệu hay…(tai); mùi hương thơm tho, quyến rũ…(mũi); mùi vị thức ăn ngon, thức uống ngon…(lưỡi); giường êm, nệm ấm hay sự chạm xúc với bạn tình…(thân). Nhưng những cảm giác khoái lạc này rồi cũng hết, chỉ để lại sự bất toại nguyện và sự khổ đau cho ta, và ta tiếp tục chạy theo tìm kiếm lại những khoái lạc đó. Chúng ta cũng thừa nhận rằng những cảm giác vui sướng là vui sướng. Nhưng chúng ta cũng nên tự nhớ rằng, giống như mọi cảm giác khác, cảm giác khoái lạc cũng vô thường. Tham muốn níu giữ những gì mình yêu thích [như người thân, nơi chốn, nhà cửa, của cải, hay những trải nghiệm vui sướng nào đó...] thì mãi mãi là điều vô vọng!.

Thêm nữa, đối với người muốn tập thiền, thì những khoái lạc giác quan như vậy sẽ làm xao lãng sự chánh niệm của chúng ta. (Không thể nói là để tôi đến ăn uống tiệc tùng cho đã thèm rồi sẽ về ngồi tập thiền chánh niệm.

Không có kiểu như vậy. Sự chánh niệm là trạng thái tâm. Nó phải được tập luyện một cách liên tục và không xao lãng). Ngay cả khi chúng ta đang ngồi thiền, một cảm giác thèm muốn ăn một miếng sô-cô-la hay một cảm giác ái tình khởi lên trong tâm. Nếu chúng ta để ngơ cho những cảm giác này tăng lên, thì sự chánh niệm sẽ biến mất. Khi chánh niệm bị mất thì lúc này tham dục sẽ chiếm chỗ trong tâm và chúng ta nghĩ rằng: “Đây là một cảm giác đẹp. Nó mang lại khoái lạc. Mùi hương này, mùi vị, âm thanh, sự chạm xúc này cho ta khoái lạc…đây là tất cả những gì ta cần có cho đời ta. Nó làm ta hạnh phúc, sung sướng; nó làm ta khỏe mạnh. Nó mang lại sự thỏa mãn hoàn toàn”.

Nhưng rồi, có lẽ, sau đó chúng ta lại nhận ra “Ta có tham muốn này trong ta”. Chúng ta nhớ rằng tham muốn này trói buộc ta trong cuộc sống hiện tại và sau này. Nó ‘phá bể’ sự chánh niệm của ta và ‘chặn ngang’ khả năng chánh định của ta. Người tu tập thì muốn thụ hưởng niềm vui hỷ lạc sâu sắc có được từ sự hành thiền thâm sâu giúp dẫn đến giải thoát khỏi mọi khổ đau. Nhưng nếu chúng ta dính vào khoái lạc giác quan (nhục dục), thì sự giải thoát là không thể nào có được. (Đây là triết lý của Phật giáo).

Vậy thì, chúng ta phải dùng sự chánh niệm để xuyên thủng qua bản chất giả tạm về ngoài của sự tham muốn và khoái lạc, và suy xét [quán chiếu] rằng: “Nếu ta dính vào đối tượng này, ta sẽ kết thúc bằng sự đau khổ . . . vì ta không thể nắm giữ được nó mãi mãi; ta không có cách nào kiểm soát được nó. Nếu ta dính vào nó, ta sẽ bị mất đi sự chánh niệm. Ta đã thụ hưởng nhiều thứ trong đời . . . bây giờ chúng ở đâu?. Tại sao chúng ta phải hy sinh phút giây [chánh niệm] đáng quý này để đổi lấy một khoái lạc giả tạm? . . . ta hãy nghĩ lại điều này”. Nhờ có chánh niệm nhu vậy, tâm tham dục sẽ phai biến, ít nhất là trong thời gian bây giờ. Khi nó biến mất, chúng ta nhận biết nó biến mất. Chúng ta lại quán chiếu rằng: “Tham dục không còn trong tâm nữa”. Và chúng ta vẫn giữ chánh niệm để chắc rằng nó không quay trở lại.

Sự vui sướng hay niềm hỷ lạc đích thực [không có đi kèm bởi khổ đau] thì chỉ có thể có được khi chúng ta tu tập tiến bộ hơn về chánh niệm. Khoái lạc giác quan vốn chỉ dẫn đến sự niềm vui sướng tạm thời và ngắn ngủi. Còn niềm hỷ-lạc có được khi chúng ta đạt được sự chánh định sâu sắc (như tầng thiền định) sẽ mang lại sự bình an và tĩnh lặng dài lâu. Cảm giác có lợi này được đi kèm với ‘năng lực tinh tấn’ và ‘sự chú tâm’, cùng với sự tham muốn lành mạnh tiếp tục có được thêm những cảm giác tuyệt vời của niềm vui hỷ-lạc được tạo ra bởi sự tu thiền định tuệ

[Về điểm này, tôi đã giảng giải một cách chi tiết trong quyển sách "Chánh Định-giảng bằng ngôn ngữ thông thường"] ²²

Si Mê và Lầm Tưởng

Si mê là cách lầm lẫn mà chúng ta xem xét tất cả mọi sự vật. Ví dụ như cách chúng ta quan niệm về một cái ‘Ta’ như là một bản ‘ngã’ hay ‘linh hồn’ thường hằng; hay quan niệm rằng cái ‘Ta’ sở hữu một bản ‘ngã’ hay ‘linh hồn’ thường hằng. Vì có sự lầm lẫn này, chúng ta đã tin rằng những đối tượng và những cảm giác về đối tượng [dễ chịu, khó chịu, hoặc trung tính] có thể mang lại niềm hạnh phúc thường hằng, hoặc gây ra sự khổ đau thường hằng cho chúng ta.

Chúng ta thường nhận ra sự lầm lẫn này khi chúng ta trải nghiệm một cảm giác trung tính. Ví dụ, mặc dù ta đang khỏe mạnh và cũng đang thiền tập ngon lành, nhưng ta luôn có cái cảm giác ‘canh cánh’ gì đó trong tâm. Cảm giác này là trung tính, không dễ chịu cũng không khó chịu, nhưng khuynh hướng tiềm tàng của nó là sự lầm lẫn, ngu mờ. Chúng ta nghĩ, “Ta tồn tại. Đâu là cách bản thân của ta hoạt động. Cảm giác này và tất cả những cảm giác khác là phần của Ta”.

Điều gì gây ra sự lầm lẫn này?. Thứ nhất, khi chúng ta nhớ về lúc trẻ, chúng ta tin rằng cái ‘Ta’ đó cùng là một với cái ‘Ta’ đang sống bây giờ. Chúng ta quên tính rằng sắc thân, những cảm giác và những tập hợp uẩn khác [năm uẩn] đã thay đổi trong muôn vàn tỷ...cách từ lúc cái ta còn nhỏ cho đến bây giờ. Chúng ta cũng tin rằng cùng một cái ‘Ta’ đó sẽ sống đến tuổi già và thậm chí chuyển qua kiếp sau, không tính đến những sự thay đổi từ giờ cho đến sau này.

Thứ hai, những thông tin nhận được từ những giác quan dường như cũng ‘phụ trợ’ cho cách nghĩ và quan niệm sai lầm lẫn đó. Khi chúng ta nhìn cái thân hiện tại, nghe giọng nói hiện tại, ngửi mùi hương hiện tại, ăn và uống, và chạm xúc với mọi vật, chúng ta cho nghĩ rằng: “Đây là những giác quan mà Ta đã có ngày hôm qua, tuần trước, tháng trước, 60 năm trước. Ta vẫn còn nhớ câu chuyện đã nói với ông đó hay bà đó. Cùng một cái Ta đó đã tồn tại từ đó và sẽ tiếp tục sống cho đến mãi sau này”.

Người đời ai mà chẳng nghĩ như vậy. Nhưng chỉ cần có sự hiểu biết cơ bản về sự vô thường của vạn vật, một người có thể dễ dàng hiểu ra đó là một niềm tin sai lầm. Tất cả những thứ cấu tạo nên cái ‘Ta’ đó-bao gồm sắc thân, cảm giác, nhận thức, ý nghĩa, và ngay cả tâm thức-cũng đều là vô thường. Tất cả mọi thứ đều biến đổi, đều là vô thường. May mắn thay, tất cả những thói tâm [tập khí] lầm lẫn đó cũng vô thường luôn, ngay cả bản thân sự si mê đó cũng là vô thường. Cũng giống như sân và tham, si mê cũng khởi sinh tùy theo những nguyên nhân và điều kiện. Khi chúng ta chánh niệm, suy xét và chú tâm quan sát, thì những nguyên nhân và điều kiện sẽ thay đổi, và sự si mê cũng thay đổi và biến mất.

Sự Buông Xả

Một cảm giác có lợi nữa mà chúng ta hy vọng tu tập được nó thông qua sự tu chánh niệm là cảm giác buông xả. Khi chúng ta an trú trong sự buông xả, những cảm giác của chúng ta đều được cân bằng. Chúng ta không chối bỏ những cảm giác khó chịu, và cũng không nắm giữ những cảm giác dễ chịu. Chúng ta không còn bị lầm lẫn bởi sự ngu dốt, và bắt đầu nhìn thấy mọi thứ mọi sự một cách rõ ràng. Khi chúng ta không còn nhận lầm những cảm giác của mình là mình, chúng sẽ trôi qua một cách lặng lẽ, còn lại chúng ta bình yên. Vì cũng là một cảm giác, buông xả là cảm giác trung tính và thuộc về tâm linh. Nó không phải là cảm giác dễ chịu hay khó chịu, nó là trung tính, nhưng không phải là thờ ơ, không phải là “trơ” hay “vô cảm”. Mà chúng ta vẫn tỉnh thức và tỉnh giác và vẫn có thể tiếp tục quan sát thân, những cảm giác, những ý nghĩ, và những sự trải nghiệm khác mà không bị lôi kéo và thúc giục bởi tham và sân.

Kinh Phật dạy rằng: khi chúng ta đang trong trạng thái buông xả và đang nhìn thấy một cảnh dễ chịu, khó chịu, hay trung tính, chúng ta nhận ra được nó là do điều kiện [hữu vi], là thô tế, và khởi sinh một cách tùy thuộc; thì chúng ta liền quay về với cảm giác buông xả rất nhanh như một cái chớp mắt. Thủ thuật này cũng nên được áp dụng một cách tương tự đối với các giác quan còn lại, như vầy:

"Khi [những thiền sinh] nghe một âm thanh dễ chịu, khó chịu, hay trung tính, họ hiểu được nó là có điều kiện [hữu vi], là thô tế, và khởi sinh một cách tùy thuộc. Thì họ liền quay về với cảm giác buông xả rất nhanh như một cái búng tay.

"Khi [những thiền sinh] ngửi một mùi hương dễ chịu, khó chịu, hay trung tính, họ hiểu được nó là có điều kiện, là thô tế, và khởi sinh một cách tùy thuộc. Thì họ liền quay về với cảm giác buông xả rất nhanh như giọt nước lăn xuống khỏi mặt lá sen nghiêng.

Tương tự như vậy, khi [những thiền sinh] trải nghiệm một ý nghĩ và một cảm nhận dễ chịu, khó chịu, hay trung tính khởi sinh, họ hiểu được nó là có điều kiện, là thô tế, và khởi sinh một cách tùy thuộc. Thì, giống như khi hai hay ba giọt nước rơi xuống một tấm sắt được nun đỏ cả ngày, sự rơi của giọt nước có thể chậm, nhưng chúng sẽ lập tức biến thành hơi và biến mất. Cũng giống như vậy, những cảm nhận khởi sinh từ những ý nghĩ được thay thế một cách nhanh chóng và dễ dàng bằng sự buông xả”.

Bằng sự buông xả, chúng ta không còn bị khó khổ với những thăng trầm lên xuống của khoái lạc và đau khổ. Tâm và thân được giữ cân-bằng. Chúng ta không còn bị bất an, bị kích động, và lo lắng. Sự lầm lẫn đã chấm dứt và chúng ta an trú đồng điệu với thực tại. Thậm chí những tham muốn tinh tế [lành mạnh] để kéo dài một trải nghiệm đẹp đẽ cũng biến mất. Thay vào đó, chúng ta cảm giác một lòng từ tâm bao la và lòng bi mẫn vô biên.

Sau khi đã buông bỏ hết những gì mà Phật đã gọi là những cảm giác khoái lạc “thấp hèn”-như khoái lạc về cuộc sống vật chất, gia đình, bè bạn, sức khỏe, sự giàu có...]. Và chúng ta trải nghiệm được những cảm giác hỷ-lạc “cao quý”-như những niềm hỷ lạc sâu sắc của những trạng thái [tầng] thiền định cao sâu hơn. Càng đạt đến những trạng thái cao hơn, niềm hạnh phúc [chân phúc] của chúng ta càng tăng cao lên cho đến khi chúng ta đạt được điều mà Phật gọi là "sự chấm dứt mọi cảm giác và nhận thức”²³. Từ đó, chúng ta tiếp tục đi lên đến niềm hạnh phúc “cao quý nhất” hơn tất cả mọi hạnh phúc: đó là Niết-bàn- sự giải thoát hoàn toàn khỏi mọi khổ đau.²⁴