Tôn Giáo Học So Sánh

TIẾT 5: THẦN THOẠI DO THÁI GIÁO

1. Thánh điển của Do Thái giáo

Muốn giới thiệu về thần thoại của Do Thái giáo, trước hết phải tìm hiểu kinh điển của Do Thái giáo, nếu gộp cả các loại sách luật và sách thần học thì số lượng kinh điển này cũng không phải ít. Cội nguồn của thần thoại Do Thái giáo chính là bộ kinh Cựu Ước, vì vậy chúng ta ở đây chỉ bàn đến bộ Thánh điển này.

Thánh kinh Cựu Ước rõ ràng là đã được viết trong một khoảng thời gian rất dài, nó ghi chép lại những tưởng tượng, truyền thuyết và lịch sử của Do Thái giáo qua những tháng năm đằng đẵng đó. Đáng tiếc là, những người viết Cựu Ước không ai có đầu óc lịch sử nên đã lấy thần thoại, truyền thuyết làm sự thật lịch sử. Họ còn tìm cách dùng thần thoại để giải thích những truyền thuyết và sự vật mà họ không hiểu rõ, thậm chí còn làm cho niên đại và tên người có thật trong lịch sử rối tung cả lên. Bởi thế, đọc những gì viết trong Cựu Ước dưới góc độ lịch sử là việc rất khó khăn vì sự biên tập Cựu Ước vốn đã không tuân theo trật tự của quá trình lịch sử.

Theo lời những tín đồ Cơ Đốc giáo và Do Thái giáo, năm quyển sách đầu của bộ kinh Cựu Ướclà những quyển hoàn thành sớm nhất. Chúng là trước tác của Moses nên được gọi là Ngũ Thư Moses, bao gồm: Sáng Thế Ký, Xuất Ai Cập Ký, Levite Ký, Dân Số Ký và Đệ Nhị Luật Ký. Trên thực tế, ngoài 10 điều răn của mình, Moses chưa hề viết một quyển sách nào. Theo khảo sát của các học giả, 5 quyển Ngũ Thư Moses đều là người đời sau căn cứ vào truyền thuyết mà viết ra, trong đó niên đại của Sáng Thế Ký là muộn nhất. Trong mục 3, chương 19 cuốn Đại Cương Lịch Sử Thế Giới của Herbert Wells cũng viết rằng: “Câu chuyện về sáng thế và hồng thủy, cùng phần lớn câu chuyện về Moses và Samson, là vay mượn từ Babylon. Khi người Do Thái quay về Jerusalem, chỉ có 5 cuốn kinh đầu tiên (thuộc bộ Cựu Ước) là đã hoàn chỉnh”. Có thể thấy Moses không hề viết Ngũ Thư và những câu chuyện trong Ngũ Thư quá nửa là lấy từ các truyền thuyết của người Babylon.

Do vậy, rất nhiều ghi chép trong Cựu Ước, dù cho có giới thiệu rõ là thời đại của tiên tri nào, do tiên trinào viết, bao gồm cả thơ của vua David và vua Solomon, đều rất không đáng tin. Ví dụ, kinh Isaiah tổng cộng có 66 chương nhưng ngôn ngữ và thể văn khác lạ trong 27 chương cuối cho thấy rất rõ rằng vài thế kỷ sau thời Isaiah chúng mới được viết nên, trong khi những lời tiên tri quan trọng trong kinh Isaiah lại xảy ra đúng vào vài thế kỷ sau đó, đây là những gì lịch sử đã ghi lại. Những thứ thần bí được gọi là lời tiên tri chẳng qua là bắt nguồn từ lòng tín ngưỡng của tín đồ Do Thái giáovà tín đồ Cơ Đốc giáo mà thôi.

Còn có một kinh khác là Daniel cũng đã chép rất nhiều câu chuyện làm cho tín đồ Do Thái giáo và Cơ Đốc giáo đọc đến cảm thấy vô cùng thích thú, nhưng theo kết quả nghiên cứu của các học giả thì kinh này hoàn thành trong khoảng thời gian từ năm 167 đến 165 trước Công nguyên, cách thời đại Daniel đã 4 thế kỷ. Daniel ra đời muộn hơn Isaiah một chút, là người cùng thời với vua Nebuchadnezzar II của Babylon. Căn cứ vào những tài liệu phía Babylon, vị vua này qua đời trong yên bình vào năm 561 trước Công nguyên, không giống như kinh Daniel đã ngụy tạo là ông bị chết thảm vì không lễ Chúa mà lễ bái tượng thần.

Đến thế kỷ thứ VIII trước Công nguyên, người Do Thái mới học được cách viết chữ từ người Babylon, bắt đầu thu thập các câu chuyện, truyền thuyết và luật pháp trước đây, dùng văn phạm còn rất ấu trĩghi chép lại, đó chính là những Thánh thư tiếng Hebrew. Theo Hendrik Willem Van Loon, ngữ pháp của loại tiếng này không hoàn bị, ví dụ như thì của động từ, giữa hình thức hoàn thành và chưa hoàn thành không hề có sự khác biệt rõ rệt: cùng một động từ, vừa có thể biểu thị sự kiện đã phát sinh, vừa có thể biểu thị sự kiện sẽ phát sinh. Vì thế, nội dung Thánh điển tiếng Hebrew, cho đến tận bây giờ, vẫn không người nào dám nói là hoàn toàn giải thích được đúng một cách tuyệt đối. Có điều, loại tiếng này dùng để ghi chép sự thật tuy có khó khăn, nhưng dùng để viết thơ thì lại rất thích hợp, vì thơ có thể được hiểu tùy theo tâm trạng của độc giả. Do vậy, thơ ca trong Cựu Ước là những tác phẩm văn học tuyệt vời được nhiều người biết đến.

Bản Cựu Ước đầu tiên hoàn toàn không phải là sách đóng thành tập. Đến năm 537 trước Công nguyên, sau khi người Do Thái từ nơi lưu đày trở về lại Palestine, trong các điện thần ở mỗi thôn xóm nhỏ của họ, đều lưu giữ những bản ghi chép được họ yêu thích và kính trọng, viết lại trên da thú hoặc giấy cói sản xuất tại Ai Cập. Nội dung của chúng không hoàn toàn giống nhau, nhưng đều có liên quan đến những thứ về tôn giáo và truyền thuyết của chi tộc sở hữu chúng. Những bản ghi chép như vậy, qua gần 1000 năm sao đi chép lại, thêm mắm thêm muối, số lượng của chúng thực sự đã quá nhiều. Đến tận thế kỷ thứ IV sau Công nguyên, John Chrysostom - tổng giám mục Cơ Đốc giáo của thành phố Constantinople mới thu thập những tập kinh nhỏ phân tán ở khắp mọi nơi đó về thẩm tra, biên tậpvà tổng hợp lại thành một bộ Kinh Thánh (Bible).

2. Sự biến đổi của Chúa trong Do Thái giáo

Chúa của Do Thái giáo tuy luôn được gọi là Yahweh nhưng tính chất của Ngài lại biến đổi liên tục tùy theo hoàn cảnh khác nhau của từng thời đại, từ một thần trong đa thần, biến thành một thần duy nhấtcủa Abraham, rồi tiếp tục biến đổi cho đến giai đoạn từ sau thời Jesus tới thời cận đại thì đã trở thànhthần trong quan niệm triết học. Trình tự của sự biến đổi này đại khái như sau:

a. Thần gia tộc: thời đại Abraham đến Moses.

b. Thần dân tộc: thời đại Moses đến phán quan.

c. Thần bảo hộ đất nước: thời đại phán quan đến vương quốc.

d. Thần độc nhất thế giới: thời đại vương quốc đến tiên tri.

e. Thần trong quan niệm triết học về nguyên lý thế giới: thời đại Jesus đến cận đại.

Jesus thì xem Chúa là cha của nhân loại, và chính từ đó Cơ Đốc giáo đã ra đời, chúng ta sẽ bàn tiếp về điều này ở chương sau. Thân phận của Jesus và giáo thuyết của ông không khi nào được Do Thái giáo chấp nhận. Bởi vậy, sau khi Cơ Đốc giáo thịnh hành, Do Thái giáo đã từng rất nhiều lần bị Cơ Đốc giáo đại tàn sát!

3. Phân tích tính chất của Yahweh

Về ý nghĩa cái tên Yahweh (Java, Jehovah), có người cho rằng nó bắt nguồn từ chữ “thổi” trong tiếng Arab, hàm ý chỉ “thần gió bão”; có người cho rằng nó bắt nguồn từ chữ “giáng xuống” trong tiếng Hebrew, hàm ý chỉ “thần sấm sét”; lại có người cho rằng nó bắt nguồn từ cha trời Dyaus của Bà-la-môn giáo Ấn Độ. Dyaus là bò đực; lưu vực sông Nile của Ai Cập thì thịnh hành việc sùng bái thần bò; anh trai Aaron của Moses cũng từng đúc một tượng bò bằng vàng làm thần cho người Do Thái sùng bái. Những điều này là bằng chứng cho thấy khởi nguyên của Yahweh là từ tín ngưỡng sùng bái vật tổ.

Yahweh thường xuất hiện cùng với lửa sét và gió lớn, như vậy Yahweh tất phải có quan hệ với thần gió bão và thần sấm sét. Còn nữa, Moses và các tiên tri sau này phải đến núi Sinai để gặp Yahweh, núi Sinai vốn là nơi ở của thần mặt trăng Sin, như vậy Yahweh còn có quan hệ với cả thần mặt trăng. Moses lãnh đạo dân tộc của mình ra khỏi Ai Cập, lúc sắp đến Canaan (Palestine ngày nay), vì nạn rắn độc cắn chết nhiều người, ông đã làm một tượng rắn lửa treo lên một cây cột, ai bị rắn lửa cắn mà nhìn lên tượng con rắn bằng đồng này thì được sống. Tín ngưỡng sùng bái thần rắn vốn đã rất phổ biến, việc rắn làm hại loài người cũng thuộc về ý chí của thần linh. Do vậy, thần rắn cũng là một trong những thuộc tính của Yahweh vì những người tín ngưỡng nhất thần không thừa nhận ngoài Yahweh ra còn có ý chí của một vị thần nào khác.

Khi bị lưu đày, người Do Thái đã tiếp xúc với tôn giáo của Babylon, học được thần thoại sáng tạo vũ trụ và thần thoại hồng thủy; đồng thời, họ cũng đã tiếp xúc với tôn giáo của Ba Tư và học được quan niệm tín ngưỡng nhị thần. Người Ba Tư xem thần lửa Ātur là con trai của chủ thần Ahura Mazda (thiện thần), thường phụng mệnh chủ thần đi đánh nhau với rắn độc Azhi Dahaka, thủ hạ của ác thầnAhriman. Thần lửa đã dùng ánh lửa của mình giết chết rắn độc. Người Ba Tư lấy lửa đại biểu cho cái thiện quang minh và trong sạch, lấy rắn độc đại biểu cho cái ác hắc ám và tội lỗi. Đây là tín ngưỡng tôn giáo theo thuyết nhị nguyên thiện ác.

Do Thái giáo nhận được sự gợi mở từ Ba Tư giáo, cũng lấy đặc tính của Yahweh phân làm hai mặt: mặt thiện vẫn thuộc về Yahweh, mặt ác từ Yahweh tách ra dồn vào một nhân vật tên là Satan. Chữ Satan có nguồn gốc từ tên thần Sat của Ai Cập, còn việc Cựu Ước lấy rắn tượng trưng cho tội ác thì có nguồn gốc từ Ba Tư giáo. Như vậy, rắn hoặc Satan đã trở thành đại biểu cho một thuộc tính vốn có khác của Yahweh.

4. Ba thần thoại trọng yếu

Thần thoại là thứ không thể tránh khỏi của các tôn giáo. Tôn giáo nào cũng có tín ngưỡng trước rồi sau mới sinh ra các thần thoại. Để tìm lời giải thích cho tín ngưỡng của mình, các tôn giáo tạo ra đủ thứ thần thoại bằng sự tưởng tượng mang tính nhân cách hóa. Rất nhiều thần thoại của Do Thái giáolà để thuyết minh cho một vài sự thật nào đó. Những ghi chép được xem là “dự ngôn” dưới danh nghĩacác nhà tiên tri trong Cựu Ước phần lớn là do tín đồ Do Thái đời sau gán ghép, bổ sung vào. Vì, nếu không như vậy, thì không thể chứng minh hoặc làm cho người khác tin tưởng vào quyền uy, sự công chính và lòng từ ái của Yahweh. Đương nhiên, những người gán ghép, bổ sung các dự ngôn vào Cựu Ước cũng không có ý ngụy tạo, dối trá, mà tín ngưỡng tôn giáo cuồng nhiệt của họ thúc đẩy họ tin tưởng sâu sắc rằng phải làm như vậy mới phù hợp với nguyên tắc của Yahweh. Chỉ có điều, những thần thoại trọng yếu của Do Thái giáo xuất hiện rất muộn và đa số là những yếu tố vay mượn của người ngoại quốc. Ở đây, xin nêu ra 3 thần thoại như sau:

a. Thần thoại sáng thế: Trong sự tối tăm trống không và hỗn độn, Thiên Chúa vận hành trên mặt nước; Ngài phán: phải có sự sáng, liền có sự sáng; Ngài phân sáng ra khỏi tối, liền có ngày và đêm; đây là ngày thứ 1. Ngày thứ 2, Ngài tạo ra không khí. Ngày thứ 3, Ngài tạo ra đất và rau, cỏ, cây cối trên đất. Ngày thứ 4, Ngài tạo ra mặt trời và mặt trăng chia nhau cai quản ban ngày và ban đêm, Ngài còn tạo ra các vì sao và đặt chúng trong khoảng không trên trời. Ngày thứ 5, Ngài tạo ra các loại chim và cá. Ngày thứ 6, Ngài tạo ra súc vật, côn trùng và thú rừng, Ngài còn tạo ra loài người dựa theo hình tượngcủa chính Ngài, dựng nên người nam cùng người nữ, đặng cai quản các loài dưới biển, loài trên trờivà loài trên mặt đất. Ngày thứ 7, công việc sáng tạo đã hoàn tất, Thiên Chúa nghỉ các công việc Ngài đã làm. Thiên Chúa ban phước cho ngày thứ 7, nên đặt là ngày thánh. Người nam đầu tiên được tạo ra từ bụi đất, tên gọi là Adam. Thiên Chúa lại lấy một cái xương sườn của Adam, tạo thành một người nữ, Adam đặt tên cho người nữ này là Eve. Sau vì Eve nghe lời một con rắn ăn trái của cây phân biệtthiện ác trong vườn địa đàng, làm trái lời hứa với Thiên Chúa, nên đã phạm tội. Họ bị Thiên Chúa đuổi ra khỏi vườn địa đàng, chịu đựng bao khổ cực của đời sống, cho đến con cháu muôn đời sau cũng đều phải chịu khổ như thế.

Thần thoại này hiển nhiên là sau khi Do Thái giáo tiếp xúc với tôn giáo Babylon mới có, nó ra đời trong thời đại người Do Thái đang bị đày đi lưu vong. Babylon sớm đã có thần thoại sáng thế; ngày sabbath (ngày yên nghỉ) vốn là từ tiếng Babylon; thủy tổ của người Babylon tên là Ademi, còn người Do Tháithì gọi thủy tổ của mình là Adam. Sau khi người Do Thái mất đi tổ quốc Palestine của mình, từ chỗ cho rằng đó là do tổ tiên mình đã phạm tội và bị Chúa trừng phạt, họ suy đoán rằng đời sống cực khổ của toàn nhân loại cũng là do thủy tổ của loài người đã phạm tội nên Chúa mới làm cho con cháu của loài người đời đời kiếp kiếp phải chịu khổ, đây gọi là “tội tổ tông”. Nhưng người sáng tác thần thoại này của Do Thái giáo không nghĩ đến việc một Thiên Chúa nhân từ và vạn năng tại sao không dự liệu được rằng tạo ra con người rồi con người sẽ phạm tội? Đã biết tội lỗi mà tổ tiên con người phạm phải sẽ truyền lại cho muôn đời con cháu của họ tại sao vẫn tiếp tục không ngừng tạo ra càng nhiều người hơn nữa cho họ chịu khổ? Nếu nói việc này là để thể hiện sự vinh quang của Thiên Chúa thông qua quyền uy cứu vớt và xử phạt nhân loại, thì Thiên Chúa thật vô vị và tàn nhẫn biết bao! Nếu Thiên Chúa tạo ra con người để biểu hiện quyền uy vô thượng của mình, làm cho con người vừa mới ra đời đã phải đeo lên mình cái gông cùm “tội lỗi”, thì lòng nhân từ của vị Thiên Chúa này ở đâu? Đương nhiên, thần thoại này xuất hiện vào lúc người Do Thái đang bị lưu đày, nên họ đã mượn truyền thuyết cổ của Babylon mà sáng tác ra nó để tìm cách an ủi nỗi hận mất nước, chúng ta chẳng cần dùng logic học để chứng minh cho nó làm gì.

b. Thần thoại chiếc thuyền của Noah: Chúa tạo ra con người để cai quản thế giới, từ người nam tạo thêm người nữ, rồi họ sinh ra càng nhiều người nam và người nữ nữa. Cặp nam nữ đầu tiên được tạo ra không lâu đã phạm vào lệnh cấm của Chúa và bị phạt phải chịu khổ, con người đời sau cũng theo đó mà phạm nhiều tội lỗi hơn nữa. Chúa dựa theo hình tượng của mình mà nặn thành con người và dùng sinh khí của mình thổi vào để con người có sự sống. Điều đáng tiếc là Chúa lại cố ý quên truyền phần thiện lành trong tính linh của mình vào thân xác con người. Con người được tạo ra càng ngày càng đông, tội ác cũng theo đó càng ngày càng nhiều, thế là Chúa bèn dùng một trận hồng thủy làm cho tất cả sinh vật trên thế giới đều bị chết chìm. Khi đó, chỉ có Noah là người công chính nhất, Chúa nói với Noah rằng: “Toàn bộ con người đang sống, cái chết của họ đã đến trước mặt Ta, vì mặt đất đầy rẫy bạo lực, Ta sẽ tiêu diệt chúng cùng với trái đất. Con hãy làm cho mình một chiếc thuyền vuông bằng gỗ cây bách”. Chiếc thuyền này dài 150 thước, rộng 25 thước, cao 15 thước, chia làm 3 tầng. Chúa yêu cầu Noah sau khi làm xong, đưa vợ cùng 3 con trai và 3 con dâu, tổng cộng 8 người vào trong thuyền, đồng thời đưa vào thuyền cả những sinh vật sống và côn trùng, mỗi loài một đực một cái[1]. Rồi cơn hồng thủy đến, mưa liên miên trong 40 ngày đêm, nước nhận chìm tất cả sinh vật! Sau khi nước lụt rút đi, toàn thế giới chỉ còn lại 8 người trong gia đình Noah, nhân loại từ đó về sau đều là hậu duệ của nhà Noah.

Yahweh vì sao phải tiêu diệt tất cả sinh vật? Ngài nói: “Ta sẽ xóa bỏ khỏi mặt đất con người mà Ta đã sáng tạo, từ con người cho đến gia súc, giống vật bò dưới đất và chim trời, vì Ta hối hận đã tạo ra chúng”. Chúa mà cũng có chuyện hối hận, thật đáng buồn cười! Chúa vì con người làm ác mà muốn tiêu diệt toàn bộ sinh vật Ngài đã tạo ra, chỉ có mỗi ông Noah công chính là trường hợp ngoại lệ. Vận mạng của loài cá sống dưới nước không hề được nhắc đến trong thần thoại này, chắc cũng vì loài cá công chính nên không bị tận diệt? Ai ai cũng biết rằng, hồng thủy không thể dìm chết được cá. Kỳ thực, con người làm ác, tiêu diệt con người là được rồi, hà cớ gì phải làm liên lụy đến súc vật, côn trùng và chim muông, bắt chúng phải chết theo con người? Thật ra, thần thoại hồng thủy này cũng là học được từ các thần thoại của Babylon, thậm chí là học được từ Ấn Độ. Nó chỉ là một loại truyền thuyết thần thoại về tai họa lụt lội vào thời đại thái cổ hoang sơ.

Căn cứ theo những khai quật thời cận đại, người ta đã phát hiện ra rằng lịch sử thần thoại sáng thế và hồng thủy của người Babylon có niên đại trước lúc người Do Thái trở về quê hương sau cuộc lưu đày. Nhưng, những thần thoại gốc này lại có nội dung hoàn toàn giống với 10 chương đầu của Sáng Thế Ký trong Cựu Ước. Câu chuyện về hồng thủy đã được lưu truyền rất rộng vào thời cổ đại hoặc thời kỳđồ đá mới, nó đơn giản chỉ là những hồi ức về sự ngập lụt ở lưu vực Địa Trung Hải.[2]

c. Thần thoại làm lộn xộn tiếng nói: Sau trận hồng thủy, nhân khẩu thế giới tăng trưởng rất nhanh, khi đó mọi người đều có một giọng nói và một thứ tiếng. Họ từ phương Đông dời đến một vùng đồng bằng (chỉ cho Mesopotamia). Ở đó, họ đồng tâm hiệp lực xây một tòa thành và dựng một cái tháp, đỉnh cao đến tận trời, làm tụ điểm cho mọi người tập hợp, gặp mặt nhau. Thiên Chúa rất không vui về việc làmcủa họ, nếu để mặc họ muốn làm gì thì làm, sau này những việc họ đã quyết định làm, chẳng việc nào mà không thành tựu. Thiên Chúa liền xuống thế gian, làm lộn xộn tiếng nói của họ, rồi làm cho họ tản ra trên khắp mặt đất.

Thần thoại này đọc sơ qua liền thấy có vẻ như là Chúa đố kỵ với sự đồng tâm hiệp lực của con người, không muốn nhìn thấy một xã hội loài người hòa bình và thống nhất xuất hiện, không hy vọng nhân loại có được ý chí và năng lực sáng tạo của riêng mình, nên Chúa phải phá hoại họ từ bên trong. Trên thực tế, bối cảnh của thần thoại này là thời đại sau khi người Do Thái vốn tự cho mình là duy nhất nay bị ngoại tộc chinh phục và lưu đày qua nước khác, tại đó họ tiếp xúc được với rất nhiều người nước ngoài cũng như ngôn ngữ mà người ta sử dụng, để tìm ra đáp án cho vấn đề này, người Do Thái đành phải sáng tác ra một câu chuyện thần thoại như trên. Nếu không sáng tác thần thoại này thì người Do Thái là con cháu của Abraham, còn rất nhiều người nước ngoài từ đâu mà ra? Và vì sao lại có những ngôn ngữ khác nhau?

Trong Cựu Ước, còn có rất nhiều những thần thoại kiểu thế, nếu dùng quan điểm logic, khoa học và luân lý để giải thích chúng, nhất định sẽ làm cho chúng ta cảm thấy thất vọng! Nhưng nếu căn cứ vàobối cảnh tâm lý, bối cảnh lịch sử và bối cảnh xã hội của người Do Thái để phân tích chúng, thì chúng ta có thể hiểu chúng một cách dễ dàng. Ba thần thoại nêu trên lấy từ chương 1 đến chương 11 của sách Sáng Thế Ký trong Cựu Ước. Tôi muốn nhắc lại một câu rằng: Sáng Thế Ký là cuốn sách ra đời muộn nhất trong Ngũ Thư Moses, 3 thần thoại kể trên lại là những phần xuất hiện muộn nhất trong Sáng Thế Ký.

203. Còn có tên là núi Hored.

204. The Ten Commandments.

205. Ngày nghỉ ngơi lễ bái, thường là ngày thứ 7.

206. Ark of the Covenant.

207. Tham khảo mục cuối, tiết 1, chương III và mục 5, tiết 3, chương VIII của sách này.

208. Land of Canaan, sau này gọi là Palestine.

209. Nghe nói những bài thơ trong Cựu Ước có không ít bài là tác phẩm của David.

210. The Outline of History.

211. Talent là một đơn vị trọng lượng và tiền tệ thời cổ đại.

212. Mục 2, chương 19, Đại Cương Lịch Sử Thế Giới.

213. Không có một người nào là nhà lịch sử, họ toàn kể chuyện thần thoại mà không chịu nghiên cứulịch sử.

214. Họ biện hộ cho ý kiến của mình một cách can trường.

215. Rabbi nghĩa là “thầy” hoặc “tư tế”.

216. Chú là chú giải, sớ là giải thích lời chú giải.

217. Huấn hỗ là giải nghĩa từ ngữ trong sách cổ.

218. Sepher Jetzirah.

219. Sepher Zohar.

220. Chương 6 của Sáng Thế Ký nói là 1 đực 1 cái, chương 7 thoắt cái lại nói là 7 đực 7 cái.

221. Theo mục 1, chương 19, cuốn Đại Cương Lịch Sử Thế Giới của Herbert Wells.

Chương 8: Cơ Đốc Giáo

TIẾT 1: KHỞI THỦY CỦA CƠ ĐỐC GIÁO

1. Bối cảnh thời đại Jesus

Về bản chất và sự phát triển thế lực của Cơ Đốc giáo, tôi đã viết một quyển sách tên là Nghiên Cứu Về Cơ Đốc Giáo, độc giả có thể tham khảo thêm. Bây giờ, khi bàn đến Cơ Đốc giáo trong sách này, tôi sẽ phải giới thiệu lại quá trình phát triển của nó từ một góc độ khác. Như vậy, tuy là cùng đọc hai quyển sách do tôi viết nhưng độc giả cũng không đến nỗi có cảm giác trùng lặp.

Cơ Đốc giáo do Jesus khai sáng. Jesus chào đời ở Judaea, Palestine, một địa danh nằm ở vùng núi cao thuộc bờ đông của Địa Trung Hải và vốn là cái nôi của người Hebrew. Đây là quê hương của Do Thái giáo, Jesus đã trưởng thành trong đời sống và giáo dục tôn giáo của Do Thái giáo. Theo truyền thuyết, Joseph - cha của Jesus tuy là một thợ mộc nhưng lại là hậu duệcủa vua David. Vì vậy, về mặt huyết thống, Jesus là con cháu của vua David. Điều kỳ lạ là, các tác giả Thánh kinh Tân Ước để cho phù hợp với lời tiên tri trong đoạn 14, chương 7, kinh Isaiah của Cựu Ước là: “Một trinh nữ sẽ chịu thai và sinh một con trai” và người con trai ấy sẽ đến cứu người Do Thái, nên trong các sách Phúc Âm đã nói Maria, mẹ của Jesus, là một trinh nữ chưa có chồng mà có con. Jesus chào đời trong một chuồng ngựa ở Bethlehem khi cha mẹ ông đi ngang qua dừng chân nghỉ lại tại đó, từ nhỏ đến lớn, hầu hết thời gian, ông sống ở hai thành Nazareth và Galilee.

Dân tộc Do Thái mà Jesus xuất thân, như chúng ta đã nói đến ở chương trước, là một dân tộc tự tôn, cao ngạo, ngoan cường, bảo thủ nhưng cũng đáng được cảm thông. Sau thời đại vương quốc, tuy các nhà tiên tri tự tin rằng Thiên Chúa của người Do Thái chắc chắn cứu giúp họ, nhưng thực tế thì tình trạng của họ lại càng ngày càng xấu đi. Nguyên nhân vì nước Do Thái là một dải đất hành lang, phía tây là Địa Trung Hải, phía đông là sa mạc Arab, phía bắc thông với Syria, Assyria và Babylon, phía nam thẳng đến Ai Cập. Do đó, khi Ai Cập nổ ra chiến tranh với bất cứ dân tộc nào ở phương bắc, họ bắt buộc phải đi qua nước Do Thái. Và khi các dân tộc phương bắc muốn đối phó với Ai Cập, họ cũng phải đánh lấy nước Do Thái trước. Bởi thế, dải đất Do Thái này từng bị người Ai Cập, người Assyria, người Babylon, người Ba Tư, người Macedonia, người Hy Lạp và người La Mã thay nhau chinh phục.

Thời đại Jesus ra đời, nước Do Thái tuy có một chính phủ tự trị, được phép có quốc vương riêng, cũng như có tín ngưỡng tôn giáo và cơ cấu tôn giáo riêng; nhưng quyền thống trị thực tế lại nằm trong tay các thống chế được chính phủ La Mã phái đến, tức nước Do Thái chỉ là một tỉnh phụ thuộc của La Mã. Bởi vậy, họ ngày đêm cầu nguyện, mong cho vị lãnh tụ của dân tộc mình (đấng cứu thế Messiah) mà trong những lời tiên tri từng nói tới đến giải phóng họ khỏi sự thống trị của kẻ ngoại bang. Do đó, năm 27 sau Công nguyên, khi John Tẩy giả[1] bắt đầu truyền đạo ở vùng hạ lưu sông Jordan của nước Do Thái liền có người cho rằng ông chính là Messiah, nhưng bản thân ông lại kiên quyết phủ định điều này. Không lâu sau, John gặp nạn, người được ông rửa tội cho là Jesus, thừa cơ nổi lên, đồ chúngtrước đây của John, quá nửa trở thành người ủng hộ Jesus.

Jesus sinh vào khoảng năm thứ 5 hoặc thứ 6 trước Công nguyên, những sự tích có liên quan đến ông được ghi chép lại khá ít ỏi, tư liệu tốt nhất là các sách Phúc Âm cũng chỉ chép một số truyền thuyếtthần thoại. Chúng ta chỉ có thể biết được rằng, vào năm ông 20 tuổi, từng cùng cha mẹ đến các điện thần ở Jerusalem và hỏi đáp về những vấn đề tôn giáo với các thầy rabbi. Joseph, cha của Jesus, chết khi ông được 12 tuổi. Maria, mẹ của ông, là một người phụ nữ sinh đẻ nhiều, sau Jesus còn sinh thêm 4 đứa con trai và vài đứa con gái nữa. Sau khi cha qua đời, có người nói rằng Jesus đã tiếp tục làm nghề thợ mộc của cha mình mãi đến 30 tuổi mới bắt đầu truyền đạo, qua lại các khu vực Galilee, Judaea và vùng phụ cận.

Tính cách người Do Thái rất quật cường và tự tin. Ở chương trước, chúng ta có nói đến 3 hệ phái của Do Thái giáo vào thời đại Jesus, trong đó phái Pharisees có thực lực lớn nhất và cũng bảo thủ nhất. Jesus thấy chướng mắt với chủ nghĩa hình thức và tác phong giả tạo của những người Pharisees nên đã công kích bọn họ không chút nương tình. Người Do Thái vốn hy vọng Jesus là đấng cứu thế của dân tộc họ, một người mà họ hằng mong đợi, nhưng Jesus lại tuyên giảng rằng nước của ông không ở trên mặt đất mà ở trên trời. Vì điều này làm cho những người Do Thái bảo thủ tức giận, nên sau khi truyền đạo được 3 năm, Jesus bị bắt với tội danh phản bội Do Thái giáo. Khi người Do Thái đem Jesus giao cho thống chế La Mã Pilate, ông còn bị vu khống là miệt thị La Mã và âm mưu tự phong mình làm vua của người Do Thái. Cuối cùng, dưới yêu cầu khẩn thiết của người Do Thái, vào năm 29 hoặc 30 sau Công nguyên, Pilate đã xử Jesus tử hình. Theo Thánh lịch của Do Thái, vào thứ 6, ngày 14, tháng 1 trong dịp lễ Vượt qua[2], trên một ngọn đồi có thể nhìn thấy toàn cảnh thành Jerusalem (đồi Sọ), cùng với 2 tên trộm cướp, Jesus đã bị đóng đinh treo trên cây thập giá cho đến chết.

2. Sự phục sinh của Jesus

Theo những ghi chép trong Tân Ước, sau khi Jesus bị đóng đinh và chết trên thập tự giá, các môn đồcủa ông cũng vì thế mà tiêu tan hy vọng, ly tán khắp nơi, thậm chí có người còn mất đi đức tin đối với Jesus. Nhưng, kỳ tích đã xuất hiện, vào ngày chủ nhật, 3 ngày sau khi bị đóng đinh lên cây thập giá, Jesus đã sống lại. Trong vòng 40 ngày sau đó, Jesus thường xuyên ở bên các môn đồ của mình. Cuối cùng, nhục thân của ông thăng thiên về nước trời. Do sự phục sinh của Jesus, các môn đồ lại tiếp tụcnhóm lên niềm tin cuồng nhiệt đối với ông.

Có đúng là Jesus đã sống lại hay không? Đây là một câu hỏi lớn, vì:

a. Sau khi Jesus chết, các môn đồ chưa lập tức triển khai công tác kế tục chí nguyện truyền đạo mà Jesus để lại. Jesus chết tới 4, 5 năm rồi (năm 34, 35 sau Công nguyên) các môn đồ mới bắt đầu truyền đạo. Chẳng qua là, các tín đồ nữ và một số ít môn đồ, do thương nhớ không nguôi nhân cách của Jesus, trong trạng thái tâm thần bất định, đã ảo giác thấy Jesus hiện về. Đây là điều rất có khả năng xảy ra.

b. Lại có người chủ trương Jesus bị đóng đinh lên thập tự giá nhưng chưa chết thật sự. Đây là điều mà các tín đồ Hồi giáo vô cùng tin tưởng. Ví dụ, tiên sinh Thời Tử Chu qua đời năm ngoái (1967) đã giảng rằng: “Trước hết, cho phép tôi căn cứ vào kinh Koran, sau đó, dẫn chứng bằng bộ Tân Ước để chứng minh điều này. Đoạn 157, chương 4, kinh Koran viết: “Chúng bảo: “Chúng tôi đã giết Messiah, tức là Jesus, con trai của Maria và là sứ giả của Allah (Thiên Chúa)”. Chúng đã không giết Jesus mà cũng chẳng đóng đinh hắn trên thập tự giá, chỉ là chúng đã không phân biệt rõ thôi. Những người dị nghị về điểm này lúc nào cũng hoài nghi về nó, họ không có kiến thức nào hẳn hoi mà chỉ tưởng tượng và suy đoán. Quả thật chúng không hề giết Jesus”... Tiếp theo là những chứng cứ trong 4 cuốn Phúc Âm của bộ kinh Tân Ước cho thấy Jesus đã không chết trên thập tự giá:

- Từ 12 giờ trưa đến 3 giờ chiều, thời gian quá ngắn, không đến nỗi tắt thở[3].

- Hai phạm nhân cùng bị đóng đinh treo trên thập giá ở hai bên Jesus đều chưa chết, vì vậy có thể đoán định là Jesus cũng chưa chết.

- Hai phạm nhân này bị đánh gãy chân mới chết, còn Jesus thì không bị đánh[4].

- Hông của Jesus bị quân lính lấy giáo đâm vào, máu liền chảy ra, càng đủ để chứng minh Jesus chưa chết, nếu đã chết thì máu không thể chảy ra.

- Pilate là người giám sát việc hành hình, cũng vô cùng ngạc nhiên với việc Jesus chết quá nhanh vì thời gian quá ngắn[5].

- Sau khi hai phạm nhân kia chết, xác được đem chôn xuống đất, nên không thể sống lại nữa, còn “xác Jesus” thì được một môn đồ của ông tên là Joseph lãnh đi, đặt vào trong một hầm mộ đục trên sườn núi đá[6].

- Ba ngày sau, tảng đá chặn cửa mộ đã bị lăn ra chỗ khác, xác của Jesus không còn bên trong nữa[7].

- Sau đó, mẹ của Jesus không nhận ra ông mà lại nhầm ông là người làm vườn, ông đã cải trang và mặc quần áo khác, không còn nghi ngờ gì nữa[8].

- Nếu nhục thể của Jesus thăng thiên thì không cần phải cải trang như vậy.

- Các môn đồ xem tay của Jesus, rờ hông của Jesus, xác nhận đúng là Jesus bằng xương bằng thịt[9].

- Jesus thấy đói và đòi ăn, nếu là linh hồn, đương nhiên không cần đồ ăn[10].

- Jesus hẹn các môn đồ đến Galilee họp kín, nếu là thăng thiên, cần gì phải bí mật, cũng không phải đến Galilee mới có thể thăng thiên, có khi Jesus đã lẻn đến một nơi khác truyền đạo cũng chưa biết chừng[11].

Đoạn lý luận và phân tích trên đây, trích dẫn từ bài giảng thứ 38 trong cuốn Năm Mươi Bài Giảng Tiếp Theo Về Giáo Lý Đạo Hồi của Thời Tử Chu.

c. Rất có khả năng, Jesus đã giả chết khi bị đóng đinh lên thập tự giá, sau đó đã lẻn ra nước ngoài giảng đạo. Và rất có khả năng, Jesus đã đến Ấn Độ, cuối cùng qua đời ở Ấn Độ, vì tại Ấn Độ bây giờ vẫn còn mộ của Jesus. Trong cuốn Jesus Chết Ở Đâu? của học giả người Anh J. D. Shams, đối với việc này, đã đưa ra rất nhiều chứng cứ; trong cuốn Nhìn Thoáng Qua Lịch Sử Thế Giới của Jawaharlal Nehru cũng có cách nói tương tự.

Tóm lại, truyền thuyết phục sinh và nhục thể thăng thiên của Jesus thực ra chỉ là sản vật của tín ngưỡng tôn giáo chứ không phải sự thật lịch sử.

3. Nhân cách và giáo huấn của Jesus

Bất luận thế nào, việc Jesus trở thành thủy tổ của Cơ Đốc giáo, chứng tỏ ông có sức thu hút quần chúng hơn hẳn người thường. Theo những ghi chép trong kinh điển Cơ Đốc giáo thì Jesus là người thích hoa, yêu trẻ con, quý trọng tình cảm bạn bè; mỗi khi nhìn thấy người nào nghèo đói, đau khổ, ông đều dậy lên lòng đồng cảm sâu sắc; ông quan tâm những kẻ lang thang, chăm sóc những hạng hạ tiện, thân cận những người mắc bệnh hiểm nghèo; những con người không ai thèm đoái hoài đến này đều có thể nhận được sự an ủi, động viên và cứu giúp từ nơi ông. Đặc biệt, niềm tin và nhân cách tôn giáo cao vợi của ông luôn luôn có thể làm cho người khác phát sinh ra những cảm ứng thần bí. Ví dụ, một số người thần trí tối tăm, hay một số người mắc chứng hệ thống thần kinh thất thường, vừa gặp mặt ông, liền thấy có cảm ứng tốt trong việc trị liệu tinh thần.

Vào đầu thời kỳ truyền đạo, Jesus thực sự là một vị thầy tôn giáo khả kính, đáng yêu. Ông có rất nhiều lời giáo huấn đáng tán thán về những nguyên tắc để sống hòa thuận và an vui nơi nhân gian. Vì ông xuất thân hàn vi, nên đặc biệt cảm nhận được nỗi thống khổ của xã hội hạ lưu và vô cùng chán ghétsự giả nhân giả nghĩa, ra vẻ ta đây của xã hội thượng lưu. Bởi thế, ông ra sức khuyên mọi người sống công chính, giàu nhân ái và giữ bổn phận. Ông cho rằng con người trên thế gian, ngoài việc kính yêu Thiên Chúa, trách nhiệm lớn nhất là phải yêu mọi người như yêu chính mình. Luật Vàng[12] của Jesus dạy rằng: “Mọi điều anh em muốn người ta làm cho mình thì anh em cũng phải làm cho họ”. Theo cách nhìn của Jesus, nhân loại là những thiên sứ trụy lạc, thiên sứ là con của Chúa, cho nên Chúa là cha của nhân loại, hay tất cả nhân loại đều là con cái của Chúa, bao gồm cả Jesus trong đó. Khi cầu nguyện với Chúa, Jesus từng gọi Ngài là: “Cha của chúng con”. Cha yêu con là thiên tính vốn có, Chúa yêu thế nhân đương nhiên cũng là chân lý. Những lời giáo huấn như vậy thực sự rất tuyệt vời.

Nhưng, sau khi Jesus tự cho mình là Messiah hay Christ[13], thì ông không còn như trước. Ông muốn các môn đồ ghét bỏ tất cả những thứ của thế gian, cõng Thánh giá đi theo mình (tử vì đạo). Ông chán ghét những người giàu có, cho rằng người giàu được lên trời còn khó hơn lạc đà chui qua lỗ kim. Nhân dân ở nước trời của ông toàn là trẻ con và người nghèo. Còn ông thì là con trai độc nhất của Chúa, thậm chí là hiện thân của Chúa. Việc Jesus giáng thế biểu thị cho ân điển của Chúa, nhờ ông chịu tội thay cho nhân loại, mà nhân loại mới được cứu rỗi. Nhưng anh có được cứu hay không còn phải xem anh có tin Jesus chính là đấng cứu thế hay không. Ngoài ra, vì đối với con người, Chúa có quyền chọn quyền bỏ, quyền sinh quyền sát tuyệt đối, nên trong số các tín đồ của Jesus, rốt cuộc ai có thể được Chúa sủng ái cứu lên trời, còn tùy thuộc vào quyền uy của Chúa. Nếu anh không được Chúa chọn, cho dù anh có là tín đồ của Jesus đi chăng nữa, thì vẫn không thể được cứu.

Có thể thấy, những vấn đề trong Cơ Đốc giáo xuất hiện càng ngày càng nhiều. Thần học ra đời ở các hệ phái và trong các thời kỳ của Cơ Đốc giáo sau này chính là để giải đáp yêu cầu của những vấn đề

TIẾT 2: THÁNH ĐIỂN VÀ GIÁO HỘI CƠ ĐỐC GIÁO

1. Cựu Ước và Tân Ước

Thánh điển Cơ Đốc giáo nói đến ở đây chỉ cho hai bộ kinh Cựu Ước và Tân Ước[1]. Cựu Ước là di sảncủa Do Thái giáo, nhưng lại do Cơ Đốc giáo biên tập nên. Do Thái giáo tuy coi trọng bộ Cựu Ước mà Cơ Đốc giáo đã biên tập, nhưng họ không lấy cái tên “Cựu Ước” để đặt cho sách thánh của họ. Thánh thư Do Thái giáo được gọi là Torah[2]. Về Cựu Ước, ở chương phía trước đã có nói qua. Song, Cựu Ước là sản vật của Do Thái giáo, tại sao lại trở thành Kinh Thánh của Cơ Đốc giáo? Lý do là vì, bản thân Jesus xuất thân từ tín ngưỡng Do Thái giáo và Jesus không hề phản đối Do Thái giáo. Điều này đã được nói rất rõ ràng trong đoạn 17 và 18, chương 5, Phúc Âm Matthew: “Các ngươi đừng tưởng ta đến đặng phá luật pháp hay là lời tiên tri; ta đến, không phải để phá, song để làm cho trọn”. Vì vậy, tất cả những phần liên quan đến nguồn gốc và tín điều tôn giáo trong Cựu Ước, Jesus đều vận dụng và tái hiện bất cứ khi nào có thể như chúng ta thấy trong các sách Phúc Âm. Ví dụ, tín ngưỡng nhất thần, sự tuân thủ 10 điều răn của Moses và luật pháp của các tiên tri, hầu hết đều đã được Jesus tiếp thu. Bởi vậy, nếu không có Cựu Ước làm nền tảng thì tín ngưỡng Cơ Đốc giáo liền trở thành tòa lâu đài cát, không chỗ dựa nương.

Có thể thấy, Jesus không hề phản đối Do Thái giáo, nếu sau này Paul không gia nhập Cơ Đốc giáo thì Cơ Đốc giáo cũng chỉ là một chi phái của Do Thái giáo. Jesus và đa số môn đồ của ông khi đó vẫn còn giữ cái khí chất của Do Thái giáo. Điều mà Jesus phản đối là những tín đồ Do Thái bảo thủ, ngoan cố, không thực tế. Ví dụ, bảy tai họa của người Pharisees mà ông nêu ra là để chỉ trích tác phong giáo phái, không phải để phê phán giáo lý căn bản của Do Thái giáo.

Jesus xem Chúa là cha của nhân loại. Về mặt quan niệm, thực sự đã cải thiện hoàn toàn tính chất của Chúa trong Cựu Ước. Chúa trong Cựu Ước mang tính uy nghiêm, còn Chúa mà Jesus mong đợi thì có tính từ ái. Tuy nhiên, việc gọi Chúa là cha, trong Cựu Ước sớm đã có tiền lệ. Sau này, từ khi Jesus xem bản thân mình chính là hóa thân của Chúa thì tính chất của Chúa lại được khôi phục nguyên trạng như trong Cựu Ước.

Tân Ước gồm tổng cộng 27 cuốn kinh, trong đó có 4 cuốn Phúc Âm ghi chép lại lời nói, việc làm của Jesus lúc sinh thời, và 1 cuốn Công Vụ Các Sứ Đồ ghi chép lại sự tích về các sứ đồ. Ngoài ra, những kinh sách được đưa vào bộ Tân Ước khác, đại đa số xuất xứ từ thủ bút của Paul và các sứ đồ James, Peter, John và Judas. Nếu nói về niên đại ra đời thì những kinh sách do Paul viết xuất hiện sớm nhất. Vào khoảng từ năm 50 đến năm 62, Paul đã hoàn thành những kinh sách Cơ Đốc giáo đầu tiên này. Bốn cuốn Phúc Âm có thể đã được viết xong trong khoảng thời gian từ thế kỷ thứ II đến thế kỷ thứ III. Tuy trong đó thực sự đã ghi lại rất nhiều tư liệu về cuộc đời Jesus, nhưng lấy kinh sách Cơ Đốc giáo ra cân đo đong đếm, nếu nói 4 cuốn Phúc Âm là sách thánh căn bản, chi bằng nói thủ bút của các sứ đồ, đặc biệt là của Paul, là cội nguồn của giáo lý Cơ Đốc thì đúng hơn. Vì, khi Jesus còn tại thế, ông không hề để lại một mẩu giấy viết tay nào. Bản thân Jesus cũng không phải là một tư tưởng gia, những điều ông nói hoàn toàn xuất phát từ cái gọi là “khải thị” mang tính trực giác, không có hệ thống tư biện nào chỉ đạo. Do đó, trong các sách Phúc Âm, chúng ta có thể xem thấy lời nói của Jesus có rất nhiều chỗ mâu thuẫn. Ví dụ, ông tự cho mình là Thiên Chúa, nhưng đến khi bị xử tử trên thập tự giá, thì lại gào lên: “Lạy Chúa! Lạy Chúa! Sao Ngài bỏ rơi con?”[3] Có thể là vì khi đó ông đang vô cùng thống khổ, lại bị rất nhiều người vây quanh nhục mạ, nên trong lúc phẫn nộ đã quên mất thân phận trước đây của mình, tách mình ra khỏi Thiên Chúa chăng?

2. Những tín đồ Cơ Đốc thời kỳ đầu

Danh xưng Cơ Đốc nhân[4] được sử dụng đầu tiên ở thành Antioch của Syria ngay từ năm 42 sau Công nguyên. Cư dân thành Antioch vốn dùng tên gọi này để chế giễu các tín đồ của Jesus, giống hệttên gọi Thanh giáo đồ[5] mà người trong Giáo hội Anh giáo sử dụng để chế giễu những người theo Tân giáo.

Vào thời đại Jesus, tuy ông cảm hóa được rất nhiều phụ nữ, trẻ em, kẻ bệnh hoạn, người nghèo khổvà các ngư dân... nhưng những môn đồ[6] thực sự được Jesus đặc biệt tuyển chọn chỉ có 12 người, đó chính là: Simon Peter, Andrew, James - con trai của Zebedee, John, Philip, Bartholomew, Thomas, Matthew - người thu thuế, James - con trai của Alphaeus, Thaddaeus, Simon - người nhiệt thành và Judas Iscariot. Sau khi Jesus chết, họ được đổi tên gọi thành “sứ đồ”[7] (hay còn gọi là “tông đồ”). Trong 12 sứ đồ, sau này có Judas chỉ vì 30 đồng bạc mà đã bán cả thầy Jesus của mình cho tư tế trưởng của người Do Thái, Jesus do đó mà bị bắt và gặp nạn. Không lâu sau, Judas cũng treo cổ tự tử chết. Sau khi Jesus thăng thiên, các sứ đồ đã chọn Matthias bổ sung vào chỗ của Judas cho đủ 12 sứ đồ.

Tiêu chuẩn chọn môn đồ của Jesus rất khắt khe, dưới đây xin nêu ra một số yêu cầu tuyển chọn của ông:

a. Jesus nói: “Nếu có ai đến theo ta mà không ghét cha mẹ, vợ con, anh em, chị em mình, và chính sự sống của mình nữa, thì không được làm môn đồ ta.”[8]

b. Jesus nói: “Còn ai không vác thập tự giá của mình theo ta, cũng không được làm môn đồ ta”[9]. Lại nói: “Nếu ai muốn theo ta, phải tự bỏ mình đi, mỗi ngày vác thập tự giá của mình mà theo ta.”[10]

c. Jesus nói với một người xin phép về chôn cha trước rồi sau sẽ theo ông rằng: “Hãy để kẻ chết chôn kẻ chết; còn ngươi, hãy đi rao giảng nước Đức Chúa Trời.”[11]

d. Có người thưa với Jesus rằng: “Lạy Chúa, tôi sẽ theo Chúa, song xin cho phép tôi trước về từ giã người trong nhà tôi”. Jesus phán rằng: “Ai đã tra tay cầm cày, còn ngó lại đằng sau, thì không xứng đáng với nước Đức Chúa Trời.”[12]

Từ đó có thể thấy, để làm môn đồ của Jesus khó biết nhường nào, phải bỏ hết tất cả thế tục, gia đìnhvà cá nhân mình, mới có thể trở thành môn đồ của ông. Sau khi Jesus bị nạn, hầu hết 12 sứ đồ đã gánh vác trách nhiệm truyền bá Phúc Âm, trở thành thạch trụ của giáo hội Cơ Đốc thời kỳ đầu.

3. Sự truyền giáo của sứ đồ Paul

Tuy các sứ đồ cũng là tín đồ của Jesus, nhưng khi bắt đầu truyền giáo, họ vẫn không vượt ra được phạm vi đất nước Do Thái. Người Do Thái tuy có một số ít nhờ sự truyền giáo của họ mà tin theo Cơ Đốc giáo, nhưng tuyệt đại đa số vẫn nhìn Cơ Đốc giáo với ánh mắt thù địch. Các sứ đồ vấp phải trắc trở ở khắp nơi trong đất nước Do Thái nên về sau họ đã phát triển ra các nước ngoại bang cũng là thuộc địa của chính quyền La Mã. Đối tượng đầu tiên của họ là những kiều bào người Do Thái. Nhưng tính cách của người Do Thái cang cường đến cùng, tuy làm kiều dân ở nước ngoài, nhưng họ cũng vẫn phản đối Cơ Đốc giáo.

Khi các sứ đồ không còn cách gì truyền giáo cho những đồng bào Do Thái của mình, họ mới nghĩ đến việc đem Phúc Âm của Cơ Đốc rao giảng cho dân ngoại. Người có công lớn nhất trong sự nghiệp này chính là sứ đồ Paul.

Paul gia nhập giáo hội vào khoảng năm 35, sau khi Jesus chết. Ông vốn là một người Do Thái thuộc chi tộc Benjamin của Israel, sinh ra ở Tarsus, thủ phủ tỉnh Cilicia. Ông có quyền lợi của một công dân La Mã. Vì mang một lúc hai quốc tịch La Mã và Do Thái, tiếp nhận được nền giáo dục đặc thù của hai nước này, đồng thời nơi ông ở lại có cơ hội để nghiên cứu, học tập đầy đủ về các học thuyết của Hy Lạp, nên ông có trình độ học vấn trên cả 3 phương diện: tôn giáo của Do Thái, chính trị của La Mã và triết học của Hy Lạp.

Chúng ta biết rằng, khi Jesus còn tại thế, 12 sứ đồ mà ông đã tuyển chọn ra một cách nghiêm ngặt, thực sự có trình độ văn hóa vô cùng thấp, người có học vấn nhất là Matthew, cũng chỉ là một người thu thuế. Giờ đây có được một nhân tài như Paul, đối với Cơ Đốc giáo, quả thật cực kỳ quan trọng. Paul tin vào Cơ Đốc giáo với lòng cung kính như tin vào Do Thái giáo; ông xây dựng và mở rộng giáo hội Cơ Đốc bằng biệt tài về chính trị La Mã của mình; đặc biệt, ông còn dùng tư tưởng và phương pháp của triết học Hy Lạp để bắt đầu giải thích về thần học của Cơ Đốc giáo. Vì thế, trong tổng số 27 sách Tân Ước, đã có tới 13 cuốn Thư Tín[13] được ký tên Paul, và 1 cuốn nữa cũng đang nghi là của Paul. Thần học Cơ Đốc giáo sau này luôn lấy ý kiến của Paul làm căn cứ chính thống.

Trước khi theo Cơ Đốc giáo, Paul tên là Saul. Ông vốn từng đứng trên lập trường của Do Thái giáo, muốn mượn quyền lực chính trị để tiêu diệt Cơ Đốc giáo. Sau này, tinh thần tử vì đạo của tín đồ Cơ Đốc đã làm cho ông cảm động mà tin theo Cơ Đốc giáo, trở thành một tín đồ Cơ Đốc nhiệt thành. Ông đã vắt kiệt trí tuệ và khả năng, chịu đủ giày vò và hành hạ, bôn ba truyền bá tín ngưỡng của Cơ Đốc giáo. Với vốn nền tảng văn hóa sẵn có, tất cả các tỉnh phụ thuộc của La Mã như: Damascus, Cyprus, Paphos, Pamphylia, Pisidia, Lycaonia, Galatia, Phrygia, Syria, Cilicia, Macedonia, Athens, Achaea... không nơi nào không có dấu chân ông. Thậm chí, vào năm 58, ông viết thư nói với người La Mã rằng ông mong muốn đến đế đô La Mã để thuyết giáo cho người La Mã nghe, và rằng ông có kế hoạch phát triển về phía tây, lấy Tây Ban Nha làm đích đến. Có thể thấy, trong hơn 20 năm, sau khi tin theo Cơ Đốc giáo, Paul đã nỗ lực truyền bá Cơ Đốc giáo cho người ngoại bang như thế nào. Vì vậy, ông còn có một danh hiệu là “Sứ đồ của dân ngoại”[14]. Nhưng đến năm 62, sau khi đến La Mã, ông đã bị hoàng đế La Mã Nero xử tử, trở thành một người tử vì đạo[15], tức người bị chết vì chính tín ngưỡng của mình.

4. Giáo hội thời kỳ đầu

Sau khi Jesus gặp nạn, môn đồ ly tán khắp nơi. Nhưng rồi tin tức Jesus phục sinh truyền đi, lại gặp đúng lúc chính phủ không còn truy cứu dư đảng của Jesus nữa, nên trừ Judas ra, 11 sứ đồ còn lại đã tập trung ở nhà của Mark John, tính thêm người nhà của Jesus và những phụ nữ kiền thành, tổng cộng có 120 người. Theo đề nghị của Simon Peter, họ đã chọn Matthias bổ sung vào cho đủ 12 sứ đồ. Những công vụ của giáo hội ban đầu này do 12 người họ chủ trì.

Sau khi giáo hội thành lập, sự hiệp thông[16] với Thiên Chúa đã đưa đến cho các sứ đồ một kinh nghiệm thần bí xuất phát từ tâm thành kính của họ, họ cảm thấy mình được Chúa Thánh Linh làm cho sung mãn. Sự hiệp thông giữa họ với Chúa cũng liên quan đến sự hiệp thông giữa các tín đồ với nhau. Ví dụ: “Các tín hữu tập hợp lại thành một đoàn thể và lấy mọi vật làm của chung. Họ bán đất đai và tài sản, rồi lấy tiền bán được chia cho mọi người, tùy theo nhu cầu của mỗi người. Hằng ngày họ một lòng chăm chỉ đến đền thờ; còn tại các tư gia, họ cử hành lễ bẻ bánh và dùng bữa cùng nhau với lòng vui vẻ và chân thành. Họ ca ngợi đức Chúa Trời và được lòng mọi người. Mỗi ngày, Chúa thêm những người được cứu vào đoàn thể của họ”[17]. Đây là khởi thủy của sinh hoạt giáo hội, cũng là khởi thủy của việc thực thi chủ nghĩa xã hội của Cơ Đốc giáo. Chế độ này được Cơ Đốc giáo học từ phái Essence bên Do Thái giáo, còn sinh hoạt tôn giáo của phái Essence thì lại có nguồn gốc từ sinh hoạttôn giáo của Ấn Độ.

Tín đồ đã nhiều, khu vực truyền giáo đã rộng, tổ chức sinh hoạt hiệp thông này, nhờ đó, ngoài Jerusalem, còn lan ra cả các nước ngoại bang. Các giáo hội ở nước ngoài đa phần là do Paul gây dựng nên, giáo hội ở Jerusalem cũng thường nhận được sự hỗ trợ về vật chất của các giáo hội ở nước ngoài. Mỗi lần các sứ đồ đến một nơi nào đó, quy tụ được một số tín đồ, liền thành lập ở nơi đó một cơ sở làm chỗ tụ họp. Khi rời đi, họ giao lại nó cho tín đồ sở tại phụ trách và tiếp tục phát triển. Kinh phí đều do tín đồ sở tại đảm trách, các sứ đồ chỉ lo việc đi khai sáng, không dính dáng gì đến; nhưng giáo hội mới có thể nhận được sự viện trợ của các giáo hội đã thành lập từ trước, nên những giáo hội này phát triển rất nhanh.

Vì tài sản là của chung, nên có một số thành phần hủ bại dựa vào sinh hoạt hiệp thông để ngồi mát ăn bát vàng, sống bám vào giáo hội. Do đó, Paul liền đưa ra lời cảnh cáo rằng: “Người nào không chịu làm việc, thì cũng không nên ăn nữa”[18]. Để phổ biến chủ trương này, bản thân Paul cũng “chưa từng ăn dưng của ai, nhưng đêm ngày làm lụng khó nhọc, để khỏi lụy đến một người nào”, chỉ có như thế, mới có thể ra lệnh cho người khác “phải yên lặng mà làm việc, ăn đồ của mình làm ra”[19]. Điều này rất giống với sinh hoạt nông thiền[20] mà thiền sư Bách Trượng Hoài Hải của Thiền tông Trung Quốcđã chủ trương. Trong sinh hoạt thường ngày, các Tỳ-kheo Phật giáo Ấn Độ không được mua bán, canh tác; điều này học từ sinh hoạt của tăng lữ Bà-la-môn, và cũng là thông lệ của các đoàn thể Sa-môn vào thời đức Phật. Nhưng đến khi Thiền tông hưng khởi ở Trung Quốc, nếu không tự làm mà ăn thì khó mà tồn tại nổi. Vì thích ứng với hoàn cảnh nên phải có phương cách để những người xuất gianương vào đó mà duy trì sự sống.

5. Những nhân tố phát triển giáo hội

Giáo hội Cơ Đốc phát triển nhanh chóng nhờ 5 nhân tố chính sau đây:

a. Từ khi dân tộc Do Thái bị ngoại bang thống trị, rất nhiều người dân đã di cư ra nước ngoài và sống rải rác khắp nơi, giống như tình trạng của người Do Thái mà chúng ta thấy hiện nay. Có điều, tuy người Do Thái sống ở khắp nơi, nhưng họ đều phải trở về Jerusalem để đón lễ giáng sinh. Vào thời đại đó, các sứ đồ của Jesus có tinh thần truyền đạo rất cao, họ đã lợi dụng triệt để các hội đường[21] có sẵn của người Do Thái. Mỗi khi đến một thành phố, thị trấn nào, họ luôn đến hội đường của người Do Thái trước tiên[22]. Khi không được phép sử dụng hội đường của người Do Thái, họ liền đến những nơi công cộng khác để thuyết giảng cho đại chúng. Trong số những người Do Thái nghe giảng, chắc chắn có một bộ phận đã vì đó mà thay đổi tín ngưỡng của mình. Khi những người cải đạonày trở về nơi định cư ở nước ngoài, họ đã mang Cơ Đốc giáo tới những vùng đất mới.

b. Cơ Đốc giáo xuất hiện đúng vào những năm đế quốc La Mã mới hình thành, cả nước hòa bình và thống nhất. Rất nhiều đường biên giới giữa các tiểu quốc bị xóa sổ, rất nhiều tập tục cũ của các dân tộc được giải phóng, tôn giáo của dân tộc nào cũng đều được khoan dung và bảo hộ. Vì vậy, đối với Cơ Đốc giáo mới hưng khởi, chính phủ cho rằng nó là một nhánh của Do Thái giáo nên cho phépđược tự do truyền bá. Do đó, các dân tộc tuy có chủ trương phản đối Cơ Đốc giáo nhưng cũng không thể tùy ý công kích hoặc ngăn trở. Cơ Đốc giáo liền nhân cơ hội đó tích cực triển khai hoạt động truyền giáo trên khắp các vùng miền của đế quốc La Mã.

c. Từ khi Alexander Đại đế (356 - 323 trước Công nguyên) ra sức truyền bá văn hóa Hy Lạp đến lúc Cơ Đốc giáo ra đời, tại miền bắc Ấn Độ và các vùng duyên hải biển Đen, tiếng Hy Lạp đã trở thànhngôn ngữ thông dụng quốc tế. Điều này giúp cho những sứ đồ đi các nơi truyền giáo giảm bớt được sự khó khăn về bất đồng ngôn ngữ. Họ còn dùng chữ Hy Lạp viết thư gửi cho các tín đồ thuộc địa phương khác và dân tộc khác ở khắp mọi nơi xem, và những thư tín đó đã trở thành sản phẩm tuyên truyền vĩnh cửu, tức bộ kinh Tân Ước sau này.

d. Đế quốc La Mã thời kỳ đầu dung nạp hết thảy tôn giáo của các dân tộc và lập ra hàng vạn điện thần, nhưng chính phủ La Mã rất muốn thống nhất tín ngưỡng tôn giáo nên đã ra lệnh cho tất cả các nước phụ thuộc đều phải thờ tượng của hoàng đế La Mã trong các đền miếu, hy vọng lấy hoàng đế làm trung tâm để thống nhất tôn giáo. Tín đồ Cơ Đốc cho rằng hoàng đế La Mã không phải là Chúa nên không chịu kính bái, đến nỗi bị tố là những kẻ phản nghịch hoàng đế và đất nước, vì thế họ phải chịu sự bức hại không ngừng. Nhưng qua một, hai trăm năm sau, Cơ Đốc giáo càng bị bức hại, lại càng thịnh vượng hơn. Đến năm 311, vua Galerius hạ lệnh chấm dứt mọi sự bức hại đối với Cơ Đốc giáo và ra một Sắc lệnh Khoan dung[23]. Constantine, người kế vị Galerius, lên ngôi vào năm 312, sang năm 313 liền ban bố một sắc lệnh nổi tiếng có tên là Sắc lệnh Milan[24] cho phép tự do tôn giáo; từ đó, lần đầu tiên trong lịch sử, Cơ Đốc giáo bắt đầu được chính phủ công nhận. Đế quốc La Mã ban đầu xem thường sức mạnh của Cơ Đốc giáo, sau đó ngăn chặn Cơ Đốc giáo phát triển, cuối cùng lại lấy Cơ Đốc giáo làm quốc giáo để thống nhất tín ngưỡng trong cả nước. Dĩ nhiên, có được điều này là nhờ nỗ lực của các tín đồ Cơ Đốc, nhưng cũng là do sự chuyển hướng trong cách nghĩ của chính phủ. Có người xem việc Constantine ủng hộ Cơ Đốc giáo giống như việc vua Asoka của Ấn Độ ủng hộ Phật giáo. Kỳ thực, Asoka hoàn toàn là vì nghe theo tiếng gọi của chánh pháp Phật giáo, không hề có dụng tâm chính trị; còn Constantine là vì tranh thủ lấy lòng tín đồ Cơ Đốc để họ ủng hộ ông giành vương vị. Do thế lực của Cơ Đốc giáo khi đó là sự thật đã rồi, Constantine chỉ còn cách thuận theo thời thế. Vì lẽ đó, mặc dù ủng hộ Cơ Đốc giáo, ông vẫn chưa trở thành một tín đồ Cơ Đốc; mãi đến năm 337, lúc sắp lâm chung, ông mới nhận lễ rửa tội và gia nhập Cơ Đốc giáo.

e. Tôn giáo của các dân tộc trong lãnh thổ La Mã đều là những tôn giáo mang hình thái cổ lỗ, màu sắc mê tín vô cùng nặng nề, không vượt qua nổi sự khảo sát của triết lý. Triết học Hy Lạp trước thời Jesus, như tư tưởng của Socrates (469 - 399 trước Công nguyên) và Plato (427 - 347 trước Công nguyên), đúng lúc đó đã đánh đổ tín ngưỡng của các tôn giáo cũ về mặt triết học. Văn hóa Hy Lạp thời đó đang được các nước phụ thuộc của La Mã học tập và nghiên cứu. Các sứ đồ cùng các giáo phụ[25] của Cơ Đốc giáo đã rút tỉa và lợi dụng những phần thứ yếu trong triết học Hy Lạp phù hợp với tư tưởng Cơ Đốc giáo để làm chỗ dựa giúp Cơ Đốc giáo phát triển về mặt học thuyết. Đặc biệt, vào thời đại La Mã, triết học Hy Lạp đã mất đi tinh thần sáng tạo ban đầu. Trong trạng thái bảo thủ và lay lắt, các học pháisau này càng tranh luận lẫn nhau, càng nói suông chân lý, thì càng lộ rõ sự yếu kém và bất lực của triết học trên phương diện luân lý và thực tiễn. Khi đó, Cơ Đốc giáo xuất hiện và cổ xúy cho ân điển của Chúa cùng sự cứu giúp từ bên ngoài, ngược lại đã nhận được sự ủng hộ của mọi người.

6. Sự trưởng thành của giáo hội

Đầu thời đại của các sứ đồ, giáo hội chưa có một tổ chức chặt chẽ, kết quả là: “Có những người gốc Do Thái nói tiếng Hy Lạp oán trách người Hebrew[26] vì những phụ nữ góa bụa của họ đã bị bỏ bê trong sự cấp phát hằng ngày”. Mười hai sứ đồ bèn gọi hết thảy môn đồ nhóm họp lại mà nói rằng “hãy chọn trong bọn mình 7 người có danh tốt, đầy rẫy Chúa Thánh Linh và trí khôn” để làm công việc cấp phát trong sinh hoạt hiệp thông của giáo hội[27]. Đó là sự khởi đầu của chức vụ giáo hội hay chế độ hành chính giáo hội. Từ đó về sau, giáo hội dần dần mở rộng, công việc càng ngày càng nhiều, những Chấp sự[28] cũng ngày một đông hơn, Paul bèn đặt chức danh cho bọn họ. Ví dụ, trong kinh Corinthians có Sứ đồ, Tiên tri[29], Giáo sư[30], Người làm phép lạ[31], Người chữa tật bệnh[32], Người giúp đỡ[33], Người quản lý[34], Người nói các thứ tiếng địa phương... Trong kinh Ephesus, giữa Tiên tri và Giáo sư, thêm vào Người truyền bá Phúc Âm[35] và Mục sư[36]. Đến kinh Timothy và kinh Titus, Paul đã nhiều lần nói rõ tư cách của Giám mục[37], Trưởng lão[38] và các Chấp sự. Đây là những danh xưng trong giáo hội vào thế kỷ thứ I sau Công nguyên.

Đến thế kỷ thứ II, do chi nhánh của giáo hội ngày một nhiều, lại không thể không phát triển thành những tổ chức tương đối lớn, nên đã xuất hiện các Giám mục quản lý nhiều giáo xứ. Sang thế kỷ thứ III, lại xuất hiện chức Tổng giám mục[39] quản lý nhiều giáo phận. Trong số rất nhiều tổng giám mục, quyền lực, địa vị, danh vọng, đức hạnh, tài năng của mỗi vị không giống nhau, tổng giám mục ở 3 trung tâm văn hóa là thành Syrian Antioch, thành Alexandria và thành Rome so ra là lớn nhất. Hội nghịGiám mục ở Constantinople năm 381 quyết định lấy Constantinople làm kinh đô mới. Hội nghị Giám mục ở Chalcedon năm 451 quyết định lấy Jerusalem làm nơi khởi nguồn của giáo hội. Vì vậy, tính thêm cả 3 tòa thành phía trên, tổng cộng có 5 tổng giám mục được công nhận là Giáo trưởng[40], quản lý chính thể giáo hội của toàn La Mã.

Năm 392, việc hoàng đế La Mã Theodosius I ra lệnh lấy Cơ Đốc giáo làm quốc giáo đã đặt ra yêu cầucho giáo hội cần phải xây dựng một tổ chức lớn thống nhất. Do sứ đồ Peter tử vì đạo tại thành Rome[41] và ông cũng từng làm giám mục Rome, nên các giáo trưởng Rome sau này tự xưng là người kế thừa địa vị của sứ đồ Peter và phải đứng trên 4 vị giáo trưởng còn lại. Trải qua 1 thế kỷ tranh luận, khoảng năm 500, giáo trưởng của thành Rome cuối cùng đã được gọi là Giáo hoàng (Pope).

Kỳ thực, chế độ hành chính của Cơ Đốc giáo hoàn toàn mang bản chất của tôn giáo La Mã cổ, nhất là đến khi Giáo hoàng kiêm nhiệm cả chức quốc vương và giám mục có quyền thống trị giáo dân thì nó chính là chế độ chính trị thần quyền chính giáo hợp nhất.

7. Sự chia rẽ của giáo hội

Vì nhà thần học Augustine (354 - 430) đề xướng rằng ngoài giáo hội ra không còn con đường nào khác để được cứu rỗi nên địa vị của giáo hội phải ở trên cả nhà nước. Bởi thế, sau này đã xuất hiệncục diện xem giáo hội là nhà nước trên nhà nước, Giáo hoàng là đế vương trên đế vương.

Đặt giáo hội trên nhà nước vốn là một sự biểu thị thiêng liêng. Nhưng khi giáo hội can dự vào chính trị thế tục và lợi dụng chính trị thế tục để trục lợi thì giáo hội không sao tránh khỏi việc bị sa đọa trong sự hủ hóa mang tính thế tục. Tất cả tội ác mà những nhân vật làm chính trị có thể phạm phải thì các Giáo hoàng, giáo sĩ của Cơ Đốc giáo cũng đã phạm không sót một tội nào! Vì vậy, những tội lỗi mà giáo hộiđã gây ra trong thời kỳ Trung cổ nhiều không kể xiết.

Chỉ có điều, sau khi chính trị hóa giáo hội, tuy đã lũng đoạn văn hóa, tư tưởng và tín ngưỡng tôn giáocủa người phương Tây, tạo nên sự lộng quyền và khoảng trống trong lịch sử phát triển tư tưởng, nhưng giáo hội cũng đã có nhiều công lao trong việc cảm hóa các dân tộc dã man xâm lược từ phương Bắc. Đồng thời, vì giáo hội lợi dụng phương pháp và tư tưởng của triết học Hy Lạp để bảo vệcho tín ngưỡng của Cơ Đốc giáo, nên nhờ sự sưu tập và cất giữ của giáo hội mà văn hóa Hy Lạp mới được lưu truyền, bảo dưỡng nguyên khí cho nền Văn nghệ Phục hưng sau này.

Tuy nhiên, sau khi chính trị hóa, do bất đồng về khu vực và tư tưởng, giáo hội La Mã đành phải chịu sự chia rẽ thành các hệ phái. Đầu tiên, giáo trưởng ở thành Constantinople nảy sinh bất hòa về chính kiến với giáo trưởng ở thành Rome. Vì giáo hội Rome ở gần phương Tây càng ngày càng dính dángđến chính trị, tha hóa biến chất với đời sống tôn giáo và chính trị lộn lạo; còn giáo hội Constantinople ở gần phương Đông thì vẫn gắn chặt vào triết học Hy Lạp, trở nên viển vông, thiếu thực tế với hình thứctôn giáo kinh viện. Đây là kết quả tất yếu đưa đến hai xu hướng La Mã hóa và Hy Lạp hóa của giáo hội.

Giáo trưởng thành Rome tự ý cho rằng mình là người kế thừa sứ đồ Peter làm lãnh tụ cao nhất của giáo hội, tự xưng là Giáo hoàng, rồi yêu cầu giáo trưởng thành Constantinople phục tùng mình, giáo trưởng thành Constantinople thì lại không đồng ý quyết định chọn giáo trưởng La Mã làm người đứng đầu giáo hội. Ngoài ra, giáo trưởng thành Rome chỉ chấp nhận 50 điều trong số 85 điều lệ chính trị mà giáo hội Constantinople đã thiết lập. Vì vậy, đến năm 1054, hai giáo hội Đông và Tây đã tách ra riêng biệt. Giáo hội ở Rome gọi là Giáo hội Công giáo La Mã[42], còn giáo hội ở phương Đông gọi là Giáo hội Chính thống Hy Lạp[43] hoặc Giáo hội Chính thống Phương Đông[44].

Đến thời Martin Luther (1483 - 1546), vào tháng 10 năm 1517, từ Công giáo La Mã lại tách ra một hệ phái mới gọi là Phục nguyên giáo, Cải cách giáo hoặc Jesus giáo[45]. Ở Trung Quốc, người ta quen gọi Công giáo là La Mã giáo và gọi Phục nguyên giáo là Tân giáo. Tân giáo tách ra khỏi La Mã giáo là do sự ngang ngược, chuyên quyền, khủng bố, đen tối, hủ hóa và đồi bại của giáo hội Rome. Nhưng, Tân giáo mới tách ra cũng đã để lại những vết nhơ trong lịch sử phương Tây giống như La Mã giáo. Tân giáo hay Cựu giáo, tên gọi tuy khác nhau, nhưng bản chất thì giống nhau, nên có những người bất mãn với Tân giáo lại từ trong Tân giáo chia tách ra thêm năm lần bảy lượt nữa, làm cho Tân giáo ngày nay có đến tận mấy trăm giáo phái.

May mà, từ thời Cận đại đến nay, đa số các nước đã thực thi chế độ tách riêng chính trị và tôn giáo, các giáo hội Cơ Đốc tuy có thể gây ảnh hưởng lên chính phủ, nhưng đã không còn thao túng được chính trị. Đồng thời, trong hiến pháp của các nước, phần lớn đều có quy định bằng văn bản rõ ràngrằng: người dân có quyền tự do tín ngưỡng bất cứ tôn giáo nào mình thích, cũng như quyền tự dokhông tín ngưỡng bất cứ tôn giáo nào. Vì vậy, các phái của giáo hội Cơ Đốc ngày nay đã không còn dám bức hại, chém giết lẫn nhau như vài thế kỷ trước nữa.