Tôn Giáo Học So Sánh

TIẾT 4: NGHI LỄ VÀ SỰ TRUYỀN BÁ CỦA HỒI GIÁO

1. Thực tiễn đời sống tín đồ Hồi giáo

Đời sống tôn giáo của một tín đồ Hồi giáo có 5 bổn phận chính, được coi là “năm cột trụ của Hồi giáo”, bao gồm:

a. Shahadah (tuyên xưng): Tuyên xưng một cách công khai câu: “Tôi công nhận Allah là Thượng đếduy nhất, ngoài ra không có ai khác nữa, và tôi công nhận Mohammed là vị sứ giả cuối cùng của Ngài”.

b. Salat (cầu nguyện): Mỗi ngày vào giờ đã định, tín đồ Hồi giáo lễ bái, cầu nguyện 5 lần: lần 1, vào lúc bình minh trước khi mặt trời mọc, cử hành lễ sáng[1]; lần 2, từ 12 giờ 30 trưa đến 15 giờ 30 chiều, cử hành lễ trưa[2]; lần 3, từ sau 16 giờ chiều đến 30 phút trước khi mặt trời lặn, cử hành lễ chiều[3]; lần 4, sau khi mặt trời lặn lập tức cử hành lễ hoàng hôn[4]; lần 5, bất cứ lúc nào vào buổi tối đều có thể cử hành lễ tối[5].

Ngoài việc mỗi người lễ bái cá nhân 5 lần một ngày, còn có quy định về việc lễ bái tập thể được tổ chức tại các thánh đường do các Imam (thầy tế) chủ trì, đó là: lễ bái vào ngày tụ họp (Jum’ah) cử hànhthứ 6 hàng tuần; lễ bái vào lễ cầu nguyện al-Faridah cử hành hàng ngày; lễ bái vào lễ kết thúc tháng Ramadan[6] và lễ hiến sinh[7]; lễ bái trong tháng Ramadan; lễ bái trong lễ tang. Mỗi loại lễ bái đều có nghi thức và bài tụng niệm riêng.

c. Zakat (bố thí): Mỗi năm bỏ ra 1/40 tài sản của mình để cứu tế người nghèo, nộp vào ngày cuối cùngcủa tháng Ramadan hoặc những ngày diễn ra lễ kết thúc tháng Ramadan mỗi năm. Tín đồ Hồi giáocòn có thể bố thí cho chính họ và cho con cái của họ mỗi người một năm 4 pound rưỡi đến 5 pound lúa mì hoặc số tiền có giá trị tương đương, việc bố thí này gọi là Zakat ul-Fitr hoặc Sadaqat ul-Fitr. Số tiền quyên góp được sẽ dùng để cứu giúp những tín đồ Hồi giáo nghèo khổ và sử dụng làm chi phí cho công việc hành chính của giáo hội cũng như các hoạt động quân sự.

d. Sawm (nhịn ăn): Vào tháng 9 hàng năm theo lịch Hồi giáo, tín đồ phải chay tịnh trong vòng một tháng. Theo lời tín đồ Hồi giáo, việc chay tịnh của Hồi giáo là để cải thiện tình trạng của con người cả về đạo đức lẫn tinh thần; mục đích của chay tịnh là giúp cho con người học được cách làm thế nào để không phạm phải lỗi lầm, nên chay tịnh không chỉ là cấm ăn (vào ban ngày) mà còn là cấm làm những việc tội lỗi[8]. Thời gian nhịn ăn của họ là từ lúc bình minh cho đến tối, ban ngày thì cấm, còn ban đêm thì có thể ăn uống. Vào buổi tối trong tháng chay, tín đồ Hồi giáo vẫn có thể ân ái với vợ mình. Allah dạy trong kinh Koran rằng: “Họ là y phục của các ngươi và các ngươi là y phục của họ”[9]. Mục đíchcủa chay tịnh không phải là đoạn tuyệt ăn uống, đoạn tuyệt dâm dục, đoạn tuyệt tài sản, mà là rèn luyện họ không được tham ăn uống, tham dâm dục và tham tài sản[10].

e. Hajj (hành hương): Nếu điều kiện cho phép, tín đồ Hồi giáo trong một đời tối thiểu phải về Thánh địaMecca viếng đền Ka’aba một lần, việc làm này thường được gọi là hành hương.

Ở trên là 5 bổn phận chính mà một tín đồ Hồi giáo phải thực hiện. Ngoài ra, họ còn phải tuân thủ 4 lời răn là: không làm việc mất danh dự; không ăn thịt heo, không uống rượu; không cho vay nặng lãi; và không chống trái mệnh lệnh của Allah.

2. Đức tin của tín đồ Hồi giáo

Tín đồ Hồi giáo phải giữ 7 đức tin, giống như Kinh Tin Kính của Cơ Đốc giáo vậy, 7 đức tin đó là: tin Allah, tin thiên thần, tin thiên kinh, tin các tiên tri, tin có đời sau, tin mọi việc dù thiện hay ác đều do Allah tiền định và tin người chết sẽ sống lại. Giờ xin lần lượt giới thiệu như sau:

a. Tin Allah: Thiên Chúa Allah là độc nhất vô nhị, là một ngôi một thể. Ngài sáng tạo và dưỡng nuôi vũ trụ, Ngài là bậc toàn năng, toàn tri, đại từ, đại thiện, Ngài là đấng hằng hữu, Ngài thương xót con người cùng vạn vật, Ngài không do ai sinh ra mà cũng không sinh ra ai.

b. Tin thiên thần: Tất cả thiên thần đều là những thực thể tinh thần linh diệu do Allah tạo ra, nghe theo mệnh lệnh của Allah và làm tôi tớ cho Allah. Họ không ăn uống, cũng không ngủ nghỉ. Số lượng của họ nhiều không kể xiết. Thiên thần nói đến ở đây cũng chính là các thiên sứ. Nhưng Hồi giáo cho rằng thiên thần và tiên tri cũng giống như những tín đồ Hồi giáo bình thường đều là nô bộc của Allah, nên Hồi giáo không lễ bái thiên thần, không lễ bái tiên tri mà chỉ lễ bái Allah.

c. Tin thiên kinh: Thiên kinh chỉ cho những bản thánh kinh của Hồi giáo. Về nguyên tắc, tín đồ Hồi giáotin vào kinh của Moses, thơ của David và Solomon, Tân Ước của Jesus và kinh Korancủa Mohammed; nhưng trên thực tế, họ cho rằng kinh Koran đã thay thế cho tất cả các kinh khác, nên chỉ cần tin một mình kinh Koran là đủ. Tín đồ Hồi giáo cho rằng bộ kinh Koran chứa đựng tất cả động thái của thế giớivà nhân loại như tôn giáo, xã hội, chính trị, gia sự, kinh tế, quân sự... Kinh Koran là chỉ nam cho tất cả.

Kỳ thực, trừ sắc thái mê tín mang tính thần thoại và lộng quyền ra, trong kinh Koran thật sự có không ít cách ngôn đáng được phổ biến rộng rãi. Nhưng nếu nói kinh Koran đã bao quát hết thảy chỉ nam về học vấn thì đó chỉ là sự tự khoa trương của tín đồ Hồi giáo.

d. Tin các tiên tri: Các tiên tri chính là các nhà dự đoán. Hồi giáo đã lấy truyền thuyết của Do Thái giáovà Cơ Đốc giáo làm nền tảng, nên cũng tin hơn 20 vị tiên tri trong Cựu Ước và Tân Ước, như Adam, Abraham, Aaron, Job, Moses, David, Solomon, Jesus... Trong kinh Koran, Allah cũng đã nói với Mohammed rằng: “Trước ngươi, ta từng cử xuống nhiều sứ giả, có người ta đã nói cho ngươi biết đôi điều về họ, nhưng có người ta chưa từng nói gì với ngươi”. Điều này làm cho tính riêng biệt của tín đồHồi giáo giảm thiểu hơn so với tín đồ Cơ Đốc giáo, nhờ đó, sau này, về mặt tôn giáo, họ không còn cưỡng bức các dân tộc bị họ chinh phục cải đạo sang Hồi giáo nữa. Các quốc gia Hồi giáo hiện nay, ngược lại, đã có thể bảo vệ cho những tôn giáo dị biệt như Do Thái giáo, Cơ Đốc giáo, thậm chí là Phật giáo. Đương nhiên, vẫn như trước đây, họ luôn giữ niềm tin kiên định rằng chỉ có Mohammed mới là người thành công nhất, vĩ đại nhất trong số các nhà tiên tri.

e. Tin có đời sau, hoặc là thiên đường, hoặc là địa ngục.

f. Tin những điều họa phúc của con người đều đã được quyết định ngay từ khi Allah sáng tạo ra vạn vật. Đây chính là thuyết định mệnh.

g. Tin người chết sẽ sống lại vào ngày tận thế để chịu sự phán xét cuối cùng của Allah.

3. Những giới cấm của Hồi giáo

Đoạn 91, chương 5, kinh Koran nói: “Hỡi những kẻ có lòng tin! Rượu chè, cờ bạc, ngẫu tượng, chiêm đoán là những hành vi ghê tởm của Satan. Vì vậy hãy lánh xa chúng rồi các ngươi sẽ được vinh hiển”. Trong số này, rượu là thứ bị Hồi giáo đặc biệt nghiêm cấm, thậm chí uống một ít rượu ngọt, rượu nho, bia thường, bia đen cũng không được phép. Bất kỳ đồ uống có cồn nào họ đều cho là không thanh khiết. Điều này trái ngược hẳn với việc trong thiên đường của họ có rượu.

Cùng với giới cấm uống rượu còn có các giới cấm khác như: không được hiềm nghi, oán hận, nói dối, căm ghét, hoang dâm... Họ cho rằng những điều này đều là căn nguyên thúc đẩy con người phạm vào tội lỗi.

Điều cấm kỵ lớn nhất của tín đồ Hồi giáo là không ăn thịt heo. Thực ra, nếu chiếu theo lời kinh Koran thì: “Ngài chỉ cấm các ngươi ăn xác chết, máu tươi, thịt heo và phẩm vật đã được cúng hiến cho những kẻ khác ngoài Allah”[11] và “Các ngươi không được ăn những món sau đây, tức là thịt của xác chết, máu, thịt heo và những món đã được cúng hiến cho kẻ khác ngoài Allah, những thú vậtđã bị bóp cổ chết, hoặc bị đánh chết, hoặc bị rơi từ trên cao xuống mà chết, hoặc bị đâm chết, hoặc đã bị các dã thú khác cắn xé, chỉ trừ trường hợp những thú vật mà đích thân các ngươi giết”[12]. Theo lời giải thích của các tín đồ Hồi giáo, những điều cấm kỵ này là vì lý do vệ sinh, không có gì thần bí cả. Nhưng theo nghiên cứu của đa số học giả thì họ thấy rằng hoàn cảnh tự nhiên của Arab rất khó nuôi heo, vì lý do kinh tế nên Hồi giáo mới cấm ăn thịt heo, không phải như tín đồ Hồi giáo thổi phồng lên là ăn thịt heo không hợp vệ sinh. Dù lý do là gì, việc Hồi giáo không ăn thịt heo hoàn toàn khác việc Phật giáo không sát sinh, Phật giáo vì lòng thương xót chúng sinh mà không nỡ ra tay giết hại, còn Hồi giáođều là vì việc đó có quan hệ lợi hại đến bản thân họ mà thôi.

4. Sự truyền bá Hồi giáo

Sau khi Mohammed qua đời vào năm 632, các tín đồ của ông lập nên một chế độ gọi là khalifah[13] và thường xuyên tuyển chọn hết người này đến người khác kế nhiệm nhau đảm đương chức vụ này. Hình thức chính phủ của họ là chính trị thần quyền.

Các khalifah đã sử dụng những phương pháp sau để các tộc người Arab tận trung với họ: một là, bất cứ kẻ nào xâm lược lãnh thổ của các tộc người Arab đều phải bị trừng phạt; hai là, tổ chức các đội quân viễn chinh chuyên đi đánh cướp những người không phải tín đồ Hồi giáo ở Syria, Mesopotamia và Ai Cập; ba là, người Arab nhờ chế độ khalifah mà học được cách hành động đoàn kết theo hình thức tập đoàn; bốn là, họ đánh nhau với những dân tộc tương đối khai hóa như người La Mã và người Ba Tư, lấy chiến tranh để thỏa mãn dục vọng muốn có nhiều của cải của mình.

Năm 635, tín đồ Hồi giáo chiếm lĩnh Damascus; năm sau, một cánh quân của hoàng đế La Mã tiếp tụcbại trận dưới tay họ; năm 638, họ hạ thành Jerusalem; hai năm sau đó, cứ điểm quan trọng cuối cùngở Syria của đế quốc La Mã cũng thất thủ. Thế là, quân Hồi giáo phía bắc xâm chiếm Armenia, phía nam đánh vào Ai Cập, đến năm 646 lấy xong thành Alexandria, rồi từ Ai Cập phát triển về phía tây, lần lượt chinh phục Tripoli, Tunis, Algeria và Morocco, đánh dấu chấm hết cho quyền thống trị của La Mã ở Bắc Phi, đồng thời biến người Berber và người Moors thành tín đồ Hồi giáo.

Một cánh quân Hồi giáo khác, năm 637, đã xâm nhập vào vương quốc Ba Tư, dành được thắng lợimang tính quyết định ở chiến trường Kedessia, chiếm lĩnh lưu vực của hai con sông Tigris và Euphrates, rồi thừa thắng đánh vào vùng bản thổ của Ba Tư, khai tử vương triều Sassanid, và trở thành chủ nhân của Ba Tư.

Năm 711, người Arab cầm đầu người Berber và người Moors vượt qua eo biển Gibraltar đánh vào Tây Ban Nha, không lâu sau, toàn bộ bán đảo Tây Ban Nha trừ vùng núi góc Tây Bắc đều rơi vào tay tín đồHồi giáo. Từ đó về sau, Tây Ban Nha trở thành một quốc gia Hồi giáo, kéo dài tới 800 năm.

Đánh xong Tây Ban Nha, quân Hồi giáo lại vượt qua dãy núi Pyrenees, tấn công nước Pháp. Nhưng vào năm 732, họ thất bại trong trận tao ngộ chiến với Charles Martel, một lãnh tụ người Frank tín ngưỡng Cơ Đốc giáo, từ đó thế lực của Hồi giáo bị chặn lại ở phía nam dãy núi Pyrenees.

Còn ở phương Đông, quân Hồi giáo cũng đã chinh phục Trung Á, tiến thẳng vào Ấn Độ và Trung Quốc. Trong vòng không đến 300 năm, 90% dân số Indonesia trở thành tín đồ Hồi giáo và 100% người Malaysia đã tin vào kinh Koran. Philippines trước năm 1527 cũng có 80% dân số tiếp nhận tín ngưỡngAllah, sau này do bị Tây Ban Nha đô hộ nên Philippines mới trở thành một quốc gia Cơ Đốc giáo.

TIẾT 5: HỒI GIÁO Ở TRUNG QUỐC

1. Hồi giáo bắt đầu truyền vào Trung Quốc

Hồi giáo du nhập vào Trung Quốc theo 2 đường thủy, bộ. Đường thủy là từ biển Arab, sang Ấn ĐộDương, vòng qua bán đảo Mã Lai, đi theo biển Nam Trung Hoa[1], đến Quảng Châu. Họ đã xây dựngở Quảng Châu tòa thánh đường Hồi giáo đầu tiên tại Trung Quốc. Một học giả cận đại tên là Tưởng Quân Chương, trong bài viết mang tên Nhận Thức Về Hồi Giáo Của Tôi nói rằng việc này xảy ra vào năm Khai Hoàng thứ 7 đời Tùy Văn Đế (587). Nhưng sự thực thì Mohammed năm đó mới có 18 tuổi, nên ý kiến này rất không đáng tin. Đường bộ là từ bán đảo Arab, băng qua Ba Tư và Trung Á, vượt cao nguyên Pamir, vào Tây Vực, xuyên qua vùng Thiên Sơn Nam Lộ[2], đi dọc theo Hành lang Hà Tây ở tỉnh Cam Túc, và đến kinh đô Trường An vào cuối triều Đường. Chúng ta biết rằng, Mohammed từ trần vào năm 632, thời của Mohammed đúng ngay vào thời Sơ Đường phồn thịnh của Trung Quốc, các nước Tây Vực khi đó vẫn còn tín ngưỡng Phật giáo. Vì thế, thời điểm người Hồi ở Tây Vựcchuyển sang tín ngưỡng Hồi giáo còn muộn hơn rất nhiều. Theo ghi chép trong Tống Sử: “Năm Hy Ninh thứ nhất đời vua Tống Thần Tông (1068), người Hồi Hột vào cung triều cống, xin mua kinh Đại Bát-nhã bằng chữ Kim, vua ban cho họ bản viết mực”. Đủ biết người Hồi lúc này vẫn là tín đồ Phật giáo.

Tây Vực, tức tỉnh Tân Cương của Trung Quốc ngày nay, có dãy núi Altai chót vót ở phía bắc, dãy núiCôn Lôn sừng sững ở phía nam và dãy núi Thiên Sơn ở giữa xuyên suốt từ đông sang tây. Phật giáoxuất hiện ở Tây Vực sớm nhất đa phần là ở các nước phía nam dãy Thiên Sơn như Quy Từ, Vu Điền... Mà người Hồi (còn gọi là Hồi Hột) vốn chịu sự thống trị của nước Tây Đột Quyết, định cư ở phía bắc Thiên Sơn, nên họ tiếp nhận Phật giáo tương đối trễ, chịu ảnh hưởng của Hồi giáo thì càng muộn hơn.

Trong trang 71, sách Đại Cương Lịch Sử, Địa Lý Tân Cương của Hồng Địch Trần cũng nói: “Cuối đời Đường, Phật giáo ở vùng Thiên Sơn Nam Lộ dần dần suy thoái, Hồi giáo bèn nhân cơ hội đó mà lan ra khắp vùng này”. Thực ra, vào cuối đời Đường, người Hồi vẫn chưa tin theo Hồi giáo, và tên gọi “Hồi giáo” thì phải đến vài trăm năm sau nữa mới xuất hiện.

Tưởng Quân Chương, cũng trong bài viết Nhận Thức Về Hồi Giáo Của Tôi, nói rằng: “Danh từ Hồi giáo chính thức được sử dụng trên văn bia của ngôi chùa Hồi giáo ở Định Châu bắt đầu từ năm Chí Chính thứ 8 (1348). Chí Chính là niên hiệu của vua Nguyên Thuận Đế, nên có thể thấy rằng, đến tận những năm cuối của triều Nguyên, tên gọi Hồi giáo mới ra đời”.

2. Sự truyền bá Hồi giáo tại Trung Quốc

Hồi giáo hiện là một trong ba tôn giáo lớn nhất thế giới. Giáo lý của Hồi giáo đơn giản, dễ thực hành. Nó chú trọng vào truy cầu đời sống hiện thực, tuy nó hướng về thiên đường, nhưng thiên đường đó chẳng qua cũng chỉ là sự mỹ hóa đời sống thế tục, nên rất thích ứng với yêu cầu của những người còn tham luyến thế gian. Đồng thời, Hồi giáo không lễ bái ngẫu tượng, không có sự phô trương hình thứcvô vị, nên cũng rất thích hợp với tác phong chất phác của các dân tộc vùng biên cương. Đây là nguyên nhân thứ nhất giúp Hồi giáo lưu truyền dài lâu và không bị suy thoái ở Trung Quốc.

Tuy vào đời nhà Thanh đã nhiều lần nổ ra các cuộc bạo loạn của những người theo đạo Hồi, nhưng nhìn chung tín đồ Hồi giáo ở Trung Quốc vẫn chưa truyền giáo bằng cách sử dụng vũ lực trên quy mô lớn; ngược lại, để thích ứng với văn hóa vốn có của Trung Quốc, họ đã cổ xúy mạnh mẽ sự câu thông giữa tư tưởng Nho giáo và Hồi giáo, giúp đỡ Nho giáo công kích Phật giáo và Đạo giáo. Đây là nguyên nhân thứ hai.

Tên gọi “Hồi giáo” bắt đầu xuất hiện từ cuối đời Nguyên, triều đình nhà Nguyên cũng đặc biệt chiếu cố đến người Hồi, những người mà thời đó được gọi là “Sắc mục nhân”. Nhiều vị đại tướng khai quốc triều Minh được Chu Nguyên Chương trọng dụng như Thường Ngộ Xuân, Hồ Đại Hải, Mộc Anh, Lam Ngọc... cũng đều là tín đồ Hồi giáo. Như vậy, thứ tôn giáo của người Arab này, từ vùng biên cương, dần dần đã phổ biến khắp lãnh thổ Trung Quốc. Đây là nguyên nhân thứ ba.

Có một điều thú vị là rất nhiều người Hồi ở vùng biên cương Trung Quốc mang họ Mã. Nguyên nhâncủa việc này là do nhà Minh dịch tên của Mohammed thành “Mã Mộc Đặc”, tín đồ của Mohammed thì được gọi là “dân Mã”, họ luôn phải đặt thêm từ “Mã Mộc Đặc” vào trước tên gốc của mình, kết quả là rất nhiều tín đồ Hồi giáo đã trở thành người họ Mã.

Trên thực tế, Hồi giáo hiện nay không còn hạn hẹp ở một dân tộc nào nữa. Hồi giáo hoàn toàn không phải là tôn giáo được người Hồi tín ngưỡng đầu tiên. Lúc mới đến Trung Quốc, tuy nó chủ yếu được xem là tín ngưỡng của người Hồi, nhưng về sau đã phổ cập đến các dân tộc khác như Hán, Mãn, Mông... Theo số liệu chính thức do Cục thống kê của chính phủ Đài Loan công bố vào năm Dân Quốc 33 (1944) thì số tín đồ Hồi giáo Trung Quốc là 48.104.240 người, tương đương với 1/10 dân số toàn quốc khi đó. Trừ tỉnh Đài Loan, các tỉnh trong Đại Lục không nơi nào không có dấu tích của tín đồ Hồi giáo. Họ phân bố với mật độ đông đúc nhất ở các vùng Đông Bắc, Tây Bắc, Hà Nam và Hà Bắc. Sức đoàn kết của họ rất mạnh mẽ, do tín ngưỡng của Hồi giáo, họ tuyệt đối không kết hôn với người ngoại đạo, ai không phải tín đồ Hồi giáo muốn cưới một người con gái theo đạo Hồi hoặc muốn gả con gái cho một người con trai theo đạo Hồi thì bắt buộc phải gia nhập Hồi giáo; con cái của tín đồ Hồi giáosinh ra cũng đã là tín đồ Hồi giáo; khi tín đồ Hồi giáo đi ra ngoài, họ không ngủ lại nhà người ngoại đạovà không ăn uống những thứ người ngoại đạo cho. Vì những lý do trên, Hồi giáo đã hình thành nên một tập thể xã hội lớn của riêng họ, số lượng tín đồ Hồi giáo cũng tăng mãi không ngừng. Tuy nhiên, từ thời cận đại đến nay, nhờ trình độ dân trí ngày một mở rộng, đã có không ít tín đồ Hồi giáo bỏ đạohoặc cải đạo, sự cách ly với đời sống cộng đồng của họ cũng không còn nghiêm chỉnh như xưa.

3. Các tông phái của Hồi giáo

Khảo sát lịch sử Hồi giáo chúng ta thấy được rằng, từ năm 661, Hồi giáo chính thống của Mohammed đã cáo chung do cuộc nội loạn trong đế quốc Arab. Vào năm 661 đó, em họ và cũng là con rể của Mohammed là Ali Talib, người vừa được chọn làm vị khalifah thứ 4 không lâu, đã bị ám sát trong cuộc tạo phản của phe ly khai Kharijites. Sau khi Ali chết, Muawiyah của gia tộc Umayyad đã tự xưng là khalifah, lập nên triều đại Umayyad. Việc Ali bị ám sát đã đánh dấu chấm hết cho Hồi giáo chính thống.

Sau khi nhà Umayyad được sáng lập, con cháu của Abbas, cậu của Mohammed, cũng lập ra phái Abbasid, lấy Khorasan làm căn cứ địa. Vì tín đồ phái Abbasid tôn sùng màu đen, nên trong lịch sử, người Trung Quốc gọi họ là Hắc Y Đại Thực hoặc Hắc Sơn Tông, tục gọi là Hắc Mạo Hồi. Có đến vài dân tộc khác nhau ở Trung Quốc tin theo phái Abbasid, tộc Duy Ngô Nhĩ cũng nằm trong hệ thống của phái này.

Nhà Umayyad bị nhà Abbasid tiêu diệt vào năm 750, hậu duệ của gia tộc Umayyad trốn sang Ai Cập, rồi từ Ai Cập đến Tây Ban Nha, xây dựng tại đó một đế quốc Arab ở phương Tây. Vì phái này tôn sùngmàu trắng, nên trong lịch sử, người Trung Quốc gọi họ là Bạch Y Đại Thực, hoặc Bạch Sơn Tông, tục gọi là Bạch Mạo Hồi.

Lại nữa, sau khi con rể Ali của Mohammed bị ám sát, hậu duệ của ông chạy sang Ba Tư, để kỷ niệm Fatima, là con gái của Mohammed và là vợ của Ali, họ đã sáng lập ra phái Fatima. Vì phái này tôn sùng màu xanh lục, nên trong lịch sử, người Trung Quốc gọi họ là Lục Y Đại Thực. Đến thế kỷ thứ X, tín đồ phái này chiếm Ai Cập và dựng nên vương triều Fatima.

Còn về Hồi giáo ở Tân Cương, Trung Quốc thì ngay từ đầu đã chia thành hai hệ phái là Hắc phái và Bạch phái. Vì Hồi giáo không phải là tôn giáo của riêng người Hồi, nên tên gọi “Hồi giáo” thực ra hoàn toàn không chính xác. Người phương Tây gọi tôn giáo này là Mohammedanism, tên gọi này tương đốihợp lý, nhưng tín đồ Hồi giáo lại không chịu gọi tôn giáo của mình như vậy, họ thích cái tên “Islam giáo” hơn.

4. Các hệ phái Hồi giáo ở Trung Quốc

Hồi giáo ở Trung Quốc trừ hai phái Hắc, Bạch vốn chỉ giới hạn ở vùng Tân Cương, còn được phân chia thành Tân phái và Cựu phái. Nhìn chung, các tỉnh ở 3 lưu vực sông Hoàng Hà, Trường Giang và Châu Giang, đều thuộc về Cựu phái; còn vùng biên cương phía Tây Bắc thì thuộc về Tân phái.

Cựu phái Hồi giáo chiếm khoảng 60% tổng số tín đồ đạo Hồi. Họ đa phần có thể nhập gia tùy tục, tức có thể tiếp nhận những tập tục ở nơi mình cư trú. Họ không có một cơ cấu tổ chức chung thống nhất và không có nhân vật lãnh đạo như kiểu tổng giám mục bên Cơ Đốc giáo. Người phụ trách các Thanh Chân Tự, tức chùa Hồi giáo, được gọi là A Hồng (Imam), cũng thường gọi là Giáo trưởng hoặc Giáo sư. Họ là nhân vật trung tâm nắm vai trò tổ chức và lãnh đạo giáo dân ở một địa phương. Chức vụ này được tuyển chọn ra bởi ban cai quản của các chùa Hồi giáo, giống như ban giám đốc hay hội đồngquản trị vậy. Đối tượng được tuyển chọn là những tín đồ Hồi giáo trong cùng giáo phái có tài đức vẹn toàn, nhiệm kỳ là 1 năm, liên nhiệm nhiều năm, hoặc vô thời hạn.

Tân phái Hồi giáo thực ra là có nguồn gốc từ sự phản đối việc nhập gia tùy tục của Cựu phái. Họ chỉ trích Cựu phái đã làm trái những lời huấn thị trong kinh Koran mà Allah ban xuống, đề xướng tôn sùngkinh Koran, hộ trì Hồi giáo, và sáng lập ra chế độ “môn quan” (giống với giám mục của Cơ Đốc giáo). Tân phái lấy Thiểm Tây và Cam Túc làm trung tâm, họ có rất nhiều giáo phái, nhưng chủ yếu nhất là 4 phái sau đây:

a. Phái Triết-hợp-lặc-da: Tên phái này nghĩa là “tuyên dương chánh đạo”. Sáng lập vào nửa sau thế kỷ thứ X. Môn quan của phái này tại chức trọn đời và theo chế độ cha truyền con nối.

b. Phái Hổ-phi-da: Tên phái này nghĩa là “giấu điều cơ mật”. Thời gian sáng lập gần như trùng với phái trên. Môn quan đầu tiên là ngài Hoa Tự, sau khi Hoa Tự qua đời, phái này bỏ chế độ môn quan, chuyển sang chế độ cai quản chung.

c. Phái Ha-địch-lặc-da: Tên phái này nghĩa là “xuất gia tu thân”. Môn quan của phái này lấy xuất gialàm điều kiện tất yếu, hễ giáo dân nào đông con thì có thể cho một người con xuất gia, hoặc bản thânhọ tự nguyện xuất gia tu hành, nghiên cứu giáo lý. Điều này trái ngược hoàn toàn với di huấn về chủ nghĩa đa thê của Mohammed. Phái này sáng lập rất muộn, khoảng vào đầu thế kỷ XIX, tương đương với những năm Đạo Quang đời vua Tuyên Tông triều Thanh (1821 - 1850).

d. Phái Khố-bố-lặc-da: Tên phái này nghĩa là “nuôi tâm dưỡng tánh”. Phái này cũng sáng lập vào những năm Đạo Quang.

Hồi giáo ở Trung Quốc tuy có rất nhiều giáo phái, nhưng chung quy lại thì độ sâu giáo lý của họ có hạn, cho dù là phái nào, đều không phát huy được gì về mặt giáo lý, hơn nữa tính bảo thủ của họ cũng rất kiên cố. Những tín đồ Hồi giáo cởi mở nhất cùng lắm là dịch kinh Koran từ tiếng Arab sang ngôn ngữ của họ để đọc tụng. Có điều, họ luôn cảm thấy chỉ có ngữ văn Arab mới là loại ngữ văn thiêng liêng được Thiên Chúa Allah yêu thích, giống như tín đồ Do Thái cho rằng chỉ có ngữ văn Hebrew mới là ngữ văn của Yahweh vậy. Rõ ràng là, điều này không giống với Phật giáo, tín đồ Phật giáo tin rằng đức Phật có thể dùng một loại âm thanh đồng thời nói ra ngôn ngữ của hết thảy các nước, và đương nhiên Ngài cũng có thể hiểu được tất cả ngôn ngữ khác nhau. Hơn nữa, khi Phật còn tại thế, Ngài đã tuyên bố rõ ràng rằng: các Tỳ-kheo có thể tụng giới tùy theo phương ngôn của mỗi người.

339. Từ “ka’aba” trong tiếng Arab có nghĩa là “hình vuông”.

340. Nghĩa là “người hầu của Manif”, Manif là thần của thành Mecca.

341. Mục 3, chương 31, Đại Cương Lịch Sử Thế Giới.

342. Những lời kinh này ngày nay được biên chép lại trong đoạn 1 đến đoạn 7, chương 74 của kinh Koran.

343. Trang 28, Truyện Mohammed.

344. Bốn tháng 1, 9, 10, 12 là những tháng cấm trong lịch Arab, phong tục Arab khi đó là trong các tháng này, thù hận giữa các bộ tộc đều phải tạm thời dẹp bỏ, không được đánh giết nhau, phải chung sống hòa bình.

345. Với tình trạng giao thông khi đó, hành trình cả đi lẫn về hai địa điểm trên phải mất 2 tháng.

346. Bộ sách có nội dung là những lời nói của Mohammed lúc sinh thời được tín đồ ghi chép lại sau khi ông tạ thế.

347. Mục 3, chương 31, Đại Cương Lịch Sử Thế Giới.

348. Đoạn 8, chương 42, kinh Koran.

349. Đoạn 82, chương 2, kinh Koran.

350. Trang 52, Năm Mươi Bài Giảng Tiếp Theo Về Giáo Lý Đạo Hồi.

351. Đoạn 162, chương 2, kinh Koran.

352. Đoạn 138, chương 2, kinh Koran.

353. Những năm cuối đời của Mohammed cũng đã vui vầy với rất nhiều mỹ nữ.

354. Đoạn 4, chương 4, kinh Koran.

355. Đoạn 26, chương 2, kinh Koran.

356. Đoạn 16, chương 3, kinh Koran.

357. Jannah

358. Trang 116, Truyện Mohammed của Hùng Chấn Tông.

359. Xem bài viết của ông Tôn Thằng Vũ trong Tạp chí Nhân sinh Hồng Kông.

360. Mục 4, chương 31, Đại Cương Lịch Sử Thế Giới.

361. Trang 82, Năm Mươi Bài Giảng Tiếp Theo Về Giáo Lý Đạo Hồi.

362. Salat al-Fajr.

363. Salat al-Zuhr.

364. Salat al-Asr.

365. Salat al-Maghrib.

366. Salat al-Isha.

367. Eid al-Fitr.

368. Eid al-Adha.

369. Chú thích số 184, Kinh Koran Quốc Ngữ của Thời Tử Chu.

370. Đoạn 188, chương 2, kinh Koran.

371. Trang 19, Năm Mươi Bài Giảng Tiếp Theo Về Giáo Lý Đạo Hồi của Thời Tử Chu.

372. Đoạn 174, chương 2, kinh Koran.

373. Đoạn 4, chương 5, kinh Koran.

374. Khalifah nghĩa là người kế thừa và đại biểu cho Mohammed.

375. Biển Đông của Việt Nam.

376. Vùng đất phía nam dãy núi Thiên Sơn.

375. Biển Đông của Việt Nam.

376. Vùng đất phía nam dãy núi Thiên Sơn.

Chương 10: Đạo Phật

TIẾT 1: BỐI CẢNH THỜI ĐẠI ĐỨC PHẬT

1. Ấn Độ trước thời đức Phật

Xã hội Ấn Độ và tư tưởng tôn giáo Ấn Độ trước khi đức Phật ra đời đã được giới thiệu sơ lược trong chương IV. Nhìn chung, các học giả cho rằng, sự trưởng thành của văn hóa Ấn Độ bắt đầu từ năm 3000 đến năm 1500 trước Công nguyên. Trước thời kỳ này, Ấn Độ chưa có văn hóa riêng độc lập mà thuộc về văn hóa chung của dân tộc Ấn-Iran và dân tộc Ấn-Âu trong thời đạingười trong các dân tộc này còn cư trú cùng nhau.

Đức Phật sinh vào khoảng năm 500 trước Công nguyên. Quãng thời gian 1000 năm trước khi Phật ra đời, đại khái được các học giả chia làm 3 thời kỳ gồm: thời kỳ thần thoại với sự ra đời của Rig-veda; thời kỳ tôn giáo với sự ra đời của Phạm Thư; và thời kỳ triết học với sự ra đời củaÁo Nghĩa Thư. Đức Phật xuất thế đúng vào thời đại Áo Nghĩa Thư. Vì khi đó quyền lực của giai cấp vua chúa Kshatriya ở nước Magadha tăng cao, đồng thời họ đã chán ngấy đời sống cúng tế của giai cấp tăng lữ Bà-la-môn, nên họ bảo hộ cho sự tự do tư tưởng, nhờ đó mà rất nhiều tư tưởng triết học và tư tưởng tôn giáo mới đã ra đời.

2. Sáu phái triết học và sáu thầy ngoại đạo

Trước và sau thời đại đức Phật, ở Ấn Độ có một lớp người cảm thấy thần thoại và tôn giáo của đạo Bà-la-môn truyền thống không thể thỏa mãn những yêu cầu của họ, thậm chí là thấy chúng rất đáng ghét, nên về mặt tư tưởng đã phát triển thành 2 trào lưu: một là dựa trên bản chất của Veda, khai phá về phương diện triết học, dẫn đến sự ra đời tuần tự của 6 phái triết học; hai là đứng trên lập trường đối lập với tư tưởng Veda, khai phá về phương diện tôn giáo, dẫn đến sự xuất hiện của 6 thầy ngoại đạo. Sáu phái triết học là sự triết học hóa của Bà-la-môn giáo, còn sáu thầy ngoại đạo là các đoàn thể Sa-môn phản đối Bà-la-môn giáo.

Sáu phái triết học gồm: phái Mīmāmsā (Di-man-tác), phái Vedānta (Phệ-đàn-đa), phái Vaisheshika (Thắng luận), phái Nyāya (Chánh lý), phái Samkhya (Số luận) và phái Yoga (Du-già).

Sáu thầy ngoại đạo gồm: Purāna Kassapa, Makkhali Gosāla, Ajita Kesakambali, Pakudha Kaccāyana, Sanjaya Belatthiputta và Nigantha Nātaputta.

Tư tưởng của 6 thầy ngoại đạo mỗi người mỗi hướng, đặc biệt là, vì đứng trên lập trường phản đối tư tưởng Veda, nên đã tự do phát triển thành thuyết duy vật, thuyết định mệnh, thuyết hiện thực, thuyết hoài nghi, thuyết vô thần... Trong số 6 vị thầy này, kiệt xuất nhất phải kể đến Nigantha Nātaputta, ông chính là giáo chủ của Kỳ-na giáo.

Hai điểm khác nhau lớn nhất giữa những đoàn thể Sa-môn mang tư tưởng tự do với Bà-la-môn giáo là: Về bản thể của vũ trụ, Bà-la-môn giáo cho rằng do Brahmā biến hóa ra, còn các đoàn thể Sa-môn mang tư tưởng tự do thì cho rằng do rất nhiều nguyên tố hợp thành. Về phương pháp tu hành, Bà-la-môn giáo chủ trương lấy thiền định làm nguyên tắc, còn đoàn thể Sa-môn mang tư tưởng tự do thì lấy khổ hạnh làm nguyên tắc.

Giới tư tưởng thời đó vô cùng phức tạp. Trong kinh Phật có ghi chép về 62 kiến giải của ngoại đạo, cũng chính là nói, tổng hợp các phái triết học và tư tưởng tôn giáo thời đó lại, có thể phân chia thành 62 loại kiến giải khác nhau.

3. Văn minh lưu vực sông Hằng

Văn minh Ấn Độ phát triển từ bắc xuống nam. Người Dravidian đến Ấn Độ sớm nhất, ban đầu họ cũng định cư ở lưu vực sông Ấn. Sau khi người Āryan xâm nhập vào Ấn Độ từ phương bắc, họ đã chinh phục người Dravidian đến trước, những người Dravidian chưa bị chinh phục bèn di chuyển về lưu vực sông Hằng.

Người Āryan tiến vào Ấn Độ chia thành nhiều đợt trong nhiều thời đại khác nhau, khi có những người đến sau, thì những người đến trước lại di chuyển xa hơn về phía nam. Đến lưu vực sông Hằng, họ kết hôn với người Dravidian ở đây và hình thành nên một dân tộc mới. Tuy họ vẫn tự gọi mình là người Āryan, nhưng đã không còn là người Āryan thuần chủng. Khi dân tộc mới lai tạp hai dòng máu này xuất hiện, đối với những người Dravidian đã di cư đến Nam Ấn Độ thì họ là người Āryan, nhưng đối với những người Āryan thuần chủng vẫn đang ở vùng tây bắc thì họ không được xem là dân tộc ngang hàng với người Āryan nữa, thậm chí còn có một chút kỳ thị.

Trong tiến trình phát triển của dân tộc mới này, điểm đặc sắc lớn nhất là sự nổi lên của giai cấpKshatriya (vua quan, chiến sĩ). Vì khi đó giai cấp Kshatriya tranh nhau cát cứ các nơi, nên trong kinh Phật thấy có nói đến sự xuất hiện của cục diện 16 nước lớn đối đầu lẫn nhau. Thành phần huyết thống của họ quá nửa vẫn là Āryan. Văn minh của người Āryan đúng là cao hơn người Dravidian, nhưng sự giao thoa của hai loại văn minh, tất nhiên sẽ sản sinh ra một loại văn minh thứ ba. Thế là, dân tộc sống ở lưu vực sông Hằng, đứng trên lập trường văn minh Veda của Bà-la-môn giáo, đã tạo ra một nền văn minh tiến bộ hơn. Đây là kết quả của việc vay mượn văn minh của các dân tộc khác để nhận thức lại nền văn minh Bà-la-môn truyền thống. Vì vậy, những tín đồ Bà-la-môn truyền thống còn lưu lại ở vùng đồng bằng Kuruksetra cảm thấy không đồng tình với nền văn minh mới tại lưu vực sông Hằng, nhưng vô hình trung đã tiếp nhận ảnh hưởng từ tư tưởng tiến bộ của nền văn minh này. Triết học của Bà-la-môn giáo sau Áo Nghĩa Thư đã ra đời từ sự tiếp nhận đó. Sự phục hưng của Bà-la-môn giáo sau thời đại của Phật giáo cũng chính là nhờ đã hấp thu những ưu điểm của Phật giáo, biến chúng thành chất liệu bổ sung cho giáo lý của họ. Sự xuất hiện của Phật giáo là đại biểu cao nhất cho nền văn minh mới ở lưu vực sông Hằng.

4. Sự ra đời của đức Phật

Từ “Phật-đà” (Buddha) có nghĩa là “người giác ngộ”, tức là người tự mình giác ngộ, giúp người khác giác ngộ, đạt đến cứu cánh viên mãn. Ấn Độ vào thế kỷ thứ V, thứ VI trước Công nguyên, tư tưởnghỗn loạn, các thuyết rối ren, duy vật và duy thần, khổ hạnh và lạc hạnh, truyền thống và phản truyền thống, thứ nào cũng đi đến chỗ tận cùng của cực đoan. Hiện tượng này thực sự không phải là điều hạnh phúc cho nhân loại, vì thế mà đức Phật đã ứng hiện nơi đời, giáo hóa quần sinh, đề xướng con đường trung đạo ở giữa các cực đoan.

Đức Phật chính là giáo chủ của Phật giáo. Ngài sinh vào khoảng năm 560 đến 480 trước Công nguyên. Đây là căn cứ theo thuyết của sách Chúng Thánh Điểm Ký trong bộ Luật Thiện Kiến của Phật giáo Nam truyền. Cuốn Nghiên Cứu Triết Học Ấn Độ của học giả Nhật Bản cận đại Ui Hakuju thì đoán định niên đại của đức Phật là từ năm 466 đến 386 trước Công nguyên. Thuyết này rất được các học giả coi trọng.

“Phật” là tôn xưng thánh đức của Ngài, được dùng để gọi Ngài sau khi Ngài thành đạo. Ngài có họ là Gautama (Kiều-đáp-ma, hoặc còn dịch là Cồ-đàm), cha là vua Suddhodana (Tịnh Phạn), mẹ là phu nhân Māyā (Ma-da), sinh ra ở một tiểu quốc dưới chân dãy núi Himalaya, tên của Ngài là Siddhārtha (Tất-đạt-đa)[1].

Tộc Sākya khi đó có tổng cộng 10 thành bang nhỏ, từ 10 thành bang này họ chọn ra một vị thành chủ có thế lực nhất làm lãnh tụ để giao thiệp với nước ngoài, vua Suddhodana ở thành Kapilavastu (Ca-tỳ-la-vệ) chính là lãnh tụ của họ khi đó. Tộc Sākya không phải là người Āryan thuần chủng, cũng không phải là người Dravidian, mà là một chi của dân tộc mới ra đời sau này, nên họ không kết hôn với người ngoài tộc. Mẹ và dì của Siddhārtha là công chúa của thành Devadaha, vợ của Siddhārtha cũng là công chúa thành Devadaha. Giống như các thành khác, thành Devadaha cũng là một thành bang nhỏ thuộc sở hữu của tộc Sākya.

Quê hương của đức Phật là thành Kapilavastu, hiện thuộc vùng Pīprāvā trong lãnh thổ Nepal, nằm ở 28°37′ vĩ bắc, 83°8′ kinh đông. Đối với thời bấy giờ, đất nước của tộc Sākya hoàn toàn không phải là một cường quốc, nó thường xuyên bị nước láng giềng Kosala xâm lăng và cuối cùng cũng bị diệt vong, nhưng đất nước đó đã cống hiến cho nhân loại toàn thế giới một vị đạo sư vĩ đại nhất, đó chính là giáo chủ Phật giáo Thích-ca Mâu-ni (Sākya Muni).

TIẾT 2: ĐỨC PHẬT VÀ GIÁO ĐOÀN CỦA NGÀI

1. Bồ-tát trước lúc xuất gia

Đức Phật khi chưa thành đạo được gọi là Bồ-tát. Phật là từ gọi tắt của Phật-đà (Buddha). Bồ-tát là từ gọi tắt của Bồ-đề-tát-đỏa (Bodhisattva), dịch nghĩa là “giác hữu tình”, tức là người giác ngộ được nỗi khổ của chúng sinh trong thế gian, phát thệ nguyện từ bi đến độ tất cả chúng sinh thoát khỏi cảnh khổ. Phước đức và trí tuệ của Bồ-tát đạt đến chỗ viên mãn thì đắc quả Phật.

Bồ-tát Siddhārtha vừa ra đời liền tự mình đi 7 bước, giơ tay phải lên và nói rằng: “Ta là bậc tôn quý nhất, tối thắng nhất trong loài trời và loài người”. Nhưng sau khi nói xong lời này, Ngài trở lại giống như một hài nhi bình thường, không thể bước đi, cũng không thể nói được nữa.

Siddhārtha đản sinh được 7 ngày thì mẹ của Ngài là phu nhân Māyā bị bệnh qua đời. Bà Mahā Prajāpatī (Ma-ha Ba-xà-ba-đề), em gái của Māyā, người cùng được gả cho vua Suddhodana, cũng chính là dì của Siddhārtha, đã nuôi nấng Siddhārtha cho đến khi Ngài khôn lớn thành người.

Vào thời thơ ấu, nhi đồng, thiếu niên rồi đến thanh niên, Siddhārtha nhận được sự giáo dục tốt đẹp, hoàn hảo dành riêng cho quý tộc, và tận hưởng cuộc sống cung đình phú quý, xa hoa. Nhưng, Ngài sinh ra đời không phải vì dục lạc, phú quý của thế gian mà là để giáo hóa cho chúng sinh. Năm 14 tuổi, trong vài lần ra ngoài thành du ngoạn, trên đường đi, Ngài đã chứng kiến mặt trái của những hiện tượng trong nhân gian, đó là những thảm trạng mà ở vương cung Ngài chưa từng được thấy như: người già, người bệnh và người chết. Những cảnh tượng đó làm cho Ngài kinh hồn bạt vía, bất giácsinh lòng thương xót. Khi biết được con người không ai có thể tránh khỏi già, bệnh và chết, thậm chí cả bản thân Ngài cũng phải như vậy, Ngài đã phát tâm cầu giải thoát và hy vọng tìm được con đườnggiải thoát cho tất cả chúng sinh. Đó chính là động cơ xuất gia tu hành của Ngài.

Khi Siddhārtha đến tuổi trưởng thành, tuy vua cha đã chọn cho Ngài một người vợ tên là Yasodharā (Da-du-đà-la) và nàng sinh được cho Ngài một đứa con trai tên là Rāhula (La-hầu-la), nhưng đến năm 29 tuổi, trong một đêm nọ, Ngài đã lìa bỏ vương cung, vợ đẹp và con yêu, lặng lẽ đánh thức người giữ ngựa Chanda (Xa-nặc), bảo anh ta dắt ngựa đến và họ cùng nhau vượt thành ra đi.

2. Từ khổ hạnh đến thành đạo

Siddhārtha và Chanda đi suốt đêm, đến khi trời sáng, họ đã ra khỏi biên giới. Bên bờ sông Anoma, cạnh làng Rāmagrāma, Siddhārtha xuống ngựa, rút kiếm cắt tóc, cởi hoàng bào, giao ngựa và kiếm lại cho Chanda, nhờ trở về từ tạ vua cha. Bồ-tát bắt đầu con đường tìm đạo giải thoát. Trên đường đi, khi gặp một người nghèo, Ngài bèn cởi hết quần áo quý tộc của mình đổi lấy bộ đồ màu hoại sắc cũ rách của người đó, từ giờ trở đi Ngài đã hiện tướng Sa-môn khất sĩ, đạt được ý nguyện ly tục xuất gia của mình.

Hướng đi của Bồ-tát sau khi xuất gia là từ bắc xuống nam, đầu tiên Ngài tới thành Vesāli (Tỳ-xá-ly), sau đó đến nhánh núi nhỏ kéo dài từ dãy núi Vindhya ở ngoại thành Rājagrha (Vương Xá) - thủ đô của nước Magadha sang tận vùng Bengal. Ngài lần lượt đến cầu học pháp giải thoát ở chỗ các đạo sưĀlāra Kālāma và Udraka Ramaputra. Hai vị này là môn đồ của ngài Kapila, tổ sáng lập ra phái Số luận. Về mặt lý luận, họ đề xướng “thuyết nhị nguyên tâm vật đối lập”, về mặt phương pháp, họ chủ trương lấy thiền định làm cứu cánh. Đối với trí tuệ của Bồ-tát Thích-ca, quả thật, lối tu này không thể làm cho Ngài cảm thấy thỏa mãn, cho nên cuối cùng Ngài đã cáo biệt ra đi.

Trong giới tôn giáo Ấn Độ thời đó, chủ nghĩa tu thiền định và chủ nghĩa tu khổ hạnh rất thịnh hành. Mục đích tu của các nhà tôn giáo thông thường là nhằm đạt được những kinh nghiệm thần bí. Cảnh giới thiền định cao nhất là Phi tưởng phi phi tưởng, Bồ-tát Thích-ca đã học được nó một cách dễ dàng. Tuy nhiên, Ngài vẫn không cho rằng đó là cảnh giới giải thoát nên đã cùng với 5 người thị giả do vua cha cử đến trông nom Ngài vào rừng Khổ hạnh, tu chung với các Sa-môn khổ hạnh của ngoại đạo. Ngài ở đó trong 6 năm, khổ hạnh nhịn ăn, xa gần đều biết tiếng. Kết quả của việc khổ hạnh này là thân thể của Ngài gầy như que củi, nhưng sự thành đạo vẫn chưa thấy chút dấu hiệu gì, từ đó Ngài mới biết chuyên tu khổ hạnh không phải là biện pháp, nên kiên quyết bỏ lối tu này. Việc Ngài bỏ tu khổ hạnh làm cho 5 người thị giả của Ngài cảm thấy vô cùng kinh ngạc! Họ đâu biết được rằng con ngườita cần có thân tâm mạnh khỏe mới có thể sinh ra trí tuệ chân thật. Cho nên, họ thất vọng bỏ Bồ-tát Thích-ca ra đi, dẫn nhau đến Mrgadāva (Vườn Nai, nay gọi là Sārnāth) ở thành Vārānasī (Ba-la-nại-tư).

Sau khi 5 người thị giả bỏ đi, tình hình của Bồ-tát Thích-ca, thật đúng như Herbert Wells đã mô tả: “Lúc ấy, Gautama thui thủi một mình, là người cô độc nhất trong lịch sử loài người, chiến đấu vì ánh sáng giác ngộ”[2]. Nhưng thực ra thì, chỉ có tình hình như vậy mới là cơ duyên tốt nhất để Bồ-tát tu hànhthành đạo. Ngài đến dưới một gốc cây pippala cao lớn, ngồi kiết già trang nghiêm, giữ tâm chánh niệm, phát lời đại nguyện rằng: “Nay nếu ta không chứng được đạo quả Vô thượng Bồ-đề, thì thà thịt nát thân tan, chớ không bao giờ đứng dậy khỏi pháp tòa này”. Quả nhiên, ngày 8 tháng 12 âm lịch, lúc trời tảng sáng, vừa thấy sao mai, Ngài liền đại triệt đại ngộ - giác ngộ được những điều huyền bí của vũ trụ, nhân sinh và cũng tìm ra được phương pháp cứu thoát chúng sinh khỏi tất cả khổ đau.

Từ đó Siddhārtha Gautama từ địa vị Bồ-tát đã tiến vào quả vị Phật cứu cánh và được gọi là Phật-đà. Ở Ấn Độ người ta thường lấy danh hiệu Muni để tôn xưng những Thánh giả đã chứng được pháp tịchmặc[3]. Thánh giả Siddhārtha xuất thân từ tộc Sākya nên được gọi là Sākya Muni (Thích-ca Mâu-ni). Vì Ngài là bậc cao quý nhất trong đời và được khắp thế gian tôn kính nên còn được gọi là Thế Tôn, nếu thêm vào tên dân tộc của Ngài thì thành Thích-ca Thế Tôn, gọi tắt là Thích Tôn. Đức Phật thành đạo, chứng Chánh đẳng giác[4] (tức Bồ-đề) dưới gốc cây pippala, để kỷ niệm sự kiện đó, người ta bèn đổi tên loại cây này thành cây bồ-đề.

3. Một đời của đức Phật

Đức Phật thành đạo năm 35 tuổi. Sau khi thành đạo, bản thân Ngài dĩ nhiên là đã chứng được niềm vui giải thoát, nội tâm của Ngài thanh tịnh, trong sạch không còn một chút phiền não, đau khổ nào nữa. Nhưng, Ngài vẫn còn có một trách nhiệm lớn lao hơn, đó chính là giúp cho tất cả chúng sinh (chủ yếu là loài người) đều có thể chứng được niềm vui giải thoát như Ngài. Làm cách nào để giải thoát cho chúng sinh đây? Phải đem phương pháp giải thoát tuyên dương sâu rộng ra thế gian. Để tuyên dươngphương pháp ấy, sau khi thành đạo, đức Phật đã phải bôn ba khắp nơi, tận tình khuyên bảo mọi người. Ngay trước lúc nhập diệt vào năm 80 tuổi, Ngài vẫn còn thuyết ra những lời di huấn sau cùng, ân cần nhắc nhở chúng đệ tử của mình.

Lần thuyết pháp đầu tiên của đức Phật được gọi là “sơ chuyển pháp luân”, diễn ra vào mùa mưa đầu tiên sau khi đức Phật thành đạo. Để báo đáp lại tình nghĩa của 5 người thị giả đã cùng mình tu khổ hạnh 6 năm trường, trước tiên đức Phật đi về phía tây, đến Mrgadāva ở thành Vārānasī để độ cho họ, tuyên thuyết các pháp Tứ thánh đế, Thập nhị nhân duyên, Bát chánh đạo, Tam pháp ấn... mà Ngài đã chứng được dưới cội bồ-đề. Cuối mùa mưa năm đó, Ngài đã có 60 vị đệ tử. Thiên tư, khí chất của những người này đều rất cao siêu, nên chỉ trong thời gian an cư 3 tháng mùa mưa ngắn ngủi, họ đã lĩnh hội được giáo pháp của đức Phật. Hết mùa mưa, đức Phật yêu cầu họ mỗi người chia nhau ra đi các nơi để truyền bá Phật pháp. Bản thân đức Phật cũng rời Mrgadāva, trở lại nước Magadha, hóa độcho ba người ngoại đạo thờ lửa, đó chính là 3 anh em nhà Kāsyapa (Ca-diếp) là Uruvilvā (Ưu-lâu-tần-loa), Nadī (Na-đề) và Gayā (Già-da). Ba người bọn họ có tổng cộng 1000 đệ tử, tất cả cũng đều quy ytheo Phật.

Từ sau khi đức Phật độ cho 5 người thị giả, Phật giáo đã chính thức có giáo chủ, giáo lý và giáo đoàn, trong Phật giáo gọi là Tam bảo Phật, Pháp, Tăng. Giáo chủ là người sáng lập tôn giáo, giáo lý là phương pháp cứu thế do giáo chủ tuyên thuyết, còn giáo đoàn là đoàn thể xã hội do những người tu học theo tôn giáo đó tập hợp thành. Đối với tín đồ Phật giáo thì Tam bảo không thể tách rời. Cho nên, tín ngưỡng Phật giáo được gọi là quy y Tam bảo, vì đức Phật là người khai thị giáo lý (Pháp), tin Phật là để cầu Pháp, mà Pháp thì phải cầu nơi giáo đoàn (Tăng). Đồng thời, chỉ cần bạn tu học Phật pháp, bạn cũng đã trở thành một thành viên của giáo đoàn.

Vào năm thứ 6 sau khi đức Phật thành đạo, các đại đệ tử nổi tiếng của Ngài như Sāriputra (Xá-lợi-phất), Maudgalyāyana (Mục-kiền-liên), Mahā Kāsyapa (Đại Ca-diếp), Rāhula (La-hầu-la), Nanda (Nan-đà), Ananda (A-nan-đà)... đều đã gia nhập vào giáo đoàn xuất gia của đức Phật. Vua Bimbisāra (Tần-bà-sa-la) và cư sĩ Kalanda (Ca-lan-đà) ở thành Rājagrha, cư sĩ Sudatta (Tu-đạt-đa, thường được biết đến với biệt danh Cấp Cô Độc) ở thành Srāvastī (Xá-vệ), vua Suddhodana ở thành Kapilavastu... cũng đều đã trở thành đệ tử tại gia của đức Phật.

Từ năm thứ 6 sau khi thành đạo cho đến cuối đời, rốt cuộc đức Phật đã nói những pháp gì, ở đâu, vào năm nào, độ được những người nào? Không cách gì khảo sát tường tận được nữa. Với những tư liệu hiện có, chúng ta chỉ có thể biết được chỗ an cư mùa mưa qua các năm của Ngài mà thôi. “An cư mùa mưa” nghĩa là vào mùa hè hàng năm ở Ấn Độ, cũng là lúc mùa mưa đến, vì đức Phật và chúng đệ tửkhông tiện ra ngoài đi hóa độ, nên ở yên một chỗ, cùng nhau tu học.

Trải qua một đời khó nhọc, đức Phật đã hóa độ không biết bao nhiêu đệ tử, phạm vi hóa độ của Ngài bao quát toàn bộ lưu vực sông Hằng ở Trung Ấn. Nhưng đến những năm cuối đời, lại xảy ra một số chuyện đáng buồn:

a. Thành Kapilavastu, tổ quốc của Ngài, bị thành Srāvastī tiêu diệt.

b. Devadatta (Đề-bà-đạt-đa), em họ và cũng là đệ tử của Ngài, đã phản bội lại Ngài.

c. Vua Bimbisāra, đệ tử tại gia của Ngài ở thành Rājagrha, bị con trai giam cầm đến chết.

Tuy cuối cùng, thành Srāvastī lại bị thành Rājagrha tiêu diệt, Devadatta thì chết do tai nạn, còn vị vua mới của thành Rājagrha sau cũng đã quy y với đức Phật; nhưng những hiện tượng kể trên cho thấy rõ là chúng sinh bắt buộc phải chịu nhân quả báo ứng cho nghiệp lực mình đã gây tạo. Đức Phật nhìn thấu suốt, tường tận việc này, lòng Ngài đau như cắt, thương xót chúng sinh si mê, ai ai cũng tự làm rồi tự gánh lấy hậu quả.

Mặc dù các đệ tử mong mỏi đức Phật tiếp tục ở lại thế gian giáo hóa chúng sinh, nhưng sắc thân của Ngài đã suy yếu, già nua, nhân duyên hóa độ đã hết, đức Phật đã đến lúc phải nhập diệt. Trước khi nhập diệt, đức Phật khởi hành từ núi Gijjhakuta (Linh Thứu) ở phía bắc thành Rājagrha, ngang qua thành Vesāli, tiếp tục đi về hướng bắc, tuy thân già bệnh tật, vẫn không bỏ qua một cơ hội giáo hóanào mà Ngài gặp dọc đường, cuối cùng Ngài dừng chân ở thành Kusinārā (Câu-thi-na-la) của một tiểu quốc vùng biên địa. Trong rừng cây sāla ở ngoại thành Kusinārā, Ngài đã độ cho vị đệ tử cuối cùng, và dặn dò chúng đệ tử những lời sau chót.

Một đời của đức Thích Tôn, cho dù ở vào hoàn cảnh nào, cũng luôn từ bi rộng lượng, luôn hóa độngười khác bằng trí tuệ thâm sâu, luôn cảm phục người khác bằng nhân cách vĩ đại. Ngài chưa từng nói một câu nào với lời lẽ kích động, cũng chưa từng làm việc gì xuất phát từ cảm tính. So sánh với giáo chủ của các tôn giáo khác, Thích-ca Mâu-ni đích thực là một vị đại sư có khả năng nhất trong việc biểu đạt sự trang nghiêm của nhân loại, cũng là vị đại sư có khả năng nhất trong việc phát huy ánh sáng rực rỡ của nhân tính. Không như những người theo nhất thần giáo, luôn cường điệu quyền uycủa thần linh, chôn vùi sự trang nghiêm của con người, tăng trưởng sự mê tín vào thần quyền, và triệt tiêu ánh sáng của nhân tính.

4. Giáo đoàn của đức Phật

Giáo đoàn của Phật giáo chính là đoàn thể xã hội của các tín đồ Phật giáo, tiếng Phạn gọi là Sangha (Tăng-già). Hàm ý của tên gọi này chỉ cho 7 chúng xuất gia và tại gia, nhưng 7 chúng này có phân biệtcao thấp, thứ lớp.

Khi 5 người thị giả được đức Phật hóa độ là bắt đầu có Tỳ-kheo (Bhiksu); khi dì của đức Phật, phu nhân Mahā Prajāpatī xuất gia, là bắt đầu có Tỳ-kheo-ni (Bhiksunī); khi cậu bé Rāhula, con đẻ của đức Phật xuất gia, là bắt đầu có Sa-di (Srāmanera); khi các thiếu nữ chưa thành niên xuất gia là bắt đầu có Sa-di-ni (Srāmanerika); một số người nữ kết hôn rồi mới xuất gia, nhưng không biết rằng mình đã mang thai, sau khi xuất gia làm Tỳ-kheo-ni, lại chuyển dạ sinh con, dẫn đến bị người đời phỉ báng, để kiểm tra xem người nữ có mang hay chưa, nên đức Phật đặt ra một quãng thời gian thử thách, gọi là Thức-xoa-ma-na (Siksamānā); cộng thêm đệ tử nam tại gia gọi là Ưu-bà-tắc (Upāsaka), đệ tử nữ tại gia gọi là Ưu-bà-di (Upāsikā); hợp lại thành 7 chúng đệ tử, gọi chung là Sangha. Từ sangha có nghĩa là “đại chúng hòa hợp”. Phân chia theo thứ lớp này thì Tỳ-kheo là tôn quý nhất, là trung tâm của giáo đoàn. Thứ tự của 7 chúng lần lượt là: Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Thức-xoa-ma-na, Sa-di, Sa-di-ni, Ưu-bà-tắc và Ưu-bà-di.

Sự phân loại của 7 chúng đệ tử Phật đều căn cứ trên giới pháp đã thọ nhiều hay ít, sâu hay cạn, cao nhất là giới Tỳ-kheo xuất gia, thấp nhất là 5 giới tại gia. Năm giới không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu là nền tảng của tất cả giới pháp. Giới Tỳ-kheo có 250 điều cũng chỉ là khai triển từ 5 giới này. Người Trung Quốc gọi chung những người nam xuất gia trong Phật giáo là Hòa thượng; nhưng thực ra, ở Ấn Độ, từ “Hòa thượng” chỉ cho những người thầy giáo truyền thụ học vấn, hoàn toàn không phải là danh từ chuyên môn của Phật giáo, cũng không dùng chỉ riêng cho những vị xuất gia làm công tác giáo dục. Ngoài ra, từ “Sa-môn” là cách gọi chung cho những người xuất gia của tất cả tôn giáo tại Ấn Độ, cũng không phải là từ mà Phật giáo riêng có. Chỉ mỗi từ “Tỳ-kheo” mới là từ dành riêng để gọi những người nam xuất gia của Phật giáo. Do đó, ở Nhật Bảnngày nay, tín đồ Phật giáo thuần thành tại gia, tuy không phải là Tỳ-kheo xuất gia, nhưng cũng được gọi là Hòa thượng.

Xem xét trên tinh thần của giới luật, Phật giáo có ưu điểm, nhưng cũng có khuyết điểm. Giới luật Phật giáo vốn là các quy định do đức Phật chế ra căn cứ trên những vấn đề trong sinh hoạt của đồ chúngthời đó, mục đích là để phòng ngừa, ngăn chặn sự hủ hóa của giáo đoàn. Đây chính là ưu điểm của nó. Nhưng, tiến thêm bước nữa, việc quản lý chung tín đồ và tổ chức giáo đoàn một cách toàn diện lại không thể triển khai từ giới luật được. Đức Phật chủ trương bình đẳng, xem chúng sinh như Phật, dạy rằng bản tính của chúng sinh cũng bình đẳng với Phật, nên Ngài chưa bao giờ tự xưng mình là lãnh tụ của giáo đoàn, Ngài nói: “Ta không lãnh đạo Tăng-già”, còn nói: “Ta cũng ở trong Tăng-già”. Chính vì sự phát triển của tinh thần bình đẳng và tự do này, trung tâm của giáo đoàn dần dần bị tan rã, không thể hình thành một giáo hội thống nhất, cũng không thể phát huy được sức mạnh tập trung, càng không thể hình thành nên một chế độ tốt đẹp và lâu dài. Chế độ của Phật giáo phải xây dựng trên nền tảng giới luật, nhưng giới luật của Phật giáo lại chưa từng sinh ra được một chế độ quy mô và trường cửu. Có thể nói đây là một khuyết điểm rất lớn.

Tuy vậy, điều gì cũng có mặt lợi mặt hại của nó, chính vì Phật giáo không có tổ chức giáo hội nghiêm chỉnh, nên tính thích ứng của Phật giáo rất mạnh. Không có giáo hội cũng không trở ngại gì, chỉ cần có một tín đồ, dù người đó ở trong hoàn cảnh nào, Phật giáo vẫn đều có thể tồn tại. Điều này tương phản hoàn toàn với việc dựa vào chế độ giáo hội và sự truyền bá mang tính tổ chức của các tôn giáophương Tây.