Bốn Nền Tảng Chánh Niệm

Bốn Nền Tảng Chánh Niệm

Thiền Phật Giáo

BỐN NỀN TẢNG

CHÁNH NIỆM

(Giảng bằng ngôn ngữ thông thường)

Thiền Sư Henepola Gunaratana

Người dịch: Lê Kim Kha

Mục Lục

Về quyển sách này

Lời Nói Đầu

Dẫn Nhập

Bài Kinh "Bốn Nền Tảng Chánh Niệm"

Sự Thực Hành Chánh Niệm Hàng Ngày

Phần I: Chánh Niệm về Thân

01. Hơi Thở

02. Bốn Tư Thế Thiền

03. Sự Hiểu Biết Rõ Ràng

04. Những Bộ Phận và Yếu Tố

05. Chết và Vô Thường

Phần II: Chánh Niệm về Cảm Giác

06. Cảm Nhận và Cảm Giác

07. Những Cảm Giác Có Lợi và Có Hại

Phần III: Chánh Niệm về Tâm

08. Tâm và Thức

09. Những Trạng Thái của Tâm

Phần IV: Chánh Niệm về Pháp

10. Những Chướng Ngại

11. Sự Dính Chấp và Những Gông Cùm

12. Những Yếu Tố Giác Ngộ

13: Tứ Diệu Đế và Bát Chánh Đạo

Cho mẹ, ba, và anh, chị, em.

Kính tặng các Tăng, Ni khoa Thiền

Học viện Phật giáo Vạn Hạnh

Nguyện cho công đức Pháp thí này được hồi hướng đến những người thân quyến và tất cả chúng sinh.

Người dịch giữ bản quyền bản dịch này. Quyển sách này được người dịch in và ấn tống miễn phí cho các Phật tử, không được in hoặc sao để bán, trừ khi có sự đồng ý (với mục đích phi lợi nhuận) của người dịch.

Liên hệ để góp ý hoặc để nhận sách ấn tống:

Tel: 0909503993 email: lekimkha@gmail.com

• Chúng tôi không ấn tống và không phát hành bản in năm 2013 do Nxb Tổng Hợp Tp.HCM cấp phép, vì sách có nhiều lỗi in sai.

Về quyển sách này

Như Đức Phật đã nói: “Này các Tỳ kheo, đây là con đường trực tiếp để làm trong sạch chúng sinh, để vượt qua buồn đau và sầu bi, để chấm dứt sự khổ và phiền não, để đạt được con đường chánh đạo, để chứng ngộ Niết-bàn, được gọi là Bốn Nền Tảng Chánh Niệm”.

Dù cho con đường đó (ekayano maggo) đã được các thầy tổ và học giả dịch là con đường duy nhất hay trực chỉ đến những mục tiêu tu hành như Phật đã nói trên, thì nó cũng có nghĩa là một con đường quan trọng nhất để người tu hành theo đạo Phật cần phải bước qua¹. Chánh niệm là sự thực hành không thể thiếu được để dẫn đến những trạng thái giác ngộ và Niết-bàn.

Theo kinh điển, “Bất kỳ ai đã giải thoát, đang giải thoát, hoặc sẽ giải thoát khỏi thế gian này, tất cả họ làm được vậy bằng cách phát triển đúng đắn Bốn Nền Tảng Chánh Niệm”.² Điều đó có nghĩa rằng những bậc tu hành giải thoát đều tu chánh niệm theo hướng dẫn của Phật trong bài kinh “Bốn Nền Tảng Chánh Niệm” này. Đó là vai trò và ý nghĩa của bài kinh này trong việc tu thiền chánh niệm theo đạo Phật.

Trong quyển sách này, thiền sư Bhante Gunaratana giảng giải bằng một ngôn ngữ thông thường để chúng ta dễ dàng hiểu được và thực hành theo. Mời các bạn và các đạo hữu bước vào tìm hiểu trong phần Dẫn Nhập và Nội Dung trong quyển sách của vị thiền sư hiền trí này.

Quyển sách này được cho là một quyển sách hay nhất về đề tài Thiền Chánh Niệm và Bốn Nền Tảng Chánh Niệm. Nó có thể được đọc cùng với quyển “Chánh Niệm-giảng bằng ngôn ngữ thông thường”, “Chánh Định-giảng bằng ngôn ngữ thông thường”, và “Tám Bước Đi Đến Chánh Niệm” của ngài.

Chúc quý độc giả dễ dàng nắm bắt và thưởng thức được những lời giảng giải, và hơn hết, thực hành Thiền Chánh Niệm một cách thành công sau khi đọc quyển sách này.

Nhà Bè, cuối Thu 2013

Lê Kim Kha

Lời Nói Đầu

Có nhiều sách viết về Bốn Nền Tảng Chánh Niệm [Tứ Niệm Xứ]. Một số sách là bản dịch trực tiếp của bản kinh nguyên thủy bằng tiếng Pali do Đức Phật lịch sử thuyết giảng. Một số sách giảng giải kinh này một cách chi tiết bằng những giảng luận lớn nhỏ. Một số sách là những luận văn rất hay và mang tính học thuật. Và nếu các bạn muốn nâng cao sự hiểu biết mang tính lý thuyết về thiền, thì tôi xin trân trọng giới thiệu những quyển sách đó.

Khi tôi dạy thiền tôi luôn cố gắng giúp người nghe chắc chắn nhận được những thông tin một cách dễ dàng và đưa vào thực hành ngay cả khi không có một người thầy hướng dẫn bên cạnh; luôn luôn là vậy, sự chú trọng của tôi trong quyển sách này là sự thực hành thực sự, thực hành ngay bây giờ trong đời sống của chúng ta. Và khi tôi viết, tôi luôn cố gắng viết mọi điều bằng ngôn ngữ thông thường. (Chứ không dùng những ngôn ngữ với văn phong và nhiều thuật ngữ mang tính hàn lâm và học thuật).

Thiền đang trở nên rất phổ biến trong những ngày này vì nhiều lý do tốt lành. Tuy nhiên, một điều không may là khắp nơi không có đủ những người thầy để đáp ứng nhu cầu thiền tập đang lên cao của những người đang muốn khám phá. Một số người chưa là thiền sinh thì đọc những quyển sách hay về thiền, một số người thì tham dự các khóa thiền, và số khác thì nghe giảng ở những buổi thuyết giảng hay về thiền. Sau khi đọc những quyển sách hay về thiền, nghe giảng ở những buổi thuyết giảng hay về thiền và tham dự các khóa thiền, rất nhiều thiền sinh đã viết thư cho tôi ở trung tâm thiền 'Bhavana Society' với nhiều câu hỏi để mong được làm rõ. Tôi mới nghĩ đến việc viết ra quyển sách này để giải đáp, không phải tất cả, một phần những câu hỏi đó. Lẽ dĩ nhiên, không ai có thể viết một hay nhiều quyển sách có thể trả lời hết tất cả mọi câu hỏi của mọi người!. Rồi sao nữa, bởi vì mỗi khi người ta đào sâu hơn vào vấn đề, họ càng muốn hỏi thêm nữa. Quyển sách này chỉ là một sự cố gắng ít ỏi để trả lời một số câu hỏi liên quan đến thiền.

Tôi chân thành cảm ơn Ajahn Sona, một trong những thiền sinh của trung tâm thiền 'Bhavana Society' của chúng tôi, vì những giúp đỡ quý báu để khởi đầu quyển sách này. Tôi mang ơn anh Josh Bartok và cô Laura Cunningham ở nhà xuất bản Wisdom Publications (Hoa Kỳ), nhờ có những góp ý quý báu của họ mà quyển sách này được hoàn thành, và tôi cũng mang ơn cô Brenda Rosen, người đã bỏ ra rất nhiều thời gian và công sức để biên tập bản thảo.

Henepola Gunaratana

Dẫn Nhập

“Bốn Nền Tảng Chánh Niệm” là một bài nói chuyện hay có lẽ là tập hợp những bài nói chuyện được cho là do chính Đức Phật lịch sử nói ra. Chánh niệm hay Thiền tuệ là dựa vào Bốn Nền Tảng Chánh Niệm. Tiếng Việt (HV) trước giờ hay gọi là Tứ Niệm Xứ. Tứ Niệm Xứ hay Bốn Nền Tảng Chánh Niệm hiện nay được coi là hệ thống bao quát những chủ đề và kỹ thuật thiền đã được truyền dạy đến ngày hôm nay trong các nước Phật giáo Nguyên thủy (Theravada).

Chánh Niệm cũng là nội dung tiêu điểm trong nhiều quyển sách của tôi. Trong quyển “Chánh Niệm-giảng bằng ngôn ngữ thông thường”, tôi đã trình bày sự hướng dẫn từng bước và từng bước căn bản để thực tập thiền chánh niệm.

Trong quyển "Tám Bước Chánh Niệm Dẫn Đến Hạnh Phúc", tôi đã giảng bày những cách thức mà chánh niệm được dùng để thiền tiến theo con đường Bát Chánh Đạo của Đức Phật để dẫn đến bình an và hạnh phúc. Ta có thể nói rằng Bốn Nền Tảng Chánh Niệm là những chi tiết của phần thứ bảy trong Bát Chánh Đạo – tức phần Chánh Niệm³. Thực ra, ba phần cuối [chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định] gộp lại thì được gọi là nhóm Thiền Định của Bát Chánh Đạo⁴. Ba phần này được chứa đựng trong Bốn Nền Tảng Chánh Niệm.

Trong quyển “Chánh Định-giảng bằng ngôn ngữ thông thường”⁵, tôi đã giảng giải những nguyên tắc và kỹ thuật của việc thiền định thâm sâu. Thiền định [samatha] là đi đôi và bổ trợ cho thiền chánh niệm, tức là thiền Minh Sát [vipassana], bởi vì Bốn Nền Tảng Chánh Niệm là cơ sở cho tất cả mọi sự tập trung chánh định.

Bây giờ trong quyển sách này, tôi viết một cách trực tiếp về Bốn Nền Tảng Chánh Niệm, những nguyên tắc căn bản của việc thực hành chánh niệm. Bằng ngôn ngữ giản dị và trực chỉ, tôi chia sẻ những điều Đức Phật đã nói về vấn đề Chánh Niệm trong những bài kinh thuyết giảng, và cách chúng ta có thể áp dụng những nguyên tắc đó để cải thiện đời sống hàng ngày của mình, để phát triển sâu sự chánh niệm, và để tiến đến gần hơn mục tiêu tu tập về tâm linh của chúng ta.

Tiền đề căn bản của chánh niệm là đơn giản như vầy. Đó là, thân của chúng ra làm nhiều thứ mà chúng ta không hề chú tâm hay biết đến. Khi vi trùng tấn công, những bạch cầu tấn công lại những vi trùng, thì chúng ta không thể nào biết. Tuy nhiên, chúng ta có thể tu tập bản thân để trở nên tỉnh giác [biết rõ, ý thức rõ, chú tâm] về những việc chúng ta làm bằng thân một cách có ý thức, ví dụ như: đi, đứng, nói, ăn, uống, viết, đọc, chơi, và những hoạt động khác của thân. Chúng ta cũng có thể tu tập được sự tỉnh giác [biết rõ, ý thức rõ, chú tâm] về những cảm xúc, cảm nhận, ý nghĩ, và những hoạt động khác của tâm. Chánh niệm huấn luyện chúng ta làm tất cả mọi sự việc cần làm với một sự tỉnh giác hoàn toàn và trọn vẹn.

Chúng ta có thể thắc mắc: “Tại sao sự tỉnh giác hoàn toàn lại quan trọng đến như vậy?”. Bất kỳ ai đang cố tu tập sự chánh niệm đều nhanh chóng khám phá ra được rằng: khi chúng ta càng tỉnh giác chú tâm vào những hành động, và vào những cảm giác [thọ], ý nghĩ [hành] và nhận thức [tưởng] làm khởi sinh những hành động đó, thì chúng ta càng có thêm trí tuệ hiểu biết được tại sao chúng ta đang làm cái việc đang làm. Sự tỉnh giác giúp chúng ta thấy được những hành động của chúng ta là bắt nguồn từ những động lực thiện hay bất thiện, có lợi hay có hại. Những động cơ có lợi như là lòng rộng lượng bố thí, lòng từ bi, và trí tuệ; còn những hành động có hại bị tạo ra từ tham, sân, si. Khi chúng ta có thể chánh niệm về nguyên nhân gốc rễ tạo ra ba nghiệp [những ý nghĩ, lời nói và hành động] thì rõ ràng chúng ta có được cơ hội (i) tu dưỡng những hành động [nghiệp] thiện lành và ích lợi, và (ii) nhổ sạch tận gốc những hành động [nghiệp] bất thiện và có hại.

Đức Phật đã thể hiện rất rõ ràng về mục tiêu chính của mình thông qua tất cả giáo lý của Người, đó là mục tiêu "chấm dứt khổ đau". Chánh niệm giúp chúng ta nhận ra những hành động thiện lành và có lợi mang lại sự bình yên cho tâm và niềm hạnh phúc cho cuộc sống mỗi ngày của chúng ta. Chúng cũng giúp ta tiến triển trên con đường tu tập hướng đến mục tiêu giải thoát, mục tiêu của đạo Phật, đó là Niết-bàn (Nibbana)-sự tự do, sự giải thoát hoàn toàn khỏi mọi khổ đau. Tương tự, chánh niệm chỉ rõ cho chúng ta những hành động nào được thúc đẩy bởi tham, sân, si làm cho ta khổ sở và bất an. Những nghiệp bất thiện này giam hãm chúng ta trong vòng luân hồi sinh tử (samsara) với trùng trùng đớn đau và thống khổ hết kiếp này đến kiếp khác.

Khi chúng ta thực hành chánh niệm, trước khi nói điều gì hãy tự hỏi chính mình: "Những lời này là có chân thực và có lợi cho mình và cho người khác hay không?. Chúng sẽ mang lại bình an, hay nó sẽ gây ra những điều không hay?".

Khi chúng ta suy nghĩ một cách chánh niệm, trước khi nghĩ, chúng ta tự hỏi mình: "Ý nghĩ này có làm cho ta bình an và hạnh phúc hay không, hay nó sẽ làm ta lo lắng và sợ hãi?".

Khi chúng ta hành động một cách chánh niệm, trước khi làm việc gì, chúng ta tự hỏi mình: "Hành động này có gây ra khổ đau cho mình và cho người khác hay không?".

Như vậy, nếu chúng ta chánh niệm, chúng ta có được cơ hội để lựa chọn: "Ta muốn có được niềm vui và hài lòng, hay sự khổ sở và lo lắng?".

Chánh niệm cũng tập cho chúng ta luôn nhớ chú tâm vào những đổi thay luôn luôn xảy ra bên trong thân và tâm của chúng ta, và trong thế giới xung quanh ta. Thông thường thì chúng ta ‘quên’ chú tâm bởi vì có hàng trăm ngàn thứ xảy ra cùng lúc làm xao lãng tâm của chúng ta. Chúng ta bị kéo đi bởi những cảnh trần bên ngoài và lạc lối khỏi dòng chảy (đích thực) của sự sống. Tâm thì cứ muốn xem tiếp và xem tiếp cái gì sẽ xảy ra tiếp và xảy ra tiếp. Chúng ta bị kích thích bởi màn diễn và rồi quên mất rằng nó, đích thực, chỉ là một màn diễn.

Phật đã dạy rằng: "Cái gì vô thường đều là khổ”.. Chân lý hay lẽ thật của lời nói này sẽ được sáng tỏ khi chúng ta chỉ cần chú tâm vào cái luôn biến đổi vô thường đó. Cuối cùng, tâm cũng mệt mỏi vì việc cứ theo đuổi từ cái vô thường này sang cái vô thường khác. Khi không còn hứng thú với cuộc theo đuổi vô ích đó, tâm ngừng nghỉ và tìm thấy niềm an vui. Trong tiếng Pali, sati có nghĩ là “nhớ” [niệm], và có thể dịch thành chữ "chánh niệm". Sự nhớ hay niệm đơn giản là một sự chú tâm không lời nói và trực tiếp vào cái đang xảy ra trong từng mỗi khoảng khắc hiện tại.

An trú một cách thoải mái vào sự tỉnh giác, chúng ta thả lỏng mình hòa vào những sự kiện ngay khi chúng đang diễn ra ngay trước mặt và ngay trong khoảng khắc hiện tại; không để tâm lạc vào những gì đã xảy ra trong quá khứ hay/và những gì sẽ xảy ra trong tương lai. Thói thường, chúng ta hay oán trách cuộc đời về những đau đớn và khổ sở. Nhưng với sati [sự hằng nhớ một cách chánh niệm], chúng ta mới hiểu ra được rằng chỉ có một nơi để chúng ta tìm thấy sự bình an và giải thoát khỏi sự đau khổ chính là ngay-tại-đây và ngay-bây-giờ trong thân và tâm của chúng ta.

Bộ nhớ [não bộ] hoạt động rất tự nhiên đối với thân của chúng ta, hầu như tự động. Tim chúng ta bơm máu mà không cần chúng ta nhắc nhở hay tác động nó bơm. Tâm cũng có thể được dạy để hành động theo cách như vậy. Tu tập năng lực chánh niệm cũng giống như việc hít thở ô-xy liên tục để duy trì sự sống vậy. Khi những sự kiện trong tâm xảy ra, chánh niệm giúp ta thấy được liệu chúng có làm tổn thương thân và tâm chúng ta hay không. Lúc này thì chúng ta có sự hai sự lựa chọn: (i) Hoặc là chúng ta chỉ đơn thuần chấp nhận sự đau khổ, (ii) hoặc là chúng ta xem xét sự đau khổ để hiểu rõ tại sao nó khởi sinh như vậy. Nếu chúng ta phớt lờ và không thèm tìm hiểu nguyên nhân làm khổ đau khởi sinh, thì chúng ta tiếp tục chịu đựng đau khổ. Còn nếu chúng ta chọn sống với sự tỉnh giác thì đòi hỏi chúng ta cần có nỗ lực, cần phải làm theo gương Đức Phật. Bằng sự nỗ lực thực hành thì bất cứ ai cũng có thể xử lý được những khổ đau đó.

Sự thực hành chánh niệm có nguồn gốc sâu xa trong truyền thống Phật giáo. Cách đây hơn 2.600 năm, Phật đã khuyến khích những Tỳ kheo đại đệ tử của Người – những người được phái cử đi nhiều phương trong sứ mệnh truyền bá Phật Pháp – là phải nên huấn luyện những đệ tử của họ về Bốn Nền Tảng Chánh Niệm.

"Bốn là gì?",

"Này các đạo hữu", Đức Phật giải đáp, "Sống quán sát thân trong thân, nhiệt thành, hiểu biết rõ ràng, hợp nhất tâm, chánh niệm, để biết được thân như nó là. Sống quán sát cảm giác trong những cảm giác...để biết được những cảm giác như chúng là. Sống quán sát tâm trong tâm...để biết được tâm như nó là. Sống quán sát pháp trong các pháp...để biết các pháp như chúng là".

Việc thực hành việc quán sát ['quán niệm'] hoặc ta có thể gọi thẳng ra đó là “'Thiền' về Bốn Nền Tảng Chánh Niệm”-như chánh niệm về thân, về những cảm giác, về tâm, và về các pháp-đã được Đức Phật chỉ dạy cho tất cả mọi người ở tất cả những giai đoạn tu tập khác nhau. Như Phật đã khai giảng, cho tất cả mọi người-từ những người mới quan tâm về đạo Phật cho đến những tăng, ni xuất gia, và thậm chí những bậc A-la-hán, là những bậc thánh đã chứng đạt đến mục tiêu giải thoát khỏi khổ đau-tất cả "đều nên được khuyến khích, nên nhất tâm và thiết lập về sự phát triển Bốn Nền Tảng Chánh Niệm này".

Trong Kinh này, Phật chủ yếu dùng đại từ xưng hô là các Tỳ kheo (bhikkhu) và giảng trực tiếp cho các tăng, ni xuất gia. Vì kinh chép lại như vậy, cho nên nhiều người cho rằng thiền chánh niệm về Bốn Nền Tảng Chánh Niệm là pháp tu dành cho các tăng, ni xuất gia mà thôi. Điều này có lẽ không phải như vậy. Nếu Phật chỉ muốn giảng dạy cho các tăng, ni xuất gia, thì có lẽ Phật đã giảng ở trong các tịnh xá cho yên tịnh và thuận tiện, chứ Phật không cần phải bày ra giảng dạy giữa chốn phố chợ đông người, có cả các người tư thương, nông dân, và những thường dân khác. Bởi vì, sự chánh niệm có thể giúp mọi thành phần nam nữ trong cuộc sống làm giảm bớt những khổ đau, cho nên chúng ta có thể cho rằng chữ "Tỳ kheo" mà Phật đã dùng ở đây là dùng cho bất kỳ ai quan tâm đến việc học thiền theo đạo Phật. Theo nghĩa đó, "Tỳ kheo" là chỉ cho tất cả chúng ta.⁶

Chúng ta hãy nhìn lướt qua từng mỗi nền tảng chánh niệm để có một “khái niệm sơ lược” trước khi đi vào chi tiết từng nền tảng ở trong phần chính của quyển sách:

Khi yêu cầu chúng ta thực hành chánh niệm về thân, Phật đang nhắc chúng ta nhìn xem "thân trong thân". Khi nói vậy, Phật muốn chỉ rằng thân không phải là một (thân) thể, một nhất thể ‘nguyên khối’ và chắc chắn, mà nó gồm nhiều bộ phận khác nhau. Móng tay chân, răng, da, xương, tim, phổi, và những bộ phận khác-mỗi thứ đều là một “thân nhỏ” nằm gắn liền với cái thân lớn mà ta gọi là một cơ thể hay thân thể. Theo cách phân loại truyền thống, cơ thể gồm 32 bộ phận, và chúng ta tu tập để chánh niệm về từng mỗi bộ phận đó. Nếu chúng ta chánh niệm về toàn bộ cơ thể một lúc, thì cũng giống như ta đang cố ôm lấy một đống trái cam. Kết quả là chẳng nắm được trái nào hết!.

Hơn nữa, luôn nhớ rằng sự việc “thân bao gồm nhiều bộ phận” như vậy sẽ giúp chúng ta nhìn thấy được "thân trong thân"-chứ không phải là cái thân của tôi hay bản thân tôi, mà thân chỉ là một dạng (sắc) thể vật chất giống như những dạng (sắc) thể vật chất khác. Cũng như mọi thể vật chất khác, thân được ra đời, có mặt trong hiện tại, và rồi sẽ biến mất [sinh, trưởng, hoại, diệt]. Vì thân phải chịu tổn thương, hư hoại, bệnh tật, và chết đi, nên cái thân thực sự là một thứ bất toại nguyện, chứ không phải là niềm sung sướng lâu bền gì cả. (Đây là một lẽ thật). Vì nó không phải là cái bản thân ta, nên thân cũng có thể gọi là “vô ngã”. Một khi chánh niệm giúp ta nhận ra được cái thân là vô thường, bất toại nguyện, và vô ngã, theo như lời Phật nói, thì lúc đó chúng ta đã "biết được thân đúng-như-nó-đích-thực-là".

Tương tự, khi Phật yêu cầu chúng ta thực hành chánh niệm về những cảm giác [thọ], Phật đang bảo chúng ta nhìn kỹ "cảm giác trong những cảm giác": [quán thọ trong thọ]. Những chữ này nhắc chúng ta rằng, cũng giống như thân, những cảm giác cũng được gồm bởi nhiều loại cảm giác. Theo truyền thống phân loại, có ba loại cảm giác: Cảm giác dễ chịu, cảm giác khó chịu, và cảm giác trung tính⁷vi. Mỗi loại là một “cảm giác” trong “những cảm giác”. [Cảm giác: những sự ý thức của tâm]. Cảm giác trong những cảm giác. Vào mỗi một khoảng khắc [giây khắc, sátna] nào đó, chúng ta chỉ có thể nhận biết được một loại cảm giác mà thôi!. Một khi cảm giác dễ chịu có mặt, thì cảm giác khó chịu hay trung tính không có mặt. Tương tự như vậy đối với hai loại cảm giác kia. Nghĩa là khi một cảm giác có mặt, hai loại cảm giác còn lại không có mặt.

Chúng ta xem xét [quán niệm] những cảm giác theo cách này của chúng thì sẽ giúp ta phát triển một sự tỉnh giác đơn thuần và không-phán-xét về cái chúng ta đang trải nghiệm- nghĩa là: nhìn xem một cảm giác nào đó là một trong những cảm giác, chứ không phải là cảm giác của tôi hay là một phần của cái tôi. Khi chúng ta quan sát mỗi cảm xúc hay cảm nhận khi nó khởi sinh, đang có mặt, và biến mất, chúng ta quan sát được rằng bất kỳ cảm giác nào cũng luôn biến đổi, vô thường. Bởi vì cảm giác dễ chịu thì không tồn tại bền lâu và cảm giác khó chịu thì thường là khổ đau, nên chúng ta hiểu rằng loại cảm giác nào cũng đều là bất toại nguyện!. Nhờ việc nhìn thấy được một cảm giác chỉ đơn thuần là một cảm xúc [của tâm] và cảm nhận [của thân] chứ không phải là cảm giác của tôi, chúng ta sẽ biết được cảm giác cũng là “vô ngã”. Sau khi nhận ra những lẽ thật này, chúng ta đã "biết được những cảm giác đúngnhư-chúng-đích-thực-là".

Cùng một tiến trình quán sát như vậy, chúng ta chánh niệm về tâm. Mặc dù chúng ta hay nói về một “cái tâm” hay một cái “bản tâm” như thể nó là một thực thể riêng biệt vậy; nhưng đích thực thì tâm hay thức là một chuỗi tiếp nối của những “khoảng khắc” (sát-na) liên tục của "tâm trong tâm". Việc tu tập chánh niệm giúp chúng ta có thể biết được rằng thức khởi sinh liên tục trong từng khoảng khắc (sát-na) tùy theo thông tin truyền đến (i) từ những giác quan bên ngoài [cái ta thấy, nghe, ngửi, nếm, và chạm xúc] và (ii) từ những trạng thái tâm bên trong [những ký ức, ý nghĩ, ý tưởng, tưởng tượng, và vọng tưởng].

Khi chúng ta nhìn vào tâm, chúng ta không chỉ đang nhìn vào thức mà thôi. Bản thân tâm không tồn tại một mình, mà chỉ tồn tại những trạng thái tâm xuất hiện tùy theo những điều kiện [duyên] bên ngoài hay bên trong như đã nói trên. Khi chú tâm nhìn vào cách mà mỗi ý nghĩ luôn khởi sinh, có mặt và biến mất [sinh diệt], chúng ta học được cách dừng ngay cái ý nghĩ bất toại nguyện vốn luôn luôn nghĩ hết cái này đến cái khác. (Ý nghĩ bất toại nguyện của chúng ta như con tàu chạy suốt, thoắt chạy, thoắt chạy đến bến bất toại nguyện này, rồi đến bến bất toại nguyện khác, cứ mãi mãi đi tìm sự toại nguyện vốn tuyệt đối không bao giờ có). Nhờ đó, chúng ta buông bỏ được ít nhiều và hiểu ra rằng chúng ta không phải là những ý nghĩ của chúng ta. Cuối cùng, chúng ta đi đến "biết được tâm đúng-như-nó-đích-thực-là".

Khi yêu cầu chúng ta thực hành chánh niệm về các pháp, (dhamma: tức là về các hiện tượng), thì đơn giản là Phật đang khuyên chúng ta hãy chánh niệm về những giáo lý của Phật. Những giáo lý của Phật cũng được gọi là Giáo Pháp hay Pháp, khi ta viết hoa chữ "Dhamma". Phật cũng đang nhắc chúng ta rằng giáo pháp [sự thật, lẽ thật, chân lý, quy luật] mà chúng ta quán sát cũng nằm ngay bên trong chúng ta.

Lịch sử nhân loại cũng đầy ắp những người đi tìm chân lý của sự sống. Đức Phật là một trong số họ. Hầu hết họ đều đi tìm chân lý từ bên ngoài bản thân mình. Ban đầu, tức trước khi giác ngộ, thì Phật cũng vậy. Tu sĩ khổ hạnh Cồ-Đàm cũng cố đi tìm cho ra ai là người sáng tạo ra mình, ai làm cho mình hiện hữu, ai tạo ra cái thân-tâm của mình, ai là người mà Phật thường gọi là ‘người xây ngôi nhà này’. Nhưng ngài Cồ-Đàm khổ hạnh không tìm ra được người đó. Thay vì vậy, Người chỉ tìm thấy lẽ thật rằng bản thân mình là phụ thuộc vào sinh, già, bệnh, chết; buồn đau, sầu não, và bất tịnh. Khi nhìn ra bên ngoài, Người cũng thấy rằng tất cả mọi người khác cũng bị phụ thuộc vào những khổ đau và rủi ro như vậy. Không ai thoát khỏi. Sự nhận biết này giúp Người thấy rằng không ai bên ngoài có thể giúp mình giải thoát khỏi những khổ đau nói trên. Vì vậy, Người bắt đầu tìm kiếm bên trong mình. Sự tìm kiếm bên trong được gọi là "đến và thấy". Và chỉ khi tìm kiếm bên trong, Phật mới thực sự tìm thấy câu trả lời. Ngay sau đó, Phật đã nói lên rằng (tạm dịch ý):

Nhiều kiếp ta lang thang trong vòng luân hồi sinh tử

Tìm mãi nhưng không thấy được ‘người xây căn nhà này’

Đau buồn thay, ta lại tiếp tục bị tái sinh lần này lần khác

Này hỡi! Người xây ngôi nhà có thấy không

Không cần phải xây thêm ngôi nhà nữa

Tất cả rường, cột, mái nhà đã bị phá bỏ,

Tâm đã chứng đạt sự vô vi (Niết-bàn).

Đã chứng đắc sự vô dục.

Phát minh vĩ đại của Đức Phật chính là cái chân lý nằm bên trong chúng ta. Toàn bộ Giáo Pháp mà Phật đã giảng dạy đều dựa trên sự chứng ngộ này. Khi chúng ta nhìn vào bên trong, chúng ta đi đến hiểu biết được ý nghĩa của Bốn Chân Lý Cao Diệu [Tứ Diệu Đế] – đó là giáo lý cốt lõi đầu tiên của Phật. Chúng ta tìm thấy khổ đau ở đâu?. Chúng ta trải nghiệm nó bên trong chúng ta. Và nguyên nhân của những khổ đau đó, là dục vọng, thì ở đâu?. Dục vọng thì cũng ở bên trong chúng ta. Và làm thế nào chúng ta diệt bỏ được nó, tức là chấm dứt được khổ đau?. Chúng ta cũng tìm ra cách làm điều đó từ bên trong chúng ta. Và từ đâu chúng ta tu tập chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định của con đường Bát Chánh Đạo-con đường chấm dứt mọi khổ đau?. Chúng ta cũng tu dưỡng những phẩm chất này từ bên trong thân và tâm chúng ta. Cội rễ khổ đau nằm bên trong thân và tâm chúng ta. Và vì vậy phương pháp để nhổ sạch gốc rễ mầm mống gây ra đau khổ cũng nằm bên trong chúng ta.

Khi chúng ta thực hành chánh niệm, chúng ta theo gương Đức Phật nhìn vào bên trong mình. Chúng ta trở nên tỉnh giác ý thức được rằng chính tham, sân, si là những nguyên nhân tạo ra bất hạnh của chúng ta. Khi chúng ta thay thế ba thứ độc hại tham, sân, si này bằng lòng rộng lượng, bố thí, từ, bi, hỷ, hòa, tử tế, và trí tuệ, thì chúng ta sẽ tìm thấy hạnh phúc và sự bình an của tâm mà chúng ta đã đi tìm kiếm.

"Việc ngồi thiền trên gối thiền trong giờ thiền là kiểu bài tập ở nhà. Phần còn lại của cuộc sống là kiểu bài tập ngoài trời. Để tu tập chánh niệm, ta cần cả hai thứ".

Xin nói lại, dù có lẽ nhiều người cũng đã biết. Một nghĩa khác của chữ "dhamma" chỉ đơn giản là "những hiện tượng". Khi chúng ta học theo lời dạy của Đức Phật và "sống quán sát pháp trong các pháp", chúng ta sẽ đi đến hiểu biết được rằng mỗi một hiện tượng riêng lẻ bên trong thực tại mà ta trải nghiệm cũng đều khởi sinh, có mặt và biến mất [luôn sinh diệt]. Nói gọn thì đó là bản chất luônsinh-diệt của mọi pháp. Những hiện tượng thân tâm bao gồm: những đối tượng thuộc sắc thân [sắc], những cảm giác [thọ], những nhận thức [tưởng], những hành vi của tâm [hành], và thức [thức].

Tương tự như vậy, những thói quen [tập khí] tiêu cực và bất thiện của cái tâm chưa-giác-ngộ luôn trói buộc chúng ta vào sự khổ (dukkha) này đến những sự khổ khác.

Những thói tâm tiêu cực đó, được gọi là những gông cùm, thì cũng là vô thường. Bằng sự nỗ lực tu tập, thì từng mỗi gông cùm-như tham dục, sân giận, và ngã chấp (quan niệm sai lầm về một cái ‘ta’ hay ‘linh hồn’)-đều được nhận dạng và được trừ bỏ. Về cốt lõi thì con đường giáo pháp là rất thẳng thắn và trực chỉ. Tức là chúng ta tu tập để trừ bỏ từng thói thân và thói tâm xấu ác và tu dưỡng những phẩm chất tốt lành dựa trên sự hiểu biết đúng đắn từng giáo lý của Giáo Pháp của Phật. Đến khi mà cái gông cùm cuối cùng cũng bị phá bỏ, thì chúng ta đạt được sự tự do, sự giải thoát khỏi mọi khổ đau.

Vậy thì chúng ta sẽ bắt đầu thiền chánh niệm như thế nào?. Tôi luôn luôn khuyên rằng bạn nên bắt đầu bằng cách tập chú tâm vào hơi thở, đó là cách tốt nhất để thực tập chánh niệm!. Trong quyển sách “Chánh Niệm-giảng bằng ngôn ngữ thông thường”, tôi đã giảng giải những phương cách căn bản và cốt lõi về “Thiền về Hơi Thở” và thực hành chánh niệm. Trong quyển sách này, tôi cũng giảng giải lại những hướng dẫn về việc ngồi thiền và đi thiền trong các chương nói sự chánh niệm về thân. Ngay sau phần giới thiệu này, tôi muốn gợi ý về những cách các bạn đưa bài kinh "Bốn Nền Tảng Chánh Niệm" vào trong việc thực hành hàng ngày. (Bạn cần nắm rõ “những phần nội dung” của bài kinh, mà Phật đã đưa ra, để thực hành chánh niệm).

Có nhiều người đang thực hành thiền vì những lợi ích thư giãn tuyệt vời, vì để giảm stress và giảm đau đớn, và để mang lại sức khỏe chung chung cho thân và tâm. Nhưng mục tiêu của thiền về “Bốn Nền Tảng Chánh Niệm” thì không phải như vậy. Người tu hành dành riêng thời gian để nỗ lực và thực hành thiền đều đặn với mục tiêu là hướng đến những thành tựu về tâm linh như sau:

Thứ nhất, thiền giúp chúng ta hoàn toàn tỉnh giác về những gì đang diễn ra trong thân và tâm ngay tại đây và ngay bây giờ. Bởi vì thông thường thì tất cả chúng ta đều sống giữa ban ngày mà như đi mộng du, tâm trí chỉ lo nghĩ nhớ về quá khứ và mơ tưởng về tương lai. Chánh niệm luyện cho chúng ta cắt ngang màn sương mù và mang sự chú tâm về lại giây phút hiện tại.

Thứ hai, nhờ vào sự tỉnh giác mới này, chúng ta có thể đánh giá được mục đích và sự phù hợp của mọi sự việc mình nói và làm. Kết quả là, chúng ta tạo ra được nhiều sự lựa chọn khôn ngoan và lợi lạc hơn trước kia.

Thứ ba, thiền dạy cho chúng ta nhìn thấy được thân, cảm giác, nhận thức, ý nghĩ, và thức [sắc, thọ, tưởng, hành, thức] một cách chính xác đúng-như-chúng-là trong từng mỗi khoảng khắc. Nhìn thấy rõ chính bản thân mình là một bước đầu căn bản cần phải có để chúng ta tạo ra những thay đổi tích cực cho cuộc sống của mình.

Thứ tư, khi sự thực hành của chúng ta càng thêm sâu sắc, chúng ta có thể nhìn thế giới xung quanh ta theo một cách đặc biệt, không hề méo mó hay xuyên tạc. Chúng ta đi đến hiểu biết rằng mỗi sự vật tồn tại-bao gồm cả chúng ta-đều tương quan và phụ thuộc với sự vật khác, và trong đó, tất cả mọi sự vật đều luôn luôn đang biến đổi. Vì lẽ này, chúng ta hiểu được rằng, chẳng có gì, chẳng có cá nhân nào, nơi nào, sự vật nào, hay hoàn cảnh nào có thể tồn tạo thường hằng và mỹ mãn cả. Tất cả đều là bất toại nguyện và là khổ.

Thứ năm, và cuối cùng, chúng ta học cách dành hết thời gian và nỗ lực vào sự quán chiếu và hành thiền, nhận biết rằng chỉ có đi theo con đường của Phật thì mới hy vọng tìm được niềm hạnh phúc và an lạc vĩnh hằng.

Nói tóm lại, thiền chánh niệm [thiền Minh Sát] huấn luyện cho tâm luôn được tỉnh giác suốt 24 giờ một ngày. Với sự khai sáng mới mẻ này, chúng ta bắt đầu nhận thức được rằng những đối tượng về vật chất thì không phải là chắc chắn và bền vững như là cách chúng ta thường cảm nhận về chúng. Thực tế thì thực trạng của chúng cũng biến đổi và giống tựa những ảo ảnh lung linh trên sa mạc. Cùng một cách nhận thức mới như vậy, chúng ta cũng nhận thấy rằng những ý nghĩ và cảm giác của chúng ta là luôn luôn ở dạng một dòng chảy. Đúng đích thực, chúng chỉ xuất hiện và biến mất chớp nhoáng, giống như những bọt bóng xà bông. Sự tỉnh giác giúp chúng ta bước ra khỏi dục vọng nắm-giữ những sự vật và những con người với ý nghĩ ‘đây là của Ta’, và cố-chấp một cách sai lầm rằng thân và tâm của ta là cố định và bất biến, với ý nghĩ “đây là Ta”, hoặc “đây là bản thân ta”.

“Bốn Nền Tảng Chánh Niệm” là một giáo lý mạnh mẽ và công hiệu. Thật như vậy, chính Đức Phật đã hứa rằng bất cứ ai thực hành đúng theo lời hướng dẫn của Phật, miên mật và không bỏ sót phần nào, thì người đó có thể chứng đắc giác ngộ – giải thoát vĩnh viễn khỏi mọi khổ đau – ngay trong kiếp sống này; thậm chí có thể chứng đạt một trong bốn thánh đạo quả trong một thời gian ngắn là bảy ngày!.

Lời hứa bảo đảm của Phật nghe rất đáng ngạc nhiên, nhưng nó mang lại ý nghĩa tuyệt luân cho sự mong mỏi của những người đi tìm sự vĩnh hằng. Hãy thử tưởng tượng tâm của bạn sẽ trong sạch và sáng tỏ đến mức nào nếu chúng ta luôn luôn chánh niệm vào từng giây phút tỉnh giác liên tục trong suốt một ngày từ sáng đến tối. Rồi tưởng tượng tâm của bạn sẽ càng trong sạch và sáng tỏ đến mức nào nếu bạn chánh niệm miên mật như vậy suốt hai ngày, ba ngày, hay bốn ngày... Khi chúng ta chánh niệm liên tục, không gián đoạn, thì tâm càng được trong sạch và trở nên sáng tỏ. Mỗi ngày chúng ta thực hành chánh niệm thì chúng ta càng xích lại gần hơn đến sự giác ngộ và giải thoát.

Bài Kinh "Bốn Nền Tảng Chánh Niệm"

Trước khi chúng ta chuyển qua xem xét chi tiết từng nền tảng của Bốn Nền Tảng Chánh Niệm, chúng ta hãy nhìn xem bao quát về kinh này. Như đã nói, giáo lý về “Bốn Nền Tảng Chánh Niệm” được truyền dạy đến chúng ta nằm trong một bài thuyết giảng của Đức Phật. Bài thuyết giảng này có tên là kinh "Satipatthana Sutta". Sati có nghĩa là chánh niệm. Patthana có nghĩ là sự thiết lập, sự xác lập, hay nền tảng. Sutta nghĩa là bài kinh hay bài thuyết giảng.

Như vậy tên kinh có thể được dịch là "Sự Thiết Lập Chánh Niệm", để chỉ rõ việc thiết lập sự chánh niệm. Nhưng vì bài kinh cũng nói rõ về bốn phần nội dung mà chúng ta cần phải thiết lập sự chánh niệm dựa vào [nhắm vào] đó, cho nên người ta cũng thường dịch là "Bốn Nền Tảng Chánh Niệm"⁸. (Bài Kinh này còn được dịch và gọi là “Kinh Niệm Xứ”, hay kinh “Tứ Niệm Xứ”).

Bản tóm lược nội dung kinh được ghi ra bên dưới của phần này. Tôi có ghi thêm các phần phụ đề cho mỗi nhóm nền tảng và các phân nhóm trong nhóm nền tảng thứ tư để giúp cho các bạn dễ nắm rõ các đối tượng chánh niệm theo thứ tự; những phụ đề này không có trong kinh gốc.

Khi bạn đọc quyển sách này, có lẽ bạn sẽ thấy hữu ích khi đọc lại hay tìm lại trong các trang này để nhớ lại chính xác các nội dung/đối tượng theo thứ tự của chúng. Hãy cố đọc to bài kinh khi bạn đang nhìn vào một nền tảng [phân nhóm đối tượng] trong sách này. (Ví dụ, khi đọc vào hàng “chánh niệm hơi thở”, bạn có thể đọc to hết phần bài kinh nói về “chánh niệm hơi thở”). Khi làm vậy, bạn thấy mình như đang nghe những lời của chính Phật đang nói riêng cho bạn-mà thật vậy, những lời đó là đang nói cho bạn.

Một lời khuyên: Mục đích quyển sách này không phải là dùng để đọc như một tiểu thuyết hay để học như một quyển sách giáo khoa ở trường đại học. Nếu bạn chịu khám phá và thực hành những giáo lý của Phật trong kinh này, thì giống như bạn đã tập và trình diễn một khúc nhạc tuyệt vời từ nhạc lý. Đến khi bạn đã quen thuộc, sự hiểu biết căn bản về Giáo Pháp sẽ đi vào đời sống hàng ngày của bạn. Vào lúc mới bắt đầu, chánh niệm cần nhiều nỗ lực, nhưng về sau “chánh niệm” sẽ trở thành bản chất thứ hai của mình.

Sự Thực Hành Chánh Niệm Hàng Ngày

Nếu bạn đang tập thiền, hoặc bắt đầu tập thiền sau khi đọc quyển sách này, bạn có thể tập đọc phần của bài kinh tương ứng với phần đối tượng [nhóm nền tảng] mà bạn đang thực tập chánh niệm về nó trong buổi thiền. (Ví dụ, khi bạn chuẩn bị thực tập chánh niệm về hơi thở, bạn có thể đọc to hết phần bài kinh nói về “chánh niệm hơi thở”.)

Như một phần phụ trợ rất quan trọng, tôi luôn luôn khuyên các thiền sinh nên bắt đầu vào buổi thiền bằng những ý nghĩ “Tâm Từ” dành cho những người như cha mẹ, thầy cô, người thân yêu, bà con, bạn bè, người lạ, kẻ thù, và cuối cùng là tất cả mọi chúng sinh. Bắt đầu buổi thiền bằng cách như vậy sẽ dễ phát huy sự tập trung và tránh được những bực bội [sân giận, ác ý] có thể khởi sinh trong tâm trong khi ngồi thiền.

(Những lý do, giải thích và các bước niệm “Tâm Từ” đã được hướng dẫn rất chi tiết trong trong quyển sách “Chánh Niệm-giảng bằng ngôn ngữ thông thường” hay trong phần "Lời Bạt" của nó.)

Tiếp theo, trước khi hướng sự chú tâm của bạn vào hơi thở, hay mục tiêu thiền khác, bạn hãy đọc lại bài kinh "Bốn Nền Tảng Chánh Niệm" đã được tôi viết lại một cách tóm lược và ngắn gọn, chỉ còn lại cái “sườn bài” như dưới đây. Việc tụng đọc một cách chậm rãi sẽ giúp bạn ôn nhớ lại từng điểm mình đã học hay từng điểm mình đã hiểu. Nếu có chỗ nào bạn còn chưa hiểu hết lời hướng dẫn của Phật, bạn có thể đọc lại nhiều lần, hoặc bạn nhờ những sư thầy hay thiền sư giải thích. Khi bạn đọc lại bài kinh hàng ngày, thì bạn sẽ nhớ thuộc tất cả nội dung và trình tự của từng đề mục chánh niệm đã được Phật nói trong bài kinh.

(Ban đầu, bạn có thể cầm quyển sách hay trang giấy có in bài kinh tóm lược này. Sau này bạn thuộc rồi, bạn có thể đọc tụng bài kinh mà không cần nhìn vào chữ trên giấy. Hoặc bạn nên luôn luôn đọc phần bài kinh nói về những đối tượng mà bạn sắp sửa thực tập chánh niệm về chúng, như đã nói trên!).

KINH "BỐN NỀN TẢNG CHÁNH NIỆM"

(Satipatthana Sutta)

Này các Tỳ kheo, đây là con đường trực tiếp để làm trong sạch chúng sinh, để vượt qua sự buồn đau và sầu bi, để tiêu trừ sự khổ và phiền não, để bước vào con đường chánh đạo, để chứng ngộ Niết-bàn- được gọi là Bốn Nền Tảng Chánh Niệm.

Chánh niệm về Thân

Chánh niệm hơi thở

Chánh niệm bốn tư thế: đi, đứng, ngồi, và nằm

Chánh niệm bằng sự hiểu biết rõ ràng: về điều gì là lợi lạc, về sự phù hợp, về các yếu tố tứ đại của thân, về sự vô-si.

Quán niệm về ba mươi hai bộ phận của thân.

Phân tích về bốn yếu tố tứ đại.

Quán niệm về chín loại tử thi.

Chánh niệm về Cảm giác

Những cảm giác dễ chịu, khó chịu và trung tính, trần tục và tâm linh.

Tỉnh giác về sự thể hiện, sự khởi sinh, và sự biến mất của những cảm giác.

Chánh niệm về Tâm

Biết rõ tâm là: tham hay không tham, sân hay không sân, si hay không si, thụ động⁹ hay xao lãng, phát triển hay không phát triển, cao thượng hay không cao thượng, tập trung hay không tập trung, giải thoát hay không giải thoát.

Tỉnh giác về sự thể hiện, sự khởi sinh, và sự biến mất của chúng.

Chánh niệm về Pháp

NĂM CHƯỚNG NGẠI

Nhục dục, ác ý, lười biếng và buồn ngủ, bất an và lo lắng, nghi ngờ.

Tỉnh giác về sự thể hiện, sự khởi sinh, và sự biến mất của nó.

NĂM TẬP HỢP UẨN DÍNH CHẤP

Thân sắc, những cảm giác, những nhận thức, những hành vi của tâm, và thức. (Sắc, thọ, tưởng, hành, thức)

Tỉnh giác về sự thể hiện, sự khởi sinh, và sự biến mất của những cảm giác.

SÁU CƠ SỞ GIÁC QUAN BÊN NGOÀI VÀ BÊN TRONG

Mắt và đối tượng của mắt, tai và âm thanh, mũi và mùi hương, lưỡi và mùi vị, thân và những đối tượng chạm xúc, tâm và những đối tượng của tâm.

Biết rõ về chúng, và sự khởi sinh, sự từ bỏ, và sự không khởi sinh trở lại của những gông cùm bắt nguồn từ cả hai giác quan và đối tượng.

BẢY YẾU TỐ GIÁC NGỘ

Chánh niệm, điều tra về pháp, năng lực tinh tấn, niềm hoan hỷ, sự tĩnh lặng, chánh định, và sự buông xả.

Biết rõ về sự có mặt, sự khởi sinh, và sự phát triển của chúng.

BỐN CHÂN LÝ (TỨ DIỆU ĐẾ)

Khổ, nguồn gốc khổ, sự chấm dứt khổ, và con đường dẫn đến sự chấm dứt khổ.

CON ĐƯỜNG TÁM PHẦN (BÁT CHÁNH ĐẠO)

Hiểu biết đúng đắn, suy nghĩ đúng đắn, ngôn từ đúng đắn, hành động đúng đắn, nghề nghiệp đúng đắn, nỗ lực đúng đắn, chánh niệm, và chánh định.

Này các Tỳ kheo, nếu ai tu tập Bốn Nền Tảng Chánh Niệm một cách đúng đắn trong bảy năm...hay thậm chí trong bảy ngày, người ấy có thể trông đợi chứng đạt một trong hai đạo quả: hoặc Tri kiến Cao nhất (A-la-hán) vào một lúc nào đó, hoặc nếu vẫn còn một số dính mắc, thì có thể chứng đạt đạo quả Bất Lai.

Phần I: Chánh Niệm về Thân

01. Hơi Thở

Hai mươi năm sau khi Phật giác ngộ, một tu sĩ tên là Ananda trở thành người hầu cận của Phật. Một ngày nọ ngài Ananda hỏi Phật:

"Thưa Thế Tôn, nếu người ta hỏi con rằng Thế Tôn có còn thực hành thiền hay không, con sẽ trả lời họ ra sao?". Đức Phật trả lời “Có”: Phật vẫn còn tiếp tục thiền.

"Vậy Thế Tôn đang thực hành loại thiền gì?", ngài Ananda hỏi.

"Chánh niệm về hơi thở", Phật đáp lại.

Thiền về hơi thở là phương cách lý tưởng nhất để bắt đầu thực tập sự chánh niệm. Hơi thở là hành động đều đặn nhất của thân chúng ta. Tâm luôn luôn có thể quay về hơi thở như một đối tượng mục tiêu, bởi vì hơi thở luôn luôn có sẵn nơi chúng ta. Chúng ta không cần phải được dạy để thở. Chúng ta cũng không cần phải có kinh nghiệm thiền tập lâu năm mới có thể đặt sự chú tâm vào hơi thở. Hơi thở cũng chính là nguồn lực sống của chúng ta. Không có bộ phận nào trong cơ thể có thể hoạt động nếu không có nguồn cung cấp dưỡng khí ô-xy mà chúng ta lấy được bằng sự thở vào và thở ra.

Hơn nữa, thở không phải là hoạt động của riêng ai. Mọi sinh vật khác nhau về hình dạng và hành vi. Chúng ăn những thức ăn khác nhau. Chúng ngủ ở những nơi khác nhau. Nhưng tất cả mọi sinh vật đều thở. Thở không khác nhau về tôn giáo, những người theo đạo Phật, đạo Thiên Chúa, đạo Hindu, đạo Hồi...và những người phi tôn giáo đều phải thở. Người giàu và nghèo, tư bản hay xã hội chủ nghĩa, đều thở. Tất cả mọi người và chúng sinh đều phải thở. Khi chúng ta chú tâm vào hơi thở, chúng ta trở nên chánh niệm về bản chất phổ biến này của tất cả mọi chúng sinh.

Mặc dù chúng ta đã và đang thở cả một đời, nhưng chúng ta chẳng bao giờ chú tâm vào hơi thở và chẳng bao giờ biết được cái gì đang thật sự diễn ra với hơi thở. Khi ta chú tâm vào hơi thở, chúng ta phát hiện ra mọi thứ đều liên quan đến hơi thở. Việc tu tập sự chú tâm vào hơi thở là căn bản và không thể thiếu được để tạo ra sự bình an cho tâm và sự tiến bộ về tâm linh. Vì vậy, Đức Phật mới khuyên dạy mọi người thực tập thiền về hơi thở.

Ngay chính Đức Phật cũng dùng cách thiền về hơi thở để thành tựu mục tiêu tu hành của mình. Sau khi giác ngộ, Phật đã kể lại rằng trước kia Người đã từng thiền tập bằng cách kiểm soát và điều khiển hơi thở một cách cực kỳ khắc khe và kỹ luật. Nhưng Người phát hiện ra rằng phương pháp ép giữ hơi thở hay thay đổi hơi thở như vậy chẳng giúp gì để trừ bỏ được những ô nhiễm trong tâm. Vì vậy, Người đã bỏ cách tập kiểm soát hơi thở và chọn cách thực hành theo con đường trung đạo.

Vào buổi chiều tối, trong cái đêm Phật giác ngộ thành đạo, Người đã tự hỏi chính mình: "Ta nên thiền về cái gì?". Rồi Người nhớ lại: "Àh, lúc còn nhỏ ta đã từng dùng hơi thở. Vậy bây giờ ta sẽ dùng hơi thở để thiền". Rồi Người bắt đầu chú tâm vào hơi thở như-nó-là. Không điều khiển hay can thiệp gì vào hơi thở. Sau nhiều giờ chánh niệm và định sâu một cách một cách không lay chuyển, mọi sự đều trở nên sáng tỏ đối với Người. Mầm mống cuối cùng của những thói tâm [tập khí] xấu cũng đã biến mất, và Phật đã chứng đắc sự Giác Ngộ – sự giải thoát hoàn toàn khỏi mọi khổ đau.

Những Lời Hướng Dẫn Của Đức Phật

Trong một trong những bài kinh quan trọng nhất, Đức Phật đã giảng giải một chi tiết về cách thực hành chánh niệm về hơi thở. Phật khuyên mọi người đi đến một nơi yên tĩnh, ví dụ như là một nơi trong rừng hay trong ngôi nhà ít tiếng ồn-một nơi nào vắng vẻ để ta không bị quấy rầy và không còn bận tâm với những mối lo toan hàng ngày. Ngồi ở đó và bắt đầu thiết lập sự chánh niệm "trước mặt", theo lời Phật dạy.

Trong lời dạy này, Phật không phải chỉ chúng ta đặt sự chú tâm vào một cái gì ở trước mặt chúng ta. Mà ý Phật chỉ chúng ta phải chú tâm vào giây phút hiện tại. Chúng ta không thể sống trong quá khứ, cũng không thể sống trong tương lai. Ngay cả khi chúng ta đang nhớ về một điều gì trong quá khứ, chúng ta nên hiểu rằng sự-nhớ đó là đang diễn ra ngay-bây-giờ. (Trong tiếng Việt, chúng ta cũng hay dùng cụm từ “ngay trước mặt” hay “ngay trước mắt” để chỉ một sự việc đang diễn ra ngay trong khoảnh khắc hiện tại, ngay trước sự chứng kiến của mắt ta). Chỉ có một nơi và thời gian duy nhất thực sự có mặt cho chúng ta đó là tạiđây và ngay-bây-giờ. Vì lý do đó, chúng ta thiết lập sự chánh niệm bằng cách chú tâm vào ngay cái khoảng khắc của hơi thở-vào và hơi thở-ra.

Phật tiếp tục dạy, ngay sau khi ta đã thiết lập tâm có mặt trong khoảng khắc hiện tại, ta bắt đầu ngồi xuống với tư thế thoải mái, hai chân chéo nhau, giữ thân ngồi thẳng- thẳng tự nhiên chứ không phải thẳng một cách cứng nhắc hay gồng cứng. [Những tư thế thoải mái để ngồi thiền sẽ được nói rõ trong chương tiếp theo]. Rồi sau đó ta tập trung tâm vào hơi thở đang đi vào và đang đi ra, vào và ra, vào và ra...

Trong nhiều hướng dẫn, Phật cũng nói về thở hơi thở dài, thở hơi thở ngắn. Chúng ta ý thức được rằng đôi lúc hơi thở nó dài, đôi lúc hơi thở nó ngắn. Sự thay đổi ngắn dài là tự nhiên. Nếu chúng ta nhìn một đứa bé đang nằm ngủ, ta sẽ thấy bé bắt đầu thở đều đặn bình thường. Sau đó bé chuyển qua hơi thở dài. Và lúc khác thì quay lại hơi thở đều đặn bình thường. (Hơi thở lúc đều, lúc ngắn, lúc dài một cách tự nhiên).

Phật dạy rằng, khi thở vào hơi thở dài, chúng ta biết “Ta thở vào hơi thở dài” và khi thở hơi ra hơi thở dài, ta biết “Ta thở ra hơi thở dài”. Thở vào hơi thở ngắn, ta biết “Ta thở vào hơi thở ngắn” và thở ra hơi thở ngắn, ta biết “Ta thở ra hơi thở ngắn”. Điều đó không có nghĩa là Phật chỉ ta phải cố ý thở dài hay thở ngắn, không có nghĩa là ta phải hít vào hơi thở dài và đẩy ra hơi thở dài, hay phải hít vào hơi thở ngắn và đẩy ra hơi thở ngắn. Nếu chúng ta o ép hơi thở như vậy, thì hơi thở không thở theo nhịp tự nhiên của nó. Và chúng ta sẽ bị mệt. Thiền về hơi thở không phải là bài tập thể dục về thở. (Không phải như các động tác thể dục hay tập khí công). Khi thiền, chúng ta chỉ đơn giản là dùng hơi thở làm đối tượng để tu tập sự chánh niệm vào đó. (Vì vậy, hơi thở nó thở sao, ta chỉ cần quan sát nó như vậy).

Chúng ta khám phá ra được rằng, khi chúng ta chú tâm vào nhịp thở tự nhiên của hơi thở thì hơi thở sẽ êm dịu lại. Đồng thời, tâm cũng lắng lặng xuống. Tất cả đều xảy ra một cách tự nhiên. Sự chú tâm chánh niệm tự nó làm cho hơi thở êm dịu, nhẹ nhàng. Nếu cố ý hay o ép hơi thở thì sẽ tác dụng ngược lại. Khi chúng ta bị kích động hay cố sức làm gì, thì hơi thở sẽ nhanh hơn, gấp hơn. Trong tình huống này, chúng ta nên chú tâm vào hơi thở nhanh và nhận biết sự kích động, thì ta sẽ làm cho tâm dịu lại và sự kích động sẽ tự nó biến mất.

Chúng ta cũng nhận biết rằng, khi chúng ta thở vào và thở ra một cách chánh niệm, chúng ta trải nghiệm cảm giác từng hơi thở vào và hơi thở ra. Những cảm nhận sẽ thay đổi khi hơi thở thay đổi. Do vậy, chúng ta quan sát hơi thở thay đổi và những cảm nhận thay đổi đó. Chẳng hạn, chúng ta sẽ nhận thấy rằng đôi lúc hơi thở là cạn, đôi lúc hơi thở là sâu. Đôi khi dễ thở; lúc khác thì khó thở. Chúng ta quan sát những biến đổi đó.

Cũng vậy, chúng ta có thể nhận biết những loại cảm giác vi tế [tinh vi], kiểu như cảm giác “một chút bất an và sự giải tỏa bất an”, hay “một chút áp lực và giải tỏa áp lực” vậy. Chánh niệm giúp chúng ta nhận biết được rằng khi phổi chúng ta đầy dưỡng khí, chúng ta cảm thấy ‘một chút’ áp lực hay căng thẳng ở phổi. Và khi chúng ta thở ra, căng thẳng từ từ được giải tỏa. Nhưng đến khi phổi hết sạch dưỡng khí, chúng ta cảm thấy ‘một chút’ bất an bởi vì không có dưỡng khí trong phổi. Vì vậy, ta thở vào và sự bất an từ từ được giải tỏa. Như cách hơi thở vận hành, chúng ta vừa có được sự dễ chịu, nhưng cũng vừa nhận lại áp lực. (Hình như đó là cơ chế sòng phẳng và động lực tự nhiên của sự sống).

Dĩ nhiên, chúng ta phải chú tâm vào chu kỳ hơi thở vào ra để nhận biết được những sự thay đổi đó. Rồi chúng ta hiểu ngay được rằng: không thể nào chúng ta tránh né được chúng. Rằng khi chúng ta thở vào, cảm thấy dễ chịu, và rồi căng thẳng. Khi chúng ta thở ra, cảm thấy giải tỏa căng thẳng, và rồi bất an. Nhưng ngay cả cái cơ chế nhỏ bé tinh vi này cũng dạy cho chúng ta được bài học. Đó là: Sau khi đã biết vậy, chúng ta nên chắc nhở mình không nên bực tức hay thất vọng khi chúng ta gặp căng thẳng. Đó là: Khi chúng ta cảm thấy dễ chịu sướng khoái, hãy nhắc nhở mình không nên dính mắc hay tham chấp vào nó. (Đó là bài học giúp chúng ta giữ cho tâm được quân bình và buông xả trong mọi sự sướng hay sự khổ).

Vì vậy, khi chúng ta thở vào và thở ra, chúng ta cố gắng duy trì sự buông xả, một sự cân bằng của tâm [sự bình tâm]. Chúng ta nhắc nhở mình rằng, sự ưa thích những cảm giác dễ chịu [lạc thọ] thường khởi sinh từ tham muốn, và nó sẽ dẫn đến dục vọng về khoái lạc giác quan [nhục dục]. Nhưng khi chúng ta thèm khát khoái lạc, chúng ta thường bị khổ đau, bởi vì cũng giống như tất cả mọi thứ vô thường, khoái lạc rồi cũng đổi thay và phai biến. Chúng ta cũng nhắc nhở mình rằng, thói quen né tránh những cảm giác khó chịu [khổ thọ] thường khởi sinh từ sự bực bội hay bất mãn, và nó có thể dẫn đến sự tức giận [sân, ác ý]. Vì vậy, chúng ta cứ để cảm giác khó chịu đó biến đi, và ta quay lại chú tâm vào hơi thở.

Thân-Hơi Thở

Chúng ta cũng cần chú tâm vào phần bắt đầu, giữa, và kết thúc của từng hơi thở vào và hơi thở ra. Việc tỉnh giác ý thức vào toàn bộ chu kỳ hơi thở được gọi là sự chánh niệm về thân-hơi thở. Khi tâm đang tham dự vào thân-hơi thở,¹⁰ thì tâm và hơi thở được thư giãn. Khi cả hai được thư giãn, thì thân cũng được thư giãn. Điều này có được như vậy là vì hơi thở là một phần của thân. Việc chú tâm vào thân-hơi thở là một phần của sự chánh niệm "thân trong thân", theo như lời hướng dẫn của Phật. Sự chánh niệm giúp chúng ta nhìn thấy được hơi thở và thân là không hoàn toàn riêng rẽ.

Chúng ta trải nghiệm được mối quan hệ giữa hơi thở và thân khi chúng ta nhận biết sự lên xuống của vùng bụng khi đang thở vào ra. Một số thiền sư khuyên dạy chú tâm vào sự chuyển động lên xuống của bụng để theo dõi hơi thở vào ra, (như thiền sư Mahasi ở Miến Điện). Khi chúng ta thở vào thì bụng giãn ra, khi ta thở ra thì bụng xẹp lại. Nhưng thực tế, sự chuyển động lên xuống của bụng là bước thứ hai của sự lên xuống của thân. Bước đầu xảy ra ở ngay chóp mũi. Thở vào là sự lên, thở ra là sự xuống. Bằng sự chánh niệm, chúng ta có thể nhận biết một cách siêu vi rằng cơ thể của chúng ta giãn ra [phồng lên] khi chúng ta thở vào và nó co lại [xẹp xuống] khi chúng ta thở ra.

Trong khi nhận biết những sự việc này, chúng ta cũng cảm giác được sự giãn ra, sự co lại, và nhiều chuyển động vi tế trong toàn bộ cơ thể. Những chuyển động này cũng xảy ra tương tự trong tất cả sự vật vật chất khác. Ngay cả những bức tường cũng thở!. Vào mùa hè, chúng giãn ra; vào mùa đông, chúng co lại. Những nhà vật lý thiên văn cũng đã nói với chúng ta rằng toàn bộ vũ trụ đều thực sự đang luôn luôn co giãn. Tuy nhiên, để thực hành sự chánh niệm cho mục tiêu thiền của ta, ta chỉ cần ý thức chú tâm vào sự co giãn của thân chúng ta mà thôi.

Những Yếu Tố Bên Trong & Bên Ngoài

Một cách khác để chúng ta thấy rõ mối quan hệ giữa hơi thở và thân là nhận biết được hơi thở bao gồm bốn yếu tố: đất, nước, khí, nhiệt. Tất cả mọi vật chất, bao gồm cả thân thể, đều bao gồm những yếu tố này. (Ta thường gọi là bốn yếu tố “tứ đại”, tức là bốn yếu tố lớn, bốn yếu tố chính.)

Khi chúng ta thực hành chánh niệm về hơi thở, chúng ta nhận ra yếu tố đất (thể cứng) trong hơi thở làm khởi sinh lên áp lực, sự giải tỏa, và những cảm nhận khác khi hơi thở tiếp xúc với mũi, phổi, và bụng. Tương tự, chúng ta cũng có thể nhận biết hơi thở là khô khi yếu tố nước thấp. Khi chúng ta cảm thấy độ ẩm ướt trong hơi thở, thì yếu tố nước là cao.

Chức năng của yếu tố khí là sự chuyển động và năng lượng. Chúng ta trải nghiệm hay cảm nhận được hơi thở là nhờ yếu tố gió (khí động) của nó. Còn nhiệt độ của hơi thở là do yếu tố nhiệt trong nó. Nhiệt biến đổi nóng lạnh. Khi yếu tố nhiệt cao, ta nói hơi thở nóng. Khi yếu tố nhiệt thấp, ta nói hơi thở lạnh.

Bên cạnh bốn yếu tố tứ đại này, những bộ phận trong cơ thể chúng ta – bao gồm cả hơi thở – được phân loại theo bên trong và bên ngoài. Những yếu tố bên trong cơ thể gọi là bên trong; những yếu tố bên ngoài cơ thể là bên ngoài. Nếu nghĩ theo cách phân biệt này, thì hơi thở hít vào là yếu tố bên trong. Khi thở ra, hơi thở hòa vào không khí bên ngoài, thì hơi thở ra là bên ngoài. Chúng ta cũng có thể nói rằng thân trong là sự thở vào, và thân ngoài là sự thở ra.

Trong kinh 'Đại Kinh Giáo Giới Rahula' (Maha Raulavada Sutta), Phật cũng đã giải thích cho người con trai Rahula (La-hầu-la) của mình ý nghĩa những chữ "bên trong" và "bên ngoài" khi nói về bốn yếu tố của cơ thể. Về yếu tố khí, Phật nói rằng: "Bất cứ khí nào nằm bên trong thân một người...khí đang đi lên, khí đang đi xuống, khí trong tứ chi, hơi thở vào và hơi thở ra...thì được gọi là yếu tố khí bên trong".

Phật cũng giảng giải thêm rằng, "Cả yếu tố khí bên trong và yếu tố khí bên ngoài chỉ đơn giản là yếu tố khí". Chỗ này cũng rất quan trọng, bởi vì chúng ta thường bị dính chấp vào những thứ gì chúng ta nhận thức [tưởng] là thuộc về chúng ta. Nếu nhìn bằng 'trí tuệ đúng đắn', chúng ta sẽ biết được ngay cả hơi khí chúng ta hít thở vào [khí bên trong] thì cũng "không phải là của ta, đó không phải là ta, và nó không phải là bản thân ta. Khi người ấy thấy rõ đích thực nó là như vậy...thì người ấy trở nên không còn ảo tưởng với yếu tố khí nữa và làm cho tâm không còn dính chấp vào yếu tố khí nữa".

Đi xa hơn, Phật giảng thêm về yếu tố khí như vầy. Đôi khi không khí bị tác động mạnh (như áp cao, áp thấp khắp nơi) thì nó có thể "cuốn sạch các làng mạc, đô thị, thành phố, quận lỵ và các xứ sở", ví dụ như những trận bão cuốn hay lốc xoáy. Khi khác thì khí không động, vào tháng cuối cùng của mùa nóng, người ta phải "tìm gió bằng cách dùng quạt hay ống bễ thổi, và thậm chí không một cọng tranh nào ở rìa mái nhà lay động".

Những sự biến đổi theo mùa của khí bên ngoài, mà tất cả chúng ta đã từng nếm trải, chứng minh một cách sinh động rằng "yếu tố khí là lớn mạnh, là vô thường, luôn luôn biến đổi, tàn phai, và biến mất".

Một cách tương tự, bản chất của ba yếu tố đất, nước, nhiệt bên trong và bên ngoài cơ thể cũng giống như vậy. Vì lẽ này, Đức Phật mới bảo rằng, "Thân này là cái gì, khi nó chỉ là sự tham chấp bằng dục vọng và chẳng tồn tại bao lâu?". Phật nhắc nhở ta rằng, thân này được làm từ bốn yếu tố luôn luôn đang bị tiêu hủy, đang biến mất, hay đang biến đổi. Vì vậy, "Không thể nào coi nó là cái tôi hay của tôi hay thân tôi”.

Hơi Thở & Tập Hợp Uẩn

Từ những giảng giải trên đây về các yếu tố tứ đại trong hơi thở, chúng ta thấy rằng sự chánh niệm về hơi thở chỉ cho chúng ta một hướng đi quan trọng. Nếu chúng ta thực hành theo gương của Phật và dùng hơi thở để xem xét hệ thống thân-tâm như nó là, thì chúng ta sẽ có được trí tuệ nhìn sâu vào một số vấn đề căn bản của Giáo Pháp. Như Đức Phật đã giải thích: "Tất cả các pháp khởi sinh từ sự chú tâm". Trong số các pháp, chúng ta bắt đầu học hỏi về năm tập hợp [uẩn]-bao gồm các tập hợp về thể vật chất, cảm giác, nhận thức, ý nghĩ, và thức [sắc, thọ, tưởng, hành, thức]-Năm tập hợp uẩn này cấu thành nên thân và tâm.¹¹ Chúng ta hãy nhìn qua năm uẩn khi áp dụng vào hơi thở. Thân-hơi thở và tất cả những thể vật chất bao gồm cả cơ thể là thuộc về tập hợp vật chất [sắc uẩn]. Chúng ta đã từng ghi nhận chúng ta cảm nhận sự tiếp xúc của hơi thở ở mũi, ở phổi và ở bụng bởi vì hơi thở là một loại thể chất hay thể dạng. Trong từng mỗi khoảng khắc, thể dạng của hơi thở thay đổi, như khi chúng ta chú tâm vào mũi hay bụng. (Ví dụ, thể dạng vật chất của hơi thở là như một luồng khí hẹp đi qua lỗ mũi, nhưng thể dạng của nó thay đổi và tỏa rộng ra khắp nơi trong những bộ phận nằm bên trong vùng bụng.)

Bốn tập hợp kia thì mô tả những trải nghiệm về tâm. Tập hợp cảm giác [thọ uẩn] chỉ về những cảm nhận về hơi thở và cảm xúc mà chúng ta trải nghiệm theo cảm nhận đó. Sự bất an mà chúng ta cảm giác khi chúng ta cảm nhận hai lá phổi trống không, và cảm giác giải tỏa khi chúng ta thở vào đều thuộc về tập hợp uẩn này.

Thứ ba là tập hợp nhận thức [tưởng uẩn]. Chúng ta có thể dùng hơi thở như một đối tượng thiền chính là bởi vì tâm chúng ta nhận thức được nó. (Nếu tâm không nhận thức được hơi thở thì chúng ta đã không dùng hơi thở để thiền, để quan sát, để chú tâm vào nó).

Thứ tư là tập hợp ý nghĩ [hành uẩn] bao gồm tất cả những hành động của tâm [hành động cố ý, hành động tạo tác], bao gồm cả những ý nghĩ, ý kiến, ý định, và quyết định. (Đây cũng được gọi là những hành động tạo nghiệp bởi vì chúng là những hành vi có chủ ý). Cái ý nghĩ “đây là cảm giác về hơi thở” và sự quyết định chú tâm vào hơi thở đều là thuộc về tập hợp hành uẩn này.

Thứ năm là tập hợp thức [thức uẩn], nó là cơ sở của tất cả mọi trải nghiệm thuộc về tâm. Chúng ta trở nên tỉnh giác biết được những thay đổi trong bốn tập hợp uẩn kia là nhờ có tập hợp thức-uẩn này. Nhưng thức cũng luôn luôn thay đổi khi thể dạng vật chất của hơi thở và những cảm giác, nhận thức, và ý nghĩ thay đổi. (Thức luôn thay đổi khi sắc uẩn của hơi thở và các thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn thay đổi).

Trong bài kinh nói về chánh niệm hơi thở, Đức Phật dạy chúng ta rằng: "Chánh niệm về tính vô thường, thở vào; chánh niệm về tính vô thường thở ra. Chánh niệm về sự không tham chấp, thở vào; chánh niệm về sự không tham chấp, thở ra. Chánh niệm về sự chấm dứt, thở vào; chánh niệm về sự chấm dứt thở ra. Chánh niệm về sự buông bỏ, thở vào, chánh niệm về sự buông bỏ, thở ra".

Khi chúng ta áp dụng những lời kinh này vào năm tập hợp uẩn của hơi thở, chúng ta nhận biết tất cả năm tập hợp uẩn đều gồm có ba (3) khoảng khắc vi tế: khoảng khắc khởi sinh, khoảng khắc sống hay kéo dài, và khoảng khắc biến mất. (Sinh, trụ, diệt). Tất cả mọi sự vật hiện tượng [mọi pháp] đều có cùng bản chất này. Hoạt động “sinh, trụ, diệt” này không bao giờ ngừng lại. Đó là bản chất của tính vô thường. Thể vật chất, cảm giác, nhận thức, ý nghĩ và ngay cả thức [sắc, hay thọ, tưởng, hành, hay thức] không bao giờ còn tồn tại một mình ở đâu đó. Chúng chấm dứt không để lại một dấu vết gì. Một khi chúng đã biến mất, thì biến mất vĩnh viễn. Năm uẩn mới: thể vật chất mới, cảm giác, nhận thức, ý nghĩ và thức mới [sắc, thọ, tưởng, hành, thức mới] luôn luôn xuất hiện. Khi quan sát những bản chất tự nhiên và quy luật tự nhiên này, chúng ta học được cách buông bỏ cái thói tâm tham chấp và luyến ái vào các bộ phận của thân.

Lòng Kiên Nhẫn & Niềm Vui

Ngay sau đây tôi sẽ gợi ý về kỹ thuật căn bản để các bạn bắt đầu thực tập thiền chánh niệm về hơi thở. Hãy dành thời gian để thực tập. Cố gắng đừng mất kiên nhẫn hay nôn nóng trải nghiệm được ngay những điều mới lạ.

Hãy để mọi sự bộc lộ và đến với bạn một cách tự nhiên.

Người đời ngày nay rất giỏi thao tác mọi việc xảy ra một cách nhanh chóng. Máy vi tính, email, và điện thoại di động là rất nhanh chóng. Máy giặt và máy sấy, máy làm bánh mì ăn liền, và mấy pha cà-phê uống ngay là những tiện nghi tiết kiệm được rất nhiều thời gian. Nhưng rất nhiều người không có thời gian để cười. Họ không có thời gian để cho niềm vui phát triển một cách tự nhiên.

Một ngày nọ, có một người muốn chụp hình tôi và bảo tôi hãy thư giãn và tự nhiên khi ông ấy chụp hình. Khi ông cầm máy sẵn sàng, ông lại bảo: “Thầy, cười lên”. Vì vậy nên tôi hỏi ông ta: “Anh bảo tôi tự nhiên. Bây giờ anh bảo tôi cười lên. Vậy ông muốn tôi tự nhiên hay tôi cười lên?”. Khi điều gì vui hay đáng cười, thì nụ cười sẽ xảy ra tự nhiên. Chúng ta cũng cười khi mình bị stress, căng thẳng, và cười để giúp sự sợ sệt biến mất. Khi khuôn mặt của chúng ta trở nên tĩnh lặng và thanh bình, và chúng ta cười bằng trái tim thanh thản mà không cần phải mở miệng để lộ hàm răng. Đó là kiểu nụ cười của Đức Phật. Theo kinh điển, Phật luôn luôn có một nụ cười trầm mặc và đầy trí tuệ như vậy.¹²

Khi chúng ta có được kinh nghiệm bằng sự chánh niệm về hơi thở, chúng ta sẽ dần dần vượt qua được những chướng ngại như buồn ngủ, bất an, và những chướng ngại khác cản trở sự định tâm. Khi tâm được định thâm sâu, chúng ta cười bằng trái tim. Điều này không quá khó hiểu. Như chúng ta đã thấy, hơi thở là một phần của thân. Khi chúng ta thư giãn hơi thở, thân trở nên thư giãn. Hơi thở thì không có tham, sân, si, và nỗi sợ nào cả. Khi tâm hòa nhập với hơi thở thì tâm tạm thời không bị dính tham, sân, si, và sợ hãi. Thư giãn hơi thở, thở vào. Thư giãn hơi thở, thở ra.

Thì niềm vui [hỷ lạc] sẽ sinh ra một cách tự nhiên.

Với từng bước nhỏ của thiền tập, bạn sẽ có thêm một ít trí tuệ. Hãy thiền tập với lòng kiên nhẫn. Đừng vội vã nôn nóng. Hãy để những trí tuệ tự hiển lộ. Hãy liên tưởng đến ví dụ về những con gà mái nôn nóng. Nó nôn nóng thấy các con gà con nở ra, nên nó cứ đứng lên, lật lật, xoay xoay mấy cái trứng để coi. Nhưng nó chẳng bao giờ thấy con gà con nào nở ra từ những cái trứng đó. Có những con gà mái khác thì kiên nhẫn nằm ấp trứng. Khi trứng được ấp đủ nhiệt lượng và thời gian một cách đúng đắn, những con gà con sẽ từ từ mổ lớp vỏ trứng để chào đời. Lúc đó con gà mẹ sẽ thấy được kết quả những con gà con lành lặn và khỏe mạnh.

■ Những Điểm Chính để Thực Hành Thiền về Hơi Thở

► Chọn một nơi yên tĩnh, nơi bạn có một mình và không bị quấy rầy.

► Mang sự chú tâm về ngay hiện tại.

► Chọn một tư thế ngồi mà mình thoải mái, ngồi với thân thư giãn và thẳng đứng, không phải thẳng cứng. Tốt nhất là tập cách ngồi kiết già hay bán già.

► Đặt hai tay lên lòng chân, dưới bụng, hai bàn tay ngửa lên, bàn tay phải đặt lên bàn tay trái, hai đầu hai ngón tay cái chạm nhau.

► Nhắm mắt lại, hoặc có thể hé nửa hai mắt.

► Tập trung sự chú tâm vào hơi thở, đi vào và đi ra.

► Để tạo sự chánh niệm sâu hơn, cố gắng đếm:

Thở vào và thở ra. Nói thầm "một".

Thở vào và thở ra. Nói thầm "hai".

Thở vào và thở ra. Nói thầm "ba".

Tiếp tục đếm đến mười.

Thở vào và thở ra. Nói thầm "mười".

Thở vào và thở ra. Nói thầm "chín".

Thở vào và thở ra. Nói thầm "tám".

Tiếp tục đếm đến một.

► Khi bạn hoàn thành xong vòng đếm như vậy, trụ tâm vào đối tượng thiền chính – đó là hơi thở (hoặc cảm giác, ý nghĩ, hay sự phồng lên-xẹp xuống, hoặc thức).

► Nếu có sự xao lãng như sự bất an, kích động, hay nghi ngờ xảy ra, đừng có theo sự xao lãng mà làm cho nó lớn thêm. Thay vì vậy tự nhắc thầm với mình: “Để ta nghĩ ta bắt đầu từ đâu. Ta đã bắt đầu từ hơi thở. Không khó để tìm lại hơi thở của ta”. Thở nhanh vài nhịp và kéo sự chú tâm về lại hơi thở và nhịp điệu tự nhiên của nó.

► Nếu tâm lăng xăng xao lãng khỏi sự chú tâm vào hơi thở, đừng bực mình. Cứ đơn giản nghĩ rằng từ nảy giờ mình đã đang nghĩ tưởng, vọng tưởng, hay lo lắng lan man. Như vậy là thành công tuyệt vời. Ngay sau đó, nhẹ nhàng nhưng kiên quyết kéo sự chú tâm về lại hơi thở. Và cứ làm như vậy trong lần kế tiếp, và lần tiếp theo, và lần tiếp theo nữa.

► Khi bạn cảm thấy buồn ngủ hay ngu mờ, hãy cố gắng thêm một chút chú tâm vào cảm nhận về sự tiếp xúc của hơi thở vào và hơi thở ra. Nếu sự chú tâm mạnh hơn như vậy cũng không giúp được, thì hãy đứng dậy và tiếp tục thiền trong tư thế đứng, hoặc thử tư thế đi thiền. Bạn sẽ tìm thấy hướng dẫn về hai tư thế đứng và đi thiền này trong chương tiếp theo.

► Nếu bạn bắt đầu thấy đau, cố gắng giải quyết cách bên ngoài trước. Nới lỏng y phục và kiểm tra tư thế ngồi xem mình có đang ngồi xiêu vẹo hay không. Chuyển sang tư thế ngồi nào mà mình có thể duy trì sự cân bằng được lâu nhất (được mô tả trong chương tiếp theo). Nếu những sự điều chỉnh này không giúp được, thì làm việc thẳng với sự đau: dùng cái cảm nhận đau đó làm đối tượng của thiền. Quan sát cảm nhận và quan sát nó thay đổi như thế nào.

► Nếu còn thắc mắc vấn đề gì, hỏi nhờ người có kinh nghiệm thiền để được giúp đỡ. Hãy nhớ rằng có hàng triệu người đã thực hành thiền chánh niệm về hơi thở để đạt được sự sáng tỏ và bình an của tâm.

► Tiếp tục thực hành với lòng kiên nhẫn.