Tôn Giáo Học So Sánh

TIẾT 3: THẦN HỌC CƠ ĐỐC GIÁO

1. Giữa triết học và thần học

Lịch sử phát triển của thần học Cơ Đốc giáo có thể chia làm 4 giai đoạn:

a. Thời đại sứ đồ: chỉ cho thần học thế kỷ thứ I với Paul là đại biểu.

b. Thời đại giáo phụ: chỉ cho thần học từ thế kỷ thứ II đến thế kỷ thứ VI, thứ VII với Augustine là đại biểu.

c. Thời đại kinh viện: chỉ cho thần học từ thế kỷ thứ IX đến thế kỷ thứ XV với Thomas Aquinas (1225 - 1274) là đại biểu.

d. Thần học cận đại: chỉ cho tư tưởng của giáo hội xuất hiện sau thời Văn nghệ Phục hưng để kháng cự lại cũng như thích ứng với triết học và khoa học cận đại. Ngoài việc bất đắc dĩ phải chia thành hai bộ phận là Tự nhiên[1] và Mặc khải[2] dựa trên tính kinh viện và tính bất hợp lý của triết học Cơ Đốc giáo trước đây, thần học cận đại hoàn toàn không có điểm gì mới lạ đáng nói tới. Vì vậy, sách này sẽ chỉ giới thiệu đại cương về ba thời đại trước mà thôi.

Cái gọi là thần học Cơ Đốc giáo chính là kết quả của việc sử dụng các quan niệm và phương pháp tư biện của triết học để tìm kiếm căn cứ về mặt học thuyết cho tín ngưỡng nhất thần của Cơ Đốc giáo. Tín ngưỡng Cơ Đốc giáo vốn dĩ vô cùng ấu trĩ, chẳng khác là bao với bản chất của tôn giáo nguyên thủy. Xem xét tư tưởng căn bản của Cơ Đốc giáo trên quan điểm nhân loại học, sẽ thấy nó thực sự giống với tôn giáo của các dân tộc nguyên thủy, và nó cũng chính từ các dân tộc nguyên thủy mà phát triển ra. Điều này đã được lần lượt trình bày và phân tích ở nhiều chương trước trong sách này. Nhưng, phần lớn tôn giáo nguyên thủy đã bị suy tàn, diệt vong hoặc chỉ còn thoi thóp, lay lắt. Riêng Cơ Đốc giáo có thể tồn tại lâu dài, không bị suy vi là vì nó đã kịp thời hấp thu những tư tưởng mới của nước ngoài và của thời đại. Để thích ứng với hoàn cảnh và đạt được mục đích chinh phục ngoại đạo, nếu có thể dùng thủ đoạn phá hoại để hoàn thành nhiệm vụ, Cơ Đốc giáo liền ra tay phá hoại một cách hiểm độc không chút xót thương; nếu không thể phá hoại, họ liền dùng chính sách hòa giải, dần dầnnghiên cứu nó, hấp thu nó, cuối cùng là hòa tan và thôn tính nó. Từ thời đại sứ đồ đến nay, Cơ Đốc giáo chưa từng bỏ quên nguyên tắc duy nhất của mình là “đấu tranh để tồn tại”, nên đối với động thái của những người không theo Cơ Đốc giáo, họ đặc biệt mẫn cảm và thời thời khắc khắc muốn biến những người đó thành người giống như họ mới thôi. Nhờ vậy, Cơ Đốc giáo có đủ tiềm lực để thôn tính và tiêu diệt các văn hóa tôn giáo khác, lại không dễ bị thời đại và hoàn cảnh tùy ý đào thải giống như các tôn giáo nguyên thủy.

Tâm cảnh giác của Cơ Đốc giáo rất cao, giống như một lão tướng dày dặn trận mạc, tuy luôn sẵn sàng giương súng bắn vào quân thù, nhưng cũng không quên từng giây từng phút để ý đến sự an toàn của bản thân, đồng thời còn học tập những kỹ năng đặc biệt của kẻ địch để bổ túc cho những khiếm khuyết của mình. Cơ Đốc giáo có thần học là nhờ nó biết thức thời, học được những ưu điểm trong triết học của người nước ngoài. Trên thực tế, nếu xa lìa triết học Hy Lạp, Cơ Đốc giáo cũng chẳng còn có thần học nữa.

2. Ngọn nguồn của thần học

Thuở ban đầu của Cơ Đốc giáo, vào thời đại các sứ đồ đang truyền đạo, sự phát triển thực lực quốc gia của La Mã đã làm dậy lên dã tâm của đế quốc này. La Mã tuy chinh phục được lãnh thổ của nền văn hóa Hy Lạp nhưng lại trở thành tù binh của Hy Lạp trên phương diện văn hóa. Giờ đây, các sứ đồCơ Đốc giáo với tham vọng ngút trời muốn Cơ Đốc giáo thay thế địa vị của văn hóa Hy Lạp, trở thành“người chỉ đạo” của đế quốc La Mã. Bởi những thành thị lớn dưới sự cai trị của La Mã lúc bấy giờ như: Antioch, Pergamum, Tarsus, Alexandria, Rome... đều là trung tâm của văn hóa và triết học Hy Lạp nên các sứ đồ đành phải khoác lên mình chiếc áo “triết học Hy Lạp” để rao giảng Phúc Âm của Jesus cho quần chúng.

Vì thế, Thư Tín của Paul, bức thư khuyết danh gửi tín hữu Do Thái, các trước tác được ký tên là Luke và John... trong Tân Ước đều mang sắc thái triết học Hy Lạp. Tân Ước chỉ có số ít vài sách như: Thư Của Judas[3], Thư Của James, Công Vụ Các Sứ Đồ, Phúc Âm Matthew và Thư Thứ Nhất Của Peter là trước tác Do Thái hóa thuần túy.

Đương nhiên, tín đồ Cơ Đốc không tự hủy diệt mình, họ hấp thu triết học Hy Lạp một cách có chọn lọc. Những trường phái triết học Hy Lạp có ảnh hưởng đến Cơ Đốc giáo đầu tiên là phái Stoic[4], phái Plato[5], phái Tân Pythagore[6] và phái Philo Judaeus; đến thời Trung cổ, Cơ Đốc giáo còn sử dụng cả triết học của Aristotle. Dưới đây xin lần lượt giới thiệu những học thuyết có giá trị được Cơ Đốc giáosử dụng của 5 trường phái triết học này:

2.1 Phái Plato: Có hai học thuyết của Plato đáp ứng đầy đủ nhu cầu sử dụng triết học của các giám mục Cơ Đốc giáo.

a. Quan niệm luận hay bản thể luận: Plato chia thế giới làm 2 phần là thế giới ý niệm và thế giới cảm quan. Thế giới ý niệm là bản thể của vũ trụ; thế giới cảm quan là những hiện tượng được thần linhsáng tạo ra từ hư vô dựa theo thế giới ý niệm. Vì vậy, thế giới ý niệm tồn tại vĩnh hằng, chân thật, bất biến; còn thế giới cảm quan chỉ tạm thời hiện hữu, biến đổi không ngừng. Cơ Đốc giáo thì lấy Chúa làm chân lý vĩnh hằng, còn thế giới hiện tượng là do Chúa sáng tạo ra.

b. Nhân sinh quan hay thuyết linh hồn: Plato cho rằng nhân sinh cũng có 2 thế giới là thế giới bản thểvới sự tham gia bằng lý trí trực giác và thế giới hiện tượng với sự tham gia bằng tri giác và dục vọng. Nhân tố hoạt động làm cho con người tham gia vào 2 loại thế giới này chính là linh hồn. Linh hồn ở thế giới bản thể và kết hợp với quan niệm thì nó là lý trí trực giác; linh hồn ở thế giới hiện tượng và kết hợp với nhục thể thì nó là ý chí và dục vọng (ý chí cao quý hơn dục vọng). Lý trí trực giác là lý tính, ý chí và dục vọng là phi lý tính. Biểu đồ sau biểu thị Cách phân chia linh hồn thành 3 bộ phận[7] của Plato:

Cơ Đốc giáo chia con người thành 3 bộ phận: tinh thần (spirit), linh hồn (soul) và thân thể (body). Tinh thần là nhận thức đúng đắn tương hợp với Thiên Chúa; linh hồn là nguồn gốc sinh mạng đầy sức sống; thân thể là tất cả những dục vọng và ham mê. Chỉ tinh thần mới có thể trường tồn bất hoại. Plato cho rằng nhân sinh vì sự trói buộc của nhục thể mà không được tự do, chỉ sau khi linh hồn thoát ra khỏi nhục thể, mới có được chân nhận thức vô hạn. Nhân sinh quan này đã được Paul ứng dụng trong Cơ Đốc giáo[8], lấy cái chết làm sự giải thoát, đối diện cái chết với tinh thần lạc quan, nên tín đồ Cơ Đốc giáo chân chính không những không sợ chết mà còn mong muốn được chết sớm hơn.

2.2 Phái Stoic: Trường phái Stoic có một học xá nổi tiếng ở Tarsus, quê hương của Paul. Từ nhỏ, Paul đã học các học thuyết của phái này và về sau ông đã dùng chúng để giải thích Cơ Đốc giáo. Paul cho rằng vũ trụ là quy luật tồn tại mang tính phổ quát của thế giới. Chúng ta sinh sống, vận động và tồn tạitrong vũ trụ. Chúa siêu việt hơn chúng dân, xuyên suốt khắp chúng dân, và trú ngụ trong chúng dân. Vạn vật đều có nguồn gốc từ Chúa, nương dựa vào Chúa và trở về với Chúa. Cách nói này cho thấy rõ là Paul đã dùng thuyết phiếm thần của phái Stoic để bổ sung cho thuyết siêu thần[9] của người Do Thái. Phái Stoic vốn chủ trương rằng Chúa tồn tại trong các phân tử vật chất, vạn vật đều có Chúa cư ngụ, Chúa bao trùm vạn vật, không hề có địa vị độc lập, mà tồn tại một cách phổ biến; Chúa của người Do Thái thì không ở trong vũ trụ vạn vật mà tồn tại vượt ra ngoài vũ trụ vạn vật và sáng tạo ra vũ trụvạn vật. Một là thuyết phiếm thần, một là thuyết siêu thần, Paul đã đưa thuyết phiếm thần vào Cơ Đốc giáo, nhưng ông vẫn cho rằng Chúa là một nhân vật siêu nhiên có địa vị độc lập.

Phái Stoic còn chủ trương Thiên Chúa tồn tại một cách phổ quát, quá trình biến chuyển của tất cả các hiện tượng trong vũ trụ đều là biểu hiện mang tính tất nhiên của bản chất Thiên Chúa, cho nên trong vũ trụ có tồn tại định mệnh. Chủ trương này đã đem đến cho thuyết tiền định[10]của Cơ Đốc giáo chỗ dựa chắc chắn nhất: ý chí của Chúa tạo nên vũ trụ, Chúa có quyền uy để quyết định tất cả, sức con người không thể nào thay đổi được ý chí của Chúa. Con người được cứu là nhờ vào ân điển của Chúa; nếu không được cứu, cũng không có quyền oán trách là Chúa không công bằng. Trước khi tạo ra vạn vật Chúa đã có quyết định sẵn, vì vậy không thể nói là công bằng hay không công bằng. Giống như chúng ta tự mình kiếm ra tiền thì chúng ta có quyền tự do tiêu xài, hoặc dùng hết, hoặc cất giữ, bản thân khoản tiền kia bất luận thế nào cũng không có quyền can thiệp vào quyết định của chúng ta.

2.3 Phái Tân Pythagore: Pythagore là một nhà cải cách tôn giáo của Hy Lạp cổ đại. Trường phái triết học Pythagore lấy “con số” làm quan niệm cơ bản, xem vạn vật đều sinh ra từ con số. Số có đối số, nên vạn vật do con số sinh ra đều tồn tại thành các cặp đối lập. Đến phái Tân Pythagore, dựa trênquan niệm “con số là thần linh” của Pythagore, nói rằng Thiên Chúa là duy nhất nhưng dưới Thiên Chúa còn có rất nhiều thần linh phân chia đẳng cấp bằng các con số và rất nhiều thiên sứ trung giangiữa thần và người. Học thuyết này ảnh hưởng rất lớn đến triết học giáo phụ của Cơ Đốc giáo, đặc biệt là những giáo phụ theo phái Ngộ đạo[11]. Phái Ngộ đạo cho rằng giữa Thiên Chúa và con ngườicó rất nhiều thần linh trung gian, vì muốn gần gũi với Thiên Chúa mà họ lễ bái những vị thần trung giannày.

2.4 Phái Philo Judaeus: Philo Judaeus (25 trước CN - 54 sau CN) tuy là tín đồ Do Thái giáo nhưng học thuyết của ông đã mở đường cho triết học Hy Lạp đến với Cơ Đốc giáo. Triết học Philo có thể chia làm 2 phương diện:

a. Vũ trụ quan của ông căn cứ trên tư tưởng của Do Thái giáo, pha trộn thêm thuyết siêu thần của Plato, xem thế giới là sáng tạo của Thiên Chúa Yahweh. Yahweh là thánh linh vô hình vô dạng, tồn tạivĩnh hằng, Ngài không trực tiếp sáng tạo mà dùng năng lực[12] gián tiếp. Sự thống nhất của năng lựcnày chính là “Ngôi Lời” (Logos). Về mặt từ nguyên, logos nghĩa là “lời nói”, nhưng các triết gia cổ đại sử dụng thuật ngữ này theo nhiều cách khác nhau, Philo xem Logos như là một nguyên lý thần thánhsống động ngập tràn khắp vũ trụ, nhờ nó mà mọi vật được tạo ra. Thế giới được sáng tạo từ Logos của Thiên Chúa. Sự quản lý, vận động và tồn tại của vũ trụ cũng được duy trì nhờ vào tác dụng của Logos.

b. Nhân sinh quan của ông cũng lấy Do Thái giáo làm gốc, pha trộn thêm thuyết nhị nguyên của Plato và Pythagore, cùng lối thuyết minh về giai cấp của phái Aristotle và Stoic. Ông cho rằng linh hồn của con người bắt nguồn từ Logos của Thiên Chúa. Vì không thuận theo lý trí của Chúa, linh hồn đọa vào thể chất và kết hợp với các cảm giác, cuối cùng bị giam hãm trong lao ngục của nhục thể. Nếu muốn khôi phục lại sự tự do của linh hồn, con người phải đạt đến sự giải thoát đối với những ham muốnhưởng thụ vật chất của nhục thể. Philo một mặt chủ trương con người phải khắc khổ, kiềm chế tình riêng và ác ý của mình, một mặt lại chủ trương con người phải tin vào sự trợ giúp từ sức mạnh của Chúa, kết hợp với Chúa. Linh hồn vốn ra đời từ sức mạnh của Chúa, muốn trở về với Chúa thì phải tự lực tu hành (tinh thần của phái Stoic) và tin vào sự trợ lực của Chúa (tinh thần Do Thái giáo).

2.5 Phái Aristotle: Thần học Cơ Đốc giáo trước thời kỳ thứ nhất của triết học kinh viện lấy tư tưởngcủa Plato làm trào lưu chính; đến thời kỳ thứ hai của triết học kinh viện, bắt đầu từ thế kỷ thứ XIII, lại lấy phái Aristotle làm trào lưu chính. Có việc này là vì sự hưng khởi dần lên của tư tưởng tự do và người ta đã nêu ra rất nhiều câu hỏi khiến giáo hội Cơ Đốc khó mà giải đáp được. Ví dụ: Việc sáng thế của Chúa có được Chúa biết trước hay không? Nếu như đã biết trước, mà Chúa lại còn phải sáng tạothêm nữa, thì sự tự do của Chúa ở đâu? Nếu như chưa biết trước, thì làm cách nào giải thích thuộc tính toàn tri (không gì không biết) của Chúa đây? Trước khi sáng thế Chúa ở đâu? Chúa không thể ở trên trời vì trời cũng do Chúa sáng tạo ra. Giả dụ, con người không mang tội tổ tông thì có thể trẻ mãi không già không? Nếu như vậy thì con người làm sao sinh con đẻ cái?... Thế là, các học giả Cơ Đốc giáo phải cầu viện đến Aristotle. Giáo hội lúc đầu rất kỳ thị Aristotle, đến sau năm 1250, lại tuyên bốrằng hễ ai phản đối Aristotle thì đều là kẻ dị đoan. Bởi Aristotle vốn chủ trương Chúa tồn tại bên ngoài vũ trụ; đồng thời, giáo hội cũng đang ngày càng khốn đốn trong việc ứng phó với sự hưng khởi của khoa học tự nhiên, mà Aristotle lại là một nhà logic học, nhà vật lý học, nhà siêu hình học và nhà đạo đức học; cho nên, giáo hội đã lợi dụng Aristotle, một mặt để kháng cự lại tư tưởng phiếm thần, mặt khác để giải đáp những vấn đề về “tự nhiên”.

Kỳ thực, theo cách nhìn của Russell, một triết gia cận đại của Anh quốc, thần học của Aristotle không hẳn là hoàn toàn phù hợp với quan niệm của Cơ Đốc giáo. Chúa của Aristotle không có thuộc tính chủ tể như Chúa của Cơ Đốc giáo, Chúa của Aristotle không biết đến sự tồn tại của thế giới chúng ta. Theo Aristotle, tình yêu dành cho Chúa là nguyên do của mọi sự vận động, thông qua sự vận động đó, các sinh vật đều biết rằng có Chúa tồn tại. Do đó, cũng giống như Spinoza, Aristotle cho rằng con người nên yêu thương Chúa nhưng Chúa không cách gì yêu thương con người[13].

3. Sự ngổn ngang trăm mối của triết học giáo phụ

Cái gọi là “triết học giáo phụ”[14] là chỉ cho những học thuyết trong thời đại Cơ Đốc giáo đang tổ chức giáo lý của họ. Vào thế kỷ thứ I, tuy các sứ đồ đã lợi dụng triết học Hy Lạp để giải thích các giáo lý của Jesus nhưng vẫn chỉ là phần đoạn mà chưa có hệ thống. Đến sau thế kỷ thứ II, bất cứ giáo sĩ nào có công lao trong việc xây dựng giáo lý của giáo hội đều được gọi là “giáo phụ”. Học thuyết của họ đã có tổ chức theo trình tự, người ta gọi thời đại của họ là “thời đại tổ chức giáo lý” và lấy cách gọi này để đối xưng thời đại triết học kinh viện là “thời đại chứng minh giáo lý”.

Thời đại giáo phụ có rất nhiều nhà thần học nổi tiếng, riêng phái Vấn đáp chính thống đã có Clemens xứ Alexandria (150 - 215) và đệ tử Origen (185 - 254) của ông là những người khai sáng giáo phái, rồi sau đó có Augustine (354 - 430) là người hoàn thiện giáo phái.

Trên thực tế, các nhà thần học thời đại giáo phụ chia làm 3 phái lớn:

a. Phái Ngộ đạo[15]: Phái này không những chú trọng đến triết học của Hy Lạp mà còn bị nhiễm cả tư tưởng của Ba Tư. Những nhân vật chủ chốt của phái là: Saturninus, Corporates, Basilides, Marcion, Valentinus và Bardesanes. Phái Ngộ đạo muốn diễn đạt giáo lý Cơ Đốc giáo như là một loại triết họclịch sử, làm cho tín ngưỡng kết hợp với tri thức. Họ cho rằng ngay từ đầu thế giới đã có sự đối địch giữa linh hồn thiện và vật chất ác, Chúa tối cao là nguồn thiện hảo, Ngài thường phóng ra các linh vật gọi là Aeon, Aeon cuối cùng là một linh vật yếu ớt mang âm tính, vì không có năng lực tự tồn tại, nên nó rơi vào trong vật chất ác, tạo thành một cục diện hỗn độn. Đấng sáng tạo vĩ đại Yahweh sinh ra chính trong cục diện này. Do Yahweh sáng tạo nên thế giới và các linh hồn thiện bị đọa lạc vào vật chấtác, nên thế giới bắt đầu có tội lỗi; con người nếu thoát ly được vật chất thì có thể quay trở về với linh hồn thiện hảo. Chúa cứu thế nhân chính ở chỗ Ngài có thể ban cho con người trí tuệ, giúp con ngườibiết được làm cách nào để thoát khỏi sự quản thúc của nhục thể (vật chất). Loài người ai cũng yếu đuối nên không thể giành được thắng lợi trong cuộc chiến giữa linh hồn và vật chất, thiện hảo và dữ ác, quang minh và hắc ám, tinh thần và thể xác... chỉ có Jesus là người phát triển đến tột cùng, hoàn hảo và không khiếm khuyết. Vì vậy, họ không xem Yahweh là Chúa tối cao, cũng không xem Ngài là cha trời, mà chỉ là một đấng tạo hóa gọi là Demiurge phóng ra từ Chúa tối cao và hòa mình vào thế giới vật chất. Bởi thế, họ cho rằng Chúa tối cao cách biệt với phàm trần, muốn kết nối với Chúa phải nhờ vào sức mạnh của rất nhiều thần linh trung gian. Vì vậy, thần linh trở thành đối tượng được họ kính bái. Để giúp linh hồn chiến thắng vật chất, họ đã sử dụng các phương pháp ngược đãi thể xác như: nhịn ăn, không kết hôn...

b. Phái Biện hộ[16]: Học giả của phái này là những người ủng hộ tuyệt đối giáo lý Cơ Đốc giáo; với các nhân sĩ ngoại đạo, họ biện hộ cho tính hợp lý của Cơ Đốc giáo; với các nhân sĩ trong nội bộ, họ gìn giữ chân lý Cơ Đốc giáo và công kích lòng tin dị đoan. Những lãnh tụ của phái Ngộ đạo bị phái này xem là con cái của ma quỷ. Các giáo phụ nổi tiếng về thuyết giáo cho những người ngoại đạo có: Aristides (giữa thế kỷ thứ I và thứ II), Justin (100 - 165), Athenagoras (133 - 190), Tatian (110 - 180)...; các giáo phụ nổi tiếng về công kích lòng tin dị đoan trong nội bộ Cơ Đốc giáo có Irenaeus (130 - 202), Tertullian (160 - 225), Hippolytus (170 - 235)... Justin là nhân vật kiệt xuất nhất của phái này, ông cho rằng Cơ Đốc giáo là chân triết học duy nhất của thế giới, bao gồm tất cả chân lý mà con người đã nghiên cứu, tìm tòi được. Tất cả chân lý đều là sự khải thị của Logos, Logos trở thành nhục thân, nhục thân đó chính là Jesus Christ “ở giữa chúng ta, tràn đầy ân điển và chân lý” (mượn lời của sứ đồJohn). Tuy thế, Logos đã có từ trước khi trời đất hình thành và đã khải thị chân lý cho nhiều đời thánh hiền như Pythagore, Socrates, Plato... Vì vậy, trước thời Jesus, chân lý đã hiện diện trên thế giới. Chẳng qua là, ngoài Jesus ra, những khải thị mà các thánh hiền khác nhận được đều không được toàn vẹn, cũng không có tính vĩnh hằng, phải đợi đến khi Jesus Christ, con trai và cũng là hóa thân của Chúa giáng phàm, lời khải thị đó mới được hoàn hảo. Chúng ta đã được Jesus cứu, nên cũng phải nương tựa vào Jesus. Phái này chủ trương, nếu triết học và tín ngưỡng xung đột nhau, thì thà bỏ tri thức mà chọn tín ngưỡng. Giống như Tertullian đã nói: “Sở dĩ tôi tin nó là vì nó vô trật tự”. Phái này vì thế hết sức ủng hộ đạo lý chính yếu trong Kinh Tin Kính[17] rằng: tin đức Chúa là Cha toàn năng, dựng nên trời đất; tin Jesus Christ là con một của đức Chúa Cha cùng là Chúa cứu thế của nhân loại, sinh ra bởi một nữ đồng trinh, chịu đóng đinh trên cây thập giá, đã phục sinh, ngày sau sẽ trở lại trần gian; tin Thánh Linh hằng sống...

c. Phái Vấn đáp[18]: Do sự xung đột giữa phái Ngộ đạo tả khuynh và phái Biện hộ hữu khuynh, tại thành Alexandria, nơi đang thịnh hành chủ nghĩa chiết trung, đã xuất hiện phái Vấn đáp điều hòa ý kiếncủa hai phái trên. Tại một học viện Cơ Đốc giáo ở tòa thành này đã có hai vị viện trưởng là Clemens và đệ tử của ông là Origen đại biểu cho phái Vấn đáp nổi danh nơi đời.

Những trước tác lưu truyền hậu thế của Clemens gồm: Huấn Dụ[19], Người Huấn Thị[20] và Hợp Tuyển[21]. Ông ví triết học Hy Lạp với một cành ô liu dại, nếu nối nó với cội gốc là chân lý Kinh Thánh, thì chắc chắn sẽ kết thành hoa thơm trái ngọt. Ông cho rằng Chúa tuy siêu tuyệt, vượt khỏi phàm trần, nhưng nhân loại vẫn có thể tiếp cận với Ngài. Vì là người ưa thích triết học của phái Plato và phái Stoic, nên ông cho rằng con người có linh hồn và linh hồn này ở trong thế giới ý niệm. Sự liên lạc giữa linh hồn và thân thể là điều tự nhiên, không phải do linh hồn bị đọa lạc. Có điều, trong cuộc sống, con người thực sự đã gây ra nhiều tội ác, nên phải dựa vào Jesus Christ để được cứu rỗi.

Origen là người kế thừa và hoàn thiện thần học của Clemens. Tư tưởng của ông chịu ảnh hưởng của Plato, Philo và phái Tân Pythagore. Các trước tác của ông tương truyền có hơn 6000 quyển lớn nhỏ, trong đó nổi tiếng nhất là bộ sưu tập 6 bản kinh Cựu Ước mà ông đã chỉnh sửa trong quãng thời gian27 năm, gọi là Hexapla. Hexapla là một bộ sách mà nội dung của nó được viết trên 6 cột song song với 6 bản kinh Cựu Ước khác nhau: bản gốc chữ Do Thái, bản phiên âm chữ Hy Lạp, bản dịch của Aquila, bản dịch của Symmachus, bản tiếng Hy Lạp Septuagint và bản dịch của Theodotion. Một bộ sách khác của ông, bộ Thần Học Nhập Môn[22], là một bộ sách rất có hệ thống. Ông đọc Kinh Thánh trên 3 phương diện, tức 3 loại nghĩa lý: thuộc về văn tự, thuộc về tâm lý và thuộc về tính linh; văn tự thì rõ ràng dễ thấy, tâm lý phải dùng sức tưởng tượng, còn tính linh đa phần là dựa vào công phu tu tập tâm linh mới có thể lĩnh hội được. Trong 3 loại nghĩa lý này, việc giải thích tính linh là cao quý nhất. Ông xem Chúa là đấng sáng tạo độc lập, toàn năng và trường tồn. Chúa dùng Logos để sáng tạo thế giới. Chúa và vạn vật không có quan hệ trực tiếp mang tính cá thể, Chúa chỉ có liên hệvới Logos. Logos không phải do Chúa sáng tạo mà sinh ra từ ý chí của Chúa, do đó, Chúa và Logos là cha và con. Từ Logos lại sinh ra Thánh Linh[23], như vậy, giữa 3 ngôi Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Linh có quan hệ phụ thuộc và không bình đẳng với nhau. Thế giới do ý chí tự do của Chúa sáng tạo nên, con người ai cũng có ý chí tự do, nhưng họ lạm dụng nó làm điều tội lỗi và bị đọa lạc, Jesus (tức Logos) bèn theo ý chí của Chúa xuống trần hy sinh để chuộc tội cho nhân loại, cho nên, những ai tin vào Jesus thì sẽ được cứu vớt.

4. Ba cuộc tranh luận lớn về thần học giáo lý

Cái gọi là “thần học giáo lý” ở đây là chỉ cho triết học Cơ Đốc giáo thời đại giáo phụ. Vào thời đại này, các giáo phụ tranh luận với nhau ầm ĩ, và cách để chấm dứt tranh luận là tổ chức các Hội nghị Giám mục. Hội nghị Giám mục mang tính toàn quốc lần đầu tiên do đại đế Constantine triệu tập được tổ chức ở thành Nicaea ở Tiểu Á (nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ), nên còn gọi là Công đồng Nicaea[24] (năm 325). Thường thì, bất cứ kiến giải nào khác với những tư tưởng chính thống từ thời Paul đến nay đều bị chỉ trích là dị đoan trong các lần Hội nghị Giám mục. Những tranh luận mang tư tưởng dị đoan đó, đại khái có thể tổng hợp thành 3 cương lĩnh lớn:

a. Thần tính luận[25]: Quan niệm về Thiên Chúa của Cơ Đốc giáo lấy “ba ngôi một thể” là chính thuyết, tức xem Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Linh là đồng thể, đồng chất, đồng tính và đồng quyền. Nhưng vào thời đại giáo phụ đã xuất hiện rất nhiều cách giải thích khác nhau, ví dụ như thuyết của Origen, Athanasius và Arius, hay thuyết duy nhất thần[26]. Đến Công đồng Nicaea, các giám mục mới cùng quyết định chọn thuyết của Athanasius làm chính thuyết và chỉ trích thuyết của Arius là dị đoan. Arius hoài nghi thần tính của Jesus Christ và tính duy nhất của Thiên Chúa, ông cho rằng Chúa Con Jesus do Chúa Cha tạo ra, còn Thánh Linh là do Chúa Con Jesus tạo ra, giữa ba ngôi có thứ bậc chứ không đồng nhất. Athanasius thì lại cho rằng thuyết này của Arius không hợp với những gì được ghi trong Kinh Thánh và chủ trương thuyết Chúa Con và Chúa Cha là nhất thể bình đẳng. Tiếp đó, Công đồng Chalsedon (năm 451) và Công đồng Toledo (năm 589) đã quyết định Chúa Thánh Linh cũng đồng nhất với Chúa Cha và Chúa Con. Từ đó trở đi, tín ngưỡng “ba ngôi một thể” trở thành tín ngưỡngchính thống của Cơ Đốc giáo.

b. Cơ Đốc luận[27]: Một số người trong phái Ngộ đạo xem Jesus là hóa thân của Chúa. Có người lại cho rằng Jesus là một người bình thường, chỉ đến khi chịu phép rửa tội thì thần thể của Chúa mới từ trời bay xuống nhập vào người Jesus, thuyết này giống với thuyết của Arius. Athanasius thì xem Jesus là Thiên Chúa có nhân thể và nhân tính. Nestorius chủ trương Jesus có hai thân, một là thân thần, hai là thân người, nên ông phản đối gọi Maria là mẹ của Chúa, vì bà chỉ là mẹ của phần thân người của Jesus, còn phần thân thần của Jesus chính là Chúa, Chúa mà còn có mẹ hay sao? Eutyches lại chủ trương một thân của Jesus Christ hợp nhất cả hai tính: thần tính và nhân tính, nhân tính hòa lẫn trong thần tính, nên thể chất của Jesus cũng khác với người thường. Dị thuyết quá nhiều! Vì thế, Công đồng Constantinople (năm 381) đã phủ quyết thuyết hóa thân và thuyết nhập thể, Công đồng Ephesus (năm 431) đã bác bỏ thuyết nhị tính phân ly của Nestorius, Công đồng Chalsedon (năm 451) đã lật đổ thuyết nhất tính dung hợp của Eutyches, xác định Jesus là Thiên Chúa thực và con người thực, có hình thái và tâm linh thích hợp; về bản chất, thần tính thì tương đồng với Thiên Chúa, nhân tính thì tương đồng với con người, tất cả mọi sự đều giống hệt con người, ngoại trừ tội lỗi mà thôi.

c. Nhân tính luận[28]: Về tính chất của con người cũng đã có rất nhiều tranh luận. Augustine cho rằng từ khi thủy tổ Adam phạm tội con người đã mang lấy tội tổ tông và tội này di truyền cho con cháu của họ đời đời kiếp kiếp. Con người không có sức mạnh để kháng cự lại tội lỗi, cũng không có khả năng để tự cứu mình, may nhờ có Chúa cử Jesus Christ đến chịu tội thay và ban cho họ đức tin nên họ mới được thoát tội. Ẩn sĩ Pelagius thì chủ trương thủy tổ của nhân loại phạm tội không liên quan gì đến con cháu đời sau, việc con người phạm tội hay hành thiện đều do ý chí của bản thân họ quyết định, con người được cứu là nhờ có ý chí kiên cường hành thiện, noi theo gương Jesus mà làm, Jesus cũng chỉ là tấm gương về làm thiện cứu người, không phải đến để chuộc tội cho con người; vì thế, cho dù không có Jesus, con người dựa vào bản thân cũng có thể tự cứu lấy mình và cho dù không có Thánh Linh tương trợ, con người vẫn có thể hành thiện. Nhưng, Hội nghị Giám mục tổ chức ở Ephesus vào năm 431 ra quyết định chung rằng thuyết của Pelagius là dị đoan và lấy thuyết của Augustine làm chính thống.

Trong nhiều giáo phụ bị chỉ trích là dị đoan nêu ra ở trên, có hai nhân vật rất đáng chú ý. Một vị là Arius, tư tưởng của ông đã làm hình thành nên chủ nghĩa Arius[29], tuy bị Công đồng Nicaea bài xích, nhưng trong vài trăm năm, đã vô cùng thịnh hành, đặc biệt là ở miền đông của đế quốc La Mã, và nhận được sự ủng hộ chính thức của Constantius, con thừa tự của Constantine. Từng một thời, Constantius gần như đã muốn lấy phái này làm quốc giáo của La Mã. Các dân tộc dã man ở phương bắc lúc mới xâm nhập vào La Mã đa phần cũng được phái này cảm hóa vào đạo. Sau này, phái Arius mới dần dần thất thế vì các phái Cơ Đốc giáo khác cùng nhau chống lại phái này. Một vị khác là Nestorius, chủ trương của ông tuy bị bài xích trong Hội nghị Giám mục tổ chức ở Ephesus vào năm 431, nhưng sau này lại thịnh hành ở các nước như Syria và Ba Tư. Cảnh giáo truyền đến Trung Quốcvào năm Trinh Quán thứ 9 đời Đường Thái Tông (năm 635) chính là một nhánh của phái Nestorius này. Đến thế kỷ thứ XVI, các giáo sĩ người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã đem tín ngưỡng của phái này truyền sang Ấn Độ.

5. Augustine

Thần học giáo lý do Origen (185 - 254) khởi xướng, đến Augustine (354 - 430) thì hoàn thiện. Augustine là người châu Phi, ông vừa là nhà triết học, vừa là nhà tôn giáo. Nhưng, giữa tư tưởng triết học và tín ngưỡng tôn giáo của ông hay phát sinh xung đột và mâu thuẫn. Các tác phẩm trứ danh của ông là Xưng Tội[30] và Nước Chúa[31]. Ông đem trí tuệ đồng nhất với Thiên Chúa, có trí tuệ là có Thiên Chúa, chân triết học là chân tôn giáo. Song, tín ngưỡng lại đi trước lý trí, dù là điều gì, hãy cứ tin trước rồi lý giải sau. Ông chủ trương vạn vật là do Chúa sáng tạo chứ không phải lưu xuất ra từ Chúa, nhưng ông lại cảm thấy Chúa vẫn chịu sự chi phối của Sự thiện tuyệt đối, đây chính là mâu thuẫn của ông. Ông cho rằng Chúa là vĩnh hằng, ở nơi Chúa, không có gì gọi là trước, không có gì gọi là sau, chỉ có sự tồn tại mãi mãi. Cùng với lúc tạo ra thế giới, Chúa cũng tạo ra thời gian. Tuy vậy, Augustine cảm thấy cái lý này vẫn có chỗ chưa thông, nên ông đành phải cầu nguyện với Chúa rằng: “Lạy Chúa! Thật lòng mà nói, rốt cuộc cái gì là thời gian, hiện giờ con vẫn không biết chút gì”. Ông còn nói rằng: “Linh hồn con muốn biết lời giải của câu đố hóc búa nhất này”. Tín ngưỡng tôn giáo của ông làm cho tư tưởng triết học của ông rơi vào cạm bẫy của sự nghi hoặc, lo sợ và mù mờ, đó thật sự là một tư trưởng triết học quá “ngây thơ”!

Augustine cho rằng Thiên Chúa là vĩnh hằng, là được phước, còn địa ngục và Satan tuy cũng vĩnh hằng nhưng không được phước. Ông còn cho rằng thiên sứ cũng có người tốt kẻ xấu; tuổi thọ của thế giới khoảng gần 6000 năm; Chúa hoàn thành việc sáng tạo vũ trụ trong 6 ngày, ngày thứ 7 nghỉ ngơi, vì số 6 là một số hoàn thiện.[32]

Augustine cho rằng, sau khi Adam và Eve bị đọa xuống trần gian, thế giới vẫn phân chia làm 2 thành phố vĩnh cửu: một do Thiên Chúa trị vì, một bị ma quỷ quấy nhiễu. Loài người vì tội tổ tông mà mãi mãibị Chúa trừng phạt, cuối cùng phải nhận lấy một cái chết vĩnh hằng, nhưng nhờ ân huệ của Chúa, con trai Ngài được cử xuống trần chuộc tội thay và cứu rỗi cho rất nhiều người. Giáo hội Cơ Đốc đại biểucho Thiên Chúa, người nào không thuộc giáo hội, tất sẽ phải chịu khổ nạn đời đời mà không được cứu vớt. Thế giới phân chia làm hai thành phố là thành phố của Chúa và thành phố của ma quỷ, nên Chúa cũng phân chia con người làm hai loại là người được tuyển chọn và người không thể cứu. Không phải làm người tốt là được lên thiên đường, mà được chọn hay không hoàn toàn xuất phát từ ân huệ của Chúa. Chịu lễ rửa tội và gia nhập giáo hội thì mới có hy vọng được cứu; nếu người nào chưa rửa tội mà chết, dù là trẻ con mới sinh, cũng đều phải đọa vào địa ngục.

Đây là một chủ trương rất khó lý giải, chẳng trách mà trong chương 4, quyển 2, cuốn Lịch Sử Triết HọcPhương Tây của Russell đã nói rằng: “Thử nghĩ mà xem, những đứa trẻ chưa được rửa tội cũng phải bị trừng phạt... Họ thực sự tin rằng trẻ sơ sinh chính là thân thể của Satan. Giáo hội Cơ Đốc đã gây ra rất nhiều chuyện vô cùng độc ác vào thời đại Trung cổ, truy nguyên nguồn gốc của chúng, trách nhiệmchính thuộc về quan niệm đầy u sầu, đầy bi thảm cho rằng người người đều có tội này của Augustine”. Russell còn nói: “Điều thực sự làm cho Augustine cảm thấy đau đầu duy chỉ có sự khó khăn về lý trí... Nếu tội tổ tông được kế thừa từ Adam theo như Thánh Paul đã nói, thì linh hồn cũng giống với thân thể, nhất định là do cha mẹ truyền cho con, vì tội lỗi là thuộc về linh hồn, không thuộc về thân thể. Augustine cũng đã nhìn thấy sự khó khăn không dễ gì khắc phục này. Nhưng ông tuyên bố: Kinh Thánh không nói một lời nào về việc này, nên muốn có được một kiến giải công bằng về nó, thực sự là điều không cần thiết; vì thế, ông đã gác nó lại không giải quyết nữa”.

6. Những người theo chủ nghĩa đan tu

Khoảng đầu thế kỷ thứ IV, phong trào đan tu[33] của Cơ Đốc giáo cùng lúc nổi lên ở Ai Cập và Syria với 2 hình thức: một là ẩn sĩ sống đơn độc, hai là tu sĩ[34] sống trong các tu viện. Phong trào này ra đời do ảnh hưởng của hình thái sinh hoạt tôn giáo phương Đông.

Vị ẩn sĩ đầu tiên là Thánh Anthony, sinh vào khoảng năm 250 tại Ai Cập. Năm 270, ông bắt đầu đi ở ẩn15 năm, sau đó vào trong sa mạc ở ẩn thêm 20 năm nữa. Đến khoảng năm 305 ông mới ra tuyên giảng và cổ xúy cho đời sống ẩn sĩ. Tuy thực hành tiết chế ăn uống, ngủ nghỉ một cách cực đoan, nhưng ông nói rằng thường có ác ma đến quấy nhiễu ông bằng những hình ảnh dâm dục. Đến khi ông qua đời, sa mạc Thebaid ở Ai Cập đã có đầy các ẩn sĩ.

Thánh Jerome cũng là một vị ẩn sĩ, sinh vào năm 345 ở một thị trấn nhỏ cách Aquileia không xa. Đầu tiên, ông tu khổ hạnh ở Aquileia, sau đó vào sa mạc ẩn cư. Nghe nói: “Lúc ở sa mạc, ông sống với một lòng tự hối sâu sắc, ngày nào cũng khóc, lẩm bẩm một mình, nhưng có khi sự hoan lạc lại sôi sục lên trong tinh thần ông và lúc nhớ lại những ngày còn ở La Mã, nội tâm ông không sao tránh khỏi có chút xao động.”[35] Trong các tín đồ của Jerome có hai người nữ xuất sắc là quả phụ Paula và con gái bà là Eustochium. Ông từng viết thư khuyên Eustochium giữ trinh tiết và chỉ dạy cô cách quán tưởng để khắc chế những phiền não do tính dục gây ra. Theo ông, các nữ tu sĩ là những cô dâu của Jesus Christ[36]. Phép quán tưởng này có tác dụng chuyển thái[37], nếu quán tưởng thành công, thực cũng rất hữu dụng. Vì thế, từ đó về sau, có một số trinh nữ kiền thành, trong lúc quán tưởng, ảo giác thấy Jesus bằng xương bằng thịt thực sự đã đến ôm họ vào lòng.

Lại nói về những tu sĩ độc thân trong các tu viện của Cơ Đốc giáo, thực ra hình thức này cũng là học từ các tôn giáo phương Đông. Tuy Jesus từng dạy không kết hôn nhưng “không phải mọi người đều có thể lĩnh hội được lời dạy này, chỉ có những người được ban ân mới có thể lĩnh hội mà thôi”[38]. Thánh Paul thì nói: “Đàn ông không có vợ thì chuyên lo việc Chúa: họ tìm cách làm đẹp lòng Người. Còn người có vợ thì lo lắng việc đời: họ tìm cách làm đẹp lòng vợ, thế là họ bị chia đôi”[39], nhưng chưa quy định giáo sĩ phải sống độc thân. Đến khoảng năm 400, giáo hội mới bắt đầu quy định giáo sĩkhông được kết hôn. Jesus dĩ nhiên là chưa kết hôn; còn trong 12 sứ đồ của ông, thực sự chưa kết hôn chỉ có mỗi mình John mà thôi; thậm chí, Thánh Peter cũng đã kết hôn.

Đan viện đầu tiên của Cơ Đốc giáo do một người Ai Cập nữa tên là Pachominus kiến lập vào khoảngnăm 315. Trong tu viện, tu sĩ sống đời sống tập thể, không có tài sản và thực phẩm riêng, cùng nhau cử hành các nghi thức tôn giáo. Tu viện của Pachominus xây trên một đảo nổi giữa sông Nile, lớn đến mức có thể chứa được vài ngàn người. Tu viện tiếp theo là của Basil, xây ở miền đông, cũng rất nổi tiếng. Tu sĩ trong tu viện định giờ cầu nguyện, phân thời làm việc, nghiêm trì giới luật; những giới luậtchính của họ đại để là ba việc: không có sở hữu, giữ gìn trinh tiết và ngoan ngoãn vâng phục.

Trong số những người theo chủ nghĩa đan tu ở phương Tây, nổi tiếng nhất là Thánh Benedictine, người sáng lập đan viện Benedictine. Ông sinh vào khoảng năm 480. Từ 12 tuổi đã ẩn cư 3 năm trong một sơn động. Khoảng năm 520, ông sáng lập Tu viện Núi Cassino[40] nổi tiếng và thảo ra Quy ướcBenedictine.

Những tu sĩ nam sống trong tu viện gọi là Monachus, còn những tu sĩ nữ thì gọi là Nona, giống như Tỳ-kheo và Tỳ-kheo-ni trong các chùa Phật giáo vậy. Ngoài thực hành các nghi thức tôn giáo thông thường, những việc thường ngày của họ chỉ là cầu nguyện, mặc tưởng, làm thủ công, khai khẩn đất hoang... Bao quanh tu viện là tường rào kiên cố ngăn tu sĩ bên trong tiếp xúc với thế giới trần tục. Sau này, họ thay đổi tôn chỉ của mình, không thỏa mãn ở việc tự tu, mà còn phải đem những gì mình đã chứng đắc đi cảm hóa tha nhân. Vì thế, họ dốc sức vào sự nghiệp truyền đạo, từ thiện, giáo dục và xây dựng trường học, bệnh viện. Sự phổ biến triết học kinh viện và văn hóa của nền triết học này ở châu Âu thời kỳ Trung cổ cũng xuất phát từ các cơ sở tu viện này.

TIẾT 4: CƠ ĐỐC GIÁO TỪ THỜI TRUNG CỔ VỀ SAU

1. Thời đại Trung cổ

Có rất nhiều thuyết khác nhau về danh từ Thời đại Trung cổ[1] trong lịch sử phương Tây. Thời đạiTrung cổ đại khái là chỉ khoảng thời gian hơn 1000 năm từ khi chính phủ Tây La Mã sụp đổ vào năm 476 đến thời Văn nghệ Phục hưng. Ngoài ra, trong thời Trung cổ, từ năm 600 đến năm 1000 là Thời đại Đen tối[2]; từ thế kỷ thứ IX đến thế kỷ thứ XV là Thời đại Triết học Cơ Đốc giáo (tức triết học kinh viện); từ cuối Thời đại Đen tối đến thế kỷ thứ XIV là Thời đại Phong kiến[3] của văn minh Trung cổ châu Âu. Nói chung, thời đại Trung cổ của châu Âu bàn đến ở đây là những năm tháng u ám với sự xâm lược của man tộc phương bắc, với những cuộc đông chinh của quân Thập tự[4] và với sự thanh trừng bọn dị đoan của giáo hội Cơ Đốc. Thời kỳ này, quyền lực của giáo hội tăng cao, một mình thống trị cả tín ngưỡng tôn giáo và giáo dục văn hóa. Tất cả đều đã chứng tỏ rằng Cơ Đốc giáo đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong thời đại Trung cổ.

Giáo hội Cơ Đốc thời Trung cổ tuy đã giữ lại cho văn hóa phương Tây một cơ hội sinh tồn để chờ ngày phục hưng, nhưng cũng cản trở sự ra đời của nền văn minh mới. Trong thời đại này, văn hóa phương Tây thay đổi theo chiều hướng đi xuống chứ không phải đi lên, năm 1000 có thể xem là năm mà nền văn minh Tây Âu rơi xuống đến tận cùng, bởi thế mà đầu thời Trung Cổ được người ta gọi là Thời đạiĐen tối. Trong thời đại này, các trường công lập từ thời La Mã đều bị đóng cửa; văn học, khoa học, mỹ thuật không có bất kỳ kiệt tác nào đáng nói cả.

Chế độ phong kiến Trung cổ được hình thành một cách tự nhiên do giai cấp võ sĩ quý tộc dựng lên để bảo vệ dân chúng dưới quyền và chống lại sự cướp bóc bằng vũ lực từ bên ngoài. Như vậy, giai cấpvõ sĩ quý tộc của phương Tây có phần giống với giai cấp Kshatriya của Ấn Độ cổ đại. Những người lãnh đất phong được gọi là lãnh chúa[5], bá chủ[6] hoặc tôn chủ[7], còn những người nắm giữ đất canh tác được gọi là chư hầu[8]. Lãnh chúa và chư hầu đều xuất thân dòng dõi quý tộc, đều là những chiến sĩ sẵn sàng chiến đấu, được chia thành các cấp bậc như công tước, hầu tước, bá tước, tử tước và nam tước. Mỗi lãnh chúa quý tộc đều nuôi một đội quân gọi là đội hiệp sĩ. Những người canh tác đất đai gồm các nông nô và các nông dân tự do, nông dân tự do có quyền tự do sử dụng một diện tích đất nào đó và quyền tự do đi hoặc ở một nơi nào đó, nhưng số lượng của họ ít hơn nông nô. Nông nô không thuộc về lãnh chúa mà thuộc về đất đai, họ không được bỏ đất mà đi khi chưa có sự cho phépcủa lãnh chúa, nhưng lãnh chúa cũng không có quyền đem họ ra buôn bán như nô lệ.

Quyền lực của giáo hội thời Trung cổ lên cao, giám mục các khu vực hoặc trưởng các tu viện cũng theo đó phong kiến hóa. Tính chất quyền lực phong kiến và độ rộng diện tích đất phong của rất nhiều giám mục đều không khác gì các quý tộc, thậm chí là đại quý tộc. Tuy giáo hội cấm họ không được trang bị vũ khí nhưng họ lại thường cử chư hầu của mình đi đánh nhau. Giám mục của một khu vực không khác gì một vị lãnh chúa. Vì sự tranh quyền đoạt chức, chế độ nhân sự trong giáo hội đã chịu sự thao túng của những kẻ lộng quyền, đời sống riêng tư của các giáo sĩ cũng hủ bại, hoang dâm đến cực điểm. Nửa đầu thế kỷ thứ X, ở La Mã có hai người phụ nữ danh nổi như cồn là Theodora và con gái bà là Marozia, họ đã thao túng các Thánh chức của giáo hội tới vài chục năm. Giáo hoàng John X khi đó là nhân tình của Theodora, nhờ sự giúp đỡ của Theodora mà được làm Giáo hoàng; Giáo hoàng John XI là con riêng của Marozia với một vị Giáo hoàng khác; Giáo hoàng John XII lại là cháu của Marozia. Những Thánh chức của giáo hội ở các giáo tỉnh hoặc giáo phận quan trọng khác cũng phức tạp y như vậy. Còn chuyện những cậu bé 5 tuổi kế nhiệm chức tổng giám mục hay những thiếu niên dưới 20 tuổi được tấn phong tổng giám mục hoặc giám mục là chuyện như cơm bữa.

2. Nền giáo dục của giáo hội

Giáo hội và tu viện thời đại Trung cổ đều có rất nhiều đất đai và nông nô. Để đào tạo thêm nhiều nhân tài ra làm việc cho giáo hội, và để có cơ sở làm xuất phát điểm cho các hoạt động từ thiện, họ đã cho xây dựng trường học ở khắp mọi nơi. Có điều, giáo hội và tu viện chỉ xây các trường cấp cao còn giáo dục sơ cấp thì để cho người thế tục thực hiện. Ở những vùng nông thôn không có trường học, linh mục của giáo xứ hoặc các tu sĩ nam nữ trong tu viện lân cận sẽ dạy tín đồ về giáo lý tôn giáo và những bổn phận mà tín đồ phải làm tròn bằng hình thức truyền miệng. Rất nhiều bé trai gia đình nghèo khónhưng có thiên tư đặc biệt thường được các linh mục tại địa phương dạy riêng, sau đó gửi đến học ở những trường cấp cao của giáo hội hoặc của tu viện. Do vậy, rất nhiều học giả lớn, nhà chính trị lớn, tác giả lớn, cho đến Giáo hoàng trong thời đại Trung cổ, đều xuất thân từ tầng lớp bần hàn.

Kết quả của nền giáo dục giáo hội là số lượng giáo sĩ[9] tăng vọt, vì hiến thân cho giáo hội và thọ nhận nền giáo dục cấp cao của giáo hội là con đường duy nhất để thanh niên bình dân chen chân vào xã hộithượng lưu. Đặc biệt là, có một pháp lệnh đã khuyến khích thanh niên ùn ùn kéo nhau vào cổng trường đại học, đó chính là pháp lệnh lấy trường đại học làm một trong những tổ chức trực thuộc giáo hội. Giáo hội không bị hạn chế bởi pháp luật nhà nước, sinh viên đại học không phải chịu sự xét xửcủa các tòa án phổ thông, tức là tòa án của giáo hội cũng không có quyền quản đến họ, mà tòa án do các trường đại học tự tổ chức sẽ đứng ra xét xử những vụ án dân sự của mình. Hơn nữa, những người tốt nghiệp đại học, bất luận là có đi làm linh mục cho giáo hội hay không[10] đều được giáo hộixem như một loại giáo chức và gọi họ là “giáo sĩ”. Các giáo sĩ không bị bất cứ sự quản thúc nào của nhà nước, không phải nộp thuế, ngoài tòa án của giáo hội, không một tòa án nào khác có quyền xét xửhọ. Bởi thế, đến thời đại vua Henry III của Anh quốc, trong 30.000 sinh viên đại học Oxford, đại đa sốlà hạng lưu manh thất nghiệp lấy trường học làm bùa hộ mạng, chuyên làm những trò đĩ điếm, bài bạc, cãi lộn, trộm cắp.

Nền giáo dục của giáo hội và tu viện tuy hưng thịnh nhưng lại không có bất cứ tiến bộ nào về tư tưởngvăn hóa, thậm chí là bóp nghẹt sự tiến bộ của tư tưởng văn hóa. Nguyên nhân của việc này là vì mục đích của Cơ Đốc giáo là để bồi dưỡng nhân tài tôn giáo cho giáo hội nên phương pháp giáo dục của họ là kiểu nhồi nhét, không phải kiểu gợi mở, đại đa số học sinh không thể tự nghiên cứu sách vở, chỉ có thể nghe giảng và ghi chép lại. Các nhà thần học Trung cổ tuy cũng nghiên cứu vấn đề nhưng chỉ suy luận theo phương pháp diễn dịch mà không sử dụng phép phân tích. Dù vấn đề là gì, ngay khi chưa bắt đầu nghiên cứu họ đã có kết luận từ trước, họ dựa trên kết luận đem những tư liệu về vấn đềcần nghiên cứu đặt vào trong khuôn mẫu của kết luận đó. Đương nhiên, họ học tập là vì tín ngưỡngtôn giáo và vì bảo vệ tín ngưỡng tôn giáo của họ trước sự phá hoại từ bên ngoài; cho nên, họ rút ra kết luận trên nền tảng là tín ngưỡng tôn giáo trước, sau đó mới bắt tay vào nghiên cứu vấn đề. Bởi vậy, thần học Cơ Đốc giáo là một đống đồ cũ phế thải, là những thứ bày ra cho có việc, bản thân nó không có bất kỳ nội dung mới mẻ nào, và cũng không nở ra bất kỳ đóa hoa tươi thắm nào. Đến tận ngày nay, hễ là tác phẩm của các học giả Cơ Đốc giáo thì đa phần vẫn chưa thoát được hình thức “kết luận vấn đề trước, giải quyết vấn đề sau”, cho đến tương lai, cũng sẽ không thể có nhiều sự đổi mới, bởi nếu đổi mới thì họ tất sẽ phải rời bỏ Cơ Đốc giáo để đi tìm một bến đậu tâm linh khác.

3. Triết học rườm rà

“Triết học rườm rà” nói đến ở đây chính là chỉ cho triết học kinh viện[11]. Các nhân sĩ Cơ Đốc giáokhông thích dùng cái tên “triết học kinh viện” mà họ gọi nó là “triết học Schola”. Thực ra thì chữ “schola” trong tiếng Latin có nghĩa là “trường học”. Vào thời đại Trung cổ, giáo hội và tu viện cho xây dựng trường học, tất cả kiến thức giảng dạy trong trường do giáo hội lũng đoạn, học giả đều phải tập trung ở các tu viện để nghiên cứu học vấn, nên người ta gọi họ là các “học giả kinh viện”[12]. Các học giả kinh viện toàn dùng triết học để giải thích giáo lý Cơ Đốc một cách lòng vòng, quanh co và rườm rà, nên thứ triết học của họ bị các sử gia gọi là “triết học rườm rà”.

Nói chung, triết học phương Tây thời Trung cổ, chỉ là “tìm cách điều hòa mặc khải của Thiên Chúa và kiến thức của con người mà thôi”. Các nhà sử học gọi thời đại triết học giáo phụ là thời đại tổ chức giáo lý, còn thời đại triết học kinh viện là thời đại chứng minh giáo lý. Theo quá trình diễn biến của nó, từ thế kỷ thứ IX đến thế kỷ thứ XV, triết học kinh viện có thể chia làm 4 thời kỳ:

3.1 Thời kỳ chuẩn bị: là thời kỳ từ thế kỷ thứ IX đến thế kỷ thứ XI. Các học giả nổi tiếng của thời kỳ này có Gerbert, Berengerius, Lanbranc...

3.2 Thời kỳ phát triển: là thế kỷ thứ XII. Các học giả nổi tiếng của thời kỳ này có Ansehlm, Lombard, Roscellinus... Ansehlm đề xướng thuyết duy thực[13], cho rằng vũ trụ là hiện thực vốn có, tức là vạn vật vẫn tồn tại y nguyên dù rời khỏi quan niệm của chúng ta. Roscellinus thì đề xướng thuyết duy danh[14], chủ trương vũ trụ vạn vật sinh ra từ tâm của chúng ta, chúng ta nhận thức được thành quảsáng tạo của Chúa, nên Chúa cũng không phải là một thực thể trừu tượng.

3.3 Thời kỳ cực thịnh: là thế kỷ thứ XIII. Sự thịnh vượng của thời kỳ này đa phần là nhờ ảnh hưởngcủa các học giả Arab. Các quốc gia Hồi giáo ở phương Đông và triều đình Hồi giáo ở Tây Ban Nha thời Trung cổ nhiều đời khuyến khích học thuật, các học giả của họ hay dịch những trước tác của Aristotle và có chú giải thêm, họ ứng dụng tư tưởng của Aristotle để xây dựng nên triết học tôn giáocủa mình. Những tác phẩm của các học giả Arab truyền đến Tây Âu, sau khi đến tay các học giả Cơ Đốc giáo, không ngờ, chúng lại chính là những công cụ hữu hiệu mà họ đang tìm kiếm để biện hộ cho thần học. Thế là, các học giả của giáo hội lần lượt bỏ Plato chuyển sang tôn sùng Aristotle. Những nhà thần học nổi tiếng nhất trong thời kỳ này là Albertus Magnus và hai đệ tử của ông là Thomas Aquinas và Duns Scotus. Thomas Aquinas và Duns Scotus tự lập ra tông phái của họ, gọi là phái Thomas và phái Scotus. Hai người này được cho là theo thuyết tiêu dao bán duy thực[15].

Thomas có trước tác bộ Thần Học Tổng Luận[16] vào năm 1265, Cơ Đốc giáo đến nay vẫn lấy nó làm sách giáo khoa thần học. Thomas cho rằng thực thể vũ trụ chia làm 2 loại: một là thực thể hiện thực, hai là thực thể trừu tượng hoặc thực thể mang ý nghĩa tiêu cực. Thực thể hiện thực lại chia làm 2 loại: một loại là thuần nhất, là thường còn, tức là Chúa; một loại là do hình thức và chất liệu kết hợp với nhau tạo thành, tức là vạn vật. Chúa là hình thức của hình thức, nên Ngài bất sinh bất diệt; và Chúa là chân lý, nên Ngài hằng sống. Cái mà Aristotle gọi là tiềm tàng và thực tại thì Thomas ví với các pháp nhị phân là tự nhiên và ân Chúa, người thường và tín đồ, nhà nước và giáo hội, đế vương và Giáo hoàng, triết học và thần học. Trong các pháp nhị phân này, cái trước chỉ là phương tiện, cái sau mới là mục đích. Thomas cho rằng Chúa tuy không bị động, nhưng cầu nguyện vẫn hữu dụng, cách nói này thật sự làm cho người ta cảm thấy khó hiểu. Chúa đã không bị động thì cầu nguyện với Ngài còn có ích gì? Thomas còn cho rằng linh hồn con người không phải truyền từ đời này sang đời khác mà mỗi linh hồn đều do Chúa tạo mới lại, cách nói này cũng làm cho người ta khó hiểu. Giả dụ có một người sinh ra không phải do quan hệ hôn nhân chính thức, hình như Chúa sẽ phải đến làm trợ thủ cho việc thông dâm của bố mẹ người đó! Nếu linh hồn không phải truyền từ đời này sang đời khác mà là tạo mới hoàn toàn, làm sao nó lại kế thừa tội lỗi mà Adam đã phạm? Chúa vì cớ gì mà không ngừng tạo ra những linh hồn mới để chúng đi chịu tội chứ?

3.4 Thời kỳ suy thoái: là thế kỷ thứ XIV, XV. Có 3 nguyên nhân suy thoái:

a. Sự nổi lên của thuyết hiện thực tuyệt đối của William Occam (1287 - 1347). Occam cho rằng bản thân sự vật suy cho cùng là không thể nhận thức được, cái ta nhận thức được chỉ là tên gọi của sự vật. Do tín ngưỡng tôn giáo không thể nhận thức sự vật bằng lý tính nên một nền thần học hợp lýkhông thể được thành lập. Triết học và thần học, tín ngưỡng và tri thức, nhà nước và giáo hội, phải tách riêng ra để thảo luận. Thế là, sự độc lập về học vấn và sự tự do trong nghiên cứu đã gây tổn hạiđến thần học.

b. Sự hưng khởi của chủ nghĩa thần bí[17]: Chủ nghĩa thần bí trọng về tình cảm, không màng đến tìm cầu đạo lý. Chủ nghĩa này xuất hiện trong giáo hội đã lâu, đến thế kỷ thứ XIV, XV lại phân thành phái Chính thống và phái Tự do. Phái Chính thống tuy coi trọng kinh nghiệm thần bí nhưng vẫn không dám công nhiên đi ngược lại tôn chỉ của giáo hội; phái Tự do thì đã không quan tâm đến tôn chỉ của giáo hội lại toàn dựa vào kinh nghiệm tôn giáo của bản thân mình, đưa ra những chủ trương mới lạ, bỏ sách tiếng Latin đổi sang sử dụng các trước tác viết bằng quốc ngữ của các nước. Điều này có ảnh hưởng rất lớn đến sự suy vi của triết học kinh viện.

c. Phong trào nghiên cứu triết học tự nhiên dần mở rộng: Thần học giáo hội không thể đứng vững trước sự soi xét của triết học tự nhiên. Vào thế kỷ thứ XIII, Roger Bacon đã mở đường cho triết học tự nhiên, ông cho rằng có 3 loại dân trí: một là xuất phát từ quyền uy (như quyền uy của Chúa), hai là xuất phát từ suy lý (diễn dịch), và ba là thực sự chứng đắc (kết luận cuối cùng sau khi đã quan sát tất cả). Những học giả tiếp nối tư tưởng của Bacon xuất hiện không ngừng; đồng thời, thành tựu của các học giả Arab về khoa học tự nhiên và triết học cũng làm cho các học giả châu Âu dậy lên hứng thú nghiên cứu tự nhiên; tuy họ gặp phải sự bức hại, đàn áp của giáo hội Cơ Đốc, nhưng giống như cung đã giương lên, giờ không thể không bắn.

4. Cơ Đốc giáo thời cận đại

Cuối thời triết học kinh viện, thần học chính thống suy vi, tư tưởng tự do trỗi dậy, chủ nghĩa thần bíhưng khởi. Vì vậy, về mặt thế học, Văn nghệ Phục hưng[18] ở Tây Âu đã sản sinh ra chủ nghĩa nhân đạo[19] trái ngược với hy vọng về nước Chúa của Cơ Đốc giáo; về mặt tôn giáo, có phong trào cải cách tôn giáo phản đối lại giáo hội La Mã và sản sinh ra Phục nguyên giáo (Tin lành). Phục nguyên giáo bị Công giáo La Mã gọi một cách miệt thị là Liệt giáo hoặc Thệ phản giáo, nó tương đồng với giáo hội La Mã về bản chất nhưng hơi khác về hình thức và quan niệm. Ví dụ:

a. La Mã giáo xem Giáo hoàng là tiêu chuẩn của chân lý; Phục nguyên giáo thì lấy Kinh Thánhlàm đạo lý quyết định.

b. La Mã giáo xem các viên chức của giáo hội và các Thánh đồ đời xưa là người trung gian trong sự hiệp thông giữa tín đồ bình thường với Thiên Chúa; Phục nguyên giáo thì cho rằng tất cả tín đồ bình thường đều có thể trực tiếp hiệp thông với Chúa.

c. La Mã giáo cho rằng con người muốn được cứu phải tuân theo rất nhiều quy tắc, điều lệ của giáo hội; Phục nguyên giáo thì cho rằng con người muốn được cứu chỉ cần tín ngưỡng Jesus là đủ.

Từ đó có thể thấy, xét theo quá trình phát triển tôn giáo, La Mã giáo vẫn chưa thoát ly được hình thái lấy tư tế làm trung tâm của tôn giáo nguyên thủy; Phục nguyên giáo tuy nói là khôi phục lại bản ý của Jesus nhưng thực ra chỉ là một tôn giáo cải cách ra đời vì chịu sự kích thích của trào lưu tư tưởng thời đại. Tiếc thay, đến khi thời đại triết học tự nhiên phát triển, hết thảy tôn giáo hữu thần đều cảm thấy có hàng loạt vấn đề rối rắm đang ngày càng làm cho họ khốn đốn. Đa thần giáo bị chế giễu là thứ tín ngưỡng mê tín cứng đầu cứng cổ, nhất thần giáo cũng gặp phải nguy cơ chính yếu là không phù hợpvới triết học tự nhiên. Giáo hội Cơ Đốc giáo bất đắc dĩ đành phải thừa nhận rằng nên chia thần họcthành hai bộ phận là “thần học tự nhiên” và “thần học mặc khải”. Trên thực tế, thần học tự nhiên căn bản không phải là sản phẩm của Cơ Đốc giáo mà là thành tựu của các triết gia. Chỉ có thần học mặc khải mới là di sản của Cơ Đốc giáo. Thần học tự nhiên là học vấn thuần lý tính, thần học mặc khải là tín ngưỡng thuần tình cảm (không phải dùng lý tính để suy lường). Tách rời học vấn thuần lý tính ra khỏi tín ngưỡng thuần tình cảm thì Cơ Đốc giáo chỉ còn lại tín ngưỡng thuần tình cảm mà không còn có sự phân tích lý tính nữa. Đây chính là “ổ bệnh” của Cơ Đốc giáo.

Để cứu vãn nguy cơ này, các học giả Cơ Đốc giáo cận đại đã thay đổi để thích nghi trên nhiều phương diện. Ví dụ, họ nghiên cứu và dung hợp với tư tưởng Nho gia của Trung Quốc, họ tìm tòi và hấp thu các tư tưởng của Phật giáo, họ học tập và mô phỏng các tư tưởng triết học cận đại, họ mở lòng tiếp nhận tinh thần khoa học, đâu đâu cũng thấy mong muốn cháy bỏng không cam chịu bị diệt vong của Cơ Đốc giáo. Bất luận bản chất của Cơ Đốc giáo có thể thích nghi được với trào lưu tư tưởng mới của thời đại hay không, họ thực sự đang nỗ lực phấn đấu theo hướng này; chí ít, việc giáo hội Cơ Đốc bồi dưỡng ra rất nhiều nhân tài có thể làm cho mọi người cảm thấy rằng Cơ Đốc giáo vẫn không hề lạc hậu.

Để duy trì sự phát triển không ngừng của Cơ Đốc giáo, họ luôn luôn chú ý đến những thay đổi của hoàn cảnh khách quan. Ngoài việc tự chỉnh đốn, cải cách lại giáo luật của mình, thành phần trí thứctrong giáo hội đều dành phần lớn thời gian vào việc học những kiến thức và nghề nghệp phổ thông để phục vụ mọi người, lấy đó làm phương cách để thu hút tín đồ. Các giáo sĩ tham gia giảng dạy trong các trường đại học và trung học, nội dung họ dạy tuy không phải là thần học, nhưng cũng có thể đạtđược hiệu quả truyền giáo gián tiếp. Giáo hội dốc sức xây dựng các cơ sở giáo dục phổ thông, lợi dụng các hoạt động ngoại khóa để lôi kéo tín đồ. Những việc này đều là di sản từ thời đại Trung cổ, điểm khác nhau là, thời đại Trung cổ chỉ dạy thần học, giờ thì lại dạy kiến thức phổ thông là chính.

Chính vì sự phổ cập giáo dục đó mà Cơ Đốc giáo có thể bồi dưỡng ra rất nhiều nhân tài. Tuy thần họccủa Cơ Đốc giáo đã ngã gục trước sự khảo sát của lý tính, nhưng những người nhận được sự bồi dưỡng của giáo hội, sao có thể không nhớ ơn mà tìm cách báo đáp! Đặc biệt là, tâm lý tiếp nhận cái gì trước, cho rằng nó đúng đắn, có thành kiến rồi, thì sau đó khó tiếp nhận được cái mới bất đồng, có thể đã làm cho rất nhiều người sau khi gia nhập giáo hội, tin sâu giáo hội không chút nghi ngờ, chí ít cũng không dám quay trở lại nói xấu giáo hội; đây là thành công lớn nhất trong cách truyền giáo của đạo CơĐốc. Bởi vậy, trong số các nhà chính trị lớn, nhà giáo dục lớn, nhà công nghiệp lớn của các nước ở thế giới cận đại không ít người là tín đồ Cơ Đốc giáo.

222. John the Baptist.

223. Passover: đây là dịp lễ người Do Thái kỷ niệm ngày tổ tiên của họ ra khỏi Ai Cập.

224. Đoạn 45 và 49, chương 27, Phúc Âm Matthew; đoạn 25, chương 15, Phúc Âm Mark; và đoạn 14, chương 19, Phúc Âm John.

225. Đoạn 32, 33, chương 19, Phúc Âm John.

226. Đoạn 44, chương 15, Phúc Âm Mark.

227. Đoạn 49, chương 15, Phúc Âm Mark.

228. Đoạn 4, chương 19, Phúc Âm Mark.

229. Đoạn 15, chương 20, Phúc Âm John.

230. Đoạn 25 và 28, chương 20, Phúc Âm John.

231. Đoạn 39 và 43, chương 24, Phúc Âm Luke.

232. Đoạn 10, chương 28, Phúc Âm Matthew.

233. Golden Rule.

234. Hai từ này đều có nghĩa là “đấng cứu thế”.

235. Old Testament và New Testament.

236. Từ “torah” có nghĩa là “sách vở”.

237. Đoạn 34, chương 15, Phúc Âm Mark.

238. Christian.

239. Puritan.

240. Disciples.

241. Apostle.

242. Đoạn 26, chương 14, Phúc Âm Luke.

243. Đoạn 27, chương 14, Phúc Âm Luke.

244. Đoạn 23, chương 9, Phúc Âm Luke.

245. Đoạn 60, chương 9, Phúc Âm Luke.

246. Đoạn 61, 62, chương 9, Phúc Âm Luke.

247. Epistles.

248. Apostle to the Gentiles.

249. Martyr.

250. Fellowship.

251. Đoạn 44 đến 47, chương 2, Công Vụ Các Sứ Đồ.

252. Đoạn 10, chương 3, Thessalonians.

253. Đoạn 6 đến 12, chương 3, Thessalonians.

254. Nông thiền là tập quán sinh hoạt cũng như phương thức tu hành của các tự viện Thiền tông Phật giáo Trung Quốc cổ đại. Tăng lữ Thiền tông đưa thiền vào việc nông, làm nông để ngộ đạo, ngoài racũng là để tạo cơ sở kinh tế cho sự sinh tồn và phát triển của tự viện.

255. Synagogue: nơi giảng đạo.

256. Hơn 10 năm trở lại đây, các tín đồ Cơ Đốc ở Đài Loan cũng đến các tự viện của Phật giáo để truyền đạo, đây chính là học theo cách thức của các sứ đồ thời đó.

257. Edict of Toleration.

258. Edict of Milan.

259. Church Father.

260. Người Do Thái bản địa thuần chủng.

261. Đoạn 1 đến 3, chương 6, Công Vụ Các Sứ Đồ.

262. Deacon.

263. Prophet.

264. Teacher.

265. Worker of Miracle.

266. Healer.

267. Helper.

268. Administrator.

269. Evangelist.

270. Shepherd.

271. Bishop.

272. Presbyter.

273. Archbishop.

274. Patriarch.

275. Nghe nói đến nay đầu của Peter vẫn còn chôn trong Đại giáo đường Thánh Peter.

276. Roman Catholic Church.

277. Orthodox Greek Church.

278. Orthodox Eastern Church.

279. Protestantism.

280. Natural.

281. Revealed.

282. Em trai của James, cũng là em trai của Jesus, xin đừng nhầm với Judas Iscariot, kẻ đã phản bội Jesus.

283. Stoicism.

284. Platonism.

285. New Pythagoreanism.

286. Threefold Division of the Soul.

287. Xem đoạn 9 đến 12, chương 13, Thư Thứ Nhất Gửi Tín Hữu Corinthians.

288. Deism.

289. Predestination.

290. Gnosticism.

291. Potency.

292. Chương 19, quyển 1, Lịch Sử Triết Học Phương Tây của Russell.

293. Patristitc Philosophy.

294. Gnosticism.

295. Apologist.

296. Apostles’ Creed.

297. Catechist.

298. Protrepticus.

299. Paedagogus.

300. Stromata.

301. The Introduction of Theology.

302. Holy Spirit.

303. Council of Nicaea.

304. Theological.

305. Monarchianism.

306. Christological.

307. Anthropological.

308. Arianism.

309. Confessions.

310. City of God.

311. Kỳ thực, ngày sabbath hay ngày yên nghỉ có xuất xứ từ Babylon, rất nhiều dân tộc trên thế giớicũng có ngày yên nghỉ, hơn nữa mỗi dân tộc lại mỗi khác, Cơ Đốc giáo là ngày chủ nhật, Do Thái giáolà ngày thứ 7, Hy Lạp là ngày thứ 2, Ba Tư là ngày thứ 3, Assyria là ngày thứ 4, Ai Cập là ngày thứ 5, Thổ Nhĩ Kỳ là ngày thứ 6. Trong một tuần, ngày nào cũng có dân tộc chọn làm ngày yên nghỉ. Điều này có thể liên quan đến việc sùng bái 7 hành tinh lớn trong hệ mặt trời.

312. Monastic movement.

313. Monks.

314. Trích từ chương 3, quyển 3, Lịch Sử Triết Học Phương Tây.

315. Cách nói này có thể có liên quan đến truyền thuyết “những trinh nữ chưa chồng đều thuộc về thần Gandharva” của Ấn Độ giáo.

316. Transference.

317. Đoạn 10 và 11, chương 19, Phúc Âm Matthew.

318. Đoạn 32 đến 34, chương 7, Thư Thứ Nhất Gửi Tín Hữu Corinthians.

319. Monastery of Monte Cassino.

320. Middle Ages.

321. The Dark Ages.

322. Feudal Times.

323. Những cuộc đông chinh của quân Thập tự là một loạt các cuộc chiến tranh tôn giáo, được kêu gọi bởi Giáo hoàng và tiến hành bởi các vị vua và quý tộc châu Âu là những người tình nguyện cầm lấy thập tự giá với mục tiêu chính là phục hồi sự kiểm soát của Cơ Đốc giáo đối với vùng Đất Thánh - vùng đất giữa sông Jordan và Địa Trung Hải, nơi đã bị Hồi giáo chiếm giữ.

324. Lord.

325. Liege lord.

326. Suzerain.

327. Vassal.

328. Clerk.

329. Trên thực tế, rất nhiều người sau khi học xong đại học không đi làm linh mục.

330. Scholasticism.

331. Schoolmen.

332. Realism.

333. Nominalism.

334. Semi-Realistic Peripateticism.

335. Summa Theologiae.

336. Mysticism.

337. Renaissance.

338. Humanism.