Tôn Giáo Học So Sánh

TIẾT 5: PHẬT GIÁO TRUNG QUỐC TRƯỚC THỜI TÙY ĐƯỜNG

1. Phật giáo truyền vào Trung Quốc

Về vấn đề Phật giáo bắt đầu được truyền vào Trung Quốc từ khi nào các nhà sử học mỗi người mỗi ý, tranh luận xôn xao. Phần lớn sử gia cận đại lấy điểm khởi đầu là năm Vĩnh Bình thứ 10 (năm 67) đời vua Minh Đế nhà Hậu Hán, đánh dấu bằng sự kiện vua sai sứ giả đón hai ngài Kāsyapa Mātanga (Ca-diếp Ma-đằng) và Dharmaratna (Trúc Pháp Lan) đến Trường An. Có thuyết cho rằng, Kinh Tứ Thập Nhị Chương đã được dịch và cất giữ trong thạch thất của thư viện hoàng gia trước khi Kāsyapa Mātanga và Dharmaratna đến Trung Quốc, nhưng căn cứ theo khảo chứng của các học giả cận đại, Kinh Tứ Thập Nhị Chương đang tồn tại hiện nay hoàn toàn không xuất xứ từ thủ bút của người Hán. Từ sử liệu, chúng ta biết được rằng, trong những năm Diên Hy đời vua Hoàn Đế nhà Hậu Hán (158 - 166), Sở vương Lưu Anh tôn sùng đạo Hoàng Lão và đạo Phật, trong cung vua Hoàn Đế cũng xây miếu thờ Hoàng Lão và đức Phật. Đến đời Hậu Hán Hiến Đế (189 - 220), có tướng quân Trách Dung xây dựng Phật đường, mở pháp hội tụng kinh, đích thân dẫn chúng tu trì. Như vậy, có thể thấy, việc Phật giáo truyền vào Trung Quốc có sử liệu ghi chép một cách xác thực và có thể tra cứu được muộn nhất là vào thời đại Hậu Hán Hoàn Đế; nhưng, ngay từ thời đại Tần Thủy Hoàng (221 - 210 trước Công nguyên) đã có dấu hiệu cho thấy Phật giáo đã truyền đến Trung Quốc. Thật ra, Phật giáotruyền vào Trung Quốc dần dần từng chút một, đại khái là do các thương nhân qua lại vùng Tây Vực, trong lúc vô tình hoặc hữu ý, đã mang về Trung Quốc một số văn hóa phẩm Phật giáo, việc này có thể đã bắt đầu từ thời đại Tần Thủy Hoàng, còn tín ngưỡng Phật giáo của người Trung Quốc thì đại để là đến tận thời đại Hậu Hán mới ra đời.

Việc kinh Phật bắt đầu xuất hiện ở Trung Quốc có tài liệu lịch sử xác thực để khảo cứu là từ thời Hoàn Đế nhà Hậu Hán (147 - 167), các kinh này là do Parthamasiris (An Thế Cao) người nước An Tức và Lokaraksa (Chi-lâu-ca-sấm) người nước Đại Nhục Chi dịch ra tiếng Hán. Đến cuối đời Hậu Hán, lại có Trúc Sóc Phật, An Huyền, Chi Diệu, Khương Cự, Khương Mạnh Tường, Trúc Đại Lực lần lượt đến từ Tây Vực, tham gia vào việc phiên dịch kinh Phật. Phần họ trong tên tiếng Hán của các vị thầy dịch kinhnày đều do người Trung Quốc đặt theo tên nước của các vị ấy, người nước An Tức có họ An, người nước Đại Nhục Chi có họ Chi, người nước Thiên Trúc (Ấn Độ) có họ Trúc, người nước Khương Cư có họ Khương, thậm chí tăng nhân Trung Quốc thời kỳ đầu cũng lấy họ theo các vị thầy tổ đến Trung Quốc từ Tây Vực. Trong số các thầy dịch kinh đầu tiên này, An Thế Cao dịch được 34 bộ, 40 quyển, phần lớn là kinh điển Tiểu thừa; Chi-lâu-ca-sấm dịch được 13 bộ, 17 quyển, phần lớn là kinh điển Đại thừa. Đây là hai vị thầy dịch kinh lớn nhất của Phật giáo Trung Quốc thời kỳ đầu.

Kinh Bát-nhã do Chi-lâu-ca-sấm dịch được người Trung Quốc chú ý một cách đặc biệt. Trung Quốcvào thời đó, chủ nghĩa hư vô của Lão Trang vô cùng thịnh hành, nghĩa Không của Bát-nhãtuy không phải là hư vô, nhưng có thể lấy tư tưởng của Lão Trang làm cơ sở để câu thông với giới tư tưởng Trung Quốc.

2. Phật giáo thời đại Tam Quốc

Phật giáo thời đại Tam Quốc (sau năm 221) lưu hành ở hai nơi là nước Ngụy ở phương bắc và nước Ngô ở phương nam, còn những sử liệu về Phật giáo ở nước Thục rất ít ỏi. Trong những năm Gia Bìnhđời Ngụy Phế Đế (249 - 253), Dharmakala (Đàm-kha-ca-la) ở miền Trung Thiên Trúc đến Lạc Dương, dịch quyển Tăng-kỳ Giới Tâm và mời các vị Tăng ngoại quốc ở Lạc Dương lập pháp yết-ma thọ giới. Đây là lần đầu tiên ở Trung Quốc có giới luật và có việc thọ giới. Cuối những năm Gia Khánh có Samghavarman (Khang Tăng Khải) dịch Kinh Trưởng Giả Ugga. Trong những năm Cam Lộ (256 - 259), Bạch Diên dịch Kinh Vô Lượng Thanh Tịnh Bình Đẳng Giác, phần đông cho rằng kinh này là do Chi-lâu-ca-sấm dịch nhưng sự thực không phải như vậy, việc dịch kinh này đánh dấu sự kiện tín ngưỡng Tịnh độ được truyền vào Trung Quốc. Cũng vào thời đó, có một nhân vật rất đáng chú ý là cư sĩ Chi Khiêm. Ông nội của Chi Khiêm là người Đại Nhục Chi, sau quy phục Trung Quốc. Chi Khiêm tuy sinh ở Trung Quốc, nhưng thông thạo ngôn ngữ của 6 nước, ông là học trò của Chi Lượng, đệ tử của ngài Chi-lâu-ca-sấm. Ba vị Chi Khiêm, Chi Lượng và Chi-lâu-ca-sấm được gọi chung là Tam Chi. Chi Khiêm chạy loạn từ nước Ngụy đến nước Ngô vào cuối đời Hán, được Tôn Quyền phong làm Bác sĩ, chuyên tâm dịch kinh, tính ra ông đã dịch được 30 bộ với tổng cộng 40 quyển kinh cả Tiểu thừa và Đại thừa như Đại Minh Độ, Duy-ma, A-di-đà...

Vào năm Xích Ô thứ 10 đời Ngô Đại Đế (247), Khương Tăng Hội, một thiền sư sinh ở Giao Chỉ (nay là Việt Nam), đến Kiến Nghiệp, kinh đô của nước Ngô, cầu được xá-lợi Phật xuất hiện khiến Ngô Tôn Quyền phát tâm xây chùa thờ Phật, lấy tên là chùa Kiến Sơ. Đây là ngôi chùa thờ Phật đầu tiên ở nước Ngô. Khương Tăng Hội đã biên tập Lục Độ Tập Kinh... và viết chú thích cho những kinh điểnđược dịch trước đó, nhờ vậy, Phật giáo vùng Giang Nam dần trở nên hưng thịnh. Không lâu sau đó, Chi Khiêm đã từ nước Ngụy đến nước Ngô và dịch thêm rất nhiều kinh Phật nữa.

Thời đại Tam Quốc kéo dài vỏn vẹn 50 năm, sự phát triển của Phật giáo vẫn chỉ ở giai đoạn vỡ lòng, nên về mặt xây dựng tư tưởng không có nhiều điều đáng nói. Trong thời đại này, đáng chú ý nhất là việc giảng giải kinh Bát-nhã của Chu Sĩ Hành (202 - 282), ông thường lấy tư tưởng của Lão Trang để thuyết minh cho lý Không của Bát-nhã, nên rất được giới tư tưởng đương thời hoan nghênh. Thời đạiTam Quốc còn tôn sùng chủ nghĩa thanh đạm, có 7 danh sĩ nổi tiếng được gọi là Trúc Lâm Thất Hiềnsống vào thời đại này, họ chủ trương hư vô, phóng túng, ở ẩn trong rừng, tự do tự tại, không ràng buộc gì. Học thuyết Bát-nhã Tính không của Phật giáo được kết nối với chủ nghĩa hư vô của Lão Trang, nhờ đó mà cả hai càng rõ ràng, càng phát triển hơn.

Đến thời đại Lưỡng Tấn, quan hệ giữa Phật giáo và Lão Trang ngày càng trở nên mật thiết, tín đồ Phật giáo tích cực vận dụng đạo Lão Trang để giải thích kinh Phật, kết quả là đã hình thành nên “Phật giáo cách nghĩa”, loại Phật giáo này kỳ thực đã không còn hoàn toàn tương hợp với bổn nghĩa của Phật pháp nữa.

Đời Tấn có một vài nhân tài kiệt xuất đã đóng góp cho việc xây dựng Phật giáo Trung Quốc. Đầu tiên là Dharmaraksa (Trúc Pháp Hộ), một thiên tài ngôn ngữ, được tôn xưng là Bồ-tát Đôn Hoàng, ông đã đến Trung Quốc và dịch rất nhiều kinh như Bát-nhã, Pháp Hoa, Hoa Nghiêm, Niết-bàn... với khoảng 150 bộ, 300 quyển. Đây thực sự là cống hiến vĩ đại đối với văn hóa Phật giáo. Một vị khác là Buddhasimha (Phật Đồ Trừng), đến Trung Quốc vào năm 310, bản thân ông là một vị Thánh tăng thần thông siêu việt, lại do sự uyên bác của ông đối với pháp thế gian và xuất thế gian, nên đệ tử theo ông tu học tới gần cả vạn người. Các đệ tử của ông đã đi tiên phong trong việc mở ra một cảnh tượng huy hoàng cho nghĩa lý và triết học của Phật giáo Trung Quốc, đặc biệt trong đó, thành tựu của Đạo An là thù thắng nhất.

3. Đạo An và Huệ Viễn

Đạo An (312 - 385) là nhà tư tưởng lớn đầu tiên trong lịch sử Phật giáo Trung Quốc. Ông không giỏi tiếng Phạn, nhưng ông chú thích một cách có hệ thống những kinh Phật đã được dịch từ tiếng Phạn, có thể xem là nhà chú thích kinh đầu tiên của Trung Quốc. Trước ông, tuy đã có những người giảng giải, chú thích kinh Phật, nhưng đều không có hệ thống, nên ảnh hưởng của ông đối với sự phát triển của Phật giáo Trung Quốc sau này rất lớn.

Đạo An ban đầu sống ở Tương Dương, giảng kinh thuyết pháp trong 15 năm không ngừng nghỉ, danh tiếng vang xa khắp chốn. Đến nỗi, vua nhà Tiền Tần ở phương bắc là Phù Kiên (357 - 384) sai tướng đem 10 vạn quân đánh lấy Tương Dương chỉ để thỉnh về một người rưỡi, đó chính là Di Thiên Thích Đạo An và Tứ Hải Tập Tạc Xỉ, Đạo An được xem là một người, Tạc Xỉ được xem là nửa người.

Đạo An biên soạn mục lục của các kinh đã dịch, chế định hành nghi cho Tăng Ni, thống nhất họ của Tăng Ni (đồng loạt lấy họ Thích), làm cho giáo đoàn Phật giáo hoàn thiện về mặt tổ chức. Trên phương diện tư tưởng, ông thiên về thuyết Bát-nhã; trên phương diện lý tưởng, ông nương theo tâm nguyệncầu sinh về cõi tịnh độ Đâu-suất (ở tầng trời thứ 4). Vì ông chú trọng đến thực tiễn cuộc sống và sự gợi mở tư tưởng nên cả đạo lẫn tục đều theo học, danh tiếng vang đến tận Tây Vực.

Đệ tử của Đạo An rất nhiều nhưng Huệ Viễn (334 - 416) ở Lô Sơn là nổi tiếng nhất. Huệ Viễn học Bát-nhã với Đạo An, sau dạy pháp thiền ở núi Lô Sơn tỉnh Giang Tây, lấy cõi tịnh độ Tây Phương làm chốn nương về, sáng lập Bạch Liên Xã, quy tụ đại chúng tu trì pháp môn niệm Phật. Ông ở Lô Sơn hơn 30 năm, chưa từng một lần xuống núi, tự giữ giới luật tinh nghiêm, dạy người không biết mệt mỏi. Tuy ông chưa từng xuống núi nhưng lại vô cùng hăng hái trong việc phát triển văn hóa Phật giáo. Ông cử đệ tửđến Tây Vực thỉnh kinh tiếng Phạn, lại mời ngài Buddhadhadra (Phật-đà-bạt-đà-la) vào núi trợ giúp ông dịch kinh, diễn giảng và trước thuật.

Ở Ấn Độ, sự tôn nghiêm của các vị thầy tôn giáo vượt hơn cả giai cấp vương giả Kshatriya nên Tăng Ni Phật giáo không kính lễ vua quan, điều này đã có quy định rõ ràng. Khi Phật giáo truyền đến Trung Quốc, quy định này rất khó thực hành. Người đầu tiên tích cực đề xướng Luận Về Việc Sa-môn Không Kính Lễ Vương Giả chính là Huệ Viễn. Ông viết luận này để tranh luận với Xa kỵ tướng quân Dữu Băng, người nêu ra chủ trương Sa-môn phải kính lễ vua quan vào năm Hàm Khang thứ 6 đời vua Thành Đế nhà Đông Tấn (340).

4. Pháp Hiển và Kumārajīva

Vào thời Đông Tấn, ngoài Đạo An và Huệ Viễn, còn có một người nổi tiếng nữa là Pháp Hiển (335 - 417), người đã đi sang Tây Trúc (Ấn Độ) cầu pháp. Việc tây du cầu pháp đã bắt đầu từ thời Chu Sĩ Hành, nhưng trong số những người Hán sang Ấn Độ cầu pháp, Pháp Hiển là người có cống hiến lớn nhất cho văn hóa Trung Quốc. Ngoài dịch kinh, ông còn để lại cho chúng ta bộ sách Phật QuốcKý được các nhà sử học thế giới trân quý như báu vật.

Nhưng, không phải Đạo An, Huệ Viễn hay Pháp Hiển, yếu nhân đầu tiên trong lịch sử dịch kinh của Trung Quốc mà chúng ta phải suy tôn chính là Kumārajīva (344 - 413). Theo kiến nghị của Đạo An, Phù Kiên phái Lã Quang dẫn đại quân đi chinh phục nước Quy Tư[1], đưa Kumārajīva (Cưu-ma-la-thập) về Trung Quốc.

Khi Kumārajīva đến Trường An thì Phù Kiên đã băng hà, Diêu Hưng nhà Hậu Tần lên thay thế. Nhà Hậu Tần cũng vô cùng sùng bái Phật giáo. Trong vòng 12 năm, Kumārajīva đã dịch được 74 bộ, 384 quyển kinh sách Phật giáo, trong đó gồm có: Kinh Bát-nhã, Kinh Duy-ma, Kinh Pháp Hoa, Kinh Vô Lượng Thọ, Đại Trí Độ Luận, Trung Luận, Thập Nhị Môn Luận, Bách Luận, Thành Thật Luận... Xét về tính chất của các kinh sách mà ông đã dịch thì ông thiên về việc giới thiệu hệ Bát-nhã của Nāgārjuna. Chữ nghĩa mà Kumārajīva dùng trong dịch thuật giản dị, rõ ràng, chỉn chu, mạch lạc và dễ đọc tụng, nên các kinh tụng ngày nay phần lớn đều chọn bản dịch của ông.

Sánh ngang với Khổng Tử, ngài Kumārajīva có tới 3000 học trò, trong đó 4 người được tôn là Tứ thánh, 10 người được tôn là Thập triết. Những vị đó sau này đã thành lập nên các học phái như Tam luận, Thành thật, Niết-bàn... Tăng Triệu, Tăng Duệ, Đạo Sinh và Đạo Dung là những đệ tử kiệt xuấtnhất của Kumārajīva, được gọi chung là “Quan nội Tứ thánh”.

5. Thời đại Nam Bắc triều

Nhà Đông Tấn diệt vong, các vương triều thay nhau thành lập, ở phương Nam có nhà Tống, nhà Tề, nhà Lương, nhà Trần; ở phương Bắc có nhà Ngụy trước thống nhất được Ngũ Hồ, nhưng sau lại chia đôi thành Đông Ngụy và Tây Ngụy, tiếp nối Đông Ngụy là Bắc Tề, kế tục Tây Ngụy là Bắc Chu; cuối cùng nhà Tùy thống nhất được hai miền nam bắc. Trải qua khoảng 160 năm, các vị vua Nam triều đa phần tin tưởng và bảo hộ Phật giáo, nhưng bên Bắc triều thì từng xảy ra cuộc vận động “sùng Đạo giáo, diệt Phật giáo” do vua Thái Vũ Đế nhà Bắc Ngụy và vua Chu Vũ Đế nhà Bắc Chu chỉ đạo; có điều, thời gian họ diệt Phật giáo không quá dài, nên khi gặp cơ hội tốt Phật giáo liền tái phục hưng và kết quả là Bắc triều đã để lại cho đời sau một nền nghệ thuật điêu khắc đá Phật giáo vĩ đại mà hang đá Long Môn ở Lạc Dương là một ví dụ. Đồng thời, rất nhiều người đã tham gia vào sự nghiệp dịch kinhvà công tác hoằng hóa của Phật giáo phương Bắc. Năm Vĩnh Bình thứ nhất đời vua Tuyên Vũ Đế nhà Bắc Ngụy (508), Ratnamati (Lặc-na-ma-đề) và Bodhiruci (Bồ-đề-lưu-chi) từ Ấn Độ đến Trung Quốc, dịch ra sách Thập Địa Kinh Luận (gọi tắt là Thập Địa Luận) và dốc sức hoằng truyền, giảng giải, nhờ đó mà học phái Địa luận tông đã được hình thành. Đến Đạo Sủng, đệ tử của Bodhiruci, và Huệ Quang, đệ tử của Ratnamati, Địa luận tông lại chia thành hai phái là Nam đạo và Bắc đạo: Đạo Sủng đứng đầuphái Bắc đạo, Huệ Quang đứng đầu phái Nam đạo.

Về phía Nam triều thì đời nào cũng tin Phật, đặc biệt là, vào đời Lương, Phật giáo cực kỳ hưng thịnh. Phật giáo đời Tống thì trào lưu nghiên cứu kinh Niết-bàn là thịnh hành nhất. Cũng trong đời Tống, xuất hiện thuyết “Đốn ngộ thành Phật”[2] của Đạo Sinh và thuyết “Đốn, Tiệm, Bất định”[3] của Huệ Quán. Với thuyết này, Huệ Quán là người đi đầu khai sáng ra giáo tướng phán thích[4] cho Phật giáo Trung Quốc, đem các kinh sách lộn xộn, vô trật tự chỉnh lý lại cho có hệ thống, có tổ chức. Việc làm của Huệ Quán có ảnh hưởng rất lớn đối với giáo phán của các tông phái về sau.

Từ đầu thời đại nhà Tề đến năm Lương Vũ Đế lên ngôi (502) là quãng thời gian Phật pháp đạt đếncực thịnh. Bản thân Lương Vũ Đế cũng tín ngưỡng, nghiên cứu và thuyết giảng Phật pháp, thậm chí đã 3 lần xả thân xuất gia. Tương truyền, sơ tổ Thiền tông Trung Quốc là Bodhidharma (Bồ-đề-đạt-ma) đã từ Ấn Độ sang Trung Quốc đúng vào thời của Lương Vũ Đế. Tiếp đó, Paramārtha (Chân Đế Tam Tạng), một vị cao tăng Ấn Độ khác, cũng đã đến Trung Quốc vào đời Lương và phiên dịch cùng trước thuật tới khoảng hơn 80 bộ, 300 quyển kinh sách. Vì sự nghiệp phiên dịch vĩ đại của họ, Kumārajīva (Cưu-ma-la-thập, 344 - 413), Paramārtha (Chân Đế, 499 - 569), Đường Huyền Trang (602 - 664) và Amoghavajra (Bất Không, 705 - 774) được gọi chung là Tứ đại dịch giả.

6. Sự hưng khởi của các tông phái

Kinh điển của Phật giáo Trung Quốc dần dần nhiều lên nhờ sự phiên dịch liên tục với số lượng lớn của các cao tăng Ấn Độ và Tây Vực. Vì kinh sách ở Tây Vực cho đến kinh sách gốc ở Ấn Độ vốn đã có sự bất nhất giữa các học phái, nên sau khi truyền vào Trung Quốc, Phật giáo đương nhiên cũng khó tránh khỏi sự phân chia thành các tông phái.

Nguyên nhân hình thành tông phái là do những nhân tố khác nhau về hoàn cảnh, thời đại và con người. Ở mỗi nơi, vào mỗi thời và với kiến giải của mỗi người, đã dung nạp và tái phát minh những lời di giáo vốn thuần nhất của đức Thích-ca bằng các góc độ và phương thức khác nhau. Đó cũng là kết quả tất nhiên của tư tưởng tự do, tư tưởng tiến bộ và tư tưởng dân chủ.

Trước thời Tùy Đường, miền Bắc Trung Quốc có người y cứ theo A-tỳ-đàm Tâm Luận của Tiểu thừamà thành lập nên Tỳ-đàm tông, có người y cứ theo Thập Địa Luận của Đại thừa mà thành lập nên Địa luận tông, có người y cứ theo Nhiếp Đại Thừa Luận của Đại thừa mà thành lập nên Nhiếp luận tông. Ở miền Nam Trung Quốc, có người y cứ theo Trung Luận, Bách Luận, Thập Nhị Môn Luận của Đại thừamà thành lập nên Tam luận tông, có người y cứ theo Thành Thật Luậncủa Tiểu thừa mà thành lập nên Thành thật tông, có người y cứ theo Kinh Niết-bàn của Đại thừa mà thành lập nên Niết-bàn tông. Nhưng, đến thời đại Tùy Đường, do sự nổi lên của các tông phái mới, tất cả những tông phái nói trên, trừ Tam luận tông ra, còn lại đều bị các tông phái mới đồng hóa và mất đi tinh thần độc lập của mình. Thực ra thì, Phật giáo Trung Quốc trước thời Tùy Đường chỉ có một hệ thống học phái mang tính nghiên cứu, vẫn chưa phân thành các tông phái riêng biệt. Nên, có người vừa nghiên cứu Thập Địa Luận, vừa nghiên cứu các kinh luận khác, không tự giới hạn mình trong phạm vi của một kinh luậnnào. Phật giáo có rất nhiều kinh khác nhau là do đức Phật đã tuyên thuyết, diễn giảng dưới nhiều góc độ khác nhau để thích ứng với những căn cơ khác nhau của thính chúng. Không như kinh, luận là do các Bồ-tát viết ra dựa trên những tâm đắc mà mình đã học, đã chứng, nên việc lập trường của mỗi người có chỗ sai biệt là điều có thể dự liệu trước. Học giả chuyên nghiên cứu một bộ kinh hoặc bộ luận nào sẽ trở thành chuyên gia về bộ kinh hoặc bộ luận đó. Nhưng, không phải cứ là chuyên gia thì sẽ là tổ sư sáng lập môn phái. Tình hình chung của Phật giáo Trung Quốc trước thời Tùy Đường đại khái là như vậy.

Đến thời đại Tùy Đường, vì để thích ứng với văn hóa vốn có của Trung Quốc, nên Phật giáo bản địahóa bắt đầu hưng khởi, các tông phái Phật giáo thuần túy Trung Quốc lần lượt xuất hiện, nổi tiếng nhất là 8 tông: Thiên Thai, Tam Luận, Hoa Nghiêm, Duy Thức, Nam Sơn (Luật tông), Tịnh Độ, Thiền tông và Mật tông. Trong đó, Phật giáo Thiên Thai, Hoa Nghiêm và Thiền tông, về căn bản, đã Trung Quốc hóa hoàn toàn, nên được người Trung Quốc hoan nghênh nhất; còn Tam Luận, Duy Thức và Luật tông vì mang đậm sắc thái Ấn Độ nên không thể hoằng dương một cách lâu dài và phổ biến ở Trung Quốc.

TIẾT 6: TÁM TÔNG PHÁI LỚN

THỜI TÙY ĐƯỜNG

1. Thiên Thai tông và Tam Luận tông

Thiên Thai tông lấy kinh Pháp Hoa làm trung tâm, lấy Đại Trí Độ Luận, Kinh Niết-bàn, Kinh Bát-nhã... làm y cứ, lấy tư tưởng “đại nhất thống” trong truyền thống Trung Quốc làm căn bản, thống nhất mâu thuẫn của tất cả kinh giáo Đại thừa và Tiểu thừa.

Thiên Thai tông do Trí Nghĩ (538 - 597) sáng lập ra, vì ông tu ở núi Thiên Thai nên gọi tông phái của ông là Thiên Thai tông. Tấn vương Dương Quảng (sau là Tùy Dạng Đế) từng thỉnh ông đến truyền giớiBồ-tát, được Tấn vương tôn xưng là Đại sư Trí Giả. Về sau, mọi người thường gọi ông bằng danh hiệunày hoặc danh hiệu Đại sư Thiên Thai.

Đại sư Trí Giả được suy tôn là Tiểu Thích-ca của Đông Độ (tức Trung Quốc). Ông không những có kinh nghiệm tôn giáo siêu việt, mà còn có nền tảng học thức uyên bác. Ông tự tạo lập ra một hệ thốngtư tưởng Phật học riêng, có tổ chức tinh vi, giàu tính thuyết phục và tính cảm hóa. Vì thế, cống hiếncủa ông đối với Phật giáo Trung Quốc vô cùng lớn lao, thậm chí có thể nói là độc nhất vô nhị, từ cổ chí kim chưa ai bì kịp.

Học thuyết của Đại sư Trí Giả vừa tư biện, lại vừa thực tiễn. Những bài giảng kinh Pháp Hoa của ông được Quán Đảnh, đệ tử của ông, sưu tập và biên soạn thành Thiên Thai Tam Đại Bộ (ba bộ sách lớn của tông Thiên Thai) gồm: Pháp Hoa Huyền Nghĩa, Pháp Hoa Văn Cú và Ma-ha Chỉ Quán. Chỉ Quánchính là phương pháp tu hành thực tiễn của Phật giáo, Chỉ là dừng tất cả vọng tâm lại để đạt đến trạng thái tĩnh lặng, vô niệm, vô tưởng, Quán là quan sát, tư duy bằng trí tuệ để thấy mọi sự vật đúng như bản chất của chúng. Đại sư Trí Giả lấy giáo tướng “5 thời, 8 giáo” để phán thích một đời giáo hóa của đấng Thích Tôn. Năm thời tức là đem một đời thuyết pháp của đức Phật chia làm 5 thời kỳ, mỗi thời kỳthuyết một loại kinh điển. Ông làm bài kệ dạy rằng:

Trước nói Hoa Nghiêm hai mốt ngày

A-hàm mười hai, Phương Đẳng tám

Hai mươi hai năm nói Bát-nhã

Pháp Hoa, Niết-bàn cộng tám năm.

Nghĩa là, thời kỳ thứ nhất đức Phật thuyết kinh Hoa Nghiêm trong 21 ngày, thời kỳ thứ hai thuyết các kinh A-hàm trong 12 năm, thời kỳ thứ ba thuyết các kinh Phương Đẳng trong 8 năm, thời kỳ thứ tư thuyết các kinh Bát-nhã trong 22 năm, thời kỳ thứ năm thuyết kinh Pháp Hoa và kinh Niết-bàn trong 8 năm cuối cùng. Đức Thích Tôn thuyết pháp 49 năm, nói kinh hơn 300 hội, cả quá trình đó được Đại sưTrí Giả chia thành 5 thời kỳ như trên.

Kỳ thực, do yêu cầu của 4 giáo nên mới phân ra làm 5 thời như vậy. Bốn giáo có 2 loại là Bốn giáo hóanghi và Bốn giáo hóa pháp, tổng cộng là 8 giáo. Bốn giáo hóa nghi là những nghi thức thuyết pháp mà đức Phật dùng để giáo hóa chúng sinh, gồm có: Đốn giáo, Tiệm giáo, Bí mật giáo và Bất định giáo. Bốn giáo hóa pháp là những giáo pháp sâu cạn khác nhau mà đức Phật dùng để giáo hóa chúng sinh, gồm có: Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo và Viên giáo. Như vậy, toàn bộ kinh điển Tiểu thừa, Đại thừađược phân chia thành 4 cấp độ, trong đó Tạng giáo là thấp nhất, cạn nhất, còn Viên giáo là cao nhất, sâu nhất. Kinh Pháp Hoa cao thâm bao trùm tất cả giáo lý, nên thuộc về Viên giáo và được xem là vua trong các kinh. Đại sư Trí Giả lấy kinh Pháp Hoa để thống nhất toàn bộ Phật pháp.

Còn về Tam Luận tông thì ngay từ thời Nam Bắc triều ở Trung Quốc đã xuất hiện các học giả Tam Luận như Tăng Triệu... Đến thời của Đại sư Trí Giả lại có Cát Tạng (549 - 623) xuất hiện nơi đời, vì Cát Tạng ở chùa Gia Tường, nên được gọi là Đại sư Gia Tường. Ông đã trước tác các sách như Tam Luận Huyền Nghĩa và Đại Thừa Huyền Luận để tuyên dương giáo lý Tam Luận tông. Tam Luận tông ra đời ít nhiều chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc vì ở Ấn Độ chưa từng có tông phái nào tên như vậy và trong tư tưởng của Gia Tường cũng có không ít sắc thái Trung Quốc. Tông này chủ trương không lập tất cả pháp, phá tà để hiển chánh, nên chỉ phá mà không lập, lại y cứ trên đạo lý duyên sinhcủa các pháp, tức đạo lý tính Không, chẳng nương vào Không cũng chẳng nương vào Có, đi theo con đường trung đạo, quét sạch kiến chấp mê vọng, hiển lộ thể tính các pháp.

Đại sư Cát Tường cũng có phương pháp giáo phán riêng, gọi là 2 tạng và 3 luân. Thanh văn tạng của Tiểu thừa và Bồ-tát tạng của Đại thừa là 2 tạng. Còn về 3 luân, Đại sư cho rằng kinhHoa Nghiêm và kinh Pháp Hoa có địa vị cao nhất, nên gọi kinh Hoa Nghiêm là “Pháp luân gốc rễ”; tất cả kinh điển Đại thừa, Tiểu thừa được đức Phật giảng vào khoảng thời gian giữa kinh Hoa Nghiêm và kinh Pháp Hoa gọi là “Pháp luân cành ngọn”; kinh Pháp Hoa thì được ông gọi là “Pháp luân gom ngọn về gốc”. Đó chính là 3 luân. Quan điểm giáo phán, phân loại này có xác đáng hay không tất nhiên còn cần phảithảo luận thêm, bởi các tông phái đứng trên lập trường riêng của họ, trong lòng ít nhiều đều có ý khen mình chê người. Giáo pháp mà đức Phật giảng dạy vốn bình đẳng, ban đầu dường như chưa hề có sự phân chia cao thấp, do sự phát triển của lịch sử tư tưởng Phật giáo nên sau này mới xuất hiện những tranh luận về các điểm dị biệt.

2. Hoa Nghiêm tông

Triều nhà Tùy rất ngắn ngủi, thống nhất không được 30 năm đã bại vong dưới tay nhà Đường. Hai tông phái mới thịnh hành nhất vào đầu thời Đường là Pháp Tướng tông do Huyền Trang khai sáng và Hoa Nghiêm tông do Hiền Thủ (643 - 712) thành lập.

Hiền Thủ vốn tên là Pháp Tạng, ban đầu tham gia vào đạo tràng phiên dịch kinh Hoa Nghiêmcủa ngài Tam Tạng nước Vu Điền là Sikshananda (652 - 710). Đây là bản dịch thứ 2 của kinhHoa Nghiêm, gọi là bản Tân dịch. Sau khi dịch xong, ông phụng mệnh vua giảng kinh này, giảng đi giảng lại hơn 30 lần, đồng thời còn trước tác hơn 100 quyển sách như Hoa Nghiêm Thám Huyền Ký, Ngũ Giáo Chương... Ông cùng với Đại sư Thiên Thai được xem là hai Đại triết nhân, nên người đời tôn xưng ông là Đại sưHiền Thủ.

Thiên Thai tông đề xướng thuyết Thật tướng các pháp, còn Hoa Nghiêm tông đề xướng thuyết Duyên khởi duy tâm. Duy tâm cũng chính là nhất tâm hoặc chân tâm. Họ cho rằng tất cả các pháp khác nhau đều do thật tướng của chân tâm biến hiện ra, đây là thuyết duy tâm tuyệt đối. Dù là hiện tượng hay bản thể của vũ trụ, không một thứ nào không từ chân tâm biến hiện ra, cũng không một thứ nào không trở về trong chân tâm.

Về mặt giáo phán, Hoa Nghiêm tông lập ra 5 giáo, 10 tông. Năm giáo là Tiểu giáo, Thủy giáo, Chung giáo, Đốn giáo và Viên giáo. Năm giáo này với 4 giáo của Thiên Thai tông không sai khác bao nhiêu, chỉ là đem Biệt giáo và Viên giáo của Thiên Thai tông biến thành Chung giáo, Đốn giáo và Viên giáo; thậm chí, có thể nói, tính chất của Đốn giáo và Viên giáo của Hoa Nghiêm tông không nằm ngoài phạm vi Viên giáo của Thiên Thai tông. Thiên Thai đặt kinh Pháp Hoa ở vị trí tối cao, Hiền Thủ thì lấy kinh Hoa Nghiêm làm kinh điển tối thượng. Đem nội dung của 5 giáo nói rộng ra và phân chia theo tính chất Đại thừa, Tiểu thừa, thì được tổng cộng 10 loại khác nhau, gọi là 10 tông. Hiền Thủ lấy Viên giáogom trọn tất cả pháp Đại, Tiểu thừa, vì các pháp sai biệt đều không nằm ngoài thật tướng của chân tâm, nên về hiện tượng có sai biệt nhưng về bản thể thì thống nhất. Nếu nhìn trên lập trường của Viên giáo thì hết thảy sai biệt đều không hề tồn tại, nên nói: sự vô chướng ngại, lý vô chướng ngại, lý sự vô chướng ngại và sự sự vô chướng ngại. Vì sự sự vô chướng ngại nên trong pháp giới quan (vũ trụquan) Hoa Nghiêm là những cảnh giới trùng trùng vô tận (không có khởi đầu, không có kết thúc, không có bờ mé, không có giới hạn). Sự chính là hiện tượng của vũ trụ, Lý chính là bản thể của vũ trụ.

Trong số đệ tử của Hiền Thủ, nổi bật nhất là Thanh Lương Trừng Quán (738 - 838). Sau đó, Trừng Quán lại truyền cho Tông Mật (780 - 841). Về truyền thống học phái, họ lần lượt kế thừa nhau, nhưng về mặt tư tưởng, mỗi người lại có sáng tạo của riêng mình. Sau khi Đường Vũ Tông tiêu diệt Phật giáovào năm Hội Xương thứ 5 (845), tông này đã trở nên suy yếu nhưng vẫn không mất hẳn mà còn thoi thóp cho đến tận ngày nay.

3. Duy Thức tông

Duy Thức tông còn có tên là Pháp Tướng tông, tông này do Huyền Trang khai sáng và được hoàn thiện nhờ vào sự sắp xếp, tổ chức một cách có hệ thống của Khuy Cơ (632 - 682), đệ tử của Huyền Trang. Huyền Trang là đại dịch giả thứ 3 trong lịch sử dịch kinh của Trung Quốc; nhưng nếu nói về thành tích thì ông là nhà dịch kinh lớn nhất từ trước đến nay. Trong lịch sử dịch kinh của Trung Quốc, thậm chí là trong cả lịch sử ngành phiên dịch, ông đích thực là “vô tiền”, tuy không dám nói là “khoáng hậu”, nhưng cho đến tận ngày nay vẫn chưa một ai có thể sánh ngang hàng với ông.

Tam Tạng Huyền Trang ở Ấn Độ 17 năm, sau khi về Trung Quốc, ông đã dịch ra 600 quyển kinhĐại Bát-nhã cùng nhiều bộ luận lớn như Du-già Sư Địa Luận, Đại Tỳ-bà-sa Luận, Thành Duy Thức Luận, Câu-xá Luận... Tổng cộng hơn 70 bộ, 1300 quyển. Ông chính là cột mốc trong lịch sử dịch kinh, những bản dịch trước ông gọi là Cựu dịch, những bản dịch sau ông gọi là Tân dịch. Ông đã giúp cho văn hóa Phật giáo của Trung Quốc phát triển đến đỉnh cao. Cuốn Đại Đường Tây Vực Ký của ông, cùng với cuốn Phật Quốc Ký của Pháp Hiển, và sau này là cuốn Nam Hải Ký Quy Nội PhápTruyện của Nghĩa Tịnh, cùng được xem là những tài liệu quý báu để nghiên cứu sử học phương Đông.

Duy Thức tông được thành lập căn cứ trên giáo nghĩa của “6 kinh, 11 luận”, nhưng thực ra là lấy Thành Duy Thức Luận làm trung tâm. Thành Duy Thức Luận do Tam Tạng Huyền Trang tiếp thukiến nghị của Khuy Cơ, đứng trên lập trường của Luận sư Dharmapāla người Ấn Độ, vận dụng học thuyết của 9 hệ khác, hợp dịch mà thành. Học phái Duy thức của Ấn Độ bắt nguồn từ tác phẩm 30 Bài Tụng Duy Thức của Bồ-tát Vasubandhu. Nếu kể cả hệ Dharmapāla thì có tổng cộng 10 hệ chú thích, luận giải cho 30 bài tụng này. Ở Ấn Độ, Huyền Trang đã học với thầy Sīlabhadra (Giới Hiền), là đệ tửchân truyền của Dharmapāla (Hộ Pháp), nên lập trường chủ yếu của Thành Duy Thức Luận là tư tưởng duy thức của hệ Dharmapāla.

Người hoàn thiện duy thức học Trung Quốc là Đại sư Khuy Cơ, đệ tử của Huyền Trang. Ông không những giảng giải Thành Duy Thức Luận mà còn sáng tác các sách như Thành Duy Thức Luận Thuật Ký, Cương Lĩnh Thành Duy Thức Luận... Khuy Cơ được tôn xưng là Bách bản sớ chủ vì đã viết sớ giải cho hàng trăm bộ kinh, có thể thấy các trước thuật của ông phong phú đến mức nào. Ông cũng đã đặt cơ sở cho Pháp tướng Duy thức tông bằng hai quyển sách Đại Thừa Pháp Uyển Nghĩa Lâm Chương và Thành Duy Thức Luận Thuật Ký. Vì Đại sư Khuy Cơ ngụ tại chùa Từ Ân nên còn gọi là Đại sư Từ Ân và Duy Thức tông cũng được gọi bằng một cái tên khác là Từ Ân tông.

Pháp tướng và duy thức là hai mặt của một thể thống nhất. Vì tất cả pháp thế gian và xuất thế gian do thức biến hiện được gọi chung là pháp tướng, nên tông này gọi là Pháp Tướng tông; lại vì hết thảy pháp tướng không pháp nào không do thức biến hiện ra, nên tông này còn gọi là Duy Thức tông. Thành Duy Thức Luận chủ yếu giảng về 8 thức và những pháp tướng do 8 thức này biến hiện ra. Chủ thể của sinh mạng chúng ta không phải là linh hồn cố định mà là thức biến động không ngừng. Có 8 loại thức là: nhãn thức (cái biết của mắt), nhĩ thức (cái biết của tai), tỷ thức (cái biết của mũi), thiệt thức (cái biết của lưỡi), thân thức (cái biết của thân), ý thức (cái biết của ý), mạt-na thức (thức thứ 7) và a-lại-da thức (thức thứ 8). Sự biểu hiện của các hiện tượng sinh mạng là dựa vào 6 loại thức trước, thức thứ 7 quản lý việc xuất nhập các nghiệp thiện ác, còn thức thứ 8 là kho chứa các nghiệp thiện ác. Thức thứ 8 chính là nguồn gốc của sinh mạng. Còn phàm phu, tâm hư vọng, ô nhiễm, nên gọi là thức; đến khi thành Phật, tâm chân thực, thanh tịnh, đổi gọi là trí. Nếu muốn chuyển thức thành trí, siêu phàm nhập thánh, thì phải tu 5 tầng Duy thức quán: 4 tầng đầu tiên là quán Duy thức tướng, tầng thứ 5 là quán Duy thức tính. Tướng là hư vọng, tính là chân thực, tu thành công phép quán này chính là công phu “chuyển thức thành trí”.

Tư tưởng của tông này tỉ mỉ và chu toàn, nếu không có trình độ triết học cao sâu thì không thể đạt đến chỗ thâm thúy của nó được, nên sau Khuy Cơ, tuy có Trí Chu tiếp tục hoằng dương, nhưng không được bao lâu thì nó cũng bị suy vi.

4. Luật tông và Tịnh Độ tông

Ở Ấn Độ, sau khi đức Phật nhập diệt, vào thời đại Phật giáo Bộ phái, hầu như các phái đều có tạng Luật riêng. Số tạng Luật này có chung một bản gốc, nhưng bản gốc đó nay đã thất truyền, những bản còn lại ngày nay chỉ là tạng Luật của các bộ phái khác nhau, ít nhiều đã thêm vào sắc thái riêng của mỗi bộ phái. Những bản dịch tiếng Hán hiện có 6 loại giới luật thuộc về 5 bộ phái khác nhau. Chỗ khác nhau nói đến ở đây là chỉ cho việc lấy điều này bỏ điều kia và việc giải thích ý nghĩa của giới luật, chứ không phải là khác nhau về các điều luật căn bản. Luật tông Trung Quốc được thành lập dựa trên Luật Tứ Phần của Pháp Tạng bộ (Dharmaguptaka). Vào thời Đường, có 3 phái nghiên cứu Luật Tứ Phần là: Tướng Bộ tông thuộc hệ Pháp Lệ (569 - 635), Đông Tháp tông thuộc hệ Hoài Tố (625 - 698) và Nam Sơn tông thuộc hệ Đạo Tuyên (596 - 667). Trong đó, hệ của Đạo Tuyên là có nội dung nhất, sau này Luật tông của Phật giáo Trung Quốc cũng chính là Nam Sơn tông của Đạo Tuyên, hai hệ còn lại đều không thấy phát triển gì. Nguyên nhân của việc này là vì Đạo Tuyên là một trong những học giả lớn trong số rất nhiều học giả đầu thời Đường, ngoài việc xiển dương Luật Tứ Phần và trước tác Nam SơnTam Đại Bộ ra, ông cũng đồng thời là một học giả duy thức và đặc biệt còn là một nhà sử học Phật giáo uy tín và vĩ đại.

Việc Luật tông Nam Sơn được người Trung Quốc hoan nghênh, ngoài sự bác học của Đạo Tuyên, còn có một nguyên nhân khác: Văn hóa Trung Quốc với sự cởi mở vốn có, luôn từ chối cái nhỏ, tiếp nhậncái lớn, nên Phật giáo Tiểu thừa từ đầu đến cuối không thể phát triển được ở Trung Quốc. Luật Tứ Phần vốn là giáo pháp Tiểu thừa, nhưng Đạo Tuyên đã lấy quan điểm của duy thức học giải thích bộ luật này, cho rằng nó không hề giới hạn ở Tiểu thừa, mà thông với cả Đại thừa. Vì lẽ đó, sự truyền thừa của tông này liên tục đến tận đời Nam Tống mới chấm dứt.

Còn về Tịnh Độ tông, vào đời nhà Lương, có Đại sư Đàm Loan (476 - 542) thường được Lương Vũ Đếtôn kính như Bồ-tát sống, sau ông gặp Bodhiruci và tiếp nhận lời chỉ dạy về pháp môn Tịnh độ, Tịnh tông của Trung Quốc bắt đầu từ đó. Đến thời Đường, lại có Đạo Xước (562 - 645), kế thừa tư tưởngcủa Đàm Loan, giảng kinh Vô Lượng Thọ tới 200 lần, mỗi ngày xưng niệm danh hiệu Phật A-di-đà 7 vạn tiếng, hoằng dương mạnh mẽ pháp môn Tịnh độ. Đến đệ tử của Đạo Xước là Thiện Đạo (613 - 681) thì Tịnh Độ tông được hoàn thiện về mọi mặt. Thiện Đạo lấy Trường An làm trung tâm hoằng hóa, kẻ đạo người tục về quy y với ông rất đông. Vì lý luận của Phật giáo Thiên Thai, Phật giáo Hoa Nghiêm... không cách gì phù hợp được với căn cơ của quần chúng bình dân; trong khi đó, tín ngưỡngTịnh độ thì chỉ cần biết xưng niệm danh hiệu Phật là đã có được lợi ích nên rất được dân gian hoan nghênh.

Trước tác chủ yếu của Thiện Đạo là Quán Vô Lượng Thọ Kinh Sớ, sách này cổ vũ kẻ phàm phu tạo ác trong đời mạt thế, nếu có thể hướng tâm về Tịnh độ, niệm Phật cầu sinh Cực Lạc, tất sẽ được vãng sinh như ý nguyện. Người đời sau cho rằng pháp môn xưng danh niệm Phật khởi đầu từ Lô Sơn Huệ Viễn, nhưng thực ra thì pháp niệm Phật của Huệ Viễn là niệm tướng hảo của Phật, pháp môn của Phật và thật tướng của Phật. Vì vậy, Tịnh Độ tông sớm đã có sự phân phái: một là phái Huệ Viễn, hai là phái Thiện Đạo, ba là phái Từ Mẫn. Tam Tạng Từ Mẫn pháp danh là Huệ Nhật (680 - 748), từng du học ở Ấn Độ 13 năm, sau khi trở về nước liền truyền dạy thuyết niệm Phật vãng sinh, tư tưởng của ông nhìn chung tương đồng với Thiện Đạo.

Kinh điển chủ yếu của Tịnh Độ tông là 3 kinh 1 luận gồm: Kinh Vô Lượng Thọ, Kinh Quán Vô Lượng Thọ, Kinh A-di-đà và Luận Kinh Vô Lượng Thọ (tức Luận Vãng Sinh) do Vasubandhu biên soạn.

5. Thiền tông và Mật tông

Thiền tông bắt đầu xuất hiện từ thời Lương Vũ Đế khi Bodhidharma đến Trung Quốc. Vì vua Vũ Đếkhông hiểu thiền cơ[5] nên Bodhidharma vào núi Tung Sơn ngồi thiền nhìn vách đá 9 năm ròng. Nhưng đúng ra, pháp thiền truyền sang Đông Độ phải tính từ lúc An Thế Cao dịch kinh Phật ra tiếng Trung Quốc vào thời Hậu Hán, có điều đó là thiền Tiểu thừa. Thiền Đại thừa thì bắt đầu từ lúc Buddhadhadra (từ Ấn Độ đến Trường An vào thời Kumārajīva đời Đông Tấn) dịch ra kinh Đạt-ma-đa-la Thiền.

Chủ trương tu thiền của Bodhidharma mà ngày nay chúng ta biết đến là 2 nhập và 4 hạnh. Hai nhập là chỉ cho 2 con đường để nhập định, một là Lý nhập, hai là Hạnh nhập. Lý nhập là dẹp bỏ tất cả vọng tưởng, chấp trước, đạt đến thực chứng cảnh giới nhất nguyên của chân tính, phương pháp tu hànhnhìn vách quán tưởng chính là để luyện cho tự tâm chuyên chú vào một cảnh, không nghĩ đến ta và người, không thấy khác biệt giữa phàm và thánh, nhập vào trạng thái tĩnh lặng, vô vi. Hạnh nhập chính là 4 hạnh, gồm: Báo oán hạnh, Tùy duyên hạnh, Vô sở cầu hạnh và Xứng pháp hạnh. Đây là 4 loại công phu quán tưởng có thể tự thể nghiệm từ trong cuộc sống.

Thiền học hệ Bodhidharma qua các đời Huệ Khả (487 - 593), Tăng Xán (510 - 606), Đạo Tín (580 - 651), Hoằng Nhẫn (601 - 675) đã phát triển một cách rực rỡ. Các tông phái khác, phần lớn là lấy kinh đô làm trung tâm hoằng hóa, Thiền tông thì lại lấy núi rừng làm đạo tràng tu hành.

Từ tổ thứ 5 là Hoằng Nhẫn trở về sau, Thiền tông được truyền lại cho 2 người là Huệ Năng (638 - 713) và Thần Tú (606 - 706), chia tách thành 2 phái là Nam tông Đốn ngộ và Bắc tông Tiệm ngộ[6]. Thần Túở miền Bắc hoạt động ở các vùng Lạc Dương và Trường An; Huệ Năng ở miền Nam giáo hóa ở các vùng Quảng Đông, Quảng Tây... Hai người họ đều là đại đệ tử của Hoằng Nhẫn, đều mang thân phậnđời truyền thừa thứ 6 của Thiền tông Trung Quốc. Nhưng đến sau này, do tư tưởng của phái Huệ Năng phù hợp với bản chất của văn hóa Trung Quốc, việc hoằng truyền ở phương Nam vô cùng phồn thịnh; trái lại, hệ của Thần Tú thì chưa truyền được bao lâu đã bị lụi tàn. Nên trong lịch sử Phật giáochỉ thừa nhận Huệ Năng là tổ thứ 6 được chân truyền y bát của Thiền tông.

Thiền tông chủ trương không lập văn tự, chỉ thẳng nguồn tâm, tuy vào những lúc bất đắc dĩ cũng phải mượn ngôn ngữ để tuyên thuyết, nhưng đó chỉ là ngón tay chỉ mặt trăng, là cái nơm để bắt cá, hành giả không nên lấy ngón tay làm mặt trăng, hay ôm nơm cho là cá, đạo lý hoàn toàn không nằm trong ngôn ngữ và văn tự. Nguồn tâm vô sắc, vô tướng, không thể giải thích bằng ngôn ngữ. Tất cả giáo lýđược nói hay viết ra đều là những thứ mang tính tư biện không phải là bản thể vĩnh hằng. Thiền đốn ngộ là sự thực chứng mang tính trực giác và tính lĩnh hội, như người uống nước, nóng lạnh tự biết. Cảnh giới thiền định chỉ có tự mình chứng nghiệm mới có thể biết được mùi vị của nó, không thể dùng bất cứ ký hiệu nào để biểu đạt nó được.

Thiền tông là một tín ngưỡng tôn giáo linh hoạt, sinh động, giản dị, thực tế và tự do, nên nó có thể thịnh hành hàng ngàn năm ở Trung Quốc mà không chịu ảnh hưởng bởi sự thành hay bại của chính trị và sự yên hay loạn của xã hội. Trong số môn đồ của Huệ Năng có hai vị học trò lớn là Nam Nhạc Hoài Nhượng (677 - 744) và Thanh Nguyên Hành Tư (660 - 740), hai vị này lại thành lập hệ riêng làm cho Thiền tông Trung Quốc tiếp tục phân ra thêm hai hệ thống thiền phái lớn. Người kế tục Nam Nhạc Hoài Nhượng là Bách Trượng Hoài Hải (720 - 814), ông chính là người đã chế định Bách Trượng thanh quy, mở ra chế độ nông thiền cho tùng lâm (tức chùa chiền) của Trung Quốc. Trong cuộc pháp nạn Hội Xương cuối thời Đường và cuộc phá hoại Phật giáo của vua Thế Tông nhà Hậu Chu, các tông khác đều tổn thất nghiêm trọng, gần như đi đến diệt vong, riêng Thiền tông nhờ ở nơi rừng núi nên vẫn cóthể phồn vinh, hưng thịnh. Từ cuối thời Đường cho đến thời Ngũ Đại, Thiền tông đạt đến cực thịnh và chia làm 5 môn phái là Lâm Tế, Tào Động, Quy Ngưỡng, Vân Môn và Pháp Nhãn.

Cuối cùng là giới thiệu về Mật tông. Các tông phái trên đều do Tăng nhân Trung Quốc khai sáng, chỉ có Mật tông là do các Tăng nhân Ấn Độ đến Trung Quốc lập nên. Trong những năm Khai Nguyên đời Đường Huyền Tông (713 - 741), có Subhakarasimha, Vajrabodhi và đệ tử của Vajrabodhi là Amoghavajra[7] từ Ấn Độ đến Trung Quốc dịch kinh, gọi chung là Khai Nguyên Tam đại sĩ. Đặc biệt, Amoghavajra đã dịch được tới 110 bộ, 143 quyển kinh Mật giáo. Subhakarasimha thì dịch kinh Đại Nhật, kinh Tô-tất-địa... và truyền dạy mạn-đà-la Thai tạng giới. Còn Vajrabodhi thì truyền dạy mạn-đà-la Kim cương giới[8]. Kinh Kim Cương Đỉnh do Amoghavajra dịch cộng với kinh Đại Nhật và kinh Tô-tất-địa do Subhakarasimha dịch làm thành ba bộ kinh lớn của Mật điển. Nhờ đó, trong những năm niên hiệu Khai Nguyên và Thiên Bảo (713 - 755), Mật tông một thời đạt đến cực thịnh, nhưng từ lúc Đường Vũ Tông tiêu diệt Phật giáo trở về sau, tông này ở Trung Quốc bị suy tàn đến nỗi không gượng dậynổi.

Sau khi 8 tông Đại thừa thời Tùy Đường lần lượt thành lập, các tông phái trước đây đều quy về 8 tông này: Tỳ-đàm tông, Câu-xá tông, Nhiếp Luận tông đều dựa vào Duy Thức tông; Niết-bàn tông hợp chung với Thiên Thai tông; Địa Luận tông nhập vào Hoa Nghiêm tông; Thành Thật tông nương nhờTam Luận tông. Kết quả của việc phân và hợp các tông phái lớn nhỏ là cuối cùng chỉ còn lại 8 tông Đại thừa kể trên.

TIẾT 7: XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN

1. Sự thịnh suy của các tông phái

Triều Đường tồn tại 290 năm thì diệt vong, tiếp đó là các triều Hậu Lương, Hậu Đường, Hậu Tấn, Hậu Hán và Hậu Chu, kéo dài khoảng 50 năm, sử gọi là thời Ngũ Đại, sau thời Ngũ Đại là đến triều Tống.

Trong lịch sử Phật giáo Trung Quốc, các cuộc vận động tiêu diệt Phật giáo của Thái Vũ Đế nhà Bắc Ngụy, Vũ Đế nhà Bắc Chu, Vũ Tông nhà Đường và Thế Tông nhà Hậu Chu được gọi là pháp nạn “tam Vũ nhất Tông”. Sau khi vua Thế Tông nhà Hậu Chu phá hoại Phật giáo không lâu, thì các vua nhà Tống bắt đầu từ vua Thái Tổ lại tu tạo chùa chiền, bảo hộ Phật giáo. Năm Thái Bình Hưng Quốc thứ 5 đời vua Tống Thái Tông (980), có các vị tăng sĩ Ấn Độ là Pháp Thiên, Thiên Tức Tai, Thi Hộ... đến Trung Quốc dịch kinh. Từ năm Khai Bảo thứ 4 đời Thái Tổ (971) đến năm Thái Bình Hưng Quốc thứ 8 đời Thái Tông (983), trọn bộ Đại tạng kinh bản khắc chữ đầu tiên của Trung Quốc được ấn hành với 5048 quyển.

Về phương diện giáo dục, trong các tông, có Thiền tông, Thiên Thai tông, Hoa Nghiêm tông và Luật tông là đáng nói hơn cả. Đến đời Nguyên, do triều đình sùng tín Lạt-ma giáo nên tất cả tông phái đều bị suy vi. Từ đầu thời Tống, trong Thiên Thai tông xảy ra cuộc tranh luận giữa hai phái Sơn gia và Sơn ngoại, học giả của hai phái này không ngừng luận chiến suốt nhiều thế hệ sau đó. Hoa Nghiêm tôngvào thời đại này đã hưng thịnh trở lại nhưng vì chịu ảnh hưởng của Nho học nên trong tư tưởng có hấp thu một số thành phần của Nho gia. Bên Luật tông xuất hiện Doãn Kham (1005 - 1061) và người nối pháp của Doãn Kham là Nguyên Chiếu (1048 - 1116), đặc biệt, Nguyên Chiếu là thầy dạy giới luậtkiệt xuất nhất thời bấy giờ. Thiền tông thì từ 5 phái tách ra thành 7 phái, gọi là “Ngũ gia thất tông”. Ngũ gia chỉ cho 5 phái hay 5 tông lớn là Lâm Tế, Quy Ngưỡng, Tào Động, Vân Môn và Pháp Nhãn. Về sau, từ phái Lâm Tế lại sản sinh thêm hai chi phái nữa là Hoàng Long và Dương Kỳ, hợp hết thảy lại thành 7 phái hay 7 tông, gọi là Thất tông. Viên Ngộ Khắc Cần (1063 - 1135), đời thứ 3 phái Dương Kỳ, chính là người đã trước tác sách Bích Nham Lục. Cũng trong thời kỳ này, tông Tào Động có Thiên ĐồngChánh Giác (1091 - 1157) và Vạn Tùng Hành Tú (1166 - 1246) đề xướng Thiền mặc chiếu; tông Vân Môn có Truyết Đậu Trùng Hiển (980 - 1052) và đệ tử của ông là Đại Huệ Tông Cảo (1089 - 1163) truyền dạy Thiền khán thoại; tông Pháp Nhãn có Vĩnh Minh Diên Thọ (904 - 975) chủ trương Thiền Tịnh song tu.

Thiền tông vốn lấy “không lập văn tự” làm tiêu chí, nhưng vì phương tiện để độ sinh, nên cũng phải có những lời pháp ngữ khai thị, gợi mở cho đồ chúng. Vào thời kỳ này, pháp ngữ của các vị đại đức trong Phật môn thường được ghi chép lại thành sách, gọi là Ngữ lục. Chính văn phong thẳng thắn và chân thực của Ngữ lục đã đưa đến phong trào cách tân thể văn trong lịch sử văn học Trung Quốc. Đồng thời, sự tươi mới và an vui của tư tưởng Thiền tông đã mở đường cho sự tái sinh của tư tưởng Nho gia thời Tống Minh và nhờ đó Lý học Tống Minh đã ra đời.

2. Sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa Phật giáo và Nho giáo

Vào thời đại Tam Quốc và thời đại Nam Bắc triều, Phật giáo đã dùng học thuyết của Lão Trang để giải thích kinh Phật. Đến thời Tống, Nho sĩ Chu Mậu Thúc (1016 - 1073) soạn ra sách Thái Cực Đồ Thuyết, căn cứ trên lời của Kinh Dịch để nói rõ quá trình hình thành nên vũ trụ, nhưng tư tưởng của ông thì lại chịu ảnh hưởng của Đại Thừa Khởi Tín Luận. Triết học Kinh Dịch của Trình Minh Đạo (1032 - 1085) và Trình Y Xuyên (1032 - 1107), mà đặc biệt là Trình Y Xuyên, có dấu ấn của kinh Hoa Nghiêm rất sâu đậm. Chu Hy (1130 - 1200) cũng nhờ gợi ý từ kinh Hoa Nghiêm mà thống nhất được học thuyết của Chu Mậu Thúc và Trình Y Xuyên. Nho sĩ nổi tiếng thời Minh là Vương Dương Minh (1473 - 1529) cũng chịu ảnh hưởng của Phật giáo, đặc biệt là Thiền tông. Chỉ có điều, tuy họ tiếp nhận Phật giáo nhưng lại quay sang công kích Phật giáo, tuy họ bắt chước Thiền tông nhưng cuối cùng lại công kích Thiền tông, cho nên người đời nay phê bình họ là “ngồi trên giường Thiền mà chửi Thiền”.

Sự hưng khởi của Toàn Chân giáo - một hệ phái Đạo giáo mới ở Hà Bắc vào thời Nam Tống chủ yếu cũng là nhờ ảnh hưởng của Phật giáo. Trong lịch sử Phật giáo, tuy quan hệ với Đạo giáo thường không được tốt đẹp lắm, nhưng đa phần chỉ là những sự kiện mang tính bài ngoại thể hiện lập trườngtự tôn dân tộc của tín đồ Đạo giáo, hoàn toàn giống với trạng thái tâm lý mà các Nho sĩ như Hàn Dũ, Âu Dương Tu, Chu Hy... đã từng biểu hiện. Dù sao thì, văn hóa và học thuật là tài sản chung của thiên hạ, bất kể là lấy về sử dụng một cách công khai hay bí mật, thì trên thực tế Nho gia và Đạo gia cũng đã khẳng định cho giá trị của Phật giáo. Giống như vậy, lúc mới truyền vào Trung Quốc, Phật giáo đã tìm cách thích ứng với khuôn mẫu của văn hóa Trung Quốc; Thiên Thai tông, Hoa Nghiêm tông hay Thiền tông chính là sản phẩm của sự hấp thu văn hóa Trung Quốc đó, vì rõ ràng là ở Ấn Độ không thể tìm thấy những tông phái này. Cội rễ của các tông phái nói trên đương nhiên đều bắt nguồn từ Ấn Độ, nhưng chúng là những tông phái tôn giáo đã được Trung Quốc hóa. Bởi vậy, đến đời Minh, thuyết “tam giáo đồng nguyên” đã phát triển đến thành thục một cách tự nhiên.

Giữa Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo dĩ nhiên có ranh giới rạch ròi, thuyết “tam giáo đồng nguyên” chẳng qua là nói lên tính dung nạp của văn hóa Trung Quốc mà thôi. Cho nên, đến thời cận đại, do sự du nhập của tri thức mới từ Âu Mỹ, người ta đã phủ định quan điểm “tam giáo đồng nguyên” này. Nhưng, việc văn hóa Phật giáo thúc đẩy văn hóa Trung Quốc phát triển lớn mạnh và trở thành trào lưu chính yếu nhất của văn hóa Trung Quốc là điều không thể tranh cãi.

3. Xu thế phát triển của Phật giáo quốc tế

Phật giáo khởi nguyên từ Ấn Độ. Không lâu sau khi Phật giáo xuất hiện, nhờ sự hộ pháp của vua Asoka (lên ngôi năm 272 trước Công nguyên) mà được truyền đi khắp nơi. Vua Asoka đã cử các vị cao tăng và các đại pháp quan[9] ra nước ngoài hoằng hóa: phía nam đến Sri Lanka, phía bắc đến Syria, phía tây đến tận Ai Cập... Từ đó về sau, do môi trường văn hóa đơn thuần, Phật giáo ở phương Nam không có quá nhiều thay đổi; trong khi đó, do sự cảm nhiễm của văn hóa Hy Lạp và các nền văn hóa khác, Phật giáo ở phương Tây và phương Bắc từ đơn thuần đã trở nên phức tạp, rối rắm.

Trên thực tế, Phật giáo thế giới phân thành hệ tiếng Pali Nam truyền và hệ tiếng Phạn Bắc truyền, cả hai hệ này đều là Phật giáo Phát triển. Sau khi đức Phật diệt độ 100 năm, các bộ phái Tiểu thừa dần dần chia tách ra, đến thời kỳ của Đại thừa lại kết hợp thành hai hệ Không và Hữu, đó chính là trình tự phát triển của Phật giáo Bắc truyền trong phạm vi lãnh thổ Ấn Độ. Đại thừa là Phật giáo Phát triển, Tiểu thừa cũng là Phật giáo Phát triển, và cả hai đều có nguồn gốc từ Phật giáo Nguyên thủy.

Phạm vi của hệ Nam truyền lấy Sri Lanka làm trung tâm. Myanmar, Thái Lan, Campuchia, Lào, một phần Việt Nam và dân tộc Bài Di ở vùng biên giới tỉnh Vân Nam của Trung Quốc ngày nay đều thuộc về hệ này. Phật giáo Nam truyền từ trước đến nay luôn bị gọi là Phật giáo Tiểu thừa. Hệ Bắc truyền qua cầu nối là Tây Vực truyền về phương Bắc, lấy Trung Quốc làm trung tâm. Ngày nay, Hàn Quốc, Nhật Bản và phần lớn Việt Nam đều thuộc về hệ này. Một hệ Bắc truyền khác là Phật giáo Tây Tạng, hệ này truyền trực tiếp từ Ấn Độ vào Tây Tạng và có thêm một chút nguồn gốc từ Trung Quốc, phạm vicủa nó lấy Tây Tạng làm trung tâm, phía nam đến Nepal, Bhutan, phía bắc đến Tân Cương, phía tây bắc đến sông Volga trong lãnh thổ nước Nga, phía đông bắc đến Siberia, Mông Cổ và Mãn Châu. Phật giáo Tây Tạng đã truyền khắp Trung Quốc Đại Lục vào thời nhà Nguyên. Hai hệ Bắc truyền lớn này đều là Phật giáo Đại thừa.

Ngày nay (1968), tín đồ Phật giáo trên toàn cầu có khoảng 600 triệu người, chiếm vị trí thứ 2 trong số ba tôn giáo lớn nhất thế giới, ít hơn 900 triệu người của Cơ Đốc giáo và nhiều hơn 400 triệu người của Hồi giáo. Nội dung về Phật giáo các nước trên thế giới sách này không thể giới thiệu hết được, xin hãy tham khảo thêm những quyển sách do tôi biên soạn như Lịch Sử Phật Giáo Ấn Độ, Lịch Sử Phật Giáo Tây Tạng, Lịch Sử Phật Giáo Nhật Hàn...

Gần 100 năm trở lại đây, do giao thông phát triển, việc giao lưu, tiếp xúc với nhau diễn ra thường xuyên, nên Phật giáo đã và đang bước trên con đường hướng đến sự thống nhất hóa của hai hệ phái Đại thừa và Tiểu thừa. Phật giáo Đại thừa hiện nay lấy Nhật Bản làm trung tâm, sau thời Minh Trị Duy Tân, từ khắp mọi nơi, người Nhật đã học được tiếng Phạn, tiếng Pali, tiếng Tây Tạng... và sau đó sử dụng ngữ văn châu Âu cùng phương pháp nghiên cứu học vấn mới để đối chiếu, nghiên cứu, chỉnh lý, khai thác một cách tỉ mỉ kinh điển của các hệ phái Phật giáo. Phật giáo Nhật Bản hiện nay (1968) có 29 trường đại học ngắn hạn, 16 trường đại học, 8 cơ sở nghiên cứu trực thuộc trường đại học. Chỉ tính từ sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc đến nay, số người có học vị tiến sĩ chuyên nghiên cứu về Phật học đã vượt ngưỡng 100 người. Công tác truyền giáo của họ ở các nơi tại châu Mỹ cũng đã có những thành quả huy hoàng.

Phật giáo Tiểu thừa lấy Sri Lanka làm trung tâm. Họ đã đào tạo ra không ít nhân tài, quay lại phục hưng Phật giáo Ấn Độ, đồng thời cũng khai thông con đường sang hoằng pháp ở Âu Mỹ. Phật giáoThái Lan hiện giờ là nhánh hưng thịnh nhất trong các quốc gia Phật giáo Nam truyền, họ có tới 2 trường đại học Phật giáo.

Trung Quốc hiện tại (1968) vẫn chưa xây dựng được một trường đại học Phật giáo nào. Nói thật ra, từ cuối triều đại nhà Thanh đến nay, đất nước khó khăn bộn bề, Phật giáo cũng gặp tổn thất nghiêm trọngtrên nhiều phương diện, nên gần như mất hết sức sống, đứng trong khu rừng Phật giáo thế giới ngày nay, thật sự thấy có cảm giác như mình bị suy thoái và tụt hậu. Bởi vậy, từ những năm đầu Dân Quốc tới nay, Đại sư Thái Hư đã đề xướng phong trào cách tân, nhưng do những việc cần phục hưng, cần cải cách quá nhiều, nên đến tận bây giờ vẫn chưa đạt được mục đích dự kiến. Có điều, phần đông Phật tử trí thức, ai ai cũng đang nỗ lực cho sự nghiệp cách tân Phật giáo, kết quả là những năm gần đây rất nhiều Tăng Ni đã được cử đến Nhật Bản và Thái Lan du học, trong nước cũng đã mở rất nhiều Học viện Phật giáo và ra nhiều ấn phẩm tuyên truyền. Tính đến tháng 10 năm 1967, trong các trường đại học và học viện của Đài Loan đã có Phật tử ở 21 trường thành lập nên 23 trung tâm nghiên cứuPhật học, gồm cả các trường nổi tiếng như: Đài Đại, Sư Đại, Chính Đại, Thành Công, Đông Ngô, Trung Hưng, Phụ Nhân...

Những dấu hiệu kể trên cho thấy Phật giáo thế giới đang đối diện với những hiện thực mới của thời đạimới, gấp rút bước nhanh, nỗ lực thích ứng và phục hưng.

377. Tên này có nghĩa là “người đã thành tựu mọi sở nguyện”.

378. Mục 1, chương 25, Đại Cương Lịch Sử Thế Giới.

379. Theo Sách Giáo Khoa Phật Học Sơ Đẳng, “tịch” là chẳng bị dao động bởi sự khổ vui, “mặc” là không bị nhiễu loạn bởi các phiền não.

380. Là một trong 10 danh hiệu của đức Phật, tương đương với Chánh biến tri, nghĩa là Bậc đã giác ngộ hoàn toàn, hiểu biết tất cả các pháp một cách chân chánh và đúng đắn.

381. Năm ấm hay năm uẩn là năm yếu tố tạo thành toàn bộ thân tâm con người, khi năm ấm không điều hòa sẽ gây ra những phiền não của thân và tâm.

382. Sắc chỉ cho nhục thể của chúng sinh cũng như toàn bộ thế giới vật chất. Thọ chỉ cho cảm giác, tri giác. Tưởng chỉ cho khái niệm, biểu tượng. Hành chỉ cho tư duy. Thức chỉ cho ý thức.

383. Đơn vị tính thời gian ngắn nhất của Ấn Độ.

384. Samadhi.

385. Tứ thiền là mức thiền định cuối cùng của 4 bậc thiền cõi Sắc giới, chứng Tứ thiền hành giả đạt được trạng thái xả niệm, thanh tịnh, không lạc, không khổ.

386. Tam vô lậu học là ba môn học giúp đoạn trừ phiền não, chứng nhập quả vị giải thoát hoàn toàn, không còn nằm trong sự kiềm tỏa của ba cõi.

387. Bốn phương pháp nhiếp phục, cảm hóa chúng sinh.

388. Sáu phương pháp tu hành thực tiễn để đưa chúng sinh qua bờ giải thoát.

389. Tam tạng là 3 tạng Kinh, Luật và Luận. Tạng Kinh chứa đựng các bài giảng của chính đức Phậthoặc các đại đệ tử. Tạng Luật chứa đựng lịch sử phát triển của Tăng-già cũng như những giới luật của người xuất gia. Tạng Luận chứa đựng các quan niệm của đạo Phật về triết học và tâm lý học.

390. Đầu đà (dhūta) là lối tu khổ hạnh được đức Phật cho phép. Hạnh đầu đà giúp hành giả giảm tối đa những nhu cầu, tăng trưởng ý chí và rũ sạch nhiễm ô. Sách Thanh Tịnh Đạo liệt kê 13 hạnh đầu đàlà: mặc y phục rách vá, mặc y phục ba phần, khất thực để sống, khất thực không bỏ nhà nào, ăn một lần trong ngày, ăn chỉ một phần, không ăn giữa bữa, ở rừng, ở gốc cây, ở giữa trời, ở nghĩa địa, ngủ đâu cũng được và thường ngồi không nằm.

391. Năm thừa nghĩa là năm cỗ xe (dụ cho 5 pháp môn tu hành) vận chuyển chúng sinh đến thế giớiyên vui. Nhân thừa dùng Ngũ giới làm xe, vận chuyển chúng sinh ra khỏi 3 đường ác mà sinh vào cõi người. Thiên thừa dùng Thập thiện làm xe, vận chuyển chúng sinh lên các cõi trời. Thanh văn thừadùng Tứ đế làm xe, vận chuyển chúng sinh đến Niết-bàn Hữu dư mà thành A-la-hán. Độc giác thừadùng Thập nhị nhân duyên làm xe, vận chuyển chúng sinh đến Niết-bàn Vô dư mà thành Bích Chi Phật. Bồ-tát thừa dùng pháp môn Lục độ làm xe, vận chuyển chúng sinh đến Đại Niết-bàn Vô thượng Bồ-đề.

392. Ngũ thừa cộng pháp là giáo pháp dung thông cả 5 thừa, Tam thừa cộng pháp là giáo pháp chỉ dung thông 3 thừa, trừ Nhân thừa và Thiên thừa, còn Đại thừa bất cộng pháp là giáo pháp đặc biệtdành riêng cho Bồ-tát thừa.

393. Maitreya.

394. Theo Duy thức học Phật giáo, tâm thức của mỗi chúng sinh chia thành 8 lớp riêng biệt, năm thức đầu tiên tương ứng với 5 giác quan, thức thứ 6 (ý thức) tương ứng với tâm hay suy nghĩ, thức thứ 7 (Mạt-na thức) tương ứng với ý niệm về bản ngã, thức thứ 8 (A-lại-da thức) là kho chứa mọi dấu ấn có được từ kinh nghiệm.

395. Pháp hữu vi chỉ tất cả các sự vật, hiện tượng vật lý và tâm lý hình thành do nhân duyên, đặc điểmchính của các pháp này là sinh khởi, biến dịch và hoại diệt, nên chúng đều trống rỗng, vô thường và không có tự tính. Pháp vô vi là các pháp không phải hình thành từ nhân duyên, là chân thực tại thường hằng, tuyệt đối, mang tính siêu thời gian, vượt khỏi sự sinh thành, hoại diệt, tách khỏi mối quan hệ nhân quả, nên chúng không có hình tướng, số lượng, chẳng thể suy lường hay dùng lời nói diễn tảđược.

396. Hiện tại hữu thể, quá vị vô thể.

397. Tam thế thực hữu, pháp thể hằng hữu.

398. Dhāranī, dịch là chân ngôn hay thần chú.

399. Vajrasattva.

400. Nay là Khố Xa, Tân Cương, Trung Quốc.

401. Đốn ngộ thành Phật là chủ trương không cần trải qua thời gian dài tu hành theo trình tự, thứ lớp, chỉ cần lĩnh hội được chân lý của đạo, liền có thể nhanh chóng giác ngộ thành Phật.

402. Đốn giáo là giáo pháp giúp giác ngộ tức thì, không theo trình tự. Tiệm giáo là giáo pháp tiến tu từ bậc thấp tiến dần lên bậc cao. Bất định giáo là giáo pháp không dạy Đốn cũng không dạy Tiệm, chỉ dạy về Phật tính hằng hữu.

403. Giáo tướng là tướng trạng khác nhau về sắc thái, nghĩa lý... của tất cả giáo pháp mà đức Phật đã giảng dạy. Nếu đem giáo tướng này ra để khảo sát, tìm hiểu, giải thích, phân loại, chỉnh lý... thì gọi là “giáo tướng phán thích”, nói tắt là “giáo phán”, hay “phán giáo”.

404. Tức dùng ngôn từ, động tác hoặc sự vật ngầm biểu thị nghĩa lý sâu xa để giúp cho người khác khai ngộ.

405. “Đốn ngộ” là giác ngộ nhanh chóng, “tiệm ngộ” là giác ngộ dần dần.

406. Thiện Vô Úy (637 - 735), Kim Cương Trí (671 - 741) và Tam Tạng Bất Không (705 - 774).

407. Theo quan điểm của Mật giáo, hết thảy muôn vật trong vũ trụ đều do đức Đại Nhật Như Lai biểu hiện, trong đó, phần biểu hiện về mặt trí đức của Ngài gọi là Kim cương giới, còn phần biểu hiện về mặt lý tính của Ngài thì gọi là Thai tạng giới.

408. Dhamma-mahamata.