Bốn Nền Tảng Chánh Niệm

04. Những Bộ Phận và Yếu Tố

Một Tỳ kheo trẻ từng là học trò của Ngài Xá-lợi-phất (Sariputa), một trong những vị đại đệ tử xuất sắc của Đức Phật. Khi vị Tỳ kheo trẻ bị quấy nhiễu bởi sự ái dục, ngài Xá-lợi-phất chỉ vị ấy đi vào rừng để thiền quán về sự không trong sạch (bất tịnh) của thân thể. Mặc dù đã nỗ lực rất nhiều, vị Tỳ kheo trẻ vẫn thấy ái dục càng gia tăng. Vì vậy, ngài Xá-lợi-phất bèn dắt người học trò đến gặp Đức Phật.

Phật đưa tay cầm một cành bông huệ và bảo vị Tỳ kheo trẻ hãy chánh niệm về màu sắc tươi sáng của bông hoa. Dùng phương pháp này, vị Tỳ kheo đã đạt được những trạng thái tập trung (định) cao.

Do vị Tỳ kheo trẻ rất hài lòng với Đức Phật và cách thiền mà Phật đã gợi ý, nên vị ấy phát sinh một trạng thái tâm dính chấp lớn với Đức Phật. Khi vị Tỳ kheo đang tập trung, thì vị ấy cứ nhớ đến thân sắc đẹp đẽ, sáng ngời, tĩnh lặng và (phong thái) hoàng tộc, giọng nói nhẹ nhàng, và khuôn mặt thông thái của Phật.

Bất ngờ hình ảnh của Phật xuất hiện trong tâm của vị Tỳ kheo , và vị ấy nghe giọng nói của Phật:

Diệt bỏ sự ràng buộc với cái tự ngã,

Như hoa huệ úa tàn trên tay,

Tu dưỡng con đường dẫn đến bình an,

Là Niết-bàn do bậc Siêu Thoát đã chỉ dạy.¹⁹

Khi mở mắt ra, vị Tỳ kheo trẻ thấy bông hoa huệ đó, đã từng tươi, sáng, và sống động, nay đã héo tàn.

Như vậy, vị Tỳ kheo trẻ thiền quán về sự vô thường của sắc đẹp, của sự tươi thắm, và đời sống của hoa huệ đó. Quán chiếu rằng cái thân đẹp đẽ, khỏe khoắn, và mạnh mẽ của mình rồi cũng già đi và tàn tạ giống như bông hoa kia, vị Tỳ kheo ấy không còn dính chấp vào thân, vào những cảm giác, nhận thức, ý nghĩ, và thức của mình nữa.

Khi chúng ta nhìn mình trong gương, ta thường cảm thấy tự hào về những bộ phận của cơ thể trông có vẻ đẹp đẽ, và ta cũng thường cảm thấy không hài lòng với những bộ phận trông có vẻ già xấu, không còn hấp dẫn của mình. Những ý kiến đẹp hoặc không đẹp kiểu này sẽ dẫn tới sự mê đắm hoặc chán ghét, hai thái độ thường trực của tâm. Ưa thích thì dẫn đến sự mê đắm [dính chấp] vào những bộ phận của thân [ví dụ như làn tóc sáng, làn da láng mịn...], và không ưa thích thì dẫn đến sự chê ghét [buồn bực, ác cảm] những bộ phận của thân [ví dụ như hàm răng hô lệch, cái đầu rụng tóc, bàn tay nhăn nheo của mình...]

Chương này tập trung vào việc học cách nhìn vào thân thể của chúng ta một cách khác đi. Thông qua sự chánh niệm, chúng ta nhìn vào thân mình một cách không thiên vị: Thân chỉ là một sự kết hợp của 32 bộ phận-không chỉ những bộ phận bên ngoài chúng ta có thể nhìn thấy trong gương, mà cả những bộ phận bên trong như xương, máu, ruột, gan... Như chúng ta đã nói trước đây, tất cả mỗi bộ phận đều có yếu tố cứng là yếu tố đất, hoặc có yếu tố lỏng là yếu tố nước. Cũng như các đối tượng vật chất khác, mỗi bộ phận đều luôn luôn đang thay đổi. Nói cách khác, tất cả các bộ phận của thân đều là vô thường, giống như “bông hoa huệ héo tàn” trong tâm ảnh của vị Tỳ kheo trẻ về Đức Phật.

Về mặt thực hành, thiền về những bộ phận và những yếu tố của thân mở cho tâm một cách nhìn và chấp nhận thân mình như-nó-đang-là, mà không có những phản ứng tình cảm mà người đời và chúng ta vẫn luôn luôn có. (Không mê hay thích, không ghét hay bực tức về những bộ phận mà mình cho là đẹp hay xấu). Điều này giúp chúng ta vượt qua được cái thói tính tự hào và/hoặc tự ghét mình, và từ đó chúng ta có thể nhìn nhận thân mình bằng sự cân bằng của cái tâm buông xả. Phật đã đưa ra một ví dụ để minh họa điểm này:

"Ví như có một bao có hai túi miệng đựng đầy những loại ngũ cốc-lúa, lúa nương, lúa thóc, đậu xanh, lúa mì, đậu bò, hạt mè và hạt cải. Và khi một người với đôi mắt sáng, mở miệng bao, người ấy nhận ra các loại hạt ngũ cốc, và nói như vầy: “Này là lúa, lúa nương, này là lúa thóc, này là đậu xanh, này là lúa mỳ, này là đậu bò, này là hạt mè, và này là hạt cải"xii-như-chúng-là. Người ấy không cần phải nói: “Đây là lúa mì. Tôi ghét lúa mì”. Người ấy cũng không cần phải ý kiến: “Đây là hạt cải. Tôi thích hạt cải”.

Tương tự như vậy, chúng ta tu tập để nhìn thấy đúng về thân của ta một cách rõ ràng, giống như một người với đôi mắt sáng nhìn thấy từng thành phần trong cái bao trong ví dụ trên của Phật. Chúng ta khám phá ra rằng bởi vì tất cả các bộ phận trong thân đều phụ thuộc vào bệnh tật, thương tổn, và chết, không có bộ phận nào có thể mang lại sự thỏa mãn dài lâu cho chúng ta. Điều quan trọng nhất, chúng ta thấy được chẳng có một thực thể hay một ‘con người’ nào trong bất kỳ bộ phận nào của thân hay tâm mà chúng ta có thể gọi là cái ‘Ta’. Từ đó, chúng ta cũng suy ra rằng thân của chúng ta cũng là vô ngã.

Ghi nhớ ví dụ trên của Đức Phật, chúng ta có thể gọi tên cách này là cách “Thiền về ngũ cốc”, có ý nghĩa là “ngược dòng” hay “ngược ý muốn”. Nói rõ hơn, đây là một cách nhìn mới và đúng về thân thể của chúng ta, nó ngược với cách nhìn đầy kiến chấp theo thói thường của chúng ta.

Chúng ta cần tiếp cận đề tài thiền này một cách cẩn thận, bởi vì việc thiền quán về thân của ta [hoặc về những thân thể của người khác] có thể dẫn đến sự dính-chấp hay mê-đắm về thân, nếu sự chánh niệm không được đúng đắn, như trong trường hợp vị học trò trẻ của ngài Xá-lợi-phất. Ngược lại, những loại tình cảm khác như không-thích, thậm chí là căm-ghét, đều có thể xảy ra nếu chúng ta không chánh niệm đúng đắn. Mục đích của chúng ta là nhìn xem những bộ phận của thân mình một cách đúng như chúng là, không làm méo mó hay sai khác về chúng; và để chúng ta thấy biết rằng chúng không phải là xấu hay đẹp, mà chúng chỉ đơn giản là những bộ phận của một tiến trình luôn luôn thay đổi.

Năm Bộ Phận Đầu Tiên

Theo truyền thống, thân được bao gồm 32 bộ phận khác nhau. Danh sách liệt kê sẽ được ghi ra sau trong chương này. Để bắt đầu thực tập, chúng ta hãy chú tâm chánh niệm vào năm bộ phận đầu tiên là: tóc, lông, móng, răng, và da. Chúng ta bắt đầu với những bộ phận này vì chúng là dễ thấy nhất; khi ta gặp bất cứ ai, những bộ phận này ‘bắt’ vào mắt chúng ta nhanh nhất. Sự thật là người đời cũng bỏ ra nhiều tiền để làm đẹp hay trang hoàng cho những bộ phận này. Chúng ta cắt, sửa, nhuộm tóc, làm trắng răng, sửa răng, và làm ‘thẩm mỹ’ da mặt... để cảm thấy mình hấp dẫn và quyến rũ hơn, tuy nhiên, sự thật là, cũng để đánh lừa mọi người về cái diện mạo đích thực của mình.

Chúng ta cũng có thể dễ dàng dùng năm bộ phận này để đại diện cho những bộ phận khác của thân, bởi vì những bộ phận khác đều nằm ở giữa tóc trên đầu và móng dưới chân. Việc suy xét [quán chiếu] một cách chánh niệm hoàn toàn và đúng đắn một bộ phận trong năm bộ phận này thì cũng đủ cho một số người chứng ngộ được trí tuệ minh sát. Đúng vậy, ví dụ, khi chúng ta suy xét bằng "sự hiểu biết rõ ràng" về tóc, chúng ta thấy rằng nó luôn luôn thay đổi. Khi chúng ta áp dụng trí tuệ này để quán chiếu soi xét vào tất cả các bộ phận khác của thân, chúng ta nhận biết rằng những gì [bản chất luôn thay đổi] của những bộ phận nhìn thấy bên ngoài thì cũng là bản chất tương tự của các bộ phận khác nằm khuất bên trong da thịt.

Đây là một số cách để bắt đầu thiền chánh niệm về năm bộ phận đầu tiên:

Tóc.

Bởi vì tóc là luôn luôn dễ thấy được và luôn có mặt trong tâm của chúng ta, nên chúng ta dễ dàng nhìn thấy những thay đổi của tóc xảy ra theo từng ngày và từng tháng, từng năm. Thứ Hai tóc mềm mại và bóng mượt, nhưng đến thứ Ba tóc trở nên xơ cứng hay thậm chí hôi hám, nếu chúng ta không kịp gội đầu. (Nó cần điều kiện tác động thì mới tồn tại và khỏe mạnh được). Qua nhiều năm tháng, tóc thay đổi rõ ràng hơn. Làn tóc xanh đen đã chuyển qua muối tiêu hay bạc trắng, hay rụng đi ít nhiều, và sớm để lộ da đầu ra.

Chúng ta có thể làm sâu sắc trí tuệ này bằng cách nghĩ về cái thái độ của chúng ta đối với mái tóc đã thay đổi như thế nào, tùy theo ‘thời’ của tóc. (Chúng ta ưa thích khi nó còn xuân xanh, và chán chường nhìn nó khi nó bắt đầu bạc phai, gãy rụng). Và liệu có đáng để chúng ta tự hào về tóc khi chúng ta bưng đổ hết một tô canh ngon khi có một cọng tóc rớt vào trong đó?. (Có những người còn ghê tởm và đổ hết đi tô thức ăn ngay cả khi cọng tóc đó là tóc của mình rớt vào). Nhiều người ghê tởm khi một cọng tóc rớt vào thức ăn như vậy, nhưng cũng có những người thì không kinh tởm gì về tóc mà còn có thể dùng tóc cho mục đích thiêng liêng. Chuyện kinh điển kể lại rằng, một vị công chúa tên là Hemamala đã giấu xá lợi răng của Phật vào trong chỗ bím tóc của cô để không ai thấy và lấy cắp, và cô đã mang được xá lợi qua xứ Tích Lan bằng cách đó. Khi chúng ta quán chiếu về bản chất của tóc bằng "sự hiểu biết rõ ràng", thì dù là tóc trên đầu hay tóc trong tô canh hay tóc để che giấu xá lợi thiêng liêng: thì thái độ của chúng ta là như nhau. (Tóc là tóc, luôn thay đổi và tàn phai.)

Lông.

Thái độ của chúng ta về lông trên thân thể cũng luôn luôn thay đổi. Một người đàn ông có thể luôn dành thời gian với bộ râu của ông ta; ông cắt, tỉa, xoắn, giữ nó và cạo nó để làm tăng thêm nét hấp dẫn, theo ý ông ta. Nhưng nếu cũng bộ râu y hệt nhưng nằm tách riêng khỏi cơ thể thì ông ta có thể nhìn thấy ghét hoặc ghê tởm. Phụ nữ cũng vậy, họ luôn luôn dành thời gian để chăm chút, sửa đẹp lông mày, lông mi và loại bỏ những phần lông khác mà mình không muốn có. Suy xét về điểm này, chúng ta nhận ra rằng: “Lông chỉ là lông. Dù là lông ở trên thân hay không, nó không có nghĩa gì về bản chất. Hơn nữa, lông trên thân không phải là ‘của tôi’. (Vì nếu là của tôi, khi tôi muốn nó đẹp, mọc hay không mọc, muốn nó không rụng thì sao nó không xảy ra theo ý tôi !). Nó cũng chẳng là tôi hay là bản thân tôi. Nó là vô thường, cũng như bất kỳ mọi thứ khác trong cái thân và tâm này. Nó biến mất. Nó là trống không”.

Móng.

Khi nào móng còn ở trên các ngón tay và ngón chân, thì chúng còn hấp dẫn. Nhiều người sơn móng tay bằng nhiều màu thẩm mỹ để tăng sự hấp dẫn của thân mình. Móng rất có ích cho con người vì chúng bảo vệ các ngón tay và ngón chân. Nhưng những phần móng chân được cắt bỏ ra thì không phải là đẹp hay hấp dẫn gì!. Móng tay thường tích đất bụi hay chất dơ bẩn khi chúng ta xử lý, cầm nắm, hay làm việc bằng tay, và dính những phần da chết khi chúng ta gãi móc da dầu, chân, lỗ tai...Vẻ đẹp trẻ trung, mạnh mẽ và khỏe khoắn của móng tay móng chân sẽ trở nên già đi, chuyển sang màu vàng và dễ gảy khi chúng ta già đi. Nấm mốc, móng mọc ngược, và những chỗ bị xước hay bị gãy có thể là những lý do làm cho chúng ta bị đau và khổ sở. Nghĩ về những bản chất và đổi thay của móng theo cách này, chúng ta cũng thấy được móng cũng là vô thường.

Chúng cũng không phải là cái ‘Tôi’ hay là ‘bản thân tôi’.

Răng.

Răng thì có ích hơn nhiều so với tóc, lông, và móng. Chúng ta luôn thấy vui khi răng mình còn mạnh chắc và khỏe khoắn. Nhưng răng có thể làm cho chúng ta khổ sở. Nhiều người sợ phải đến nha sĩ khám răng. Chúng ta có thể nhớ lại cái cảm giác đau thốn khi nha sĩ đang nhổ cái răng của chúng ta, hoặc cái lúc nha sĩ đang cạo răng, trám răng một cách gây ê buốt. Dù răng từng là hữu ích, mạnh và đẹp như thế nào, nhưng ngay sau khi một cái răng được nhổ ra thì nó lập tức trở thành xấu xí và vô dụng. Ngay cả khi các nha sĩ thường đặt cái răng mới nhổ vào lòng bàn tay chúng ta, chúng ta cũng ít khi nào muốn nhìn lâu cái răng đó hoặc muốn mang nó về nhà làm kỷ niệm. Cũng như những bộ phận khác của thân, răng cũng là vô thường và bất toại nguyện. Mặc dù nó từng ở trong miệng ‘của tôi’, nhưng nó không phải là ‘của tôi’ hay là ‘bản thân tôi’.

Da.

Da có thể dấu hiệu của vẻ đẹp, nhưng chỉ khi nó có màu đẹp, trẻ và khỏe khoắn nào đó, và chưa có nếp nhăn. Dĩ nhiên, màu sắc của da có thể thay đổi từ màu đẹp này sang màu đẹp khác khi chúng ta di chuyển sang những vùng khí hậu khác nhau. Da cũng rất hữu dụng. (Thật ra, hầu như tất cả mỗi bộ phận trên thân chúng ta cũng đều hữu ích và có chức năng của nó, trừ một vài thứ phái sinh vô ích như...ruột thừa). Chúng ta nhận biết được những chạm xúc cứng, mềm, thô, và mịn nhờ những thông tin chúng ta nhận được qua da. Da cũng điều hòa thân nhiệt. Khi chúng ta nóng, da giãn nở ra để thân tỏa nhiệt theo đường mồ hôi. Sự tiếp xúc da-với-da là rất quan trọng đối với những đứa bé sơ sinh, chúng có thể chết nếu không được tiếp xúc với người mẹ hoặc người hộ sản ngay khi chào đời.

Nhưng da cũng là nguồn gốc gây ra khổ, cũng như răng. (Nếu chúng ta nhìn da mình bằng một cái kính lúp thì sẽ thấy rõ được làn da của chúng ta là không ‘đẹp’ tí nào như chúng ta tưởng). Những vết nám hay bệnh da liễu có thể là khó chịu, đau đớn. Mặc dù đã có hàng ngàn thứ mỹ phẩm và phương pháp chăm sóc da, da cũng phải bị nhăn nheo, bị sệ và thâm màu khi chúng ta già đi. Mỗi ngày da chúng ta khô và chết đi. Nếu nhìn kỹ hoặc nhìn bằng kính hiển vi thì chúng ta sẽ thấy được bụi ở trong một ngôi nhà bình thường chứa đầy những phần da chết!. Trong lịch sử nhiều đau thương của nhân loại, rất nhiều người cũng kỳ thị hay phân biệt màu da, mà cho đến tận hôm nay sự phân biệt gây ra nhiều khổ đau đó vẫn còn ít nhiều trong từng lớp học, từng khu phố, từng xứ sở của trái đất này.

Suy xét những điều hiển nhiên đó, chúng ta có thể kết luận rằng: “Cũng như những bộ phận khác của thân, da không phải là đẹp đẽ hay xấu xí. Nó là rất hữu ích cho thân thể chúng ta, nhưng nó cũng là một nguồn khổ vì thay đổi, vì bệnh tật. Vì vậy, da cũng là vô thường và bất toại nguyện. Nó không phải là ‘của tôi’. ‘Tôi’ không phải là da. Đó không phải là ‘bản thân tôi’. (Như đã nói, nếu nó là tôi hay là của tôi, thì tôi đã giữ được nó mãi mãi không già và tươi sáng theo ý tôi. Tuy nhiên, nó cứ già đi, nhăn nheo, rồi thâm màu, gớm ghiếc theo năm tháng...cho dù tôi đã cố gắng dùng rất nhiều thứ dưỡng da hay biện pháp đắt tiền để hy vọng giữ cho nó trẻ mãi.)

Chánh Niệm về 32 Bộ Phận của Thân

Những bộ phận của thân mà chúng ta đã xem xét từ nảy giờ chỉ là năm bộ phận đầu tiên trong 32 bộ phận của thân. Theo truyền thống Phật giáo, tất cả những bộ phận được chia thành hai nhóm chính. Trong đó, 20 bộ phận đầu tiên là thuộc nhóm yếu tố đất. 12 bộ phận còn lại là thuộc nhóm yếu tố nước. Và nhóm nước này lại được phân thành hai nhóm, mỗi nhóm 6 bộ phận.

Phần liệt kê dưới đây là theo cách phân chia theo truyền thống.

20 Bộ Phận thuộc nhóm yếu tố đất của thân:

► tóc, lông, móng, răng, da

► thịt, gân, xương, tủy, thận

► tim, gan, cơ hoành, lá lách, phổi

► ruột già, ruột non, toàn bộ bao tử, phân, óc

12 Bộ Phận thuộc nhóm yếu tố nước của thân:

► mật, đờm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ

► nước mắt, bạch cầu, nước bọt, chất nhầy, chất nhờn ở các khớp, nước tiểu

Và dưới đây, tôi xin gợi ý một phương pháp để bắt đầu thiền chánh niệm về ba mươi hai bộ phận của thân.

■ Những Điểm Chính để Thiền về 32 Bộ Phận của Thân

Thiền về các bộ phận của thân giúp cho bạn có thể chăm sóc bản thân mình một cách bình lặng khi có vấn đề gì xảy ra. Đôi khi, chúng ta có thể giúp chữa trị nhanh chóng bằng cách tập trung tâm vào bộ phận đang bị đau bệnh để giúp cơ thể truyền những hóa chất tích cực đến bộ phận đó. Để làm được việc đó, chúng ta cần có sự chú tâm, chánh định và sự quán tưởng mạnh mẽ; việc thực tập thiền này sẽ giúp làm được những việc đó.

Một lợi ích nữa là khi bạn đã hiểu rõ được bản chất của thân, bạn sẽ không còn bị thất vọng sầu não khi bị đau đớn hay bệnh tật, hoặc sẽ không cảm thấy tuyệt vọng với ngay cả cái ý nghĩ về cái chết.

► Bắt đầu việc thiền bằng việc tu dưỡng Tâm Từ đối với tất cả mọi chúng sinh. Niệm tâm từ trước khi thiền để tâm được thanh tịnh.

► Tâm niệm rằng ý định thiền về 32 bộ phận của thân là để vượt qua tính tự-hào và tự-ghét mình vì sự-đẹp và sự-xấu của thân thể của mình; và vượt qua ái-dục và sự-ghê-tởm đối với thân thể của những người khác. Bạn muốn xem tất cả mọi thân thể và các bộ phận của chúng bằng cái tâm cân bằng và buông xả.

► Thiền về năm (5) bộ phận đầu tiên thuộc nhóm yếu tố đất, dùng những cách suy nghĩ như cách tôi đã chỉ ở trên. Hãy tập thiền cho xong năm bộ phận này cho đến khi chúng trở nên rõ ràng trong tâm bạn!.

► Sau đó, thiền về năm bộ phận tiếp theo. Suy xét và quán chiếu chúng cũng theo cách thức tương tự mà chúng ta đã dùng để quán chiếu năm bộ phận đầu tiên. Ví dụ, trước tiên hãy nhớ đến sự quan trọng và hữu ích của xương. Chúng giúp thân mình thẳng đứng khi mình đứng và đi và trong tất cả mọi tư thế hoạt động của thân. Nhưng xương có thể cũng là nguồn gốc đau khổ, như bất cứ ai đã bị gãy xương tay, xương chân, hoặc bị các bệnh khác về xương thì chắc đã biết rõ sự đau khổ là như thế nào. Xương cũng bị hư hao, giòn, dễ gãy, và bị đau nhức khi chúng ta càng già đi.

► Kế tiếp, kết hợp hai nhóm bộ phận đầu tiên này lại và thiền về mười (10) bộ phận đầu tiên này. Tiếp tục thêm vào những nhóm năm khác cho đến khi bạn thiền đủ hai mươi (20) bộ phận đầu tiên thuộc nhóm yếu tố đất.

► Nếu bạn muốn nhớ các bộ phận bằng cách lặp đi lặp lại tên của các bộ phận thì cách đó không tốt. Hãy dùng sự tưởng tượng để quán tưởng những bộ phận bên trong, nằm khuất bên dưới da. Suy xét và quán niệm về mỗi bộ phận theo như cách chúng ta đã dùng để thiền quán năm bộ phận đầu tiên.

► Sau đó thêm vào sáu (6) bộ phận đầu tiên của nhóm yếu tố nước của thân, và thiền về sáu bộ phận đó cho đến khi tất cả chúng đều rõ ràng trong tâm bạn. Cuối cùng, thêm sáu (6) đối tượng cuối cùng của nhóm yếu tố nước.

► Khi bạn thiền về mười hai (12) bộ phận cuối cùng của thân, bạn nên nhớ một điều là không có một bộ phận nào trong nhóm này có thể khiến ta tự hào vì có nó, hoặc vì nó giúp ta tạo được sự hấp dẫn với người khác cả. (Bởi vì chúng đều nằm khuất bên trong thân). Tuy nhiên, cũng như mọi chức năng của tất cả những bộ phận khác, những bộ phận thuộc nhóm yếu tố nước cũng là không thể thiếu được và hữu ích. Hãy nhớ rõ những ưu điểm ích lợi này để vượt qua những cảm giác ghê tởm về chúng.

► Nếu có bộ phận nào không rõ ràng trong tâm của bạn, thì hãy tập trung thiền quán vào những bộ phận đã rõ ràng trong tâm. Khi nào bạn đã thiết lập được sự chánh niệm tốt trên những bộ phận đã rõ ràng, rồi sau đó bạn mới quay lại những bộ phận còn mơ hồ, và thiền về chúng cho đến khi chúng cũng trở nên rõ ràng với bạn.

► Thời gian bao lâu để bạn thiền về mỗi bộ phận hay một nhóm bộ phận là còn tùy vào mỗi thiền sinh. Một số người cần ít thời gian, số khác thì cần có nhiều thời gian tu tập hơn người khác thì mới đạt đến sự "chánh niệm" và "sự hiểu biết rõ ràng".

► Nên nhớ và luôn tâm niệm rằng mục tiêu của bạn là nhận ra mỗi bộ phận trong 32 bộ phận đều là vô thường. Bởi vì mỗi bộ phận đều phụ thuộc vào sự sinh, trưởng, hư hao, bệnh yếu, và chết, nên nó không thể nào mang lại sự toại nguyện dài lâu mãi mãi. Cuối cùng, bạn nhận ra được rằng mỗi bộ phận “không phải là ‘của tôi’, không phải là ‘tôi’, và không phải là ‘bản thân tôi’”. Nói chung, thân này không phải là ‘tôi’ hay ‘của tôi’.

Chánh Niệm về Những Yếu Tố Của Thân

Chúng ta đã từng nói về bốn yếu tố tứ đại [đất, nước, nhiệt, khí] khi ta đã bàn về sự chánh niệm về hơi thở và những tư thế của thân. Như tôi đã giải thích, 32 bộ phận của thân được phân ra thành hai nhóm: nhóm yếu tố đất và nhóm yếu tố nước. Những bộ phận thuộc hai yếu tố đất và nước là hữu hình, dễ thấy, và do vậy là dễ dùng để tu tập sự chánh niệm.

Yếu tố nhiệt và yếu tố khí thì khó hình dung hơn. Tuy nhiên, thiền về những yếu tố này là cũng rất quan trọng cho phần việc phát triển "chánh niệm về thân", bởi vì chúng chịu trách nhiệm cho các tiến trình không thể thiếu được của sự sống, như là hệ tiêu hóa và tuần hoàn.

Những yếu tố của thân không đơn giản chỉ là những thành tố cấu tạo nên thân, giống như những phân tử cấu tạo nên một vật chất mà các nhà vật lý đã nghiên cứu. Khi những tập hợp uẩn được gắn kết với những yếu tố tứ đại, thì thân tồn tại và sống, hơi thở có mặt. Có lẽ chúng ta nên dùng một ví dụ để làm rõ vấn đề ở chỗ này.

Ví như có một người bán thịt làm thịt một con heo và cắt thành bốn phần. Khi bán thịt, người bán thịt không còn khái niệm về con heo. Chỉ đơn giản là ông ta bán thịt heo- thịt đùi hay nạc hay thịt mông hay thịt của phần khác. Trước khi con heo biến thành thịt heo, nó là một sinh vật sống với đủ năm uẩn: sắc thân, cảm giác, nhận thức, [có lẽ một số] ý nghĩ, và tâm thức – (sắc, thọ, tưởng, hành, thức). Những tập hợp uẩn này được gắn kết với những yếu tố tứ đại khi con heo còn sống. Nhưng khi con heo đã chết đi, chỉ còn lại bốn yếu tố tứ đại mà thôi.

Con người cũng vậy. Khi chúng ta còn sống, năm tập hợp uẩn gắn kết với bốn yếu tố tứ đại của thân. Mọi hoạt động-suy nghĩ, thở, nhận thức, muốn, và ý thức rõ về vô số sự việc- đều khởi sinh tùy theo sự kết hợp của năm uẩn và bốn yếu tố tứ đại. Khi những cảm giác, nhận thức, ý nghĩ, và tâm thức (thọ, tưởng, hành, thức) của đời sống biến mất, thì thân này cũng chết theo. Không có những tập hợp uẩn này thì thân xác chỉ giống như một khúc gỗ hay một cục đá trơ mà thôi. Tất cả cái xác còn lại chỉ là bốn yếu tố tứ đại.

Nếu ta chúng ta suy nghĩ được theo cách đúng như vậy, thì chúng ta sẽ dễ dàng nhìn thấy rằng không có sự khác nhau giữa những yếu tố bên-trong thân và bên-ngoài thân. Cả hai đều là vô thường, khổ, và vô ngã. Chúng ta hãy xem xét kỹ hơn bốn yếu tố để giúp ta dễ dàng phát triển sự “chánh niệm về thân và về những tiến trình của thân”.

Đất

Yếu tố đất thì chiếm chỗ, chiếm không gian. Nó là cứng hay mềm. Nó có thể giãn ra hoặc co lại. Nó là nhìn thấy được, là hữu hình và cảm giác được. Nó có hình dạng, kích thước, và màu sắc. Đó là tất cả những định nghĩa chúng ta biết về yếu tố đất. Nhưng mặc dù chúng ta có thể nhìn thấy thân, nhưng chúng ta không thể nhìn thấy yếu tố đất một cách riêng rẽ trong thân.

Cũng giống như mọi yếu tố, yếu tố đất là vô thường. Dù là to, cứng, mạnh, có màu sắc, hay uy lực đến đâu, yếu tố đất cũng luôn luôn biến đổi. Không có cách nào để cản bước tiến trình tự nhiên này. Tuy nhiên, cũng không có ai có thể làm cho yếu tố đất biến mất. Hãy lấy ví dụ hành tinh Trái Đất: hàng tỷ người như chúng ta có thể tiểu tiện, đại tiện, nhổ khạc lên nó, đào sâu xuống nó, thải rác lên nó..., hoặc ngược lại hàng tỷ người chúng ta cố gắng làm nó trong sạch... Dù như vậy, dù chúng ta có cố làm gì, yếu tố đất cũng chẳng bao giờ tỏ ra phẫn nộ hoặc hài lòng với chúng ta. Nó vẫn cứ luôn luôn thay đổi theo đường lối của nó, theo (chu kỳ) thời gian riêng của nó, và nó không quan tâm hay liên quan đến những gì chúng ta làm với nó. Tuy nhiên, đất dạy cho chúng ta một bài học: Kiên định và nhẫn nhục. Chúng ta nên bắt chước đất, rất quan trọng: Chúng ta phải vững vàng và kiên định như trái đất về quyết tâm tu tập sự chánh niệm.

Khi chúng ta thiền một cách chánh niệm về yếu tố đất trong các bộ phận của thân, chúng ta cảm giác được sự cứng mềm và sự co giãn. Cảm giác này có thể là dễ chịu, khó chịu, hay trung tính. Khi mà chúng ta chú tâm về một cảm nhận nào đó, thì tự nó biến đi, và cảm nhận khác lại khởi sinh. Tiến trình này lặp đi lặp lại liên tục. Nếu chúng ta chỉ chú tâm quan sát mà không định dạng hay khái niệm những cảm giác đó, thì những cảm giác đó sẽ tự động biến mất, chỉ còn lại đơn thuần là sự tỉnh giác của ta mà thôi. Chúng ta yên lặng và an bình mà không phản ứng gì về cảm xúc. Chúng ta bình tâm, buông xả.

Nước

Yếu tố nước thì lỏng và mềm. Nó luôn chảy xuống. Tất cả mọi bộ phận của thân cần có nước để sống, tất cả chúng sinh đều vậy. Nước có đặc tính dính kết. Bột, hay những chất dạng bột như xi-măng và cát không thể dính kết với nhau, nếu không có nước. Bởi vì tính chất này, yếu tố nước không thể tách rời hoàn toàn khỏi những yếu tố khác. Khi yếu tố nước có nhiều [chiếm ưu thế] trong một bộ phận, chúng ta nói rằng bộ phận đó thuộc nhóm yếu tố nước [như nước bọt, máu, nước tiểu] và những yếu tố khác [chảy, uyển chuyển...] của nhóm nước, mặc dù những yếu tố này cũng có chứa các yếu tố đất, nhiệt, và khí.

Nước đủ mạnh để cuốn trôi những thành thị và xuyên thủng những khối đá núi. Khi sức mạnh của nước được khai thác, nó có thể dùng để cắt cả sắt thép và sản xuất ra điện lực. Chúng ta có thể bắt chước theo nước để khai thác sự tập trung chánh định của chúng ta để nhìn xuyên suốt bên trong một đối tượng thiền, ví dụ như một bộ phận của thân, để chúng ta có thể hiểu thấu và nhận ra bản chất vô thường, khổ và vô ngã của nó. Nước cũng có thể giặt, rửa, cuốn, tẩy sạch những dơ dáy và ô nhiễm, cũng như thiền làm trong sạch và thanh lọc tâm vậy. Nhưng một dòng nước thì mềm mại, uốn nắn, và nhẹ nhàng. Khi chúng ta thiền, chúng ta cũng phải nên biết linh động, uốn nắn và uyển chuyển như dòng nước để thích ứng được với môi trường sống mà không than phiền, chúng ta cứ ‘trôi chảy’ mà không vấp vào mọi người hay hoàn cảnh gây khó nào. Tức là chúng ta phải biết khôn khéo, uyển chuyển, ‘lựa đường mà chảy’, chứ không phải để mình rơi vào tình huống để cho những giá trị đạo đức, giới hạnh và sự chánh niệm bị trộn lẫn vào những người không đạo đức, không giới hạnh và không có chánh niệm.

Khi chánh niệm về yếu tố nước một cách chánh niệm, chúng ta cảm giác được hơi nước thẩm thấm vào yếu tố đất. Cảm giác này có thể là dễ chịu, khó chịu, hay trung tính. Nếu chúng ta chỉ quan sát nó mà không định dạng hay khái niệm nó theo cảm giác hay ý kiến nào hết, thì nó sẽ tự biến mất. Chúng ta vẫn tĩnh lặng và bình an, buông xả, không có phản ứng hay xúc cảm nào cả.

Nhiệt

Mặc dù không có bộ phận nào trong 32 bộ phận là thuộc về yếu tố nhiệt, nhưng thân vẫn cần phải có phần nhiệt để duy trì sức khỏe tốt lành. Nhiệt tiêu hóa thức ăn, giữ thân nhiệt, và giúp cơ thể phát triển. Chúng ta nếm trải yếu tố nhiệt khi chúng ta cảm thấy sự ấm, cảm giác bức xạ chiếu sáng, hay cảm giác bị nóng ran ở trong một bộ phận nào đó trong thân.

Nhiệt là cực kỳ hữu ích. Con người dùng lửa để nấu ăn và sưởi ấm. Lửa đốt rác và những thứ phế thải, cũng giống như thiền đốt cháy những ô nhiễm và bất tịnh trong tâm. Nhưng lửa cũng là nguy hiểm và tàn phá. Nó có thể cháy cho đến khi mọi thứ chỉ còn là tro bụi. Nhưng chúng ta có thể khôn khéo dập tắt những ngọn lửa nguy hiểm bằng nước. Tương tự vậy, khi những ngọn lửa tham, sân, si bốc lên chuẩn bị thiêu rụi sự bình an của tâm, chúng ta có thể dùng sự chánh niệm và chánh định để dập tắt chúng.

Khi chúng ta chánh niệm về yếu tố nhiệt, chúng ta cảm giác được sự tiếp xúc ít, nhiều, hay không có gì về nhiệt. (Nóng, lạnh, hay bình thường). Cảm giác này có thể là dễ chịu, khó chịu, hay trung tính. Nếu chúng ta không cần định dạng hay khái niệm những cảm giác này và không cần phản ứng hay cảm xúc gì, thì chúng sẽ tự biến mất, chỉ còn lại đơn thuần là sự tỉnh giác, bình an và buông xả.

Khí

Chức năng của yếu tố khí trong thân là sự dao động và chuyển động. Nó có thể len lỏi vào bất kỳ không gian nào trong thân. Nó chuyển động vào ra hai lỗ mũi khi chúng ta thở; chúng di chuyển giữa những lá phổi, bao tử, và những ruột non, ruột già; nó lưu thông máu và những chất khác; nó thoát khỏi cơ thể khi chúng ta thở ra, ợ ra, hay bài tiết dạng hơi.

Yếu tố gió bên ngoài rất là hữu ích. Nó làm mát cơ thể, như gió mát, và thổi sạch bụi bặm. Khi Đức Phật quan sát cả thế gian để xem có ai chịu lắng nghe và có thể hiểu được Phật Pháp hay không, Phật nghĩ rằng: "Chắc phải có một số người ít có bụi trong mắt. Khi tiếp xúc với luồng gió mát của Giáo Pháp, họ có thể thổi sạch bụi khỏi hai mắt và nhìn thấy chân lý". Chúng ta thiền với mục tiêu thổi sạch bụi dơ ô nhiễm của tâm. Như Phật cũng từng nói với người con trai của Người là ngài Rahula: "Thiền giống như hơi gió”.

Khi chúng ta thiền về yếu tố khí một cách chánh niệm, chúng ta cảm giác được sự tiếp xúc nhẹ, nhiều, hay không có gì. (Ít, nhiều, hay không có gì). Cảm giác này có thể là dễ chịu, khó chịu, hay trung tính. Nếu chúng ta không cần định dạng hay khái niệm những cảm giác này, thì chúng sẽ tự biến mất, chỉ còn lại đơn thuần là sự tỉnh giác và buông xả. Chúng ta vẫn tĩnh lặng và an bình.

Khi chúng ta thiền về 32 bộ phận của thân, chúng ta cũng suy xét sự gắn kết của chúng với bốn yếu tố tứ đại. Ví dụ, khi chúng ta hình dung và liên tưởng máu lọc sạch những chất dơ bẩn khỏi cơ thể, bởi vì máu chảy như yếu tố nước và chuyển động như yếu tố khí.

Khi chúng ta thiền về những bộ phận và những yếu tố của thân, chúng ta luôn ghi nhớ rằng mọi bộ phận và yếu tố đều là vô thường, bất toại nguyện, và vô ngã. Theo như lời Đức Phật nói trong bài kinh²⁰ về bốn yếu tố tứ đại của thân như sau:

"Này Tỳ kheo, cái “Tôi là” là một sự khái niệm; “Tôi là cái này” là một sự khái niệm; “Tôi sẽ là” là một sự khái niệm; “Tôi sẽ không là” là một sự khái niệm; “Tôi sẽ có sắc thân” là một sự khái niệm; “Tôi sẽ là vô sắc” là một sự khái niệm.... Bằng cách vượt qua tất cả những khái niệm, này Tỳ kheo, một người được gọi là một bậc trí hiền an lạc. Và bậc trí hiền an lạc không còn sinh, già, bệnh, chết; người ấy không còn bị lay chuyển và không còn bị kích động. Bởi vì người ấy không còn gì bên trong để tái sinh. Không có sinh, thì sao có già?. Không có già, thì sao có chết?. Không chết, thì sao có thể bị lay chuyển?. Không bị lay chuyển, thì tại sao phải bị kích động?”.

Sự tỉnh giác sâu sắc về lẽ thật này sẽ giúp chấm dứt mọi khổ đau.

05. Chết và Vô Thường

Một lần nọ Đức Phật đang nói với người đệ tử là Ananda về những nguyên nhân của cái chết.

Đức Phật hỏi rằng: “Nếu tuyệt đối không có sự sinh của bất cứ loài nào ở bất cứ nơi đâu, của các trời vào cảnh giới trời, của thiên thần vào cảnh giới thiên thần, của những hồn ma, quỷ thần, con người, loài bốn chân, loài có cánh, và loài bò sát vào cảnh giới của mỗi loài – nếu không có sự sinh của bất kỳ loài nào vào một cảnh giới nào, vậy thì, nếu hoàn toàn không có sự sinh, thì chúng ta có cần quan tâm gì đến già và chết?”. “Chắc chắc là không, thưa Đức Thế Tôn”, Anada trả lời.

“Vậy thì, Ananda, có phải rõ ràng là có một nguyên nhân, nguồn gốc, khởi thủy, và điều kiện cho sự già và chết. Đó chính là sinh!”.

Chúng ta được sinh ra để chết!. Già và chết là những món quà sinh nhật. Như Đức Phật đã dạy, nguyên nhân của sự chết là rất đơn giản: đó là sự sinh!. Chúng ta không cần đi tìm những nguyên nhân khác, bởi vì chúng ta đang sống với nguyên nhân đó bên trong chúng ta. Chúng ta tu tập sự chánh niệm về sự chết và vô thường để giúp chúng ta chấp nhận sự thật này đúng như nó là.

Chấp nhận sự không-thể-tránh-được của cái chết là tốt lành hơn về mặt tình cảm và tâm linh, hơn là sống trong sự ngu dốt và vô minh. Đức Phật đã nói rằng: "Chúng sinh phải bị chết nên thường mong ước:‘Cầu cho cái chết đừng đến với tôi!’". Nhưng sự cầu mong được sống cũng không tránh khỏi cái chết. Vì sự thật phũ phàng như vậy, nên Phật đã dạy chúng ta thiền về cái chết-và thậm chí dùng xác chết như đối tượng để quán niệm-để huấn luyện chúng ta đối mặt với cái chết tất yếu mà không bị sợ hãi hay mê tín.

Người ta nói rằng nếu có thế giới nào mà người ta sống được đến một ngàn năm, thì có lẽ Đức Phật sẽ không xuất hiện trong thế giới đó, bởi vì nếu sống được một ngàn năm, thì chắc chẳng ai hiểu được cái nghĩa “vô thường”. Ngay cả trong thế giới chúng ta đang sống hiện nay chỉ có rất ít người sống được một trăm tuổi, vậy mà cũng chẳng có mấy ai có ý thức hay chánh niệm về cái “sự chết không-thể-tránh-được” đó.

(Hàng tỷ người vì vô minh, dù biết rằng mình sẽ chết, nhưng suốt đời cũng chẳng bao giờ suy tư hay nghĩ gì về cái chết. Lẽ ra, cái gì hệ trọng đến sinh mạng của mình thì mình phải tìm hiểu về nó, những hầu hết người đời không làm!. Họ đều tránh né khi ai nói về chữ “chết”. Thật là khó hiểu.)

Nhiều người sống được trong những năm tuổi già còn khỏe mạnh thì chỉ lo tự hào hay khoe khoang về cái tuổi thọ của mình, chứ không hề nghĩ đến cái chết không thể tránh được. Nhưng nếu những người đó chịu suy nghĩ và chánh niệm về sự tất hữu của cái chết, thì họ sẽ bớt tự kiêu (về mình, về tuổi thọ của mình...) và có thể họ sẽ bao dung hơn và thông cảm hơn cho những tội lỗi của những người khác. (Ông bà ta thường nói: “Sống nay chết mai, nên phải tập sống hiền bớt lại”.)

Chúng ta không nên chờ đến khi già hay đến khi cái chết gần kề rồi mới chuẩn bị tư tưởng. Sự thực hành chánh niệm về cái chết là cách tốt nhất để chúng ta vượt qua những nỗi sợ hãi và chuẩn bị cho một cái chết thanh bình. Đúng thật ra, chánh niệm là con đường duy nhất đánh bại được cái chết, như trong kinh Phật đã nói rằng:

Chánh niệm là con đường dẫn đến sự bất tử,

Xao lãng là con đường dẫn đến cái chết.

Người chánh niệm không chết,

Người xao lãng là đã chết rồi.

(kinh Pháp Cú–kệ 21)

Ba Loại Cái Chết

Mọi thứ tồn tại được do [tùy thuộc, nhờ vào] những nguyên nhân và điều kiện thì đều là vô thường. (Thứ gì do nhân duyên tạo ra thì là vô thường. Mọi pháp hữu vi đều vô thường!). Vì chúng ta được sinh ra từ những nguyên nhân và điều kiện [nhân duyên] nên chúng ta cũng vô thường. Khi nào chúng ta hiểu rõ về lẽ vô thường, chúng ta hiểu rõ về cái chết. Như chúng ta đã nói, mọi thứ tồn tại đều có ba lúc: lúc khởi sinh, lúc sống hay trưởng thành, và lúc chấm dứt. Mỗi tế bào trong thân thể chúng ta, mỗi cảm giác, nhận thức, ý nghĩ, và ngay cả bản thân tâm thức [sắc, thọ, tưởng, hành, thức] đều khởi sinh, tồn tại, và biến mất. Đó là bản chất của tất cả mọi sự vật có điều kiện, tức mọi pháp hữu vi.

Đức Phật dạy chúng ta phân biệt ba cái chết: Cái chết tức thì, cái chết thông thường, và cái chết bất diệt. Cái chết tức thì là loại chết trong từng giây khắc, trong từng giây, trong từng sát-na, vì vậy còn gọi là cái chết sát-na. Ví dụ, những tế bào tạo nên cơ thể luôn luôn chết đi trong từng giây. Các nhà sinh học chỉ ra rằng xương của chúng ta sản xuất khoảng 2.5 triệu tế bào hồng cầu trong mỗi giây để thay thế số lượng tế bào chết trong mỗi giây. Cùng một lúc, những cảm giác, nhận thức, ý nghĩ, và thức cũng đang chết đi, và những cảm giác mới, nhận thức, ý nghĩ, và thức mới sẽ khởi sinh và thay thế chúng. Những tiến trình tâm thậm chí còn xảy ra và thay đổi nhanh hơn cả những tế bào và những thứ vật chất (thuộc sắc uẩn). Chúng ta thực tập chánh niệm để tu tập bản thân trải nghiệm được những biến đổi nhanh chóng và khó nhận biết đó của tâm.

Ngược lại, chúng ta trở nên tỉnh giác với những dấu hiệu tàn hoại của những bộ phận của thân chỉ thông qua những dấu vết mà chúng để lại trên thân. (Vô số cái chết trong từng giây sẽ góp phần tạo ra vô số sự già nua trong thân chúng ta). Sau khi cơn bão đi qua, chúng ta nhìn thấy cây cối gãy đổ, nhà cửa sập nát, và nước chảy khắp nơi. Cũng vậy, qua thời gian sự già nua bộc lộ thông qua những nếp nhăn, răng rụng, lưng còng, bước đi chậm, nói chậm, cổ khan, mắt mờ, ăn không còn ngon, nghe không còn rõ, và tóc bạc... Khi chúng ta thấy rõ những điều này qua thời gian, chúng ta mới nhận ra rằng mình được sinh ra với một tấm vé-một-chiều!.

Khi những tiến trình già này kết thúc, chúng ta nếm trải cái chết thông thường. Tức là cái chết mà chúng ta thường thấy và gọi là “cái chết” trong đời [mạng chung]. (Ai rồi cũng phải chết, người bình thường nào cũng chết, vì sinh lão bệnh tử). Nhưng cái chết này chỉ là cánh cửa mở ra cho một cuộc sống mới. Hết kiếp này lại đến kiếp khác. Đã bao nhiêu lần chúng ta đã chết và đã bao nhiêu lần chúng ta đã tái sinh. Một vòng đời từ những cái chết sát-na dẫn đến cái chết thông thường và tái sinh thì được gọi là một cuộc-đời, hay một kiếp-sống, hay một chu kỳ sống. Một chu kỳ kế tiếp thì được gọi là một kiếp khác. Hết kiếp này đến kiếp khác, luân hồi sinh tử, gây ra cho chúng ta muôn vàn khổ đau không thể nào kể hết. Mục tiêu của việc thực hành đạo Phật là chấm dứt vòng sinh tử luân hồi một lần và mãi mãi.

Đó là sự giải thoát. (Và đạo Phật là đạo giải thoát.)

Sự chấm dứt này được gọi là cái chết bất diệt. Cả hai cái chết tức thì và cái chết thông thường đều là tạm thời. Cả hai đều tạo chỗ cho tái sinh và tái sinh. Kể lại, trong một kiếp sống tạm, chúng ta phải chịu nhiều quá trình đau khổ và phải mất đi những người thân yêu, rồi bệnh tật, già nua, đối diện cái chết...Nhưng nếu chúng ta chết cái chết bất diệt thì mọi khổ đau của chúng ta cũng chết đi mãi mãi. Chúng ta không còn phải bị trong vòng luân hồi sinh tử nữa. Mọi cái chết đều là một sự chấm dứt, nhưng cái chết bất diệt là một sự chấm dứt tái sinh, là sự chấm dứt không còn sự khởi sinh và chấm dứt nữa (không còn sinh-diệt nữa). Sự chấm dứt này là Niết-bàn, là sự tự do, là sự giải thoát hoàn toàn khỏi khổ đau. Niết-bàn là an lạc vĩnh hằng.

Những Kinh Nghiệm Cận Tử Của Tôi

Mỗi đêm khi lên giường tôi nghĩ: “Tối nay khi ngủ, tôi có thể chết”. Ý nghĩ đó chẳng làm buồn lòng tôi, vì tôi đã trải qua một ngày làm công việc Giáo Pháp. Tôi rất hạnh phúc để chết với sự thỏa mãn với công việc tốt của một ngày. Tôi cũng đã có một số kinh nghiệm về lúc-gần-chết. Những kinh nghiệm này dạy cho tôi biết cái chết nghĩa là gì và nó diễn ra như thế nào. Sự hiểu biết này giúp tôi vượt qua nỗi sợ chết.

Khi tôi còn nhỏ, đã có nhiều lần tôi sắp chết đuối. Khi còn học tiểu học, tôi và anh tôi hàng ngày phải đi qua cầu bắc qua một con con lạch nhỏ để đến trường và về nhà. Cả hai chúng tôi đều không biết bơi. Mẹ tôi rất sợ rằng chúng tôi có thể chết đuối ở đó. Mỗi ngày nghe tiếng chuông tan trường, mẹ tôi hay ra đứng ở cửa nhà để trông thấy chúng tôi về. Mẹ tôi biết sức hút của dòng nước đó, và việc anh em chúng tôi luôn muốn quăng hết sách vở, xé quần sàrong và nhảy xuống dòng nước mát đó.

Một ngày nọ, chúng tôi đã làm. Tôi bị cuốn vào dòng nước xoáy ngay lập tức. Tôi cố vùng vẫy để thoát ra, nhưng không thể, dòng nước hút mạnh tôi xuống đáy. Trong giây phút đó, tôi không còn biết gì. Chỉ còn man mán nghĩ được rằng tôi đã sắp chết đuối. Tôi không biết bằng cách nào anh tôi đã kéo tôi lên còn sống được.

Khi tôi lớn hơn một chút, một người anh khác đã cứu tôi khỏi chết đuối dưới một dòng kênh thoát lũ chảy vào một con sông nhỏ. Tôi cũng đã chết đi và sống lại. Nhưng sự sắp chết đuối kinh khủng nhất là vào năm 1945 khi tôi đã mười tám tuổi.

Lúc đó tôi đang chờ một chuyến tàu để đến một ngôi trường dành cho những tu sĩ trẻ. Một sa-di trẻ, khoảng tám hay chín tuổi đã rủ tôi đi bơi dưới bến sông gần đó. Tôi không muốn từ chối một sa-di nhỏ, mặc dù tôi vẫn nhớ là mình không biết bơi. Sau khi chú sa-di đó nhảy xuống sông và hô giục tôi nhảy xuống, tôi đã nhảy xuống. Ngay giây khắc đó, tôi đã biết mình đã phạm phải một sai lầm lớn. Tôi cố vùng vẫy trong chốc lát, nhưng rồi nhanh chóng bị chìm xuống tận đáy bùn của con sông, bị uống rất nhiều nước dơ vào bụng. Khi chú sa-di thấy tôi đang chìm, chú bơi lại nắm đầu tôi kéo lên, nhưng chú quá nhỏ, không thể kéo tôi lên khi tôi đang vùng vẫy. Tôi bị lại bị chìm xuống và bị uống đầy nước ba lần. Lần cuối cùng tôi ngoi được lên mặt nước, tôi chỉ còn thấy cả thế giới mù tối như một quả cầu màu đỏ, và sau đó chìm hẳn xuống đáy sông và không còn biết gì. Tôi tỉnh dậy, thấy một người đàn ông đang hô hấp nhân tạo cho tôi vừa xong, và hàng trăm người đang tò mò nhìn tôi sống lại.

Cho đến tận hôm nay, mặc dù đã đi khắp thế gian và vượt qua nhiều đại dương, nhưng tôi vẫn không bao giờ thấy an tâm mỗi khi lại gần nước. Nhưng từ những kinh nghiệm này và những kinh nghiệm cận-tử khác sau đó đã giúp tôi không còn sợ hãi với sự chết. Tôi đã làm hết mình cho đời tôi để sống tốt nhất theo lời dạy của Phật, tôi chỉ đơn giản nói với mình rằng “Tôi đã làm những gì mình có thể làm trong kiếp này”.

Mỗi ngày tôi khi thực hành thiền chánh niệm, tôi đều quán chiếu về tính vô thường của mọi thứ. Ý nghĩ này làm cho tôi vô cùng bình an. Theo tôi, đây là cách chúng ta nên chết, chết với một sự hiểu biết rằng mọi thứ trên đời – kể cả tôi – đều luôn luôn đang thay đổi, đang biến mất, đang chết. (Mọi thứ đều là sinh-diệt. Mọi chúng sinh đều là sinh-tử.)

Chuẩn Bị Cho Cái Chết

Mỗi ngày khi chúng ta ngồi xuống để thiền, chúng ta nên suy niệm về cái chết như là một phần của việc “thiền chánh niệm về thân”. Suy gẫm về sự “không thể tránh được” của cái chết là một cách tốt để chúng ta chuẩn bị cho một cái chết thanh bình và phúc lành. Chúng ta nhớ rằng cuộc sống là ngắn ngủi, cái chết là chắc chắn, và chúng ta không thể nào biết trước được khi nào cuộc sống này sẽ kết thúc. Nếu đã biết đời quá ngắn ngủi, thì chúng ta hãy cố sống với lòng rộng lượng, bố thí, và lòng từ bi đối với mọi người, và cố dành thời gian cho việc tu hành thiền tập một cách nghiêm túc. Luôn đánh thức những cảm giác “thúc giục về tâm linh” (samvega).²¹

Khi chúng ta thiền quán về cái chết, chúng ta tâm niệm với chính mình những điều sau:

“Có lẽ ngày mai tôi sẽ chết. Tất cả mọi người trong quá khứ đều đã chết, tất cả những ai đang sống đều đang chết, và những ai sẽ được sinh ra trong tương lai đều sẽ chết, không một ngoại lệ nào. Không có gì chắc rằng tôi sẽ sống làm xong được những việc gì gì đó, hoặc sống đến ngày, tháng, năm nào đó. Trước khi chết, tôi muốn vượt qua những tính xấu như tham, tức, giận, sợ hãi, ghen tỵ, bất an, lo lắng, ham ngủ, tự phụ, dối lừa, hám danh, và những trạng thái tâm ngu mờ khác.

“Đức Phật đã tìm cách phá bỏ những chướng ngại bên trong đó. Nhưng ngay cả Phật, người đã giác ngộ viên mãn, cuối cùng cũng phải chết. Chỉ có hiểu rõ vấn đề này một cách sâu sắc và tâm niệm nó hàng ngày, thì tôi mới có được can đảm để đối diện với cái chết”.

Chúng ta cũng có thể quán niệm những câu nói sau của Đức Phật về cái chết, như là một phần của việc thiền:

"Chết luôn luôn đi cùng với sinh”.

"Ngay cả những người công thành danh toại trên thế gian cũng đều chết, vì vậy, chắc chắn ta cũng phải chết”.

"Ta là người đang chết trong từng mỗi sát-na thì có thể chết trong nháy mắt vào bất kỳ lúc nào”.

"Sự sống của con người là vô dấu hiệu; nó dài bao lâu mình không thể biết trước được”.

"Như trái cây, khi chín phải rụng, như bình gốm đất cuối cùng cũng bể vỡ, vì vậy, cuộc sống của con người cũng đến lúc kết thúc”.

"Không một mảy may dừng lại được, luôn luôn tiến tới trước, cuộc sống tiến về nơi chấm dứt giống như mặt trời mọc lên đi về phía lặn của nó”.

Quán Niệm Tử Thi

Một phương diện khác để đối diện với cái chết là tu tập một thái độ thực tế. Những lễ tang tôn kính người chết theo cổ truyền thường là xuất phát từ sự sợ hãi và mê tín, hoặc sự luyến ái với người chết. Những sự mê tín là sự biểu lộ về mặt tâm lý và tình cảm về sự tiếc nhớ người thân đã mất. Sự thờ cúng ông bà tổ tiên ở nhiều nền văn hóa có lẽ cũng xuất phát từ sự luyến ái tiếc thương này. Cũng có một số người luyến tiếc về xác thân mình khi chết. Một số người nói rằng: “Tôi không sợ chết, nhưng tôi chỉ sợ bị chôn hay bị thiêu xác!”. Vì nỗi sợ này, họ thường để lại di huấn cho con cháu phải làm gì với tử thi của họ sau khi họ chết, đúng theo ý nguyện của họ.

Nhưng sự luyến tiếc và mê tín này cản trở cho việc thiền chánh niệm của chúng ta về cái chết. Một số người nói với tôi rằng họ thấy việc chánh niệm về xác chết là gớm ghiếc và họ muốn bỏ qua phần thiền này. Họ không muốn nghĩ đến những con giòi đục ăn thân xác của những thân yêu của họ. Theo Phật giáo Nguyên thủy Theravada, sau khi những cảm giác, nhiệt, và thức rời khỏi thân, thì thân chỉ còn là xác chết, giống như một khúc cây khô. Thực dụng mà nói, nó còn tệ hơn một khúc cây. Ít nhất khúc cây vẫn còn dùng được để đốt lửa. Có lẽ khi nguồn lực sống đã lìa thân thì xác chết chỉ còn hữu ích nếu đem hiến cho những sinh viên y khoa để học về giải phẩu học và bệnh lý của con người.

Có lẽ, một lý do khiến chúng ta sợ hãi và mê tín là do ngày nay ít người có cơ hội nhìn thấy hay đụng vào tử thi. Ngay cả khi có cơ hội, người ta cũng không làm. Họ thường mướn những người bên dịch vụ tang lễ làm và lo xử lý tử thi của thân nhân họ, theo ý của họ. Họ thường nói: “Tôi không muốn nhìn hay đụng đến tử thi của mẹ hay cha tôi. Tôi chỉ muốn nhớ những người thân yêu như lúc họ còn sống khỏe mạnh”. Tất cả việc họ cần làm là trả tiền hóa đơn cho bên dịch vụ tang lễ. Cái kiểu suy nghĩ và làm như vậy, về mặt ý nghĩa, là một loại mê tín.

Thật ra, vào thời Đức Phật, người ta thường quấn tử thi bằng vải trắng rồi quăng ra ngoài bãi hoang, không chôn, để cho những loài thú có thể đến ăn. Dường như họ muốn ít nhất tử thi cũng có giá trị làm thức ăn cho những sinh vật khác. Những Tỳ kheo được chỉ dạy đi đến đó để lượm những mảnh vải người ta dùng để quấn tử thi. Y cà-sa của Phật cũng được may bằng những mảnh vải được lượm ngoài nghĩa địa. Hơn nữa, sau khi họ đã hiểu được ý nghĩa của việc “chánh niệm về thân”, Phật mới hướng dẫn những Tỳ kheo quán niệm về xác chết như là đối tượng thiền. Sự thực hành này được gọi tên là “thiền quán về nghĩa địa” hay “thiền quán tử thi”. Đây là cách tốt nhất để vượt qua sợ hãi và mê tín về cái chết.

Mặc dù chúng ta ít có cơ hội chứng kiến sự hư thối của những xác chết như vào thời của Phật, chúng ta có thể sử dụng sự tưởng tượng để suy gẫm [quán tưởng] về những gì xảy ra đối với cái xác thân sau khi chết. Thiền về đề tài này không phải làm chúng ta buồn đau hay tuyệt vọng. Mà ngược lại, đó là cách tốt nhất để chúng ta phát triển sự chánh niệm về sự vô thường của xác thân ta. (Từ đẹp đẽ đáng quý ngày nào nay trở thành hôi thúi, gớm ghiếc và thành đất bụi). Tuy nhiên, sự chánh niệm về những giai đoạn hư hoại khác nhau của một xác chết đòi hỏi thiền sinh có một mức độ chín-chắn về tâm linh và bình-tâm về cảm xúc.

Một khi bạn đã thực tập hết các phương diện khác của phần chánh niệm về nhiều thứ của thân, thì bạn có thể đã sẵn sàng thực tập chánh niệm về tử thi. Trước tiên, tưởng tượng một tử thi ở nghĩa địa, một, hai, hay ba ngày sau khi chết. Rồi sau đó so sánh cái thân đang sống của mình với cái tử thi đó bằng những ý nghĩ như vầy:

"Đây là bản chất của thân ta. Nó sẽ trở thành giống như tử thi đó. Điều này là không thể tránh được. Hai, ba, bốn ngày sau khi chết, thân của ta sẽ bị sình lên, xám xịt, chảy nước, hôi thối. Nó không còn cảm giác, nhận thức, hay ý nghĩ. Nó thối nát. Động vật ăn nó.

Da thịt biến mất ; máu khô mất, gân đứt gãy; xương rớt rời ra. Xương cũng mục nát. Chúng bị mục rã và từ từ tan biến thành bột và bụi đất. Rồi một ngày gió mạnh thổi qua, chỗ bụi đất này cũng biến mất”.

Và chúng ta cũng có thể quán niệm về những câu nói sau của Phật như một phần của việc thiền tập:

"Khi nguồn sống, nhiệt, và thức đã rời khỏi xác thân, thì nó chỉ còn là một thứ bỏ đi, làm thức ăn cho những loài khác, không còn ý hành”.

"Dù cho còn lâu, nhưng rồi cũng đến ngày thân này sẽ bị vứt đi ngoài bãi đất hoang, bị mất hết tất cả thần thức, giống như một khúc cây vô dụng”.

■ Những Điểm Chính để thực hành Chánh Niệm về Cái Chết

► Đức Phật đã đưa ra nhiều ví dụ để bạn luôn nhớ rằng cuộc sống là ngắn ngủi, cái chết là không thể tránh được, và thời gian chết là không đoán trước được. Ví dụ, Phật nói, sự sống mong manh và nhanh chóng giống như "ngọn đèn trước gió", "như điện chớp, như bọt nước, như giọt sương, hay như một đường kẻ ngang nước". Thiền về những ẩn dụ này của Phật chắc chắn sẽ giúp bạn phát triển được sự chánh niệm về cái chết.

► Cũng nên ghi nhớ rằng, không có một người nào đã từng sống, dù là thành đạt, nổi tiếng, hay thánh thiện, mà có thể thoát khỏi cái chết. Ngay Phật cũng chết.

► Cũng ghi nhớ luôn rằng nguyên nhân của chết chính là sinh, và từ lúc ta vừa được sinh ra, ta đã bắt đầu chết.

► Dùng cách thiền để phát triển sự chánh niệm về sự vô thường của tất cả mọi thứ, bao gồm cả sắc thân, cảm giác, nhận thức, ý nghĩ, và tâm thức (sắc, thọ, tưởng, hành, thức), sẽ giúp bạn suy nghĩ một cách thực tế về cái chết.

► Quan trọng, việc chánh niệm về cái chết đánh thức chúng ta về "sự thúc giục về mặt tâm linh", về sự khẩn trương tu hành để mau được giải thoát. Chánh niệm về cái chết giúp ta chuẩn bị cho một cái chết thanh bình và một sự tái sinh nhiều phúc lành!.

► Sự luyến ái hay luyến tiếc một xác chết một cách mê tín chẳng có ý nghĩa gì. Thiền chánh niệm về cái chết sẽ giúp bạn vượt qua những mê tín này.

► Một khi bạn đã thực tập hết các phương diện của phần chánh niệm về nhiều thứ của thân:

"Hơi thở",

"Bốn tư thế của thân",

"Sự hiểu biết rõ ràng",

"32 bộ phận của thân",

"Bốn yếu tố tứ đại",

và bạn đã đạt được một trình độ chín-chắn về mặt tâm linh và bình-tâm về mặt cảm xúc, thì bạn nên thiền quán về những giai đoạn [hư hoại, thối nát, phân rã, và tan biến] của tử thi.