Người Vô Sự

Khi đọc mấy câu thơ đó tôi đã giật mình. Chúng ta đều là những người đi tìm mẹ, đi tìm lý tưởng. Chúng ta đi tìm lý tưởng về cái phía gọi là cách mạng bạo động. Đi về phía ấy, chúng ta sẽ khổ, chúng ta sẽ không tìm thấy mẹ. Thi sĩ Hoàng Cầm cũng là một người đã từng tham gia cách mạng. Văn nghệ sĩ miền Bắc khi diễn tả tâm mình không diễn tả được trực tiếp, cho nên phải nói bóng bẩy, phải nói bằng hình ảnh. Biết bao nhiêu thanh niên Việt Nam đã lên đường, đã yêu thương giống nòi, đã yêu thương đất nước, muốn cống hiến cuộc đời mình cho đất nước, cho quê hương, đi tìm Tổ quốc, đi tìm tương lai, nhưng đã đi về hướng cách mạng bạo động, rốt cuộc tay mình phải nhúng máu của đồng bào mình, của anh em mình. Những người chiến sĩ Việt Nam khi ra đi, họ ra đi với một tâm hồn rất trong trắng, nhưng rốt cùng lại thì thấy bàn tay mình đẫm máu, máu của người đồng bào không cùng chính kiến. Cuối cùng thì sự tranh đấu đưa tới một tình trạng chia rẽ, tranh giành và tham nhũng. Những người không có công với cách mạng, với cuộc tranh đấu, đã sống nghèo khổ, đói rách, lại bị kỳ thị. Trong khi những người theo xã hội chủ nghĩa thì lên làm lớn. Câu thơ tuy rất đơn sơ nhưng đọc thì rất thấm thía: Ta ru em, lớn lên em đừng đi tìm mẹ phía cơn mưa.

Người nào đi tìm sự chứng ngộ giải thoát mà tìm cầu về phía trí năng thì không bao giờ đạt được. Vì vậy thầy Lâm Tế giật mình khi thấy được rõ ràng cái đánh của Tổ Hoàng Bích là giúp chấm dứt sự tìm cầu về cái hướng trí năng. Thầy nói: ‘Trời ơi! Thì ra Phật pháp của hòa thượng Hoàng Bích cũng không có gì ghê gớm lắm.’ Nếu trong các sư chú sư cô Làng Mai, người nào nghĩ được như vậy về tôi thì người đó cũng khá: ‘Thầy Nhất Hạnh đâu có dạy gì nhiều!’ Nếu nói được như vậy là giỏi lắm. Nhưng phải có kinh nghiệm trực tiếp mới được nói như thế. Còn nếu nghĩ rằng: ‘Trời ơi! Bao giờ mình mới được như Thầy?’ là hỏng rồi! Ta sẽ mãi mãi kẹt vào cái mặc cảm thua thiệt.

Lúc ấy, Đại Ngu trừng mắt nói: ‘Thầy nói gì? Thầy vừa mới nói đây là không hiểu vì có lỗi gì mà mỗi lần hỏi là bị đánh. Vậy mà bây giờ thầy dám nói là không có gì ghê gớm trong giáo lý của Hoàng Bích?’ Thầy Lâm Tế mới co nắm tay lại và thụi thầy Đại Ngu ba cái. Cái đánh đó đã trở thành tình thương. Biết cái đánh đó là tình thương nên Tổ đánh thầy Đại Ngu lại ba cái để tỏ ra mình đang thương thầy Đại Ngu cũng như Tổ Hoàng Bích đã thương mình. Có giác ngộ thì cái đánh mới biểu lộ được tình thương; nếu không, nó chỉ biểu lộ sự ngu dốt hay giận dữ mà thôi. Có một lần, trong một pháp hội lớn, Tổ Lâm Tế nói: ‘Ngày xưa, thầy tôi đánh tôi ba cái mà tôi có cảm tưởng như là thầy lấy một cành hoa nhũ hương đưa vào người tôi, đầy tình thương, rất nhẹ nhàng, rất thơm. Tôi còn nhớ mãi cái hạnh phúc, cái sự dịu dàng được thầy tôi đánh cho ba cái. Trong chúng này ai có khả năng thay thế thầy tôi làm lại chuyện đó cho tôi hay không?’ Lúc ấy có một thầy đi lên nói: ‘Con làm được.’ Tổ đưa cho vị ấy một cây gậy. Vị này vừa mới đưa tay ra nhận gậy thì bị Tổ đẩy một cái ngã lăn. Người đó không đủ tư cách để bắt chước Tổ Hoàng Bích. Không phải muốn đánh thì đánh được. Chúng ta thường đánh từ sự u mê giận dữ của mình. Khi Tổ đánh là hoàn toàn xuất phát từ nơi tình thương lớn. Tiếng hét là một pháp môn, cây gậy cũng là một pháp môn. Những pháp khí ấy phải nằm trong tay bậc giác ngộ thì mới được. Trong chúng đệ tử của Tổ Lâm Tế có nhiều người cũng bắt chước thầy mình hét, nhưng tiếng hét của họ không có giá trị gì. Có lần Tổ kêu chúng lại mà nói rằng: ‘Đừng có bắt chước tôi! Nếu không phân biệt được chủ với khách, không thấy được Đạo, thì tiếng hét chỉ có hại thôi, không có lợi ích gì. Ví dụ có hai người đồng thời thấy nhau và cùng hét. Nếu không biết được ai là khách, ai là chủ, nếu không thấy được nội dung của tiếng hét thì đừng có hét. Từ rày trở về sau tôi cấm các thầy hét. Nếu các thầy chưa có được tuệ giác, tình thương trong con người của mình.’ Tổ đã cảnh cáo như vậy. Nhưng nhiều người vẫn còn bắt chước hét để có vẻ thiền sư.

Tổ Lô Sơn thảnh thơi và chính chân như thế, nắm vững được cả hai chiều thuận nghịch như thế, mà đệ tử cũng còn hoang mang không thăm dò được bờ mé của trí tuệ ngài. Tổ Đan Hà cũng vậy, đùa giỡn với hạt châu, khi ẩn khi hiện, kẻ học nhân tới không ai là không bị Tổ la mắng.

Bị Tổ la mắng là tại ta ngu quá! Ta bị kẹt! Tổ la mắng mà ta còn tìm cách để phân bua thì Tổ không cho ta nói lại. Trong truyền thống thiền môn, khi thầy rầy, ta đâu được nói lại. Dầu cho ta nghĩ thầy có tri giác sai lầm về ta, thầy nói oan cho ta, ta cũng không được nói lại. Tổ Đan Hà khi còn là học trò cứ lận đận với thi cử. Có lần đi thi, Tổ gặp một vị thiện tri thức. Vị đó hỏi:

- Anh đi đâu đó?

- Tôi đi thi.

- Thi để làm gì?

- Thi để làm quan.

- Làm quan đâu bằng làm Phật. Làm Phật sướng hơn nhiều.

Tổ hỏi: ‘Làm sao để làm Phật?’ Vị thiện tri thức nói: ‘Có Tổ Đạo Nhất đang mở đạo tràng lớn, anh tới học với Tổ Đạo Nhất đi.’ Chàng thư sinh liền tìm tới Tổ Đạo Nhất. Tổ Đạo Nhất gửi anh tới Tổ Thạch Đầu. Tổ Thạch Đầu ở trên một ngọn núi có những tảng đá rất lớn. Tiếng đồn là những tảng đá trên đó trơn lắm, đi không khéo sẽ té (cái trơn này không phải là cái trơn của đá, mà là cái trơn của giáo lý Thạch Đầu). Đan Hà tới ở với Tổ Thạch Đầu ba năm: cuốc đất, làm vườn, trồng khoai, ngồi thiền, gánh nước, đủ thứ. Có một bữa đại chúng đi chấp tác, ai cũng cầm cuốc cầm thuổng đi làm việc, riêng có Đan Hà là không cầm cuốc cũng không cầm thuổng mà lấy một chậu nước và cầm trong tay một cây dao cạo. Khi mọi người ra làm việc, Đan Hà bưng chậu nước tới Tổ Thạch Đầu rồi lạy xuống và đưa con dao cho Tổ. Tổ Thạch Đầu cười, tiếp nhận dao rồi cạo đầu cho Đan Hà. Đan Hà tu tập dưới sự hướng dẫn của Tổ Thạch Đầu rất thành công. Ba năm sau, Đan Hà trở về với Tổ Đạo Nhất. Trở về chùa, Đan Hà đi thẳng vào Tổ Đường mà không đảnh lễ, còn leo lên ngồi trên lưng tượng đức Văn Thù. Đại chúng thấy vậy thất kinh không dám làm gì, lên thưa với Tổ Đạo Nhất. Xuống Tổ Đường thấy Đan Hà thản nhiên ngồi trên tượng đức Văn Thù, Tổ Đạo Nhất thích quá liền nói: ‘Ô! Ngã tử thiên nhiên.’ Ngã tử là con tôi. Thiên nhiên là tự nhiên. Dịch là ‘Thiên Nhiên con ta.’ Lúc đó Đan Hà mới bước xuống lạy Tổ: ‘Cám ơn hòa thượng đã cho con pháp danh.’ Từ đó Tổ Đan Hà có tên là Đan Hà Thiên Nhiên. Đan Hà là tên của một ngọn núi, và vì Tổ cư trú trên đó nên có tên là Đan Hà. Tổ Đan Hà sanh năm 739, tịch năm 824. Có lần Tổ tới chùa Huê Lâm vào mùa Đông, khí hậu rất lạnh. Tổ thấy mọi người trong chùa tu học rất siêng nhưng lại cố chấp, thà chịu rét, chịu cóng chứ không có củi sưởi. Tổ bèn lấy một tượng Phật bằng gỗ, chẻ ra và bỏ vào lò để sưởi. Tất cả các thầy ở trong chùa đều phản đối. Họ đi thưa với thầy viện chủ.

Viện chủ hỏi: ‘Tại sao dám đốt tượng Phật?’

Tổ Đan Hà lấy cây que khơi tìm trong tro.

Viện chủ hỏi: ‘Tìm cái gì?’

Tổ nói: ‘Tìm ngọc xá lợi.’

Viện chủ hỏi: ‘Tượng gỗ làm sao có xá lợi?’

Tổ mới nói: ‘Nếu tượng này không có xá lợi thì đem mấy cái tượng gỗ khác xuống đốt cho luôn.’

Lúc đó vị viện chủ giác ngộ, biết rằng đây là một bài học cho mình. Đốt một tượng Phật mà có thể giúp cho người khác giác ngộ thì cũng không tốn kém gì. Đó là câu chuyện về Tổ Đan Hà. Tổ Đan Hà có làm những bài thơ thật là diễm lệ, trong đó có bài nói về đề tài hạt châu, cho nên Tổ Lâm Tế mới nói: Tổ Đan Hà cũng vậy, đùa giỡn với hạt châu, khi ẩn khi hiện, kẻ học nhân tới không ai là không bị Tổ la mắng. Ngày xưa các Tổ như vậy, bây giờ thầy ta có la rầy sơ sơ thì ta cũng đừng nên buồn; sư anh, sư chị có la rầy sơ sơ cũng đừng nên buồn.

Hành tung của Tổ Ma Cốc thì đắng như vỏ cây Hoàng bá, ai đến gần cũng không được.

Cây Hoàng bá có vỏ rất đắng, và người ta dùng vỏ của nó để làm thuốc. Khi nấu nước với vỏ cây Hoàng bá, nước sẽ có màu vàng, và ta có thể dùng để nhuộm y. Tiếng La Tinh của cây Hoàng bá là phellodendron amurense. Đắng như vỏ cây Hoàng bá nhưng lại trị được bệnh. Đôi khi những lời dạy dỗ của thầy ta đắng như vậy, cay như vậy nhưng trong đó có rất nhiều chất trị liệu. Nếu hảo ngọt quen rồi thì ta không có cơ hội lớn lên. Chính những cái đắng đó sẽ làm cho ta nên người.

Tổ Thạch Củng thì bí quyết là tìm người trên đầu một mũi tên làm cho ai nấy cũng đều sợ hãi.

Ai tới tham vấn Tổ Thạch Củng, Tổ cũng đưa cung lên và nhắm vào người đó làm người nào cũng sợ. Trước khi đi tu, Tổ Thạch Củng là một người thợ săn, bắn cung rất giỏi. Có một lần đi ngang qua thất của Mã Tổ Đạo Nhất, gặp Mã Tổ đang làm vườn, Thạch Củng hỏi: ‘Trong núi này có nai không?’

Mã Tổ Đạo Nhất: ‘Hỏi để làm gì vậy?’

Thạch Củng: ‘Con là người chuyên môn bắn nai.’

Mã Tổ: ‘Mỗi mũi tên bắn được mấy con?’

Thạch Củng: ‘Bắn mỗi lần được một con. Bắn trăm phát trăm trúng.’

Mã Tổ cười: ‘Như vậy là chưa biết bắn nai. Bắn một phát trúng một con thì nhằm nhò gì.’

Thạch Củng: ‘Như vậy thầy biết bắn không?’

Mã Tổ: ‘Biết chứ sao không!’

Thạch Củng: ‘Bắn một lần được mấy con?’

Mã Tổ: ‘Bắn trúng cả đàn với một mũi tên.’

Thạch Củng (tuy là thợ săn, nhưng trong lòng vẫn còn ý niệm về sinh môi): ‘Nai cũng là sinh mạng, bắn một con để sinh sống thôi, tại sao thầy lại phải bắn hết cả đàn nai như vậy? Thầy nói như vậy con không hiểu? Lòng từ bi của thầy để ở đâu?’

Lúc đó Mã Tổ cười nói: ‘Biết như vậy tại sao anh không bắn anh một phát đi?’

Thạch Củng nói: ‘Thầy nói vậy con cũng chưa hiểu.’

Mã Tổ nói: ‘A! Anh chàng này tuy trong bao nhiêu kiếp nghiệp chướng chất chứa nặng nề u tối như thế mà ngày hôm nay có cơ hội chấm dứt được rồi.’

Nghe câu nói ấy, người thợ săn Thạch Củng quỳ xuống xin làm đệ tử xuất gia. Từ đó Thạch Củng không còn săn bắn nữa, nhưng thầy vẫn giữ cây cung để làm kỷ niệm. Và cây cung đó giờ đây trở thành một pháp khí. Mỗi khi có người đến tham vấn, ngài giương cung lên làm người kia khiếp sợ. Mấy chục năm như vậy, ai cũng sợ ngài cả. Một hôm, có một thầy tên là Tam Bình Nghĩa Trung tới tham vấn. Tổ Thạch Củng cũng giương cung ra. Tam Bình chịu chơi, cởi áo tràng đưa ngực ra, nói: ‘Thầy bắn đi! Mũi tên này là mũi tên giết người. Còn mũi tên cứu người ở đâu, sao không đem ra sử dụng?’ Nghe nói vậy, Tổ Thạch Củng mới giật giây cung ba lần: Bưng! Bưng! Bưng! Thầy Nghĩa Trung xá và lạy xuống, coi như mình đã nhận được mũi tên cứu người và trở thành đệ tử. Lúc đó Tổ Thạch Củng nói: ‘Trời đất ơi! Ba mươi năm đi tìm một người, bây giờ mới tìm ra được.’ Từ đó về sau, Tổ Thạch Củng bẻ gãy cây cung.

Tổ Thạch Củng thì bí quyết là tìm người trên đầu một mũi tên làm cho ai nấy cũng đều sợ hãi. Còn cái cách hành xử của ông thầy tu núi là tôi đây thì đó là sự thành hoại chân thực (chân chính thành hoại).

Thành hoại đây có nghĩa là một cái gì đó bị phá hoại đi, và khi cái đó bị hủy hoại rồi mới thực sự dựng ra được một cái mới (new being). Những lời dạy của Tổ, những pháp môn của Tổ là những phương tiện để đập vỡ, để giải cứu. Khi vô minh bị phá hoại thì trí tuệ được sanh ra, đó gọi là chân chính thành hoại. Đây không phải là sự thành hoại tầm thường, đây là sự thành hoại siêu việt. Thành để mà hoại, hoại để mà thành trở lại. Đó là quá trình chết đi sống lại. Có chết đi trong đời sống u mê mới sinh ra trong đời sống trí tuệ. Có chết đi trong đời sống vướng mắc mới sinh ra trong đời sống tự do.

Tôi đùa bỡn với sự thần biến tâm linh.

Có thần thông biến hóa, ta muốn gì được nấy và ta có thể đùa bỡn được. Ta sử dụng thần thông một cách rất tự nhiên và tự do. Khi nâng chén trà lên uống, ta sử dụng trí tuệ (tâm chiếu sáng) để thấy tất cả Tổ tiên tâm linh và Tổ tiên huyết thống của ta cũng đồng thời đưa hai tay nâng chén trà lên uống. Đây là sự thật, không phải tưởng tượng. Khoa học cho biết, tất cả vốn liếng di truyền của Tổ tiên huyết thống đều đang có mặt trong từng tế bào của cơ thể ta dưới hình dạng của những nhiễm thể; tất cả những thành công, thất bại, khổ đau và hạnh phúc của Tổ tiên huyết thống đều đã được trao truyền trong từng tế bào của ta; những tuệ giác, những thành công và những thất bại của Tổ tiên tâm linh cũng đã trao truyền cho ta. Chỉ cần sử dụng tâm là thấy được, đó là phép lạ, đó là thần biến. Khi bước một bước chân, ta thấy tất cả Tổ tiên cùng bước một lần, cùng có mặt một lần, đó là thần biến. Và người nào làm cũng được. Ví dụ như ta đang ngồi đây. Ngồi có ý thức, ngồi có chánh niệm thì thấy rằng chỗ ta đang ngồi đây đã có hàng trăm, hàng vạn, hàng triệu người đã từng ngồi đây. Có khi nào ngồi, mà ta thấy được điều đó không? Thấy rằng có những người, những sinh vật đã sinh ra ngay ở chỗ này, và có những người, những sinh vật cũng đã chết ngay ở chỗ này, vì bị người ta bắn, vì già, vì bệnh.

Nếu ngồi với trí tuệ, ta thấy có thể có một đức Thế Tôn đã sinh ra, đã nhập diệt ngay chỗ ta đang ngồi. Thấy được như vậy, tức là ta đang sử dụng cái tâm sáng chói của ta. Nhưng trong đời sống hằng ngày, ta không biết sử dụng cái tâm đó, ta sống u mê trong sự quên lãng; ta uống trà như một người mê ngủ; ta bước đi như một kẻ mộng du.

Còn cái cách hành xử của ông thầy tu núi là tôi đây thì đó là sự thành hoại chân thật (chân chính thành hoại). Tôi đùa bỡn với sự thần biến tâm linh, tôi đi vào được trong tất cả mọi cơ cảnh.

Trong mọi hoàn cảnh, mọi căn cơ tôi đều đi vào được hết: thế giới Tịnh Độ, tôi cũng đi vào được; địa ngục, tôi cũng đi vào được; trong tâm của anh, trong tâm của chị, tôi đều đi vào được.

Và ở đâu tôi cũng duy trì được (bản lĩnh của mình) là vô sự, cảnh không bao giờ đoạt được tôi.

Ở hoàn cảnh nào, căn cơ nào, tôi cũng đi vào với con người tự do. Bất cứ một đối tượng nhận thức nào cũng không thể bắt tôi được. Đi vào sắc với con người tự do, sắc không bắt được tôi; đi vào thanh, tôi cũng tự do, thanh không bắt được tôi; tôi đi vào pháp (những tư tưởng uyên áo kỳ diệu là đối tượng của ý), chúng cũng không bắt được tôi, tôi vẫn tự do như thường, vì tôi là người vô sự. Đọc một cuốn sách mà bị mê là không có tự do; mê hết phim bộ này tới phim bộ khác là không có tự do. Mê tức là bị Ma bắt rồi. Con Ma đó có khi là Ma Phật, có khi là Ma Pháp. Người ta nói rằng người nào bị ngũ dục (tài, sắc, danh, thực, thụy) lôi kéo tức là người đó bị Ma kéo. Nhưng nếu ta bị những tư tưởng uyên áo, những hình ảnh tốt đẹp hấp dẫn như hình ảnh của Bụt, Bồ-tát, Tỳ-lô-giá-na... lôi kéo, thì đó cũng là Ma. Như vậy, ta đang bị cảnh đoạt, ta không phải là người tự do, ta không phải là người vô sự.

Nếu có ai tới tìm, tôi sẽ đi ra nhìn người ấy.

Nhìn bằng con mắt nào? Bằng con mắt quán chiếu, Tổ thấy được chiều sâu, thấy được tim đen của người đó. Người đó có thao thức gì, có đam mê gì, có ý nguyện gì, đang bị kẹt vào cái gì, Tổ đều thấy được hết. Ta lấy kinh nghiệm của ta, tuệ giác của ta để nhìn, gọi là quán cơ. Quán cơ tức là nhìn trường hợp của người kia để biết, nếu không biết thì không giúp được người kia.

Kẻ ấy không biết tôi. Kẻ ấy vì chưa có con mắt quán chiếu nên kẻ ấy không biết Tổ, nhưng Tổ có con mắt quán chiếu nên Tổ biết kẻ ấy. Khi biết được thế gian, biết được con người, biết được cuộc đời (thế gian giải), thì ta mới có thể độ được thế gian, độ được cuộc đời, độ được con người. Thế gian giải (lokavidhu) là một trong mười tôn hiệu của đức Thế Tôn. Thiền sư có thể hiểu được con người, nhưng con người chưa hiểu được thiền sư.

Kẻ ấy không biết tôi. Tôi liền mặc áo vào. Áo có nhiều thứ. Kẻ học nhân nhìn thấy áo, trong tâm liền phát sinh kiến giải, kẹt ngay vào ngôn cú của tôi.

Ai cũng phải mặc vào mình một cái áo. Thầy là cái áo, đệ tử là cái áo, xuất gia là cái áo, tại gia là cái áo..., tất cả đều là áo. Năm 1951, có ông công an đến chùa Linh Sơn ở Đà Lạt để tìm tôi, vì ông nghe nói tôi có những tư tưởng thân kháng chiến. Lúc đó, tôi đã xuất bản những tập thơ, những cuốn sách rồi. Tới chùa gặp tôi (lúc đó, tôi mặc chiếc áo nhật bình), ông hỏi: ‘Chú cho tôi gặp thầy Nhất Hạnh.’ Tôi nói: ‘Dạ, bác ngồi đây chờ một chút.’ Tôi đi lên lầu mặc áo tràng vô rồi đi xuống, và nói: ‘Thưa ông, tôi là thầy Nhất Hạnh.’ Hai cái áo, cái nào đã là thầy Nhất Hạnh? Áo nhật bình chưa chắc là thầy Nhất Hạnh, mà áo tràng cũng chưa chắc là thầy Nhất Hạnh. Ông công an có vẻ ngạc nhiên thấy ông thầy này kỳ lạ.

Tôi liền mặc áo vào. Áo có nhiều thứ. Kẻ học nhân nhìn thấy áo, trong tâm liền phát sinh kiến giải.

Tức là người này (học nhân) có những ý niệm về vị thiền sư: thiền sư này hay, thiền sư này thanh tịnh giải thoát, thiền sư này vững chãi thảnh thơi, thiền sư này có những kiến giải siêu việt như vậy... Kẻ học nhân nhìn thấy áo, trong tâm liền phát sinh kiến giải, kẹt ngay vào ngôn cú của tôi. Khi nói, Tổ phải dùng danh từ, nhưng khi nghe một cái gì thì người ta kẹt vào cái đó. Ví dụ ta học pháp môn chánh niệm, ta thấy chánh niệm hay quá, rồi cho chánh niệm là cái hay nhất trong đời. Chánh niệm trở thành ra cái gông cùm. Trong khi đó ta không thực tập chánh niệm, ta không thực sự biết chánh niệm gì. Trong chúng ta, nhiều người có khuynh hướng truyền đạo (missionary). Ta không ưa tu, ta chỉ ưa truyền đạo. Có tư tưởng gì hay, ta muốn đem đi truyền bá ngay. Ta lấy thời giờ và cả cuộc đời của ta để làm một nhà truyền giáo, quảng bá cái tư tưởng mà ta tin là chân lý. Đó là phong cách của rất nhiều người.

Tội nghiệp cái ông thầy đui mù không mắt này quá đi; ông ta nhận lầm cái áo là tôi, cho tôi là hoặc vàng hoặc xanh hoặc trắng hoặc đỏ.

Anh đang kẹt vào những cái áo đó. Cố nhiên áo thì có nhiều màu: màu Bụt, màu Duyên giác, màu Thanh văn, màu Bồ-tát, v.v...

Thấy thế tôi mới cởi hết áo đi và để lộ cái ‘thanh tịnh’ ra.

Thanh tịnh ở đây tức là phải vượt thoát những ý niệm Bụt, Duyên giác, Thanh văn... Tôi mới cởi hết áo đi, những cái áo là những giả danh, những phương tiện mà ta chẳng nên kẹt vào. Giáo lý về giả danh, giáo lý về phương tiện, những giảng giải, những ý niệm về Bụt, Bồ-tát, giải thoát v.v... đều là những loại áo. Tổ không kẹt vào những danh từ, và Tổ cũng không muốn người kia bị kẹt vào, đó gọi là lộ cái thanh tịnh ra. Dùng áo để diệt áo. Như người ta chấp vào Có thì mình hiến tặng giáo lý Không. Cái áo Không là giúp để lột cái áo Có. Đến khi lột được cả áo Không thì mới là thanh tịnh. Nhưng cũng đừng chấp vào cái thanh tịnh, vì nó cũng là một thứ áo.

Vị học nhân thấy thế, liền sinh tâm vui mừng và ham muốn.

Chúng ta rất hâm mộ những cái gọi là thanh tịnh, Niết Bàn, vượt thoát sinh tử... Cho nên khi thấy được như thế tưởng là mình nắm được Niết Bàn rồi.

Tôi liền cởi bỏ luôn cái áo ‘thanh tịnh’ ấy ra nữa. Bấy giờ kẻ học nhân thất kinh, hoang mang, cuống cuồng bỏ chạy, nói rằng tôi ‘trần truồng như nhộng’.

‘Con người thật’ không có áo, dù đó là áo Bụt, áo Bồ-tát, áo Duyên giác, áo Thanh văn, áo Niết Bàn. Thật ra, Niết Bàn là sự vắng mặt của tất cả các thứ áo, kể cả cái áo có tên là Niết Bàn. Tới đây thì chúng ta biết thêm về con người thật (chân nhân) của chúng ta. Con người thật không phải là con người muốn gì làm đó. Bấy giờ kẻ học nhân thất kinh, hoang mang, cuống cuồng bỏ chạy, nói rằng tôi ‘trần truồng như nhộng’. Nhộng là một loại sâu làm ra tơ lụa. Đọc đến đây, tôi nhớ tới câu chuyện thần kỳ của Andersen. Andersen là một nhà văn Đan Mạch chuyên viết truyện đời xưa. Câu chuyện như thế này:

“Ngày xưa có một ông vua ưa mặc áo đẹp. Vua muốn những thứ lụa là vải vóc đẹp nhất xứ đem đến để may áo cho ông. Những ông thợ may giỏi nhất xứ đều tới để phục vụ cho vua. Một hôm, có ông thợ may tới nói với vua rằng: ‘Muôn tâu bệ hạ, thứ lụa mà hạ thần tìm được này rất hy hữu, có một không hai trên thế giới.’ Và ông ta đưa tấm lụa đó ra, nhưng vua không thấy. Ông thợ nói tiếp: ‘Muôn tâu bệ hạ, tấm lụa này chỉ những người có đức hạnh mới thấy, còn những người có những tội lỗi đầy trời thì không bao giờ thấy được.’ Vua muốn được công nhận mình là người có đức hạnh, cho nên vua nói: ‘Chà! Lụa đẹp thật đó. Vậy thì khanh may cho ta một cái áo thật đẹp với thứ lụa này.’ Vua hỏi các quan trong triều: ‘Các khanh thấy sao? Có đẹp không?’ Ai cũng xuýt xoa khen đẹp, không ai dám nói rằng mình không thấy. Người nào không thấy sẽ bị coi là người có tội lỗi, là người không có đức hạnh. Thấy ai cũng khen, vua càng tin chắc rằng thứ lụa này quả thật hy hữu và đẹp nhất trên thế giới. Ông thợ nói: ‘Hạ thần cần một tháng rưỡi mới may xong và dâng lên cho bệ hạ.’ Đến ngày thử áo, vua mời cung tần mỹ nữ và hoàng gia tới để xem. Người nào cũng tán thưởng: ‘Hoàng thượng hôm nay mặc cái áo đẹp quá trời!’ Ai ai cũng khen ngợi là áo tuyệt đẹp. Có người đề nghị vua nên mở một cuộc diễn hành trong thủ đô để mọi người đều có dịp nhìn thấy cái áo đẹp chưa bao giờ từng có.

Dân chúng đã được loan báo là nhà vua sẽ mặc cái áo tơ lụa đẹp nhất, hiếm có nhất. Hôm đó, xe giá đi tới đâu vua cũng được nghe tung hô: ‘Hôm nay hoàng đế mặc cái áo đẹp nhất!’ Đến khi đám rước đi qua một ngã tư thì có một đứa bé la lên: ‘A! Cha ơi, ông này không có mặc quần áo!’ Cha của đứa bé la lên hết hồn: ‘Mày đừng có nói bậy!’ Và vội kéo thằng nhỏ vô nhà, người cha sợ cả nhà sẽ bị vua chém đầu. Và cái sự thật đã được một đứa con nít nói ra, chỉ vì nó không sợ chết, và không có mặc cảm tội lỗi.”

Đó là câu chuyện của Andersen. Ông vua không có áo mà tất cả thần dân trong nước đều khen là vua mặc áo đẹp. Đây là chuyện có thiệt. Có những vị giáo chủ, những bậc đạo sư giả hiệu được nhiều người nép phục tôn thờ. Những người đó kỳ thực trần truồng như ông vua kể trên, không có một manh áo đạo đức, không có một manh áo tuệ giác, nhưng vẫn được người ta tôn phục như thường. Nhưng những cái áo đó là những tạo tác thuần túy của tâm ý.

Chuyện mặc áo cũng như chuyện thấy áo là đề tài rất thú vị.

Đời nay, người tu không đạt được đạo cũng vì cứ nhận lầm danh tự làm kiến giải.

Mục đích của người tu là đạt được đạo. Đạo ở đây nghĩa là có tuệ giác, và tuệ giác này có khả năng chuyển hóa những khổ đau, cho ta sự tự do. Ngày xưa, đạo có nghĩa như vậy. Còn mớ kiến thức ta thâu lượm được thì chỉ cất chứa thêm, chứ nó không có khả năng diệt trừ phiền não và cho ta sự tự do. Tổ Lâm Tế nói: ‘Sở dĩ ngày nay thiên hạ đi tu nhiều mà không đạt đạo là vì họ lầm kiến thức là kiến giải, kiến thức là tuệ giác.’ Họ nghĩ là phải học kinh, nghiên cứu kinh thì họ có thể có tuệ giác, chứ họ không nghĩ rằng học kinh và nghiên cứu kinh thì chỉ có thêm phần kiến thức mà thôi. Đây là lời nói của Tổ. Sở dĩ Tổ nói như vậy là vì hoàn cảnh xung quanh Tổ như vậy.

Tại các trường đại học Phật học bây giờ, họ cung cấp kiến thức rất nhiều. Nhiều trường đại học có chương trình tiến sĩ Phật học. Đứng về phương diện bác ngữ học cũng như đứng về phương diện sử học, triết học, thì họ nắm rất vững. Nhưng tất cả những điều họ thâu nhận được trong bao nhiêu năm ở trường đại học chỉ là một mớ kiến thức Phật học mà thôi. Trường đại học có thể làm cho người ta trở thành một vị tiến sĩ Phật học (Ph.D. in Buddhist studies), nhưng đó chưa phải là tuệ giác. Kiến thức không có khả năng chuyển hóa khổ đau và làm cho ta thành ra người tự do.

Người đi tu rất đông, người học đạo cũng rất đông. Nhưng họ chỉ đi tìm kiến thức trong kinh điển, nghiên cứu, viết lách, giảng diễn, truyền bá, để rồi họ lập ra những chủ thuyết mới. Tất cả những điều ấy đều thuộc về phạm vi kiến thức (knowledge). Chính vì những tệ lậu ấy, Tổ đã phải dùng những biện pháp rất mạnh như la, mắng, hét, đánh... để ngăn ta đừng đi theo con đường đó nữa. Sự kiện đó không phải chỉ có vào thời nhà Đường, mà bây giờ ở Trung Hoa, ở Việt Nam, ở Mỹ cũng đều như vậy: nghiên cứu cho nhiều, biên tập kinh sách cho nhiều, học kiến thức để lấy bằng tiến sĩ Phật học, nói giáo lý đến sùi bọt mép. Trong khi đó, phiền não, tham đắm và u mê ở trong ta vẫn còn y nguyên như cũ. Ta không có chút tự do nào cả trong đời sống của ta; tự do đối với những buồn đau quá khứ, với những lo lắng tương lai; liên hệ giữa ta với những người thương rất khó khăn... Tất cả những điều ấy ta không vượt thoát được.

Họ ghi chép lại những câu nói, những lời lẽ của các ông già đã chết vào trong một cuốn sách lớn, đem cất dấu trong bốn năm lớp túi vải, không cho ai nhìn thấy, cho những điều ghi chép trong đó là ‘huyền chỉ’, rồi cất dấu bảo trọng.

Các ông già đã chết tức là các bậc Tổ sư. Các bậc Tổ sư người nào cũng để lại những ngữ lục (những tác phẩm vĩ đại). Khi đọc sách nhiều, thấy câu nào thích thú, ta trích ra và ghi vào một cuốn vở dày. Có nhiều người làm như vậy. Những câu ta cho là uyên áo thì ta ghi chép lại coi như châu báu của đời ta. Ngày xưa người ta dùng những vải vàng, vải nâu quấn lại và cất dấu như bảo vật. Bây giờ ta có thể để trong va-li hoặc chỗ nào ta cho là quý.

Lầm to! Này bọn mù kia, trong những khúc xương khô ấy, các anh tìm sao cho ra một giọt nước mát ?

Nghĩa là trong những lời nói của cổ nhân (Bụt cũng là cổ nhân), của kinh điển, làm sao tìm ra được tuệ giác? Những tư tưởng uyên áo có thể hướng dẫn ta, có thể giúp ta trở về để chọc thủng màn vô minh trong tâm ta, nhưng đó không phải là tuệ giác. Tuệ giác chỉ lóe ra như một làn chớp. Tuệ giác chỉ có thể tìm thấy trong sự sống hằng ngày của mình, trong tâm của mình, chứ không phải ở trong kinh điển. Tìm tuệ giác ở trong kinh điển cũng giống như tìm những giọt nước mát trong một khúc xương khô.

Có rất nhiều người trong chúng ta nghĩ rằng bản thân ta không có gì hết, cho nên ta phải đi tìm nơi những lời nói của cổ nhân. Nhưng cổ nhân đã chết rồi, những cái họ để lại chỉ là những cái xác khô. Những lời cổ nhân đã nói, những điều cổ nhân đã làm, là để giúp cho những người đương thời phá bỏ những tà kiến, những cố chấp, thì những điều đó được ghi chép lại cho đời sau.

Có lần tôi ngồi trong một buổi hội thảo bên Hà Lan (Amsterdam), trong đó có nhiều nhà trí thức, nhiều vị linh mục, và nhiều vị giáo sư thần học. Có một vị giáo sư thần học đứng dậy hỏi tôi một câu: ‘Ở trong cuốn ‘Hoa Sen Trong Biển Lửa’ thầy đã nói rằng...’ và ông đã trích câu nói đó, rồi ông hỏi: ‘Tại sao thầy lại nói như vậy? Vì lý do gì, với mục đích gì, thầy đã nói như vậy?’ Tôi viết cuốn ‘Hoa Sen Trong Biển Lửa’ vào năm 1966, mà năm ông hỏi tôi là năm 1986, tức là cách đó hai mươi năm sau. Tôi mới nhìn ông nói: ‘Tôi đâu có viết cuốn Hoa Sen Trong Biển Lửa.’ (I didn’t write the book. It’s not me who wrote that book.) Ông rất lấy làm ngạc nhiên, tại vì ông đã đọc cuốn sách đó rất kỹ. Trên bìa sách đã đề tên Thích Nhất Hạnh rất rõ ràng. Thích Nhất Hạnh đang đứng trước mặt ông, vậy mà người này dám chối là không có viết cuốn sách đó. Ông giáo sư thần học sẽ không thể nào hiểu được với bộ óc quen suy luận theo đường lối cũ. Sự thật rõ ràng là người đang đứng trước mặt ông là một thực thể sống động, vậy mà ông không tiếp xúc được với người đó, ông để mình tiếp xúc với một bóng ma của hai mươi năm về trước. Hai mươi năm về trước, Thích Nhất Hạnh đã nói những câu trong quyển sách đó là để giải quyết những vấn đề của hai mươi năm về trước. Hiện tại, Thích Nhất Hạnh đang ở đây, đang uống trà, đang đàm luận với nhau về những vấn đề thuộc sự sống ngày nay, ông không tiếp xúc với cái hiện tại của tôi mà lại muốn tiếp xúc với một bóng ma của quá khứ. Lúc đó, tôi thấy rất rõ như vậy cho nên tôi mới nói: ‘Tôi đâu có viết cuốn đó!’ Tôi tức là tôi của ngày hôm nay, còn người viết cuốn sách đó đã chết rồi. Nhưng không biết ông giáo sư thần học ấy có hiểu hay không? Đó là ngôn ngữ của thiền. Ta đang có mặt như là một thực tại linh động mà không tiếp xúc, lại tìm trong một cuốn sách xa xưa bụi bám đầy một câu không ất giáp gì tới hiện cảnh để hỏi, thì có phải là buồn cười không? Người đó đã chết rồi! Sao ta lại lôi những cái đó ra để nghiên cứu, trong khi sự sống tràn đầy có mặt đích thực trong giây phút hiện tại mà không chịu tiếp xúc? Thành ra câu ‘Tôi không phải là tác giả viết cuốn sách đó.’ mà được nói vào đời nhà Đường thì nó có thể trở thành một câu công án. Ông đã viết cuốn đó, vậy mà bây giờ trước mặt một số đông trí thức, ông dám chối là không có viết cuốn đó. Ông nói thật hay nói giả? Đó là một công án. Công án đó có thể tham khảo, và ta có thể giác ngộ được nhờ công án ấy. Cũng như công án ‘Cây tùng trước sân’ của thiền sư Triệu Châu vậy.

Có một lần ngài được đệ tử hỏi về mục đích của Tổ Đạt Ma qua bên Tàu để làm gì. Thiền sư Triệu Châu mới nói: ‘Ưm! Nhìn cây tùng trước sân (the cypress in the front yard) kìa.’ Câu nói của thiền sư Triệu Châu cũng đi theo tinh thần đó. Sự sống rất mầu nhiệm đang có mặt trong giây phút hiện tại. Sư chú đã đi ra, đi vào, đi ngang qua cây tùng mỗi ngày bao nhiêu lần mà sư chú không thấy được (không có chánh niệm) sự có mặt mầu nhiệm của cây tùng, sư chú lại hỏi một câu chuyện về ông già ngày xưa, từ thế kỷ thứ năm, thứ sáu, để muốn biết ông già ấy qua bên này với mục đích gì? Câu nói ấy của thiền sư Triệu Châu, theo tôi thì rất rõ: ‘Sư chú có thấy cây tùng trước sân không?’ Đó là một thực tại mầu nhiệm. Ta không chịu sống trong giây phút hiện tại, mà ta lại kẹt vào một câu nói ngày xưa. Ta đi tìm hiểu những điều ấy để làm gì? Những câu nói ấy rất thiền. Có vị thiền sư thay vì trả lời cho những câu hỏi ‘Đại ý Phật pháp là gì? Tổ sư bên Ấn Độ qua đây để làm gì?’ đã trả lời: ‘Ăn cháo chưa?’ ‘Dạ con ăn rồi.’ ‘Vậy thì đi rửa chén đi!’ Đó là chân lý, đó là sự thực tập hằng ngày, đó là tiếp xúc với sự thật mầu nhiệm trong giây phút hiện tại.

Câu nói của thiền sư Triệu Châu trở thành một công án rất nổi tiếng, và nó bắt đầu được lan ra khắp nước. Trong nước, ai cũng bàn tới câu đó. Họ nghĩ là trong câu đó có những ý tưởng sâu xa huyền bí vô cùng. Có những người ngồi hằng giờ, hằng ngày để suy nghĩ xem trong câu ấy có chất chứa những ý tưởng gì cao siêu mầu nhiệm không. Sau khi thiền sư Triệu Châu tịch rồi, người ta vẫn tiếp tục tham khảo công án ‘Cây tùng trước sân’ (đình tiền bách thọ tử), cũng như công án ‘Con chó có Phật tánh hay không?’ Một hôm có một vị cao đệ của thiền sư Triệu Châu tới thăm một ngôi chùa. Trong chùa có người biết vị cao đệ này đã có mặt trong lúc Tổ Triệu Châu đã tuyên bố câu nói bất hủ ấy. Họ hỏi thăm về chuyện cây tùng. Vị cao đệ đáp: ‘Đâu có! Thầy tôi chưa bao giờ nói câu ‘cây tùng trước sân cả.’’ Vị cao đệ chối phăng. (Trường hợp này giống hệt câu thầy Nhất Hạnh đã nói ‘Tôi đâu có viết cuốn Hoa Sen Trong Biển Lửa.’) Những người trong chùa vẫn khăng khăng nói: ‘Không phải như vậy, thượng tọa nói đùa hả! Cả nước ai cũng biết thiền sư Triệu Châu đã nói câu ấy. Câu ấy đã trở thành một công án nổi tiếng khắp nước. Tại sao thượng tọa lại nói là thiền sư không có nói?’ Vị thượng tọa cũng đã trở thành thiền sư, nhìn thẳng vào người hỏi mà nói rằng: ‘Tôi lặp lại lần thứ hai. Thầy tôi chưa bao giờ nói câu ấy. Đừng vu oan giá họa cho thầy tôi.’ Khi đọc ngang đây, ta hiểu ngay rằng vị cao đệ của thiền sư Triệu Châu nói câu ấy là để trị bệnh cho vị này. Đêm này sang đêm khác, ngày này sang ngày khác, tháng này sang tháng khác, năm này sang năm khác, miệt mài nghiên cứu, tìm hiểu, đào bới ý nghĩa sâu sắc ở trong câu ‘Cây tùng trước sân’. Vậy thì chặt quách cây tùng đó đi cho rồi, để nó sống chỉ làm mất thì giờ của thiên hạ. Do vị cao đệ đã dùng được phương pháp của thiền sư Lâm Tế là lấy gươm trí tuệ chặt đứt cây tùng, cho nên vị cao đệ mới có can đảm nói: ‘Thầy tôi chưa bao giờ nói tới cây tùng. Đừng vu oan giá họa cho thầy tôi.’ Một câu nói có khả năng của một lưỡi gươm chặt đứt tất cả những ý đồ đi tìm cầu chân lý trong những văn tự, trong những câu nói.

Này bọn mù kia, trong những khúc xương khô ấy, các anh tìm sao cho ra một giọt nước mát?

Tổ dạy như vậy, Tổ la hét như vậy, vậy mà bây giờ đệ tử Tổ cũng lặp lại y hệt những lỗi lầm như vậy. Vẫn đi theo những khúc xương khô để kiếm tìm những giọt nước mát (vẫn nghiên cứu kinh điển, vẫn tham công án để mong cầu giải thoát, giác ngộ).

Có một bọn không biết thế nào là xấu tốt, từ trong giáo pháp rút ra những huyền đàm hý luận.

Có những học giả tạo ra những hệ thống triết lý gọi là triết học Phật giáo, huyền học Phật giáo, tư tưởng giải thoát trong đạo Phật, tư tưởng chân như trong đạo Phật. Từ trong giáo pháp rút ra những huyền đàm hý luận. Huyền đàm tức là những suy đoán về tinh thần và vật chất (Meta physical speculation). Hý luận là những sự đàm luận không có ích lợi, nói chơi cho sướng miệng mà thôi. Hý tức là vui chơi như trong từ hý trường (entertainment center).

Chế thành văn cú lý nghĩa, giống như bỏ vào miệng những cục phân rồi nhả ra và mớm lại cho kẻ khác.

Tạo ra những lý thuyết, lập ra những hệ thống tư tưởng gọi là Phật giáo, rồi dương dương tự đắc cho là ta thông hiểu Phật pháp. Tổ nói, những điều ấy như bỏ vào miệng những cục phân rồi nhả ra mớm lại cho người khác, chỉ làm cho người khác bị ô nhiễm theo.

Chẳng khác gì người thế tục chơi trò chuyền miệng.

Trò chuyền miệng là trò chơi trong đó mọi người đứng thành một hàng dài, người đầu tiên nói vào tai người thứ hai một câu, rồi người thứ hai chuyền câu nói đó cho người thứ ba, cứ vậy chuyền tiếp tục cho đến người cuối cùng. Rốt cuộc, khi người cuối cùng nói ra cho mọi người nghe thì thành một câu hoàn toàn khác.

Năm đó, có một bà gửi đứa con trai về Làng Mai tu học. Trước khi đi, bà nhắn đứa con: ‘Tu học xong, trước khi về con thưa với sư cô Chân Không cho má thỉnh một bộ Đường Xưa Mây Trắng.’ Nhưng sau hai tuần, trước khi về, đứa con trai lên thưa với sư cô: ‘Má con bảo con thưa với sư cô là sư cô cho má con một cái áo sơ mi trắng.’ Đường Xưa Mây Trắng thành áo sơ mi trắng. Chuyền tai mới có hai người mà đã sai như vậy. Thành ra tam sao thất bản là chuyện xảy ra rất thường. Câu chuyện ‘Cây tùng Triệu Châu’ hay tất cả những câu chuyện khác đều có thể lầm lẫn. Người này chuyền miệng cho người kia, hý hửng tưởng là mình vừa bắt được chân lý, chuyền hết người này tới người khác một hồi thành ra không còn đúng nữa. Đó là chơi trò chuyền miệng.

Một đời đi qua oan uổng, vậy mà cứ nói ‘ta là người xuất gia’. Khi có kẻ đến tham vấn về Phật pháp, chúng ngậm miệng, không nói nên lời.

Nhiều người có những nỗi khổ niềm đau rất lớn, có những bế tắc không giải tỏa được. Họ tìm tới ta (những người tu) để tham vấn. Họ đưa ra những câu hỏi cầu giải quyết những vấn đề sống chết khổ đau của họ, nhưng ta không trả lời được. Ta chỉ quen nói lý thuyết, thao thao bất tuyệt, đến khi phải giải quyết những vấn đề có thật thì giải quyết không được, tại vì chính ta không có kinh nghiệm gì trực tiếp cả.

Hai mắt mở ra, thất thần và đen ngòm như những chiếc ống khói.

Đây là hình ảnh của hai con mắt không có tuệ giác, không phải là hai con mắt sáng của người ngộ đạo. Tổ là một thi sĩ mới dùng được những hình ảnh ghê gớm như vậy.

Còn miệng thì trệ xuống như thể một chiếc đòn gánh trĩu nặng hai đầu.

Đây là những hình ảnh chế giễu những ông thầy tự xưng là pháp sư, tự xưng là thiền sư, tự xưng là học giả, tự xưng là tốt nghiệp Phật học.

Những kẻ như thế thì dù Bụt Di Lặc có ra đời bây giờ đi nữa, họ cũng bị đày đi các thế giới khác hoặc bị gửi xuống địa ngục để nhận chịu quả báo đau khổ.

Tổ đang công kích những người xuất gia mang danh là pháp sư, học giả, những kẻ chỉ có một mớ kiến thức rởm, không có tuệ giác và không giúp được ai.

Này các vị đại đức, các vị bôn ba khắp nơi để tìm kiếm cái gì cho đến nỗi hai bàn chân của quý vị bành ra như thế?

Đi quá nhiều! Đi mòn hết đôi giày này đến mòn hết đôi dép khác, cho tới nỗi hai bàn chân bành ra. Tổ la rầy những người đi hành cước, đi tìm đạo, đi tham vấn.

Có Bụt đâu mà tìm, có Đạo đâu mà thành, có Pháp đâu mà đắc?

Đối tượng ta tìm cầu không phải ở ngoài mà ở trong tâm. Bụt ở trong tâm, Pháp ở trong tâm, Đạo cũng ở trong tâm. Đây là giáo lý Vô đắc.

Bụt với các tướng tốt mà bạn đang đi tìm ấy không giống bạn đâu. Muốn tự biết bản tâm bạn, thì phải thấy được Bụt với bạn không hợp cũng không ly.

‘Con đã đi tìm Thế Tôn’. Nếu ta đi tìm Thế Tôn như một đối tượng bên ngoài, ta sẽ không bao giờ tìm được cả. Ta phải tìm Thế Tôn trong bản thân ta, từ trong những đau khổ, từ trong những thao thức, từ trong những bế tắc của ta. Có nghĩa là khi ta tìm được bản thân ta, thì đồng thời ta cũng tìm được Thế Tôn. ‘Con đã tìm thấy Thế Tôn, con đã tìm ra con’, hai câu này phải đi đôi với nhau. Tìm ra con tức là tìm ra Thế Tôn, tìm ra Thế Tôn tức là tìm ra con. Thế Tôn với con không phải là một, không phải là hai. Muốn tự biết bản tâm bạn, thì phải thấy được Bụt với bạn không hợp cũng không ly. Không hợp cũng không ly, nghĩa là không phải một cũng không phải hai.

Này các bạn tu, chân Phật vô hình, chân Đạo vô thể, chân Pháp vô tướng, cả ba pháp ấy dung hợp nhau làm thành một. Ai không thấy được điều này thì còn là chúng sinh với nghiệp thức mang mang.

Phật, Pháp và Đạo (con đường) không phải là ba cái riêng biệt, ba cái là một. Thấy được Đạo, thấy được Pháp là thấy được Phật.

Hỏi: ‘Xin Thiền Sư khai thị cho chúng con: chân Phật là gì, chân Pháp là gì, chân Đạo là gì?

Trong câu hỏi này chúng ta thấy có Phật, có Pháp, không có Tăng mà có Đạo. Đạo là một danh từ rất quan trọng trong những truyền thống tâm linh và văn hóa ở Trung Quốc. Theo truyền thống đạo Bụt, Đạo tức là con đường (marga), như vậy Đạo cũng là Pháp: ‘Pháp là con đường mà chúng con đang nguyện noi theo’. Vậy thì chữ Đạo ở đây không phải chỉ có nghĩa là con đường, mà còn có nghĩa là chân lý tối hậu, và ta có thể chứng đắc được. Trong truyền thống đạo Bụt, chúng ta gọi là đắc Pháp hay đắc Đạo. Như vậy Pháp cũng có nghĩa là chân lý chứ không phải chỉ là con đường. Chân Phật vô hình, chân Đạo vô thể, chân Pháp vô tướng. Tổ đã nói như vậy là để chúng ta đừng nắm bắt những hình thể, những tướng trạng của Phật, của Đạo, và của Pháp. Bây giờ có một vị đệ tử hỏi trở lại: Chân Phật là gì? (What is the true Buddha?) Chân Pháp là gì? (What is the true dharma?) Chân Đạo là gì? (What is the true reality?)

Thiền Sư đáp.

Ba chữ ‘Thiền sư đáp’ này cho ta thấy rằng Tổ rất hiền. Hỏi một câu như vậy mà Tổ vẫn trả lời đàng hoàng, dù câu hỏi không được thông minh, vì lý do là Tổ vừa mới giải thích xong. Điều này cho ta thấy Tổ rất kiên nhẫn, Tổ là một ông thầy rất dễ thương. Vậy mà ta cứ nghĩ hễ hỏi Tổ thì bị Tổ đánh hoặc Tổ hét. Từ đây trở về sau, ta sẽ thấy câu hỏi nào Tổ cũng trả lời rất nhẹ nhàng, kiên nhẫn. Thành ra ý niệm của ta về Tổ: ‘khi hỏi thế nào cũng bị đánh’, là không đúng; chỉ có những trường hợp rất đặc biệt, mới có tiếng hét, mới có cây gậy thôi. Thiền Sư đáp:

- Bụt thật (chân Phật) là sự thanh tịnh của tâm mình. Pháp thật (chân Pháp) là ánh sáng của thân mình. Đạo thật (chân Đạo) là ánh sáng thanh tịnh vô ngại (chiếu soi) khắp chốn. Ba cái là một; cả ba đều là giả danh mà không thật có.

Có hàng trăm cách để giải nghĩa về Phật, Pháp và Đạo. Và đây là cách giải thích riêng của Tổ, ta đừng bị kẹt vào cách này. Ta cũng có thể giải thích bằng nhiều cách khác khác, chứ không hẳn là phải giải như vậy thì mới đúng. Điều cần phải chú ý là ba cái là một. Cũng như ta nói Tam Bảo tuy là ba ngôi, nhưng kỳ thực là một; nhìn vào trong Bụt, ta thấy có Pháp và có Tăng, vì nếu không có Pháp và Tăng, thì Bụt không phải là Bụt; nhìn vào trong Pháp, ta thấy có Bụt và có Tăng, vì nếu không có Bụt và Tăng thì không thể nào có Pháp được; nhìn vào trong Tăng ta cũng thấy vậy. Nếu là Tăng thật (true sangha) thì có Bụt và có Pháp ở trong tự thân của Tăng. Nếu không có Bụt và Pháp, đó là một đoàn thể không có hòa hợp, không có hạnh phúc, không có thanh tịnh, không có chánh niệm. Vì vậy cho nên ba cái là một. Ta không thể tách rời ra ba cái. Tách rời ra ba cái tức là ta không hiểu thế nào là Bụt, Pháp, Tăng. Một cái được làm bởi hai cái kia, không có cái nào có một thực thể riêng biệt, gọi là giả danh. Giả danh tức là một danh từ tạm dùng để gọi, tiếng Phạn là prajnapti. Khi nói về Bụt, ta có khuynh hướng nghĩ Bụt không phải là Pháp hay là Tăng, cho nên danh từ Bụt đó không nói lên được sự thật. Khi nói tới Bụt, ta phải thấy có Pháp và có Tăng, lúc đó mới thật là Bụt. Nếu như Bụt là một cái gì tách rời ra khỏi Pháp và Tăng, thì đó chỉ là giả danh, tức là một cái tên gọi ước lệ (conventional designation). Khi ta gọi tiếng ‘con’, ta nghĩ ‘con’ không phải là ‘cha’, ‘con’ không phải là ‘mẹ’. Nhưng kỳ thực trong con có cha và có mẹ. Nếu thấy con là một thực thể độc lập khỏi cha và mẹ, thì chữ ‘con’ đó tạo ra sự hiểu lầm. Chữ ‘con’ là một danh từ, một ước lệ để ta dùng. Khi ta kêu ‘con’, ta phải thấy có cha mẹ ở trong, lúc đó ta mới thật sự thấy ‘con’. Thành ra tất cả những danh từ ta sử dụng để gọi sự vật, gọi người, đều là những ước lệ (convention designation), đó gọi là giả danh (những tên gọi được sử dụng tạm thời). Ví dụ Bụt và chúng sanh. Thường thường, ta có khuynh hướng nghĩ Bụt không phải là chúng sanh, chúng sanh không phải là Bụt. Kỳ thực, ngoài chúng sanh không thể nào có Bụt, và ngoài Bụt không thể nào có chúng sanh. Vì vậy cho nên chữ ‘Bụt’ và ‘chúng sanh’ là hai cái giả danh. Khi nghe danh từ Bụt mà ta thấy có chúng sanh ở trong Bụt, lúc đó ta mới thật sự thấy Bụt, còn ngoài ra chỉ là giả danh.

Người học đạo chân chính thì phải duy trì chánh niệm về ba đối tượng ấy một cách miên mật.

Tức là ta phải niệm Bụt, niệm Pháp, niệm Đạo. Nhìn đâu ta cũng thấy Bụt, Pháp và Đạo, ba cái không tách rời nhau.

Tổ Bồ Đề Đạt Ma từ Ấn-độ sang đây, chỉ cốt đi tìm kiếm cho được một con người không bị kẻ khác làm mê hoặc.

Tổ không đi tìm Bụt, Tổ đi tìm người. Kiếm cho được một con người không bị kẻ khác làm mê hoặc. Tức là một con người tự do, không phải loại người dễ tin, ai nói gì cũng tin, ai cho gì cũng ăn, như con dê để cái gì vào miệng nó cũng đều há miệng ra để đón lấy. Tổ Bồ Đề Đạt Ma từ Ấn-độ sang đây, chỉ cốt đi tìm kiếm cho được một con người không bị kẻ khác làm mê hoặc. Đây là cách nói của Tổ Lâm Tế. Có thể Tổ Bồ Đề Đạt Ma chỉ qua nước Tàu chơi chứ không có mục đích gì. Ta cứ nói Tổ Đạt Ma qua Tàu với ý định này, với ý định kia,... tất cả đều do ta suy đoán.

Cuối cùng ngài gặp được Huệ Khả, Tổ thứ hai. Chỉ với một câu nói thôi ngài đã giúp cho Tổ Huệ Khả giác ngộ và thấy rõ rằng tất cả công phu trước đó đều là vô dụng.

Tổ Bồ Đề Đạt Ma ngồi thiền trong động. Thầy Huệ Khả từ xa tới tìm ngài. Trong lúc tiết trời băng giá mà thầy Huệ Khả cứ đứng hoài ở ngoài cửa động. Cho đến một hôm, Tổ Bồ Đề Đạt Ma thương tình mới hỏi: ‘Thầy tới đây để làm gì? Tại sao cứ đứng đó?’ Thầy Huệ Khả mới thưa: ‘Bạch Thầy, con tới đây để nhờ thầy làm cho tâm của con được an.’ Tổ nói: ‘Tâm đâu? Đưa đây ta an cho.’ Huệ Khả đáp: ‘Bạch Thầy, con tìm tâm không ra nên con không đưa được.’ (Tâm bất khả tầm, tâm bất khả đắc). Tổ Bồ Đề Đạt Ma nói: ‘Vậy là ta đã an tâm cho thầy rồi đó.’ Nghe câu đó, thầy Huệ Khả giác ngộ và thấy rõ rằng tất cả những công phu trước đó đều là vô dụng.

Những người thực tập thiền ở bên Trung Quốc cũng như ở Việt Nam đều có mặc cảm tự tôn là học kinh thì lâu được giác ngộ, còn học thiền thì mau giác ngộ hơn. Thiền do Bụt dạy (Như Lai thiền) thì tu lâu thành công (tiệm ngộ); thiền do Tổ dạy (Tổ sư thiền) tu mau thành công hơn (đốn ngộ). Do đó mà có sự phân biệt ra thiền Như Lai và thiền Tổ sư. Như Lai thiền là phải học kinh nhiều, phải đi từng bước một: quán thân, quán thọ, quán tâm và quán pháp. Lâu ngày quá! Trong khi đó, Tổ sư thiền thì mau chóng, nói một câu là có thể giác ngộ liền. Mặc cảm của người tu thiền cho là thiền Tổ sư cao hơn thiền Như Lai. Thiền sư Tuệ Đăng Chân Nguyên thuộc thiền phái Trúc Lâm Yên Tử ở Việt Nam cũng nói như vậy. Thiền sư Chân Nguyên có sáng tác một tác phẩm bằng chữ Nôm gọi là ‘An Tử Sơn Trần Triều Thiền Tông Bản Hạnh’, sáng tác vào cuối thế kỷ thứ 17. May mắn là bản in còn giữ lại cho đến bây giờ. Trong đó có hai câu chứng tỏ thiền sư Chân Nguyên cũng tin là tu thiền mau, còn học kinh thì lâu. Hai câu đó là:

Xem kinh Bụt thốt còn xa

Niệm cơ Tổ bảo sát na biết rồi.

Thay vì chữ ‘thuyết’, thiền sư Chân Nguyên dùng chữ ‘thốt’ giống như chữ thưa thốt của tiếng Việt, đây là văn cổ. ‘Cơ’ đây tức là công án (đề tài), là thoại đầu (quán chiếu); đôi khi chỉ cần một câu là đủ khai mở tâm trí cho mình, khỏi phải học kinh lâu. Vào thời nhà Đường, tức là thời của Tổ Lâm Tế, vì sự học hỏi tham cứu lý thuyết quá nhiều, cho nên có những khuynh hướng chống lại điều ấy, thành ra mới có sự xuất hiện thiền công án, thiền mặc chiếu, để người ta bớt học hỏi, bớt nghiên cứu, bớt thuyết giảng, chỉ chuyên lo công phu, đi theo đường lối bất lập văn tự. ‘Bất lập văn tự’ tức là không căn cứ trên ngôn từ. Theo nhà thiền là tâm truyền tâm, từ trái tim (thầy) truyền sang trái tim (trò), mà không cần phải nói nhiều. Đó là khuynh hướng chống lại phong trào học hỏi và lý thuyết.

Cái tật xấu nhất của những người Phật tử Việt Nam cũng như Phật tử Tàu, Phật tử Mỹ, là nói quá nhiều, lý thuyết quá nhiều; nói hết cả nước miếng, thao thao bất tuyệt mà không chịu thực tập. Cho nên ‘bất lập văn tự’ là một phản ứng: không nói, không lý thuyết, không dùng trí năng, mà dùng tâm (A-lại-gia thức) để quán chiếu. Có phần nào đó đúng khi không dùng trí năng. Sự thật không có nghĩa là trí năng không giúp được, nếu biết cách sử dụng thì trí năng (sự học hỏi) có thể giúp được một phần. Nếu không học hỏi, không nắm được những giáo lý cơ bản của đức Thế Tôn thì làm sao tu được, cho nên tuy nói ‘bất lập văn tự’ nhưng thực ra trong thiền môn cũng học kinh Lăng Già, kinh Kim Cương, ngay cả Bích Nham Lục cũng vướng vào chữ nghĩa văn chương chứ không hẳn là thoát ra ngoài văn tự. Có những sự giác ngộ đích thực, và có những sự giác ngộ giả. Đôi khi ta có cảm tưởng là ta ngộ rồi, nhưng thật ra ta chưa hề ngộ gì cả; nếu có ngộ, thì những khối u mê trong người ta phải tan rã và những phiền não như tham đắm, si mê, hờn giận, ganh ghét cũng tan rã. Nếu những phiền não trong ta vẫn còn nguyên vẹn, thì ngộ cái gì?

Theo cái thấy của tôi, thì chúng ta không khác gì Tổ và Bụt, hiểu ngay được câu đầu thì ta trở thành bậc thầy của Tổ và Bụt, và nếu đến câu thứ hai ta mới hiểu thì ta cũng có thể trở thành bậc thầy của loài người và loài trời. Nhưng nếu đến câu thứ ba mới hiểu thì ta tự cứu ta cũng còn chưa được huống hồ là mong làm thầy thiên hạ.

Đoạn văn này nói về Tam Cú. Tam Cú là ba câu hỏi. Đoạn này cho ta thấy rằng: Đối với những người có căn cơ bén nhạy đã sẵn sàng, trái đã chín, thì ngay câu thứ nhất (đệ nhất cú) người kia đã tháo gỡ được liền, thấy được chân lý, và ngộ ngay lúc đó. Đó là tâm truyền tâm. Ngôn ngữ ấy không cần mang ý nghĩa, không cần có một tác dụng hay chuyên chở một tư tưởng nào. Ngôn ngữ ấy có thể là một hành động, một cái nhìn, một tiếng hét, một cái đánh, hay một câu nói bâng quơ, vẫn có thể làm cho người kia bừng tỉnh. Đó là đệ nhất cú, câu thứ nhất.

Nếu đến câu thứ hai ta mới hiểu thì ta cũng có thể trở thành bậc thầy của loài người và loài trời. Câu thứ hai là phương tiện quyền xảo (upaya). Dùng một biểu tượng, một ví dụ để khơi mở được cái hiểu của người kia. Những phương tiện quyền xảo mà người thầy sáng tạo ra để giúp cho người kia thấy được tâm mà giải thoát, cũng như ngón tay chỉ mặt trăng thì ngón tay là một phương tiện quyền xảo. Nhờ phương tiện quyền xảo mà người kia bừng tỉnh, tuy người đó không phải là căn cơ đệ nhất, nhưng người ấy cũng có thể là thầy của những người khác.

Nhưng nếu đến câu thứ ba mới hiểu thì ta tự cứu ta cũng còn chưa được huống hồ là mong làm thầy thiên hạ. Có nghĩa là người ấy đã lạc vào trong ngôn từ và tư tưởng. Nếu ta đi theo con đường học hỏi, chất chứa nhiều kiến thức, nhiều tư tưởng, thì càng ngày ta càng chấp, không thể nào giác ngộ. Chất chứa nhiều ta chỉ có thêm phần kiến thức Phật học, nhưng ta chưa thực sự có kinh nghiệm tu chứng. Và như vậy ta cứu ta còn chưa được thì làm sao thuyết pháp độ người?

Hỏi: ‘Tổ Bồ Đề Đạt Ma qua đây có ý gì?’

Tổ qua đây có chủ đích gì? Ngày xưa trong nhà thiền có hai câu thường được hỏi: ‘Đại ý của Phật Pháp là gì?’ và ‘Tổ Bồ Đề Đạt Ma qua đây để làm gì?’ Vì ta không biết hỏi gì nên mới hỏi hai câu đó. Câu ‘Tổ Bồ Đề Đạt Ma qua đây có ý gì?’ có thể giải nghĩa theo nhiều cách tùy trường hợp, tùy căn cơ của người hỏi, và câu trả lời là một phương tiện quyền xảo để giúp cho người kia, nhưng có khi thành công, có khi không thành công. Là một người thầy có kinh nghiệm, có khả năng quán chiếu căn cơ của người học trò, thì những phương tiện quyền xảo được đưa ra có thể thành công nhiều hơn. Tổ trả lời:

- Nếu đã có ý, thì tự cứu mình cũng chưa được (huống hồ để độ người).

Nếu Tổ Đạt Ma qua Tàu có mục đích để hoằng dương chánh pháp, để thuyết phục vua Lương Võ Đế lập chùa cho nhiều, thì không đúng rồi. Có ý là có mục đích, có chương trình, có kế hoạch, có đối tượng để theo đuổi. Còn theo đuổi là còn nắm bắt, đó gọi là hữu tác, không phải là vô tác. Vô tác tức là không còn theo đuổi một điều gì nữa. Khi chưa có vô tác, ta tự cứu mình còn chưa được huống hồ cứu người khác. Chúng ta có thể hiểu ‘ý’ là như vậy. Đó là trường hợp của câu trả lời này.

Trên đây là một trong hàng trăm câu trả lời có thể sử dụng để trả lời thiền sinh (học nhân). Không hẳn ai tới hỏi câu đó thì phải trả lời như vậy là đúng. Người hỏi có thể hỏi một câu rất ngu, và người trả lời cũng có thể trả lời một câu rất ngu. Không phải chỉ có người học trò mới có quyền ngu, mà vị thầy cũng có quyền ngu như thường. Thay vì chủ khán khách, thì khách khán khách, chủ trở thành khách, và cả hai cùng dìu nhau đi vào mê cung. Thiền sư có thể trả lời bằng cách khác. Ví dụ hỏi ‘Tổ Bồ Đề Đạt Ma qua đây có mục đích gì?’ Một vị thiền sư trả lời: ‘Qua hồi nào?’. Cũng hay lắm. Vấn đề là làm sao để đoạt cảnh. Hỏi vớ vẩn! Anh có những phiền não, những vướng mắc, anh không chịu lo tháo gỡ lại đi hỏi những chuyện có tính cách trí năng vô ích. Tổ qua đây với mục đích gì thì có liên hệ gì tới anh mà hỏi? Trả lời theo kiểu Mỹ là ‘Mind your own business!’ (Lo chuyện của mình đi!) hoặc ‘Shut up!’ (Im đi!)

Hỏi: ‘Nếu không có ý, thì làm sao Tổ thứ hai đắc pháp được?’

Tức là phải có mục đích thì mới giúp cho người ta giác ngộ được.

Thiền Sư đáp: ‘Đắc tức là Vô đắc.’

Nghĩa là có gì đâu để mà đắc. Điều làm cho ta ngạc nhiên là Tổ rất kiên nhẫn trả lời từng câu hỏi một. Tổ rất hiền, không có đánh cũng không có hét ở đây. Người kia còn hỏi thêm một câu nữa:

Hỏi: ‘Nếu đắc quả là bất đắc, thì làm sao lại có cái ý ‘bất đắc’?’

Nếu ‘bất đắc’ là một ý, thì nó phải từ cái ý ‘đắc’ mà có, nếu không thì làm sao có cái ý ‘bất đắc’? Những câu hỏi như thế này cũng nằm trong lĩnh vực của kiến thức khái niệm. Nhưng may mắn cho người học trò này là không bị đánh cũng không bị hét.

Thiền Sư đáp: ‘Cũng vì đi tìm tâm khắp nơi mà không ngưng được, cho nên Tổ mới nói: ‘Ô hay! Kẻ trượng phu kia! Sao ngươi có đầu rồi mà còn đi tìm đầu mãi vậy?’

Đây là câu chuyện của thầy Huệ Khả đi tìm sự an tâm. Cái an đó không thể nào tìm kiếm ở ngoài, mà nó ở trong tâm. Giật mình tỉnh thức, tự nhiên sẽ có an. Cũng như người có đầu rồi thì không cần đi tìm đầu thứ hai. Đó là Vô đắc. Đây là cách Tổ Lâm Tế giải thích câu nói của Tổ Bồ Đề Đạt Ma: ‘Vậy là ta đã an tâm cho thầy rồi đó.’

Nghe được câu nói ấy mà biết đem ánh sáng trở về soi chiếu tự tâm, không còn tìm cầu cái gì khác nữa, thì mình biết được thân và tâm mình không khác gì với thân và tâm của Tổ và Bụt, và ngay trong giây phút này đạt được trạng thái vô sự. Cái đó mới gọi là đắc pháp.

Đắc pháp nghĩa là được cái pháp thầy trao truyền. Nhưng nếu ta nghĩ ta không có pháp, pháp là do thầy truyền lại, thì đó không thật sự là đắc pháp. Sự thật là ta đã sẵn có pháp ở trong ta, nhưng nhờ thầy chỉ cho nên ta mới thấy được cái pháp đó mà khỏi cần tìm kiếm ở ngoài. Do đó khi được Tổ khai thị, ta biết rằng thân và tâm ta không khác gì thân và tâm của Tổ và Bụt, và ngay trong giây phút này đạt được trạng thái vô sự, tức là ta không còn đi tìm cầu, hay chạy rong nữa. ‘Đường chạy vòng quanh, một vòng tiều tụy.’ (nhạc Trịnh Công Sơn)

Này các đại đức! Trong giờ phút này đây vì vạn bất đắc dĩ cho nên tôi mới nói ra những lời nói không mấy tao nhã.

Tổ xin lỗi. Tại vì họ tệ quá, cho nên Tổ phải hét, phải la, phải nói những lời như vậy. Chúng ta thấy Tổ dễ thương quá! Đôi khi Tổ phải hét ra lửa, nhưng trong lòng có rất nhiều tình thương.

Quý vị đừng có vì vậy mà hiểu lầm tôi. Theo cái thấy của tôi thì thật ra chẳng có đạo lý gì để cho ta thuyết giảng. Nếu cần làm gì thì cứ làm đi, nếu không thì cứ nghỉ ngơi đi cho khỏe.

Các sư chú sư cô đừng hiểu lầm câu này. Nó không có nghĩa là ‘muốn đi ngồi thiền thì cứ đi, muốn ngủ thì cứ đi ngủ, đừng lo!’ Câu này có nghĩa là những gì ta thấy có lợi lạc cho thân tâm, đem lại sự chuyển hóa, hạnh phúc, tình huynh đệ, thì ta làm. Ta đừng làm những chuyện không có ích lợi như khi sám hối mà ta lạy như một cái máy. Mỗi cái lạy có thể nuôi dưỡng ta, giúp cho ta tháo gỡ những phiền não, khó khăn trong cuộc đời, thì ta nên lạy theo tinh thần đó. Còn ta lạy theo hình thức thì không ích lợi gì cả. Trong khi tham dự vào các sinh hoạt của Tăng thân, ta nên làm tất cả những công việc như nấu cơm, rửa bát, giặt áo, kinh hành, trì niệm hồng danh..., tất cả đều có tính cách nuôi dưỡng và trị liệu. Nếu làm vì bắt buộc phải làm, thì đó không phải là tinh thần làm việc của một người có tu tập.

Khắp nơi người ta nói lục độ vạn hạnh là Phật pháp, còn tôi thì tôi nói đó chỉ là những phương tiện điểm trang, những phương tiện để mình làm Phật sự chứ chưa phải là Phật pháp.

Có nhiều người rất ưa làm Phật sự: Tổ chức lễ Phật đản, Tổ chức khóa tu cho người khác tu, nhân danh Phật pháp, nhân danh đạo pháp dân tộc... Họ làm rất nhiều, nhưng vừa làm họ vừa gây lộn với người khác. Họ tin rằng vì pháp mà họ làm chứ không phải vì ham vui và danh lợi. Đó gọi là Phật sự, không phải là Phật pháp. Nhưng Tổ cần Phật pháp, Tổ không cần Phật sự.

Cho đến những việc như trì trai, giữ giới, bưng một bát dầu đừng để nó sóng sánh rơi ra một giọt,... tất cả những cái ấy nếu không có khả năng làm cho con mắt đạo của quý vị sáng ra thì rốt cuộc quý vị cũng phải bị người ta đòi trả tiền cơm nước như thường.

Có trì trai, có giữ giới, có thực tập chánh niệm, mà xem những việc đó là Phật sự, không phải là Phật pháp, thì cơm ta ăn không tiêu, ta vẫn mắc nợ tín thí như thường; trì trai giữ giới là tại bị bắt buộc phải trì trai giữ giới, hoặc trì trai giữ giới mà không có hạnh phúc, không có an lạc, không có giải thoát,... thì trì trai giữ giới như vậy cũng bị mắc nợ như thường. Trì trai giữ giới mà đem tới sự thanh tịnh, đem lại hạnh phúc cho ta cho người, lúc đó trì trai giữ giới mới không bị mắc nợ; còn trì trai giữ giới để đè ép thân tâm, rồi đau khổ, ngày nào cũng khóc, và thấy mất tự do, thì trì trai giữ giới đó chẳng ích lợi gì, chỉ có hại thêm.

Bưng một bát dầu đừng để nó sóng sánh rơi ra một giọt.

Đây là hình ảnh Bụt đưa ra để ví dụ về chánh niệm:

Có một tên tử tù bị ra lệnh bưng một bát dầu đầy đi trong một thành phố mà người ta đang tổ chức liên hoan ăn mừng. Thành phố giăng hoa kết đèn rất đẹp, và tất cả mọi người đang nhảy múa. Tên tử tù này bắt buộc phải để hết tâm ý vào bát dầu, và đi từ chỗ này đến chỗ khác. Đi theo sau tên tử tù có một người lính, gươm tuốt trần, hễ bát dầu bị đổ ra một giọt, thì tên lính có quyền chém đầu tên tử tù liền lập tức. Thành ra tuy có bao nhiêu cảnh vui cảnh đẹp, âm thanh màu sắc ở ngoài, tên tử tù này vẫn không dám để ý tới, mà chỉ để ý tới bát dầu thôi. Vì người tử tù kia muốn cho bát dầu đừng sóng ra một giọt, nên phải hết sức chánh niệm, nếu không hắn sẽ bị chém đầu.

Đó là hình ảnh của chánh niệm. Chánh niệm là để tâm chuyên chú vào một đối tượng, tâm chuyên nhất (tâm nhất điểm). Nếu chánh niệm vững chãi, thì ta không bị bên ngoài hấp dẫn làm cho tán tâm. Hình ảnh này được chép lại nhiều lần trong các kinh nguyên thỉ, và cũng được ghi lại trong các kinh Đại thừa. Bưng một bát dầu đừng để nó sóng sánh rơi ra một giọt. Nếu ta làm mà không có hạnh phúc, không có giải thoát, không có giác ngộ, thì dầu có công phu, trì trai giữ giới, thực tập chánh niệm nhiều đi nữa, thì ta vẫn phải trả tiền cơm áo, vẫn mắc nợ tín thí như thường. Tu không có nghĩa là chỉ làm đúng theo hình thức mà còn phải có nội dung nữa. Trì trai mà có hạnh phúc, giữ giới mà có hạnh phúc, và thực tập chánh niệm có hạnh phúc, thì lúc đó ta không có mắc nợ.

Tất cả những cái ấy nếu không có khả năng làm cho con mắt đạo của quý vị sáng ra thì rốt cuộc quý vị cũng phải trả tiền cơm nước như thường.

Những câu như thế này phải nên chép vào trong sổ tay của ta. Những câu này nhắc nhở ta đừng tu tập hình thức: ngồi thiền phải có hạnh phúc, ngồi làm sao cho con mắt đạo sáng ra; đi thiền cũng vậy, đi cho có hạnh phúc, đi làm sao cho có tình huynh đệ. Tôi xin đọc vài câu của một vị Tổ bên Nhật Bổn. Đó là câu của thiền sư Mộng Sơn Sơ Thạch sống vào thế kỷ thứ XIII của chùa Thiên Long Kyoto, đã từng làm quốc sư cho bảy triều vua.

‘Tôi có ba hạng đệ tử:

Hạng thứ nhất: Những người có tâm dũng mãnh, cương quyết muốn chặt đứt tất cả những ràng buộc. Nhất tâm tham cứu những chỗ tâm yếu của mình. Đó là hàng đệ tử thượng căn.

Hạng thứ hai: Những người không dồn hết năng lượng tu tập, chỉ mang lòng tán loạn tìm tòi, học hỏi kinh sách. (Nghĩ rằng có thể có tuệ giác nhờ học tập). Đó là hàng đệ tử lo học nhiều mà không lo tu nhiều.

Hạng thứ ba: Những người chỉ biết cầu xin ân huệ của Bụt và Tổ. (Ở trong chùa, chỉ mong Bụt và Tổ cho mình một ít hạnh phúc, cho mình sự che chở, chứ không biết sử dụng tâm sáng của mình để đạt đạo).

Đó là ba hạng đệ tử của tôi. Ngoài ra còn có những người có nhiễm tâm đi theo cái học của văn nhân học giả, tôi gọi đó là ngoại đạo trọc đầu, không có tư cách tham dự vào Tăng đoàn, dù với cái bậc thấp nhất. Nói chi đến hạng người chỉ tham ăn, mê ngủ, biếng nhác, ương hèn, không tham dự vào thời khóa tu học, tôi gọi họ là phường giá áo túi cơm cũng không đáng. Tôi cấm họ xưng là đệ tử của tôi, cấm họ vào chùa, vào viện, xin tạm trú cũng không được nữa huống là làm học tăng thường trú. Nói như vậy, quý vị đừng tưởng tôi thiếu từ bi và bao dung. Nói như vậy, để họ thấy được những lỗi lầm mà sám hối, để trở thành những thân cây lành mạnh trong khu vườn của chư Tổ.’

Nghe những câu này ta tỉnh dậy.

Tôi nhớ đến câu của ông Nelson Mandala: ‘Cái mà tôi muốn nhất là được ngồi yên, không làm gì hết.’ Từ khi ông được thả ở trong tù ra, ông bận rộn cho đến nỗi không còn thì giờ để thở, để ngồi yên. Còn ta có thì giờ để ngồi yên thì ta ngủ gục, và ta cũng không thấy hạnh phúc để thừa hưởng được sự ngồi yên đó.

Tại sao?

Vào đạo không thông lý

Luân hồi đền tín thí

Trưởng giả tám mươi mốt

Cây khô ra mộc nhĩ.

Mộc nhĩ tức là nấm mèo. Truyện này được kể lại trong quyển thứ hai của Cảnh Đức Truyền Đăng Lục, xuất bản năm 1004.

Có ông trưởng giả thường cúng dường cho một vị tu sĩ. Nhưng vị đó không có tu đàng hoàng, cho nên đã mắc nợ ông trưởng giả. Khi chết đi, vị tu sĩ đầu thai trở lại thành một cái nấm trong vườn của ông trưởng giả. Ông trưởng giả lúc đó tuổi đã quá tám mươi. Ông thấy lạ là mỗi khi ông hái cái nấm này xong thì lại có cái nấm khác, và cứ như vậy hết năm này sang năm khác. Một bữa nọ, có một vị Tổ sư khất thực ngang nhà ông, ông liền hỏi: ‘Không hiểu tại sao nhà con có một loại cây sinh ra nấm hoài, con hái chừng nào thì nó ra nhiều chừng đó, ăn hoài không hết.’ Tổ nói: ‘Vì ngày xưa ông có cúng dường cho một vị tăng không có tu đàng hoàng, cho nên vị tăng đó hiện bây giờ luân hồi thành ra cái nấm mèo này để trả nợ cho ông.’

Dù cho quý vị có ở một mình trên đỉnh cô phong, mỗi ngày ăn một bữa, ngồi thiền suốt đêm, không đặt lưng xuống, tu tập sáu thời một ngày tinh chuyên, thì quý vị cũng chỉ là những người đang tạo nghiệp.

Mặc dù với sự quyết tâm thực tập rất tinh chuyên mà vẫn không đem lại sự an lạc, thảnh thơi cho ta trong từng giây phút thực tập, thì sự thực tập đó chỉ là đang tạo nghiệp; ta đang lao động tốt, và ta tin rằng cái cực nhọc của ta sẽ đem tới một kết quả tốt đẹp trong tương lai. Ca dao Việt Nam nói: ‘Rủ nhau đi cấy đi cầy, bây giờ khó nhọc tới ngày phong lưu.’ Ngày phong lưu là ở tương lai. Ngày hôm nay chịu đựng khó nhọc trong khi làm ruộng, trong khi đi cấy đi cầy, ta không có niềm vui; niềm vui phải đợi tới ngày mai, ngày gặt hái. Phương pháp tu không phải như vậy. Tu làm sao để ngay trong giờ phút này ta có an lạc, ta có giải thoát. Đây là tu theo tinh thần của Làng Mai. Tu không phải để lao tác mệt nhọc, để đầu tư vào tương lai. Tu là phải có an lạc và hạnh phúc ngay trong giờ phút hiện tại.

Trong khi thực tập uy nghi mà thấy đau khổ, lúc đó là ta đi ngược lại với lời chư Tổ dạy. Ta phải thấy an lạc hạnh phúc ngay trong khi thực tập uy nghi; đừng cho uy nghi là một điều làm cho ta khổ; đừng nói rằng phải thực tập uy nghi rồi sau mới được thọ giới lớn, mới được làm giáo thọ; ta phải nói rằng thực tập uy nghi làm cho ta hạnh phúc và đẹp ra. Ta phải có hạnh phúc trong khi thực tập thì mới thành công.

- Tôi ăn chỉ mỗi ngày một bữa.

- Tôi ngồi thiền suốt đêm không đặt lưng xuống.

- Một ngày tôi sám hối sáu thời.

- Tôi ngồi trên đỉnh núi không ai tới được.

Đừng nghĩ rằng làm những chuyện như vậy nghĩa là ‘Tôi tu.’ Nếu trong khi tu, ta chỉ có lao tác mệt nhọc, chỉ có khổ cực để hy vọng một ngày trong tương lai, thì cái tu đó không phải là cái tu mà Tổ Lâm Tế dạy.

Dù cho quý vị có bố thí cả quốc thành, thê tử, đầu, mắt, tủy não, voi ngựa, bảy báu, mọi thứ đều đem ra cho hết thì những cái ấy rốt cuộc cũng chỉ làm đau nhức thân tâm, đem về những quả báo khổ đau.

Những câu như: bố thí quốc thành, thê tử, đầu mắt, tủy não, voi ngựa, bảy báu, là lấy từ trong kinh Pháp Hoa. Có những người thích kể công là họ đã cúng dường, đã bố thí, đã hy sinh, đã làm đủ thứ... Trong những hành động ấy, họ cảm thấy là họ có công đức rất lớn, vì họ đang đầu tư cho tương lai, và họ tin rằng làm những điều ấy là đúng. Trong khi thấy mình làm đúng, họ cũng chịu đựng những khổ đau, và coi đó như là những cực hình cần thiết trong hiện tại để sau này gặt hái những kết quả tốt. Những việc làm ấy thật ra không có công đức gì cả. Tinh thần tu đó không thích hợp với tinh thần tu của Tổ Lâm Tế, mà nó cũng không thích hợp với tinh thần tu của Làng Mai.

Tất cả đều không bằng làm một kẻ vô sự, thuần nhất, không tạp loạn.

Một người vô sự là một người thảnh thơi, một người không có bận rộn, một người không có gì để theo đuổi, một người có an lạc, có hạnh phúc. Trong hai mươi bốn giờ một ngày, mà ta có được ba bốn phút làm một con người vô sự thì cũng đã khá. Trong vài phút đó ta được giải thoát, ta không bị những kế hoạch, những chương trình, những chủ định, những ham muốn kéo ta đi; ta không là nô lệ cho những điều ấy; ta hoàn toàn là con người tự do, có khả năng an trú trong giây phút hiện tại. Trong khi tiếp xúc với giây phút hiện tại, ta mỉm cười thấy cái ta tìm đã có ngay trong giây phút hiện tại, thì ta là người vô sự, thuần nhất, không tạp loạn.

Cho dù các vị Bồ-tát đã đi qua mười địa có muốn đem hết tâm mình mà đi tìm dấu vết của một người tu vô sự như thế cũng không tìm ra được.

Người vô sự không có tham vọng, không có kế hoạch để lại một cái danh, để lại một sự nghiệp cho đời. Còn có ý muốn để lại một cái danh cho đời, còn có sự vui mừng rằng ta đã tạo dựng được sự nghiệp, đó chưa phải là người vô sự. Người vô sự không cần những thứ ấy. Người vô sự có an lạc, hạnh phúc mà không cần đến một cái danh, một sự nghiệp, tại vì người vô sự là người có tự do. Thi sĩ Nguyễn Công Trứ nói:

Đã mang tiếng ở trong trời đất

Phải có danh gì với núi sông.

Nói như vậy thì thi sĩ không phải là người vô sự. Thi sĩ còn có một chủ đích, còn có ước muốn thành danh. Thành danh hay thành công, ta không cần cái nào hết. Ta đã có tất cả. Đây là tinh thần Vô đắc (Vô nguyện).

Ví dụ như cái bông hồng. Nếu bông hồng có ý muốn trở thành một bông sen thì nó đâu còn hạnh phúc nữa. Bông hồng không cần phải trở thành bông sen. Bông hồng chỉ cần có mặt trong giây phút hiện tại, và tỏa rạng sắc hương của nó. Điều ấy là hay nhất. Mỗi người trong chúng ta đều như một bông hoa, nếu ta có ý muốn từ khước bản thân ta để trở thành một người khác, thì ta không phải là con người vô sự.

Hôm đó, Tuệ Trung Thượng Sĩ được mời đi dự tiệc trong hoàng cung. Trên bàn có dọn món chay và món mặn. Tuệ Trung Thượng Sĩ cứ gắp thức ăn, không phân biệt là món chay hay món mặn. Thấy vậy, hoàng hậu hỏi: ‘Anh tu rồi mà còn ăn mặn thì làm sao thành Phật được?’ Tuệ Trung Thượng Sĩ nói rằng: ‘Anh không cần thành Phật, mà Phật cũng không cần thành anh.’ Đó là tinh thần vô sự. (Quý vị đừng bắt chước Tuệ Trung Thượng Sĩ, tại vì mình chưa phải là Thượng Sĩ.)

Cho dù các vị Bồ-tát đã đi qua mười địa có muốn đem hết tâm mình mà đi tìm dấu vết của một người tu vô sự như thế cũng không tìm ra được. Người vô sự không để lại dấu vết. Người đó không nói rằng: ‘Tôi tên đó, đã đậu cái bằng đó vào năm đó.’ ‘Tôi đã lập được cái chùa đó; tôi là Tổ của môn phái đó; tôi là thế này, tôi là thế kia...’ Người đó không cần danh, không cần lợi, hoàn toàn là con người tự do.

Sở dĩ người ấy được chư thiên ca tụng, được Địa thần nâng gót.

Đi tới đâu, dưới gót chân của người vô sự cũng có hoa sen của Địa thần nâng gót, biểu hiện ra để chào đón. Đi rất nhẹ, bước đi của một con người thảnh thơi, không có chủ đích, không có kế hoạch. Một người như vậy là một người vô sự.

Được chư Bụt mười phương xưng tán.

Người đó không cần lập chùa, người đó không phải là Tổ, người đó không có sự nghiệp gì, nhưng lại được chư Bụt mười phương xưng tán.

Là tại vì sao? Tại vì những người tu ấy, ngay trong giây phút hiện tại, đang ngồi đây nghe pháp mà đang không để lại dấu vết gì.

Không cần bày ‘cái ta’ chình ình ra đó, không cần có sự công nhận của người khác, không cần sự tán dương của người khác, không cần gì hết, người đó hoàn toàn tự do. Câu này cho chúng ta thấy rất rõ ràng: con người lý tưởng trong Đạo Bụt Tiểu Thừa là vị A-la-hán; con người lý tưởng trong Đạo Bụt Đại Thừa là vị Bồ-tát; và con người lý tưởng trong thiền Lâm Tế là con người vô sự. Nếu những ai thấy được con người lý tưởng trong thiền Lâm Tế là thấy được Tổ.

Hỏi: ‘Bụt Đại Thông Trí Thắng ngồi trong đạo tràng trong mười kiếp liên tục mà Phật pháp không biểu hiện trước mắt, và ngài không thực hiện được Phật đạo.’ Câu ấy có nghĩa gì?

Đây là câu lấy từ trong kinh Pháp Hoa, Phẩm thứ bảy (Hóa Thành Dụ):

Đại Thông Trí Thắng Phật

Thập kiếp tọa đạo tràng

Phật pháp bất hiện tiền

Bất đắc thành Phật đạo.

‘Ngồi trong đạo tràng (ngồi thiền) mười kiếp liên tục mà Phật pháp không biểu hiện trước mắt, và ngài không thành Phật.’ Câu ấy có nghĩa gì? Ta có thể giải thích bằng nhiều cách, nhưng Tổ giải thích như thế này:

‘Đại Thông có nghĩa là ở đâu cũng tự mình đạt tới được sự thật vô tánh và vô tướng của vạn pháp.’

Thông tức là thông đạt; có nghĩa là ở đâu ta cũng đạt được sự thật vô tánh và vô tướng của vạn pháp. Vô tánh là không có tự tánh riêng biệt. Tại vì tánh của các pháp là nương vào những cái khác (y tha khởi) mà biểu hiện. Tánh y tha khởi là vô tánh. Nếu kẹt vào tướng thì ta không thấy được thực tại của sự vật. Cũng giống như ta kẹt vào tướng mây, tướng mưa, tướng tuyết... thì ta không thấy được thực tại của mây, của mưa và của tuyết. Vượt qua tướng là đạt tới vô tướng. Đại Thông là thấy được cái vô tánh và vô tướng của vạn pháp.

‘Trí Thắng có nghĩa là ở đâu cũng không có một niệm nghi hoặc, không thấy mình có đắc bất cứ một pháp nào.’

Trí là trí tuệ. Thắng là vượt thắng, là cao hơn hết. Chữ Thắng, theo Tổ, là không còn nghi ngờ, hoàn toàn chấm dứt vô minh. Không thấy mình có đắc bất cứ một pháp nào, vì mình đã có đủ tất cả.

‘Bụt có nghĩa là sự thanh tịnh của tâm, ánh sáng (của sự thanh tịnh) ấy thấu triệt được cùng pháp giới.’

Tổ không định nghĩa Bụt là một con người, mà Tổ nói Bụt là sự thanh tịnh của tâm, như là ánh sáng. Trong Cơ Đốc Giáo nói Thượng Đế là một con người, nhưng có những nhà thần học nói: ‘Thượng Đế là tình yêu, là bác ái, là nền tảng của hiện hữu.’ Có rất nhiều người trong đạo Cơ Đốc rất sợ điều ấy, họ nói rằng: ‘Nếu Thượng Đế không phải là một con người thì cầu nguyện rất khó. Nếu Thượng Đế có hình thức một con người, thì cầu nguyện dễ hơn. Thượng Đế ơi! Ngài là cha, còn con là con.’ Nếu Thượng Đế chỉ là một nguyên lý thì rất khó cầu nguyện.

‘Mười kiếp liên tục ngồi ở đạo tràng chính là mười ba la mật.’

Ngoài sáu ba la mật, cũng có mười ba la mật.

‘Phật pháp không biểu hiện trước mắt, có nghĩa là Phật vốn không sinh, Pháp vốn không diệt, thì làm sao biểu hiện trước mắt?’

Nếu ta mong cầu Phật pháp biểu hiện trước mắt, trông chờ sự chứng ngộ, thì sự trông chờ đó là một trở ngại. Quý vị có trông chờ một điều gì không? Nếu quý vị có trông chờ một điều gì đó, thì quý vị chưa phải là con người vô sự. Nếu ngồi trong mười kiếp để trông chờ thì chưa thành Phật là đúng rồi. Giờ nào còn trông chờ sự chứng đắc, thì giờ đó chưa phải là Bụt.

‘Không thực hiện được Phật đạo, có nghĩa là Bụt đâu có cần thành Bụt nữa.’

Tổ giải thích như vậy. Ngồi thiền liên tiếp trong mười kiếp mà không giác ngộ, không thành Phật, tại vì ta còn có sự mong cầu. Ngồi thiền để làm cái gì? Nếu ngồi thiền để trông chờ đạt tới một cái gì đó, thì đó không phải là phương pháp ngồi thiền mà Tổ Lâm Tế dạy. Ngồi thiền chỉ để ngồi thiền chứ không trông đợi một điều gì, đó là ngồi thiền của con người vô sự. Con người vô sự không phải là con người mà ta sẽ trở thành trong tương lai, ta có thể là con người vô sự ngay trong giây phút hiện tại. Khi ngồi thiền, khi đi thiền hành, ta đừng nghĩ rằng phải đi như vậy, phải ngồi như vậy là để trở thành một cái gì. Ngồi như thế nào để có thảnh thơi, để có tự do đối với những phiền não, những giận hờn, những trông đợi,... ngồi được như vậy thì quý vị là con người vô sự, con người lý tưởng của phái thiền Lâm Tế.

Phật pháp không biểu hiện trước mắt có nghĩa là Phật vốn không sinh, Pháp vốn không diệt, thì làm sao biểu hiện trước mắt? Không thực hiện được Phật đạo có nghĩa là Bụt đâu có cần thành Bụt nữa. Đọc kinh, chúng ta biết rằng Bụt Thích Ca tuy đã thành Phật nhưng vẫn thực tập thiền hành, vẫn thực tập thiền ngồi, vẫn ăn cơm trong chánh niệm. Thành Phật rồi, tại sao còn phải làm những điều ấy? Do đó chúng ta phải biết rằng, làm những điều ấy không phải để thành Phật, làm những điều ấy là để cho thỏa (enjoy) vậy thôi. Cho rằng đi ngồi thiền, đi thiền hành, ăn cơm im lặng là để thành Phật thì không đúng trong tinh thần ‘hành vô hành hành’ của kinh Tứ Thập Nhị Chương, không đúng theo tinh thần của Tổ Lâm Tế là con người vô sự. Thành ra, nếu có ai hỏi ta: ‘Ngồi thiền để làm gì?’ Ta mỉm cười, nói: ‘Tại tôi thích ngồi.’ Thì rất hay! Còn nói: ‘Tôi ngồi thiền là để lắng đọng tâm tư, để thành cái này cái kia...’ thì đó là trường hợp vớt vát (đệ nhị cú hay đệ tam cú, chưa phải là đệ nhất cú).

Cổ nhân nói: ‘Bụt thường ở thế gian mà không nhiễm pháp thế gian.’

Cũng giống như câu ca dao Việt Nam khi nói đến bông sen: ‘Nhị vàng bông trắng lá xanh, gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.’ Thế gian có nhiều ô nhiễm, Bụt ngồi trong thế gian mà không dính vào những ô nhiễm ấy, điều đó mới tuyệt diệu. Nhìn sâu hơn, ta thấy chính cái thanh tịnh được làm bằng những chất liệu ô nhiễm. Tuệ giác này, ta sẽ thấy trong đoạn sau của Lâm Tế Lục. ‘Bụt thường ở thế gian mà không nhiễm pháp thế gian.’ Câu này được trích trong Như Lai Trang Nghiêm Trí Tuệ Quang Minh Nhập Nhất Thiết Phật Tánh Giới Kinh. Đó là kinh thứ 357 trong Đại Tạng Tân Tu (T. 357). Kinh nói về ánh sáng trí tuệ rất đẹp của Đức Như Lai đi vào tất cả các cảnh giới của Bụt trên đó.

Này các bạn tu, nếu quý vị muốn làm Bụt thì đừng tùy thuộc vào vạn vật.

Ta có tự do với vạn vật, ta không lệ thuộc vào vạn vật. Ta không nên nói: ‘Tại anh như vậy, cho nên tôi mới như vậy.’ ‘Tại chị như vậy, cho nên tôi mới như vậy.’ Ta đổ thừa cho hoàn cảnh, cho vạn vật. Ta không có chủ quyền gì cả, ta hoàn toàn bất lực trong hoàn cảnh ấy. Là người tự do, ta phải làm chủ chính mình, ta không bị vạn vật sai sử nữa. Vạn vật như thế nào thì cứ để như thế đó, ta mỉm cười chấp nhận, ta tự vạch con đường cho mình và đi trong hoàn cảnh ấy. Là con người tự do, ta không còn đổ thừa: ‘Tại vì hoàn cảnh như vậy, cho nên tôi không thể là tôi được.’

Tâm sinh thì mọi pháp sinh, tâm diệt thì mọi pháp diệt, một tâm không sinh, thì các pháp không làm gì mình được nữa.

Hoàn cảnh ấy, ta tưởng là gây chướng ngại cho ta, ai ngờ hoàn cảnh đó là do chính ta tạo ra. Tâm ta sinh ra hoàn cảnh, mà ta cứ tưởng ta là nạn nhân của hoàn cảnh. Cùng trong một môi trường mà tại sao sư anh đó, sư chị đó, sư em đó, lại có hạnh phúc, lại có thể thương được mọi người và có thể chấp nhận được mọi người? Tại sao cũng trong môi trường ấy, mà ta lại không có hạnh phúc, ta không chấp nhận được những người khác? Vậy thì ta tùy thuộc vào những người khác, tùy thuộc vào hoàn cảnh, hay tùy thuộc vào tâm của mình? Đừng để hoàn cảnh, vạn vật làm cho ta bị tùy thuộc, ta phải có chủ quyền. Ta phải nghĩ rằng: ‘Nếu sư anh nói không dễ thương là vì sư anh có khổ đau, sư anh có khó khăn cho nên sư anh mới nói lời không dễ thương.’ Nghĩ như vậy ta sẽ không khổ, ta còn tìm cách giúp cho sư anh bớt khổ để sư anh trở nên dễ thương hơn. Nếu ta nghĩ: ‘Có một sư anh như vậy làm sao sống nổi?’ Nghĩ như vậy là ta không có chủ quyền, ta trở thành một nạn nhân của hoàn cảnh.

Đừng để sự vật xung quanh khống chế ta, vì sự vật cũng là hình ảnh của tâm ta biểu hiện ra. Giống như khi ta nhìn vào trong tấm kính mà mỉm cười thì tấm kính cũng mỉm cười, còn nếu ta mếu thì tấm kính cũng mếu. Hoàn cảnh cũng như là tấm kính. Là con người tự do, là con người vô sự, thì hoàn cảnh xung quanh đối với ta là toàn hảo, ta chấp nhận được. Nếu ta chỉ có tham, giận và ganh tỵ, thì nhìn đâu ta cũng thấy toàn là tham, giận và ganh tỵ. Hoàn cảnh là do tâm làm ra.

Tâm sinh thì mọi pháp sinh.

Ví dụ, ta muốn đi xuất gia. Tự nhiên một ngày nào đó ta thấy ta đang ngồi trong chúng xuất gia, đó là do tâm sinh. Chúng xuất gia đó biểu hiện là do tâm xuất gia của ta sinh ra. Nếu ta muốn xì ke ma túy, thì chỉ vài ngày sau, xung quanh ta toàn là dân xì ke ma túy. Tất cả đều do tâm sinh ra, đó là giáo lý của kinh Hoa Nghiêm.

Một tâm không sinh, thì các pháp không làm gì mình được nữa.

Nghĩa là ta có tự do. Đừng bao giờ cho rằng mình là nạn nhân của hoàn cảnh xung quanh. Câu này trích trong Đại Thừa Khởi Tín Luận (T. 1666). Đây là một bộ luận rất nổi tiếng ở Trung Quốc và Việt Nam. Có thuyết cho rằng Bồ-tát Mã Minh là tác giả, và thầy Chân Đế dịch.

Dĩ tâm sinh, tắc chủng chủng pháp sinh

Tâm diệt, tắc chủng chủng pháp diệt cố

‘Chủng chủng’ là mọi loài khác nhau. ‘Cố’ có nghĩa là cho nên. Hai câu trên có nghĩa là: Vì tâm sinh cho nên mọi pháp sinh, vì tâm diệt cho nên các pháp diệt. Ngày xưa, các thầy đều có học Đại Thừa Khởi Tín Luận, cho nên Tổ sư Hoàng Bích - thầy của Tổ Lâm Tế - cũng có trích dẫn câu đó; thầy Triệu Châu cũng đã từng trích dẫn câu đó. Do đó ta biết rằng Đại Thừa Khởi Tín Luận là một tác phẩm rất được ưa chuộng trong thời đại của Tổ Lâm Tế và trước đó nữa.

Trong thế gian cũng như ngoài thế gian (xuất thế gian) chẳng có Bụt mà cũng chẳng có Pháp, không thật sự có trong giây phút hiện tại mà cũng chẳng sẽ là không trong tương lai.

Thế gian tức là hoàn cảnh trong đó có hệ lụy, có khổ đau. Xuất thế gian là vượt thoát thế gian, vượt thoát những hệ lụy ấy. Tổ nói, không những trong thế gian không có Bụt, mà trong xuất thế gian cũng không có Bụt, không có Pháp. Không thật sự có trong giây phút hiện tại mà cũng chẳng sẽ là không trong tương lai. Câu này có hương vị của giáo lý Trung Đạo. Trong Triệu luận có câu: ‘Nếu các pháp đã từng có trong quá khứ, thì pháp đó không thể nói là không, và trong hiện tại không thể nói pháp đó là có.’ Câu này hướng dẫn chúng ta đi tới một cái thấy vượt thoát hai ý niệm có và không. Nói có thì không đúng, mà nói không cũng sai như thường, đôi khi còn sai hơn nữa.

Khi chúng ta niệm Bụt, niệm Bồ-tát Văn Thù, Phổ Hiền và Quan Âm, để gởi năng lượng cho bạn bè, cho thân hữu, thì chúng ta hướng về ai để niệm? Cũng như khi chúng ta lạy trước đức Bổn sư, chúng ta quán tưởng về Bụt, hay quán tưởng về ai? Bụt Thích Ca, Bồ-tát Văn Thù, Bồ-tát Phổ Hiền, Bồ-tát Quan Âm có phải là những thực thể ở ngoài ta, để ta hướng về trong khi niệm hoặc lạy hay không? Nếu ta cho đó là những đấng thiêng liêng đang có mặt ở ngoài ta, thì ta bị kẹt vào chỗ Tổ Lâm Tế nói là không rồi. Nếu ta nghĩ rằng Bụt Thích Ca, các vị Bồ-tát là những con người có thật ở ngoài ta, và ta đang gọi tên các ngài để các ngài ban phúc lành, và đem năng lượng tới cho những người ta thương, thì sự thực tập gởi năng lượng của chúng ta chưa được vững chãi, tại vì chúng ta nghĩ chúng ta là con số không, và chúng ta đang cầu đạo. Nếu ta chỉ kêu gọi năng lượng ở ngoài, thì sự cầu nguyện ấy, sự hộ niệm ấy vẫn còn yếu kém. Chúng ta phải đi cao hơn, xa hơn, để thấy được những vị ấy không có mặt ở ngoài ta như ta tưởng, đó gọi là không. Ở đây, Tổ nói không có Bụt, không có Pháp là không theo nghĩa ấy; không này không có nghĩa là hoàn toàn không có gì cả.

Khi xướng lên danh hiệu của đức Bồ-tát đại trí Văn Thù Sư Lợi trong sự nhiếp tâm, ta thấy rằng năng lượng trí tuệ là một cái gì có thật ở trong ta, và trong tăng thân của ta. Nếu mọi người đều có niệm và có định, thì Bồ-tát Văn Thù có mặt một cách đích thực trong khi chúng ta niệm: ‘Nam mô Bồ-tát đại trí Văn Thù Sư Lợi’. Đức Bồ-tát Văn Thù Sư Lợi không thể nào có mặt ngoài ta, tại vì trong ta đã có sẵn hạt giống của trí tuệ. Nếu ta tiếp xúc được với hạt giống trí tuệ, thì hạt giống đó trở thành ra năng lượng có thật, năng lượng đó chính là đức Bồ-tát Văn Thù Sư Lợi. Người ta kẹt vào sự sợ hãi, sự tuyệt vọng, sự căm thù, là tại vì người ta không có trí tuệ. Khi trí tuệ tới thì đánh tan hết mọi vô minh, và những sợ hãi, những căm thù không còn nữa. Vì vậy lưỡi gươm trí tuệ của Bồ-tát Văn Thù luôn luôn có mặt, ta muốn sử dụng lúc nào cũng được để giải thoát cho mình.

Ngày xưa có những bậc đế vương rất tin vào thuyết linh hồn bất tử, và mọi người trong xã hội cũng đều tin như vậy. Thành ra trước khi chết, những ông vua đó muốn tất cả những người hầu cận như những cung nữ, những thuộc hạ cùng đi theo họ sang thế giới bên kia để tiếp tục phục vụ cho họ. Cho nên khi chôn nhà vua, người ta chôn sống luôn cả những người phụ tá của vua, chôn theo những cái ấn vua sử dụng để ra lệnh. Vì vậy, khi khai quật những ngôi mộ của các đại hoàng đế ngày xưa thì người ta thấy có đủ tất cả những tiện nghi của một vị hoàng đế, trong đó có xương cốt của những ông thầy thuốc giỏi, xương cốt của những nàng cung phi mỹ nữ mà hoàng đế yêu chuộng trong khi còn sống... Rất là tội nghiệp.

Khi tới Quảng Châu, tôi có đi thăm mộ của Triệu Việt Vương. Tôi thấy di tích tro, xương của những người hầu cận bị chôn sống. Rõ ràng là những người này đáng lý họ còn được sống thêm mấy chục năm nữa, nhưng vì người ta tin vào một linh hồn bất tử, cho nên họ phải chết sớm hơn. Đó là do thiếu trí tuệ mà tạo ra khổ đau như vậy.

Trí tuệ là lưỡi gươm lớn có thể chặt đứt tất cả những vô minh phiền não, những khổ đau, đáng lý là không nên có mà ta vẫn thường mắc phải. Khi ta giận anh, khi ta ghét chị, những điều ấy được giải thoát bằng lưỡi gươm trí tuệ: thấy được ta với anh của ta là một, ta với chị của ta là sự tiếp nối lẫn nhau. Khi đó ta mỉm cười được, và cơn giận của ta không còn nữa. Năng lượng hiểu biết của đức Văn Thù luôn có ở trong ta. Khi chúng ta tập trung tâm ý lại để niệm ‘Nam Mô Bồ-tát Đại Trí Văn Thù Sư Lợi’ là chúng ta đang tiếp xúc và tưới tẩm hạt giống hiểu biết ở trong ta. Tự nhiên trong đại chúng có một năng lượng rất vĩ đại được chế biến ra, và năng lượng đó là năng lượng mà chúng ta gởi tới những người chúng ta muốn yểm trợ. Thành ra Bồ-tát Văn Thù Sư Lợi là một cái gì có thật, và không thể tách rời ra khỏi tâm mình. Niệm như vậy mới có hiệu quả, mới có hiệu lực, mới có hạnh phúc. Nếu chúng ta nghĩ rằng chúng ta là con số không, còn Bồ-tát thì ngồi ở trên kia, như vậy là chúng ta chưa tiếp xúc được với đức Bồ-tát ấy. Tùy theo cách ta tụng niệm, nếu năng lượng của niệm và của định lớn, thì ta có cơ hội tiếp xúc sâu sắc với vị Bồ-tát ở trong mình và ở trong đại chúng. Cùng đồng thời niệm ‘Nam Mô Đức Bồ-tát Đại Bi Quan Thế Âm’, mà người thì tiếp xúc rất sâu với Bồ-tát, còn người thì chỉ niệm khơi khơi ngoài miệng. Trong khi niệm ‘Nam Mô Đức Bồ-tát Đại Bi Quan Thế Âm’, tôi thường lấy ngón tay cái tiếp xúc với ngón tay trỏ. Trong giai đoạn niệm danh hiệu thì hai ngón tay sát lại với nhau, tôi giữ cho niệm, định thật vững, tâm tôi không thoát khỏi danh hiệu và năng lượng đại bi của Bồ-tát Quan Thế Âm. Khi niệm xong câu đầu thì tôi đổi ấn, tức là ngón tay cái tiếp xúc với ngón tay giữa. Ấn này giúp cho tôi tiếp tục duy trì được niệm và định. Nếu ấn có thật, thì nó giữ cho niệm và định không lọt ra khỏi ta trong thời gian mấy tiếng ‘Nam Mô Đức Bồ-tát Đại Bi Quan Thế Âm.’ Chính lúc đó năng lượng của hộ niệm phát sinh một cách rất hùng hậu. Nếu khi niệm, tâm ta nghĩ chuyện khác, thì hiệu quả không có bao nhiêu. Đến khi niệm lần thứ ba thì tôi đổi ấn lần nữa. Ấn là một trong những phương tiện giúp duy trì định lực của tôi. Nhưng nếu ta làm ấn có hình thức thì cũng như là không có ấn. Thành ra làm ấn cũng được, không làm ấn cũng được, quan trọng không phải là có ấn hay không có ấn, mà là ta có duy trì được niệm và định trong khi niệm danh hiệu hay không mà thôi. Người mà ta gởi năng lượng đến, người đó nhận được bao nhiêu thì ta không biết, nhưng ta biết rõ người đang phát ra năng lượng chắc chắn là nhận được năng lượng niệm và định. Ta không nên nói: ‘Mệt quá! Cầu nguyện hết người này đến người kia.’ Tuy gọi là cầu nguyện cho người, kỳ thực trong khi niệm ta được lợi lạc trước, ta là người đầu tiên được hưởng năng lượng của các vị Bồ-tát. Tụng kinh, niệm Bụt hay cầu nguyện với tinh thần ấy, ta sẽ không thấy mệt mỏi, trái lại đó còn là cơ hội rất lớn để nuôi dưỡng tâm ta. Trong khi niệm như vậy, ta không bị vướng vào hình thức, vào cái tướng của Bụt và của Pháp. Nếu ta có được cái thấy về Bụt và Bồ-tát như vậy, thì không bao giờ đức tin của ta có thể bị lung lay, cho dù người ta nói rằng Bụt có hay không, ta cũng thản nhiên vì ta đã thoát ra được ý niệm có hay ý niệm không về Bụt.

Bụt và Bồ-tát là những biểu hiện trong cuộc sống hằng ngày: hiểu, thương và tha thứ, là những điều có thật. Nếu không thật có thì làm sao ta vui sống? Thành ra nói không có Bụt, không có Pháp là chuyện không thể nào tin được. Giây phút nào trong đời sống hằng ngày cũng là giây phút ta sống với Bụt, với Pháp. Cũng tương tự như nói giây phút nào ta có ý thức tới hơi thở là giây phút ta sống với chánh niệm, với trí tuệ, và từ bi.

Dầu nói có cái gì đi nữa, thì đó cũng chỉ là những danh ngôn và chương cú, chỉ có tác dụng tiếp dẫn được bọn con nít.

Đọc kinh Đại Thừa, ta thấy có những đoạn nói Bụt hóa hiện phép thần thông, như bài tựa chú Lăng Nghiêm: ‘Nhĩ thời thế tôn, tùng nhục kế trung, dõng bách bảo quang, quang trung dõng xuất, thiên diệp bảo liên, hữu hóa Như Lai, tọa bảo hoa trung, đảnh phóng thập đạo.’ Nghĩa là: ‘Lúc bấy giờ, đức Như Lai từ nhục kế phóng ra một luồng hào quang, trong hào quang đó phát hiện ra bông sen ngàn cánh. Mỗi bông sen ngàn cánh đều có Bụt ngồi, tỏa chiếu ra những đạo hào quang khác, và các vị Bồ-tát Kim Cương Mật Tích hiện ra đầy dẫy trong hư không.’ Những hình ảnh đó có thật hay không? Nếu nói có, ta sẽ bị Tổ Lâm Tế mắng. Nếu nói không, ta cũng sẽ bị Tổ mắng như thường.

Chúng ta học Phật thì nên biết rằng: Thần thông được trình bày trong Phật giáo Tiểu Thừa rất khác với thần thông trong Phật giáo Đại Thừa. Thần thông mà ta được biết trong các kinh điển Tiểu Thừa giống như là các thầy sau này thêm vào, để chứng tỏ Bụt có một quyền năng thiêng liêng, một quyền năng vượt bực (super power). Ví dụ khi Bụt thấy một con voi điên đang xông tới Ngài, thì Ngài đưa bàn tay ra, từ mỗi ngón tay của Ngài phát xuất ra một con sư tử, làm con voi nép phục. Đó là thần thông mà trong các kinh Tiểu Thừa đưa ra để gây ấn tượng.

Khi viết về Bụt, tôi thấy giải quyết những khó khăn bằng thần thông không hay bằng năng lượng từ bi của Bụt. Trong ‘Đường Xưa Mây Trắng’, tôi viết: ‘Khi thấy con voi điên xông tới, Bụt hú lên một tiếng (bắt chước con voi chúa mà Ngài đã từng sống chung ở trong rừng), và đưa cánh tay rất từ ái của Ngài ra, thì con voi kia dừng lại. Ngài đi tới và vuốt ve nó.’ Từ bi và trí tuệ của Bụt có công năng điều phục được con voi điên, Ngài đâu có cần dùng đến thần thông. Thần thông trong kinh Đại Thừa không có mục đích đó, mà để diễn tả những điều mà ngôn ngữ thường ngày của con người không diễn tả được. Cũng như trong thi ca, có những điều ta chỉ nói được bằng hình ảnh thi ca, mà không nói được bằng những danh từ thông thường. Ví dụ trong bài thơ ‘Thơ từng ôm, mặt trời từng hạt’:

Mặt trời xanh rờn một rỗ rau tươi

Mặt trời trĩu nặng trong trái đào tiên tháng tám

Mặt trời phải đỏ chói chứ làm sao xanh rờn? Nhưng chính nhờ ánh sáng mặt trời cho nên rỗ rau kia mới xanh, và vì vậy ta nhìn thấy mặt trời trong rỗ rau xanh. Đó là cách thi sĩ diễn tả để giúp cho người đọc thấy được tính tương tức trong các pháp. Nếu không có mặt trời làm sao có rau xanh, cho nên: ‘Mặt trời xanh rờn một rỗ rau tươi, mặt trời trĩu nặng trong trái đào tiên tháng tám’. Trái đào tiên tháng tám trĩu nặng, thì mình cũng thấy mặt trời trĩu nặng. Cho nên mình thấy mặt trời có màu xanh, tuyết cũng xanh, và nắng cũng có thể rơi được như mưa. Nếu không có nắng thì làm sao có mây? Nếu không có mây thì làm sao có mưa? Đó là cách nói của thi sĩ: dùng âm điệu và hình ảnh để diễn đạt cái mà ngôn ngữ thường ngày không thể diễn tả được. Trong kinh Đại Thừa cũng vậy. Kinh Đại Thừa viện tới thần thông là để diễn tả những điều mà ngôn ngữ thường không nói được.

Trong kinh Hoa Nghiêm, phẩm Nhập Pháp Giới: Thiện Tài đồng tử đang trên đường đi tìm bà Ma Da phu nhân, thì có người nói: ‘Em đi tìm như vậy thì không bao giờ gặp đâu, em phải ngồi thật yên, và nhìn sâu vào trong tâm em, em sẽ thấy sự mầu nhiệm biểu hiện.’ Thiện Tài đồng tử ngồi yên, tự nhiên dưới đất trồi lên một hoa sen ngàn cánh, đó là thần thông. Nếu ta tin điều ấy là cái gì có thật thì ta quá khờ, ta bị lọt vào cái bẫy của cổ nhân như Tổ Lâm Tế đã nói. Nhưng hiện tượng ấy không phải là không có thật. Bên Ấn Độ, các Tổ ngày xưa đã dùng óc tưởng tượng giàu có của mình để diễn bày những tư tưởng uyên áo mà ngôn ngữ bình thường không diễn bày được. Những thần thông trong kinh điển Đại Thừa là một lối diễn bày bằng tưởng tượng (imagination), chứ không phải bằng những tín mộ tầm thường. Ta phải đọc kinh như vậy thì mới hiểu được kinh.

Dầu nói có cái gì đi nữa, thì đó cũng chỉ là những danh ngôn và chương cú, chỉ có tác dụng tiếp dẫn được bọn con nít.

Chúng ta muốn làm con nít hay muốn trưởng thành trong đạo pháp? Làm con nít trong đạo pháp, thì người ta nói cái gì ta tin cái đó; người ta nói Tịnh Độ cách đây mười vạn ức cõi Phật, thì ta tin như vậy. Nếu ta biết trong giây phút hiện tại và ngay tại đây, ta có thể tiếp xúc được Tịnh Độ ấy, thì ta không còn là con nít nữa.

Phương tiện thiết lập ra như thuốc để trị bệnh, sự biểu hiện danh cú có ra là vì thế.

Các đức Thế Tôn, các vị Bồ-tát, các vị Tổ sư đã thiết lập ra phương tiện để độ chúng sinh, như thầy thuốc làm ra những phương thuốc để trị bệnh. Vì vậy cho nên danh ngôn và chương cú có ra là vì thế. Nếu kẹt vào danh ngôn và chương cú thì ta không phải là người thông minh.

Với lại danh cú không tự gọi mình là danh cú. Chính quý vị đang có mặt đây trong giờ phút này với cái linh giác thấy, nghe sáng rỡ như một ngọn đuốc chiếu sáng kia, chính quý vị mới là người đã an bày ra tất cả các danh cú.

Bông hồng kia đâu có nói ‘tôi là bông hồng’. Chính ta đặt cho nó cái tên là ‘bông hồng’ để gọi. Chính ta đặt tên cho ta là con người, là homosapiens; ta đặt tên cho tinh tú này là hỏa tinh, tinh tú kia là kim tinh. Chúng đâu có tự nói ‘tôi là hỏa tinh, anh phải gọi tôi là hỏa tinh’ bao giờ. Danh ngôn và chương cú là do ta đặt ra, những hình ảnh đó là do ta tạo ra. Có bao nhiêu loại cây, bao nhiêu loài chim chóc, chúng ta đều đặt tên cho chúng. Có những giáo lý, những quan niệm như Tứ Đế, Bát Chánh Đạo, Thất Giác Chi..., cũng do chúng ta đặt tên mà ra. Vì vậy cho nên tất cả chỉ là những phương tiện, chúng ta đừng bị kẹt vào. Tổ Lâm Tế cũng đã nói: ‘Tam giới không bao giờ tự nói: tôi là tam giới.’ Chính chúng ta đặt tên cho ba cõi, mỗi cõi một tên.

Các vị đại đức, phải tạo ra năm nghiệp vô gián thì mới được giải thoát.

Hỏi: ‘Năm nghiệp vô gián là gì?’

Năm nghiệp vô gián tức là năm hành động được xem như là tội lỗi nhất trên đời. Năm nghiệp vô gián là giết cha, giết mẹ, làm chảy máu một đức Thế Tôn, chia rẽ tăng đoàn và thiêu đốt kinh tượng. Trong kinh Duy Ma Cật, phẩm Đệ Tứ có câu: ‘Dĩ ngũ nghịch tướng, nhi đắc giải thoát.’ Tức là nhìn vào trong bản chất, hay tướng trạng của năm tội ngũ nghịch, ta có thể tìm ra được giải thoát. Chúng ta biết năm tội ngũ nghịch là điều xấu nhất, và giải thoát là cái đẹp nhất. Lấy cái xấu nhất để làm ra cái đẹp nhất. Giữa hai cái xấu nhất và đẹp nhất có một sự liên hệ. Cũng như bùn tanh hôi ở dưới hồ, nếu không có bùn thì sẽ không có hoa sen. Qua đó ta thấy được giáo lý tương tức: trong hoa sen có bùn, và trong bùn ta có thể tìm thấy được hoa sen. Vậy thì, nhìn vào bản chất của năm tội ngũ nghịch ta có thể thấy được giải thoát. Khi đọc đoạn văn kế, chúng ta sẽ thấy rằng Tổ đọc kinh Duy Ma Cật rất kỹ.

Thiền Sư đáp:

- Năm nghiệp vô gián là giết cha, giết mẹ, làm Bụt chảy máu, chia rẽ tăng đoàn và thiêu đốt kinh tượng. Cha ở đây có nghĩa là vô minh.

Đây là cách giải thích của Tổ. Tổ rất tự do muốn giải thích như thế nào cũng được, không cần phải căn cứ vào Phật học đại tự điển.

Nếu quý vị ngưng được sự tìm cầu, dù cho trong một khoảnh khắc, cái sinh khởi và cái hoại diệt (của các pháp) như tiếng vang âm hưởng với hư không, nếu quý vị trong trường hợp nào cũng vô sự được, thì đó là đã giết được cha vô minh.

Vô minh là Cha. Từ cha vô minh mà sinh ra luân hồi khổ đau.

Mẹ đây là sự tham ái. Nếu quý vị trong khi đi vào cõi Dục để tìm cầu đối tượng của sự tham ái mà có thể, dù cho trong một khoảnh khắc, thấy được rằng các pháp đều Không và bất cứ nơi đâu cũng được vô trước, đó gọi là giết được mẹ tham dục.

Mẹ là biểu tượng cho sự tham dục. Vì có cha vô minh và mẹ tham dục, cho nên ta mới có mặt trong cõi khổ đau. Vì vậy phải giết cha vô minh, phải giết mẹ tham dục thì ta mới có thể giải thoát.

Trong đoạn văn này, ta thấy lặp lại nhiều lần câu ‘dù cho trong một khoảnh khắc’. Dù cho trong một khoảnh khắc là cái phao cứu mạng ta, là nguyên do sau đó ta được giải thoát. Cũng như khi niệm danh hiệu Bụt và Bồ-tát, ta gởi năng lượng niệm và định cho một người đang có bệnh. Trong khi niệm danh hiệu ‘Nam mô đức Bổn sư Bụt Thích Ca Mâu Ni, Nam mô đức Bồ-tát đại trí Văn Thù Sư Lợi, Nam mô đức Bồ-tát đại hạnh Phổ Hiền, Nam mô đức Bồ-tát đại bi Quan Thế Âm’ thì tâm ta có thể không hoàn toàn an trú vào niệm. Ta nghĩ đến chiều nay phải làm gì, ngày mai phải làm gì; người kia đã nói với ta một câu như vậy, làm sao ta có thể tha thứ được... Trong thời gian đại chúng hộ niệm như vậy, thì tuy miệng ta niệm, nhưng tâm ta thì nghĩ đến những chuyện như thế. Giả dụ trong thời gian niệm danh hiệu Bụt và chư vị Bồ-tát, dù chỉ trong một khoảnh khắc, ta có sự chú tâm, có niệm, có định, có hồi hướng tới người ta muốn hồi hướng, thì điều ấy cũng đã có ích rồi. Khi quý vị lái xe đi từ xóm Hạ tới xóm Mới để dự ngày quán niệm, thì dù cho có thất niệm trong quãng đường hai mươi mấy cây số, nhưng nếu trong quãng đường đó mà có được một hơi thở chánh niệm, điều ấy còn đỡ hơn là hoàn toàn không có một sát na nào trong chánh niệm và chánh định. Câu này cho ta thấy lòng từ bi rất lớn của Bụt và Bồ-tát nơi Tổ Lâm Tế. Nó có nghĩa là: ‘Dù các con có thất niệm đi nữa, mà các con còn có một sát na chánh niệm thì cũng đã đỡ nhiều cho thầy và cho Bụt.’

Trong kinh Niệm xứ, Bụt nói: ‘Nếu người nào theo phương pháp quán chiếu thân trong thân, thọ trong thọ, tâm trong tâm, pháp trong pháp, tinh chuyên trong bảy ngày thì thế nào cũng đạt tới sự giải thoát.’ Sau đó, Bụt nói tiếp: ‘Nếu tinh chuyên trong ba ngày cũng có thể thấy được tự tánh vô thường, vô ngã và Niết Bàn của sự vật, cũng có thể giải thoát được.’ Rồi Bụt lại nói: ‘Đừng nói là ba ngày, chỉ một ngày một đêm nếu tu tập tinh chuyên cũng có thể đạt tới giải thoát.’ Cuối cùng thì Bụt kết luận: ‘Đừng nói một ngày, nếu trong một giờ hoặc một phút mà có được sự tu tập tinh chuyên ấy thì cũng có cơ hội giải thoát được.’ Và câu nói này đã trở thành bất hủ. Trong sự thực tập Tịnh Độ cũng vậy. Nếu ta thực tập mỗi ngày, tháng này sang tháng khác thì rất tốt. Nhưng nếu trong cuộc đời bận rộn của ta mà có lúc ta nhất tâm niệm được mười câu niệm Phật A Di Đà không gián đoạn, thì cũng có thể vãng sanh Tịnh Độ được. Điểm này đánh trúng vào tật làm biếng của tất cả chúng ta. Chỉ cần niệm mười tiếng là có thể sanh Tịnh Độ, điều này có thể đúng. Tại vì sao? Tại vì đó là sự kết duyên. Trong thời gian hai mươi phút lái xe từ xóm Thượng về lại xóm Mới, có thể tâm mình hoàn toàn trống rỗng, không có chánh niệm. Nếu có được một hơi thở vào ra trong chánh niệm là đã khá rồi, còn hơn là không có gì cả.

Mỗi khi đọc tới đây, tôi thấy được lòng từ bi của Bụt, của các đức Bồ-tát và của các vị Tổ sư rất lớn. Thấy chúng ta yếu kém, chư vị đã làm bất cứ điều gì để giúp chúng ta có cơ hội thực tập và có được niềm tin, dù chỉ trong một sát na. Tình thương của chư vị lớn như vậy, nhưng nhiều khi ta không tiếp nhận được. Ta nói chư Tổ sao cứ trách ta; học Quy Sơn Cảnh Sách, Tổ Quy Sơn cứ rầy la ta. Rất là tội nghiệp cho Bụt và chư vị Tổ sư.

Bụt ở đây là sự vướng mắc vào các kiến giải phân biệt.

Khi ta bị vướng mắc vào các kiến giải phân biệt về Bụt, thì Bụt là một trở ngại cho sự giải thoát. Cũng như ta cho Bụt là cái tượng bằng xi măng, bằng vàng hay bằng ngọc, những thứ ấy không phải là Bụt mà chỉ là ý niệm của ta về Bụt. Ý niệm của ta về Bụt (những kiến giải của ta về Bụt) không phải là Bụt, vì vậy ta cần phải giết Bụt ấy đi. Bây giờ ta mới hiểu câu ‘gặp Bụt thì giết Bụt’, đó là Bụt ý niệm, là kiến giải về Bụt của ta. Muốn giết Bụt ý niệm, ta không thể nào giết bằng những vũ khí thông thường như một cây súng, một lưỡi gươm, một trái lựu đạn, chỉ có lưỡi gươm trí tuệ mới giết được Bụt kiến giải, Bụt khái niệm.

Trong kinh Bảo Tích, phẩm thứ tư là Thiện Trú Thiên Tử Hội (hội có vị thiên tử tên là Thiện Trú). Có câu chuyện là có năm trăm vị Bồ-tát đã đạt tới tứ thiền [2], và trong ngũ thông [3] họ chỉ chưa đạt được lậu tận thông. Trong số năm trăm vị Bồ-tát đó, có những vị nhờ có túc mạng thông, biết được những kiếp xa xưa họ đã từng phạm vào tội ngũ nghịch: giết cha, giết mẹ, làm chảy máu bậc giác ngộ, chia rẽ tăng đoàn và thiêu đốt kinh tượng. Do đó họ có mặc cảm, nghĩ rằng họ không thể thành Phật được, không thể giải thoát hoàn toàn được, và không thể đi vào được các pháp nhiệm mầu.

Chúng ta tuy không phạm vào một trong năm tội ngũ nghịch, nhưng có thể chúng ta cũng có những mặc cảm trong quá khứ. Ví dụ, chúng ta đã gây thương tổn cho những người thương của chúng ta. Những người đó có thể là mẹ, là cha, là anh, là chị, là thầy của chúng ta. Biết đâu trong những kiếp quá khứ chúng ta đã có những lầm lỡ như vậy. Mặc cảm đó làm chúng ta ray rứt không thoát ra được, và đi đâu chúng ta cũng mang theo. Chúng ta đã nói những câu, đã làm những cử chỉ gây thương tích, gây khổ đau, và những vết thương ấy tiếp tục đi theo chúng ta mãi mãi. Chúng ta bị mặc cảm đó trói buộc không cho chúng ta giải thoát.

Năm trăm vị Bồ-tát này cũng vậy. Trong hội thứ tư của Thiện Trú Thiên Tử, đức Thế Tôn quán chiếu và thấy được mặc cảm của các vị Bồ-tát làm trở ngại rất lớn cho vấn đề giải thoát của họ. Đức Thế Tôn liền đưa mắt nhìn Bồ-tát Văn Thù Sư Lợi. Qua cái nhìn ấy, đức Bồ-tát Văn Thù Sư Lợi hiểu được ý của đức Thế Tôn. Văn Thù Sư Lợi là một vị Bồ-tát luôn luôn mang thanh trường kiếm trí tuệ. Trong trường hợp này, Bụt chỉ có thể sử dụng thanh gươm trí tuệ để chém đứt cái mặc cảm kia. Sau khi biết ý của đức Thế Tôn, Bồ-tát Văn Thù Sư Lợi đứng dậy, rút gươm ra, rồi đi đến trước đức Bụt. Đây là một màn kịch rất hấp dẫn, màn kịch này là để giáo dục cho năm trăm vị Bồ-tát ấy.

Khi thấy Văn Thù Sư Lợi rút gươm ra, đi tới gần ngài, Bụt nói: ‘Khoan đã! Khoan đã! Đừng tạo ra tội ngũ nghịch, đừng giết ta. Nếu cần giết ta thì phải nên biết cách giết trước đã. Tại sao, này Văn Thù Sư Lợi? Từ xưa tới nay không có ngã, không có nhân, không có con người (như một thực thể riêng biệt). Người và ta là những ý niệm do nội tâm sáng tạo (do tâm thức chứ không thật sự do bên ngoài). Khi khởi ra một niệm phân biệt như vậy trong nội tâm (một khi trong tâm phát khởi ra hình ảnh ấy), thì ngươi nên giết cái đó đi. Cái đó mới thật là nên giết (thay vì giết con người ở ngoài kia, mình phải giết ý niệm của mình.)’ Khi đó năm trăm vị Bồ-tát thấy rõ là không có tướng ngã, không có Bụt, không có chúng sanh, chỉ có vô minh cần phải giết mà thôi.

Nếu ngày xưa ta phạm vào những lỗi lầm là tại vì ta u mê. Thành ra sự thật là không có người giết và không có người bị giết, cho nên lưỡi gươm trí tuệ chỉ dùng để giết vô minh, giết khái niệm của ta về cha, về mẹ, về Bụt.

Chỉ khi nào ta đọc đoạn này trong kinh Bảo Tích rồi, thì ta mới hiểu được một cách đúng mức lời tuyên bố kinh thiên động địa của Tổ Lâm Tế: ‘Phùng Phật sát Phật, phùng Tổ sát Tổ, phùng phụ mẫu sát phụ mẫu.’ Sự hiểu biết của Tổ Lâm Tế về giáo lý rất thâm sâu. Ngài đã đọc kinh Duy Ma Cật, ngài đã đọc kinh Bảo Tích một cách kỹ lưỡng. Sự tuyên bố của ngài về chuyện phạm vào năm tội ngũ nghịch có nguồn gốc rất sâu từ hai kinh này. Nếu không hiểu hai kinh này thì ta sẽ không hiểu được Tổ.

Chỉ khi nào ta sống trong vô minh, trong sự kỳ thị phân biệt, thì ta đau khổ. Khi ta bắt đầu thấy được chân lý, ta thấy được bản chất của các pháp là vô ngã: Bụt với ta, cha với ta, mẹ với ta, không phải là hai thực thể riêng biệt. Thấy được rồi thì ta không còn đau khổ nữa.

Người Do Thái giết người Ả Rập, tại vì người Do Thái thấy người Ả Rập không phải là mình; khi người Ả Rập giết người Do Thái, thì người Ả Rập thấy người Do Thái không phải là mình; khi Tổng thống Bush giết những đứa con của ông Saddam Hussein, thì Tổng thống Bush nghĩ rằng đó không phải là con của mình, đó là con của kẻ thù. Đó là những lúc ta đang sống trong sự kỳ thị, phân biệt. Ta không biết rằng: khi ta giết người đó là ta tự giết ta; khi ta giết con của người đó, tức là ta tự giết con của ta. Chưa có cái thấy vô ngã, chưa có cái thấy tương tức, thì ta còn kẹt vào vòng khổ đau, mặc cảm. Và những mặc cảm tội lỗi ấy sẽ theo sát ta ngày cũng như đêm, luôn cả trong giấc ngủ. Không những thế, nó sẽ làm cho ta đau khổ từ đời này sang đời khác, kiếp này sang kiếp khác.

Chỉ có một lưỡi gươm có thể chặt đứt được bóng ma của mặc cảm, đó là lưỡi gươm của trí tuệ. Những ai đang đau khổ vì mặc cảm, nô lệ cho mặc cảm, bị giam hãm bởi mặc cảm, thì chỉ có thanh gươm của Bồ-tát Văn Thù Sư Lợi mới có thể cứu được những người ấy mà thôi. Các nhà tâm lý trị liệu phải học điều này, tại vì trong số những bệnh nhân tới để được trị liệu có những người mang mặc cảm rất lớn, nếu không thì các vị ấy không có khả năng giải tỏa được những mặc cảm ấy của bệnh nhân.

Nếu hoa sen coi bùn là kẻ thù, và muốn tiêu diệt bùn để đừng bao giờ có bùn trên thế gian này thì hoa sen cũng tự tiêu diệt mình. Ngược lại, nếu bùn coi hoa sen là kẻ thù, và muốn tiêu diệt hoa sen và tất cả các loài hoa khác thì cũng không bao giờ có bùn. Tại vì hoa sen làm ra bùn, và bùn làm ra hoa sen. Đó là tuệ giác tương tức.

Khi ta nhìn những người thân của ta là kẻ thù, khi ta nhìn đồng bào ta là kẻ thù, khi ta nhìn những người trong gia đình nhân loại là kẻ thù, thì lúc đó ta bị kẹt vào trong thế phân biệt cố chấp, và hận thù luôn luôn theo ta. Là nhà chính trị, là nhà tôn giáo, là nhà văn hóa, nếu không có được cái thấy tương tức, thì người đó chưa vượt thoát được những khổ đau, không làm cho mình được hạnh phúc thì đừng nói tới chuyện đem hạnh phúc đến cho những người khác, dù cho mình có nhân danh gì đi nữa. Nhà chính trị, nhà văn hóa, nhà tôn giáo, thao thức muốn đem lại hạnh phúc cho mình và cho nhân loại, nhưng nếu bị kẹt vào trong sự kỳ thị, phân biệt, thì mình cứu mình còn chưa xong, huống hồ là cứu những người khác. Nhà chính trị nào, nhà tôn giáo nào, nhà văn hóa nào mà chưa có được vô phân biệt trí, thì còn tiếp tục gây khổ đau cho mình và nhân loại. Vì vậy những người có lý tưởng cứu đời, giúp người phải thực tập quán chiếu để có thể đạt tới vô phân biệt trí. Vô phân biệt trí là lưỡi gươm thần có khả năng cắt đứt tất cả những ranh giới kỳ thị, phân biệt, và tiêu diệt tất cả những khổ đau và mặc cảm. Vô phân biệt trí (nirvikalpajnàna) là cái thấy bình đẳng, không phân biệt thực tại. Thức thứ bảy là mạt na, là thức bị che lấp, không thấy được thực tại. Khi quán chiếu thâm sâu ta có thể chuyển hóa được thức mạt-na, và thức mạt-na trở thành bình đẳng tánh trí, có khi gọi là vô phân biệt trí.

Nếu quý vị có công phu thì nên khai thác những lời dạy này của kinh Bảo Tích, kinh Duy Ma Cật và Lâm Tế Lục, để quý vị có thể giúp những nhà tôn giáo, những nhà chính trị có được cái nhìn vô phân biệt. Chỉ khi nào họ có được cái nhìn ấy, có được lưỡi gươm vô phân biệt ấy, thì họ mới thật sự phục vụ được cho nhân loại, cho cuộc đời một cách hữu hiệu. Họ sẽ thương dân họ cũng như dân các nước khác như thương những đứa con của họ.

Nếu quý vị đi vào trong pháp giới thanh tịnh mà không làm phát sinh những kiến giải phân biệt, dù chỉ trong một sát na, tới đâu cũng giữ được trí vô phân biệt của mình, đó là quý vị đã làm Bụt (của biến kế sở chấp) chảy máu.

Muốn làm cho Bụt của biến kế sở chấp chảy máu thì phải dùng gươm trí tuệ. Biến kế sở chấp (vikalpa) là ngược lại với vô phân biệt trí. Biến kế sở chấp là thức thứ bảy. Nirvikalpa là vượt thoát biến kế sở chấp, được gọi là trí (jnàna). Bụt ở đây là sự vướng mắc vào các kiến giải phân biệt. Nếu quý vị đi vào trong pháp giới thanh tịnh mà không làm phát sinh những kiến giải phân biệt. Những khái niệm, kiến thức dựa trên sự kỳ thị (conception knowledge based on discrimination) như: đây là ta, đây là người, đây là bạn, đây là thù; ta không phải là người, người không phải là ta; bạn không phải là thù, thù không phải là bạn; con của Saddam Hussein không phải là con của George W. Bush.

Tăng đoàn ở đây là sự vướng mắc vào các ý niệm phiền não và sở y.

Chia rẽ tăng đoàn là một trong năm tội ngũ nghịch. Sở y tức là chỗ nương tựa, chỗ để bám víu.

Nếu quý vị đạt được cái thấy là tất cả các phiền não và kết sử đều Không và chẳng có chỗ nương tựa (sở y), thì dù chỉ trong một khoảnh khắc, quý vị cũng đã phá được tăng đoàn của phiền não, của kết sử và sở y.

Phiền não và kết sử (samyojana) được dịch là nội kết. Kết sử tức là những khối phiền não đọng lại ở trong tâm, tiếng Anh là internal formation. Kết tức là những nút thắt kết lại trong lòng. Sử là sai sử. Khi những nút thắt ấy còn ở trong lòng, nó sẽ còn tiếp tục thúc đẩy ta nói và làm những điều gây ra khổ đau cho ta và cho người khác. Ví dụ như có người vừa nói một câu gì đó khiến ta sinh ra sự bực bội, ta có nội kết (kết sử), và ta giữ mãi trong lòng. Nếu có thực tập chánh niệm, ta nhận diện ra liền: ‘Trời đất ơi! Mình vừa có kết sử (nội kết), kết sử này sẽ làm cho mình đau khổ.’ Ta tìm cơ hội để làm mới với người kia để tháo nút thắt này ra. Nếu người ấy có thực tập chánh niệm sẽ nhận diện ra rằng có một cái nút vừa thắt lại, và cái nút thắt này sẽ gây khó khăn cho sự liên hệ giữa mình với người kia. Là người tu đích thực, ta đừng chờ lâu ngày, ta phải làm thế nào để trong hai mươi bốn giờ đồng hồ cái nút thắt này phải được tháo ra. Vì vậy ở Làng Mai có pháp môn Làm Mới, pháp môn Soi Sáng. Nếu ta từ chối làm mới với người kia, thì những nội kết ấy sẽ còn hoài. Nội kết là những kết tụ bên trong.

Nội kết có khi là cái giận, cái sợ, cái nghi. Khi ta có sự nghi ngờ như nghi một người nào, nghi Bụt, nghi Pháp, nghi Tăng, hay nghi con đường thực tập của mình, là ta có nội kết. Nếu để cái nghi ấy ở mãi trong lòng không giải quyết, thì nó trở thành nội kết và gây đau khổ cho ta mãi. Vì vậy ta phải tìm cách để giải nghi, để tháo cái nút thắt đó ra. Nếu một mình làm không được, thì ta phải cầu cứu đến những người khác. Tham đắm là một nội kết, vướng mắc là một nội kết, hận thù là một nội kết. Đó là những nội kết không dễ chịu. Nếu cứ để tình trạng tiếp tục như vậy, thì những nội kết ấy sẽ thúc đẩy ta nói và làm những điều gây đau khổ cho ta và cho người khác. Cho nên khi những nội kết vừa mới hình thành thì ta phải nhận diện và tìm cách tháo gỡ những nội kết ấy ra ngay bằng pháp môn Làm Mới.

Có những nội kết dễ chịu. Ví dụ, khi ta nghe một câu nói, hay hút một điếu thuốc, hay uống một ly rượu, nó đem lại cảm giác khoan khoái lâng lâng cho ta, đó gọi là nội kết êm ái. Ngửi một mùi hương, ta bị vướng vào mùi hương ấy, và muốn mùi hương ấy trở lại với ta. Nước Pháp có một loại nước hoa, gọi là ‘Je reviens’ (em sẽ trở lại). Ta cứ mong em trở lại hoài, tức là ta tạo ra sự vướng mắc (attachment) cho chính mình. Ta bị vướng vào hình sắc; ta bị vướng vào âm thanh: giọng nói rất ngọt ngào êm dịu, trong Nam gọi là ‘dẻo quẹo’, làm cho mình nhớ hoài giọng nói ấy. Đó là những nội kết êm ái (sweet internal formation). Uống trà ngon cũng nguy lắm, vì khi không có trà ngon thì thấy thiếu. Thấy thiếu trà ngon là nội kết êm ái. Thành ra phải tập uống tất cả các loại trà. Khi nghe một câu nói ta cảm động, ta muốn nghe lại câu nói đó; khi ngửi một mùi hương ta bị vương vấn, và ta muốn được ngửi lại mùi hương ấy... Những đối tượng của sáu thức có thể là nội kết êm ái, làm cho ta không còn khả năng làm chủ chính ta nữa. Ta nghĩ tới những đối tượng ấy và muốn tìm lại những cảm giác cũ. Ta phải tìm cách tháo gỡ những nội kết ấy ra, nếu không thì ta mất tự do. Ta có thể tự tháo gỡ một mình, hoặc là ta nhờ tới thầy, sư anh, sư chị,... giúp ta tháo gỡ, nếu ta muốn là con người tự do.

Tăng đoàn ở đây là sự vướng mắc vào các ý niệm phiền não và sở y. Nếu quý vị đạt được cái thấy là tất cả các phiền não và kết sử đều Không và chẳng có chỗ nương tựa (sở y), thì dù chỉ trong một khoảnh khắc, quý vị cũng đã phá được tăng đoàn của phiền não, kết sử và sở y.

Những kết sử, những phiền não tụ tập với nhau làm thành một phe đảng đánh phá ta, đó là tăng đoàn của phiền não, của nội kết, của sở y. Ta phải có trí tuệ mới có thể phá tan được băng đảng đó.

Kinh tượng ở đây là những ý niệm về nhân duyên, về tâm và về pháp. Nếu quý vị, dù chỉ trong một khoảnh khắc, thấy được tính Không của nhân duyên, của tâm và của pháp và đoạn trừ được tất cả những khái niệm mình có về nhân duyên, về tâm và về pháp, đó là quý vị đã thiêu đốt được các kinh tượng của khái niệm, của tâm và của pháp.

Bụt nói: ‘Giáo lý của ta cũng như ngón tay chỉ mặt trăng, nếu các ngươi chấp vào ngón tay thì các ngươi không bao giờ thấy được mặt trăng cả.’ Ta phải nương vào chiều hướng của ngón tay để nhìn thấy mặt trăng. Còn nhận rằng mặt trăng là ngón tay, thì đó là sự ngu dốt, sự vướng mắc vào những hình thức của giáo lý. Thành ra học Bụt phải thông minh. Có những người thờ phụng giáo lý suốt đời mà không sử dụng giáo lý đó để chứng nghiệm chân lý, thì những người ấy là những người đang bị ràng buộc. Sử dụng kinh tượng như vậy, thì kinh tượng là những điều ràng buộc. Tượng Phật, kinh điển, giáo lý là những điều ràng buộc, cho nên phải đốt, phải đập nát, phải chém đầu tất cả những cái đó, nghĩa là phải vượt thoát những phương tiện ấy. Tại vì những phương tiện ấy là để chỉ bày chân lý, mà vướng vào phương tiện thì mất chân lý. Có những người niệm ‘Nam mô Đại Thừa Diệu Pháp Liên Hoa kinh’, tỏ ý tôn kính Pháp bảo. Nhưng nếu người đó tụng kinh Pháp Hoa mà không hiểu, không tiếp xúc được với Bản Môn, không phá tan được những phiền não của họ, thì suốt đời họ có tụng Diệu Pháp Liên Hoa kinh cũng vô ích; khi niệm ‘Nam mô Bụt Thích Ca Mâu Ni’ mà chỉ vướng vào lời mà không tiếp xúc được với Bụt Thích Ca Mâu Ni trong bản chất, thì câu niệm Bụt cũng trở thành một trở ngại.

Ngày xưa, tờ báo Đuốc Tuệ có đăng chuyện một bà ở ngoài Bắc. Bà rất siêng năng niệm Bụt A Di Đà. Bà niệm năm này sang năm khác. Nhưng không thấy bà chuyển hóa gì cả, bà vẫn dữ như thường, và hàng xóm ai cũng sợ bà. Mỗi khi mất một con gà, bà leo lên ngồi trên nóc nhà mà chửi. Hồi đó chưa có máy vi âm (microphone), cho nên leo lên nóc nhà chửi thì mọi người mới có thể nghe. Bà chửi như thế này: ‘Mầy ăn gà của bà thì cha mày bị cái này, mẹ mày bị cái này...’. Có một ông hàng xóm muốn cho bà một bài học. Hôm đó, cũng như thường lệ, đúng giờ bà lên nhang đèn chuông mõ để tụng, thì ông ta đứng ở ngoài cổng gọi: ‘Bà Tư ơi, bà Tư!’ Bà Tư thỉnh mõ lớn lên để chứng tỏ rằng bà đang bận chuyện rất quan trọng, đó là niệm Bụt tụng kinh, ông đừng có phá rầy bà. Nhưng ông hàng xóm giả bộ không nghe, kêu lên lần nữa: ‘Bà Tư ơi!’. Bà Tư thỉnh mõ, thỉnh chuông lớn hơn nữa, để nói cho ông hàng xóm biết rằng: ‘Đừng có phá rầy tôi trong khi tôi đang làm công việc linh thiêng quan trọng này.’ Rồi bà bắt đầu niệm Bụt: ‘Nam mô A Di Đà Phật.’ Và cứ tiếp tục niệm như vậy. Ở ngoài ông hàng xóm tiếp tục gọi: ‘Bà Tư ơi! Bà Tư ơi!’ Ở trong bà tiếp tục niệm: ‘Nam mô A Di Đà Phật.’ Và cứ như vậy hai bên thi nhau rống to lên. Cuối cùng, giận quá, bà quăng chuông mõ, bỏ ra ngoài, đứng chống nạnh chửi: ‘Tiên sư nhà nó, tao đang tụng kinh niệm Bụt mà nó tới quấy phá như vậy.’ Lúc đó, ông hàng xóm tươi cười nhìn bà nói: ‘Trời đất ơi! Tôi mới gọi bà Tư có bốn, năm mươi lần mà bà Tư giận như vậy. Trong khi bà Tư cứ gọi Phật A Di Đà suốt ngày suốt đêm, năm này sang năm khác như vậy, chắc là Phật giận bà Tư dữ lắm.’

Nói như vậy không có nghĩa niệm Bụt là điều sai quấy, niệm Bụt rất tốt. Nhưng niệm Bụt như thế nào để đừng bị vướng vào hình thức của sự niệm Bụt. Tu hành như thế nào để đừng vướng vào sự thực tập hình thức, để cho sự thực tập đó giúp cho ta chuyển hóa thì mới là thực sự tu. Còn tu như bà Tư thì không có ích lợi gì cả. Chúng ta biết rằng trong xứ sở của mình có bao nhiêu là bà Tư và ông Tư như vậy. Vậy mà họ cứ nghĩ rằng mình đang đi trên con đường chánh. Chưa chắc là trong số những người đang ngồi trong thính đường này, không có những ông Tư, không có những bà Tư. Xin các bà Tư và các ông Tư tỉnh giấc lại, đừng làm như vậy nữa. Tổ Lâm Tế là ông hàng xóm. Tổ đến sáng hôm nay để nhắc các ông Tư và bà Tư chấm dứt sự thực tập hình thức, đừng vướng mắc vào kinh tượng, đừng vướng vào những ý niệm về tâm, về pháp, về nhân duyên, nếu những giáo lý ấy không hề giúp ta trong sự giải thoát và chuyển hóa.

Này các vị đại đức! Nếu làm được như thế, các vị sẽ không còn bị kẹt vào các danh từ phàm và thánh.

Ta có khuynh hướng phân biệt phàm và thánh. Ta có mặc cảm ta là phàm, người kia là thánh. Chính sự phân biệt đó làm cho ta ủng trệ mãi, không đi tới được một bước nào cả.

Quý vị trong mỗi ý niệm đã quen nhìn vào nắm tay không và ngón tay chỉ, cho đó là sự thật, dựa trên căn cảnh mà hình dung ra các pháp hư ngụy không thật có.

Ở đây Tổ nói về sự thực tập hình thức. Nắm tay không và ngón tay chỉ là những phương tiện chỉ bày chân lý. Nắm tay không tức là nắm tay trong đó không có gì hết, nhưng ta tưởng là có một cái gì ở trong, kỳ thực nắm tay không là một phương tiện. Ngón tay chỉ cũng không có một ý gì khác, chỉ là phương tiện cho ta nương theo chiều hướng để có thể thấy được chân lý. Nắm tay không hay ngón tay chỉ đều là những biểu tượng để chỉ bày chân lý, nhưng phần đông chúng ta cứ bị kẹt vào những biểu tượng ấy, cho là sự thật, và dựa trên căn và cảnh mà hình dung ra các pháp hư ngụy không thật có.

Các vị có mặc cảm tự ty, cho nên chỉ biết khúm núm co rút mình lại, và tiếp tục nói: ‘Ta chỉ là một kẻ phàm phu, còn vị ấy là một bậc thánh nhân.’

Ta có mặc cảm tự ti: thấy người kia là thánh (holiness), còn mình là trần tục (profane), mình hoàn toàn không có một giá trị nào.

Bọn trọc đầu ngu ngốc kia ơi!

Đây là Tổ quở những người tu (monastics), còn người cư sĩ (lay people) thì Tổ tha cho.

Tại sao các ngươi lại chạy đi hối hả tìm cái chết bằng cách đội lốt sư tử lên đầu để kêu thành tiếng của những con dã can như thế?

Ta là hòa thượng, pháp chủ, thượng tọa, đại đức, tì kheo, tì kheo ni..., ta là con của Bụt, đệ tử của đức Thế Tôn, của bậc giải thoát, ta muốn khoác lên đầu mình một lớp da sư tử. Oai lắm! Le lắm! Tự cho mình là con của sư tử, trong khi đó ta chỉ phát ra toàn là tiếng kêu của con chó sói mà thôi.

Là kẻ đại trượng phu mà tại sao các ngươi không thở ra được khí phách của kẻ đại trượng phu? Những gì đã có sẵn trong nhà mình mà mình không tin, lại cứ đi tìm kiếm ở những nhà khác? Tại sao lại cứ sa vào cái bẫy danh cú của cổ nhân, hết nương vào âm lại tựa vào dương, rốt cuộc chẳng tự mình đạt được gì cả. Gặp hoàn cảnh nào cũng bám vào, gặp đối tượng nào cũng nắm bắt, tiếp xúc tới đâu thì bị lừa gạt tới đó, quý vị không hề có tiêu chuẩn nhận thức nào cả.

Đích thực là Tổ đang rầy ta. Đi tới để học cái này ở ông thầy này, đi tới để học cái kia ở ông thầy kia, cái gì ta cũng tin. Không chịu sử dụng cái tâm sáng chói của ta, cái nhận thức độc lập của ta, lại cứ suốt đời đi tìm. Không khác gì con dê, bất cứ cái gì đụng vào miệng là nó ăn, không biết phân biệt. Đây là hình ảnh ví dụ của Tổ Lâm Tế.

Các bạn tu, các bạn đừng bị kẹt vào lời nói của ông thầy tu núi này. Tại sao? Tại những lời tôi nói không thực sự có nền tảng nào cả.

Lời nói của Tổ cũng là những phương tiện. Cũng như Tổ chỉ vẽ một bức vẽ cho quý vị thấy, để giúp quý vị có thể tự cởi trói được. Tổ không đưa ra một lý thuyết nào, một ý tưởng thâm uyên nào để quý vị khỏi phải chộp lấy mà giữ làm gia bảo. Tổ chỉ sử dụng cây búa, cái roi, cái gậy, để giúp quý vị phá tan những mặc cảm, những cố chấp. Đừng nghĩ rằng những điều Tổ nói là để trao truyền cho quý vị những ý tưởng thâm uyên.

Đó chỉ là những bức vẽ nhất thời trên không gian, dù chúng là những hình tượng có màu có sắc.

Những lời của Tổ cũng như những bức họa vẽ trên hư không, có rất nhiều màu sắc, không phải là một cái gì mà quý vị có thể đem về để thờ phụng, để chất chứa, tất cả đều là những phương tiện. Tổ đúng là một thi sĩ.

Này các bạn tu, đừng lấy Bụt làm tiêu chuẩn tuyệt đối. Theo tôi thì cái quan niệm ta có về Bụt ấy đó cũng như một cái hố xí, và theo nghĩa đó, Bồ-tát và La-hán cũng chỉ là những kẻ đem tới gông cùm. Vì vậy cho nên mới có hiện tượng Văn Thù mang gươm tới giết Cồ Đàm và Ương Quật Ma đem đao tới chém Thích Ca.

Tới đây thì ta hiểu được tại sao Tổ Lâm Tế đã tuyên bố những câu động trời: ‘Gặp Bụt thì giết Bụt, gặp Tổ thì giết Tổ, gặp cha mẹ giết cha mẹ, gặp thân quyến giết thân quyến. Và sử dụng năm tội ngũ nghịch để đạt tới giải thoát.’

Văn Thù mang gươm tới giết Cồ Đàm là một câu chuyện trong kinh Bảo Tích đã được kể ở trên, trong phẩm Thiện Trú Thiên Tử Hội. Điều này chứng tỏ chúng ta không cần phải mượn gươm của đức Văn Thù nữa, mỗi người chúng ta đều có lưỡi gươm đó. Những khổ đau, những mặc cảm, những phiền muộn của chúng ta, chúng ta có thể chém đầu chúng bất cứ lúc nào, không cần cầu khẩn những người khác. Đọc tới đây, ta có thể hiểu được một cách tường tận, thấy được nguồn gốc lời tuyên bố của Bụt, của Tổ Lâm Tế. Thành ra những câu ‘Phùng Phật sát Phật, phùng Tổ sát Tổ’, hay ‘sử dụng năm tội ngũ nghịch để làm ra giải thoát’, đều là những câu tuyên bố có căn cứ trong các kinh điển Đại Thừa.

Này các bạn tu, Bụt không phải là cái gì mà quý vị có thể nắm bắt được, cho đến giáo lý ba thừa, năm tánh, đốn giáo, viên giáo, Tích Môn, Bản Môn... Tất cả chỉ là thuốc và bệnh cùng hiện khởi đối lập nhau nhất thời, không phải là những pháp có thật. Mà dù cho có cái gì đi nữa thì đó cũng chỉ là những cái giả bày như có thật, những biểu hiện tạm thời dưới dạng văn tự để cho công chúng có tạm thời mà sử dụng. Chỉ nói thế thôi!

Trong đoạn này Tổ nói: ‘Tất cả những điều ta thấy trong giáo lý, trong tam tạng kinh điển, trong phương pháp hành trì, ta phải nhận thức tất cả những điều ấy như những phương tiện, những phương thuốc để trị bệnh.’ Nếu không có bệnh thì không cần thuốc. Hãy tưởng tượng một người không có bệnh mà đem tất cả những thứ thuốc trên đời về uống, tất nhiên sau khi uống người đó sẽ có bệnh. Chúng ta cũng vậy. Khi có một pháp môn nào đưa ra, ta phải biết pháp môn này dùng để trị bệnh gì. Đừng nói: ‘Tại vì đây là thuốc của Bụt thì phải đem về uống liền’ mà không cần biết cho bệnh gì. Uống xong có thể bị bệnh. Khi nhìn vào thuốc thì phải thấy bệnh, khi nhìn vào bệnh thì phải thấy thuốc. Đó là Khổ đế và Đạo đế. Khổ có trăm ngàn mặt Khổ, thì Đạo cũng có trăm ngàn mặt Đạo; mỗi pháp môn để trị một cái khổ riêng biệt. Vì vậy cho nên học pháp môn phải rất thông minh, đừng ham hố ôm lấy tất cả tám vạn bốn ngàn pháp môn để rồi chết vì chúng.

Này các bạn tu, đừng lấy Bụt làm tiêu chuẩn tuyệt đối. Theo tôi thì cái quan niệm ta có về Bụt ấy cũng như một cái hố xí, và theo nghĩa đó, Bồ-tát và La-hán cũng chỉ là những kẻ đem tới gông cùm. Vì vậy cho nên mới có hiện tượng Văn Thù mang gươm tới giết Cồ Đàm và Ương Quật Ma đem đao tới chém Thích Ca.

Đối với người Phật tử, Bụt là đối tượng của sự tôn thờ tuyệt đối, sự mến mộ tuyệt đối, và là hình ảnh tuyệt hảo để ta noi theo. Chúng ta thường nghĩ nếu không có hình ảnh Bụt thì làm sao chúng ta có hướng đi trong cuộc đời. Trong những lúc nguy nan, trong những lúc khổ đau, chúng ta bám vào hình ảnh của Bụt, một tiêu chuẩn tuyệt đối để mà sống, cũng như những người bạn Cơ Đốc giáo bám vào hình ảnh của Chúa Ki-tô. Nếu không có hình ảnh Chúa Ki-tô như là chỗ nương tựa để bám víu vào, họ sẽ không thể nào vượt được những giờ phút nguy nan.

Trước hết, ta cho rằng Bụt và Chúa là những thực tại nằm ở ngoài ta không phải là ta, không phải tự mà là tha. Quan điểm sai lầm ở chỗ đó. Quan niệm Bụt và Chúa là một thực tại bên ngoài để ta bám víu, quan niệm ấy không có khả năng đưa ta đến giải thoát. Có thể quan niệm ấy xoa dịu được một phần nào những đau khổ trong chốc lát, nhưng không đưa ta tới giải thoát được. Ta phải vượt thắng quan niệm đó về Bụt và về Chúa, nếu không nó sẽ mãi mãi duy trì tình trạng nô lệ của ta. Vì vậy Tổ gọi đó là một cái hố xí. Có người tín đồ nào dám gọi đức Giáo chủ của tôn giáo mình là một cái hố xí không? Có người tín đồ nào có ý muốn sát hại vị Giáo chủ của mình không? Nhưng trong thiền tông thì có. Tổ Lâm Tế kêu gọi chúng ta gặp Bụt thì giết Bụt (phùng Phật sát Phật). Lời dạy này, đối với người có căn cơ thấp bé không thể nào hiểu tới được; chỉ có những người tu tập đã chín muồi, có khả năng buông bỏ ý niệm mới có thể tiếp nhận được mà thôi. Nếu Tổ Lâm Tế sinh ra trong truyền thống Cơ Đốc giáo mà nói ra một câu như vậy, thì chắc chắn Tổ đã bị nhà thờ tẩn xuất và rút phép thông công. Đạo Bụt thì khác, Tổ nói như vậy mà vẫn còn tiếp tục hành đạo được. Có những nhà Nho nghe Tổ Lâm Tế dạy, nói rằng: ‘Trời! Nếu ông này không đi tu thì sẽ trở thành tướng cướp’. Tại vì họ không hiểu được Tổ. Tiểu sử của Tổ có ghi chép rằng: khi còn nhỏ Tổ rất hiếu kính với cha mẹ. Vậy mà Tổ lại tuyên bố là ‘gặp cha giết cha, gặp mẹ giết mẹ.’ Đây là ngôn ngữ của nhà thiền, ta phải chín chắn lắm mới hiểu được. Nếu ta chưa được chín chắn, chưa phải là thiền sư mà đã muốn sử dụng ngôn ngữ này thì sẽ rất nguy hiểm: chết ta trước, và chết những người khác sau.

Bụt là cái hố xí. Quan niệm về Bụt của anh là một cái hố xí; nó ràng buộc anh, nó bỏ tù anh, cho nên anh cần phải thoát khỏi sự ràng buộc đó. Trong cái nghĩa ấy, hình ảnh các vị Bồ-tát và A-la-hán mà ta có trong đầu cũng là những cái gông cùm. Ý niệm về Bồ-tát Văn Thù và Bồ-tát Phổ Hiền mà ta tụng niệm hằng ngày đều là những gông cùm ta phải thoát ra. Cho nên Văn Thù mang gươm tới giết Cồ Đàm có nghĩa là ta cần phải giết khái niệm về Bụt của ta.

Ngày lễ Giáng Sinh, trẻ con rất thích ông già Noel. Vấn đề đặt ra là ‘ông già Noel có thật hay không?’ Nhu yếu của cuộc sống bắt buộc phải có ông già Noel. Nếu không có ông già Noel, chắc chắn cũng sẽ có một ông già khác. Đây không phải là vấn đề tôn giáo mà là văn hóa. Trong văn hóa Tây phương, nếu không có ông già Noel thì sẽ thiếu vắng rất nhiều. Vì vậy cho nên có ông già Noel hay không có ông già Noel như một nhân vật lịch sử không phải là vấn đề then chốt.

Khái niệm của trẻ em về ông già Noel rất dễ thương, rất ngây thơ: ‘Ông già Noel thường mặc áo đỏ, đội nón đỏ có cái chuôi dài, đi đôi hia cao cổ (tại vì đi trên tuyết), và một bộ râu dài bạc phơ. Phương tiện chuyển vận của ông không phải là xe taxi, mà là một chiếc xe trượt tuyết có những con nai kéo. Khi tới nhà mình, ông không vào bằng cánh cửa chính (tại vì cửa đã được đóng vào giờ ấy), mà chui từ trên ống khói xuống, và ông chui rất hay, thành thử ra áo quần của ông không bị dính lọ nghẹ. Ông không bị đốt nóng, dù lúc đó củi vẫn còn cháy. Ở chỗ bếp lửa đêm hôm ấy, bọn trẻ con đã treo những chiếc vớ của chúng trước khi đi ngủ. Chúng tin rằng vào nửa đêm ông già Noel sẽ tới và sẽ bỏ vào vớ những món quà chúng thích.’ Chúng thật sự tin như vậy. Nếu chúng ta lấy mất niềm tin đó của bọn trẻ con, thì tội nghiệp chúng quá. Nếu một đứa bé bốn tuổi, năm tuổi nghe nói ông già Noel không có thật thì nó sẽ buồn biết mấy. Vì vậy, chắc chắn phải có ông già Noel cho bọn trẻ con. Ông già Noel nghe được ước vọng của bọn trẻ con. Bọn trẻ con muốn cái gì ông cũng biết và ông cho ngay cái đó. Ước vọng của bọn trẻ con là một cái gì có thật. Những người nghe và hiểu được cái ước vọng đó cũng là những người có thật. Đó là những ông già Noel đích thực. Ông già Noel đích thực không cần phải có râu dài màu trắng, không cần phải mặc áo đỏ, không cần phải đi hia đỏ. Nếu chúng ta kẹt vào tướng của ông già Noel, thì chúng ta không thấy được ông già Noel. Vậy thì có ông già Noel, hay không có ông già Noel? Đó không phải là vấn đề. Chúng ta phải nhìn ông già Noel bằng con mắt vô tướng. Nếu trong quá khứ ta đã từng có một quan niệm về ông già Noel, thì quan niệm đó có thể là quan niệm ngây thơ của một em bé. Một mai ta bừng tỉnh, ta mỉm cười, biết rằng mình đã vượt thoát ý niệm ngây thơ về ông già Noel. Vượt thoát rồi, nhưng ta vẫn duy trì hình ảnh ông già Noel cho thế hệ tương lai.

Bụt cũng vậy, Chúa cũng vậy, đều là những ông già Noel cả. Nhưng nếu ta cho rằng những hình ảnh đó là những sản phẩm hoàn toàn của tưởng tượng thì cũng không đúng. Tại vì ông già Noel cần thiết cho cuộc đời. Bụt, Chúa, các vị Bồ-tát cần thiết cho cuộc đời. Tuy vậy, nếu ta muốn lớn lên, không phải về mặt tuổi tác mà về đời sống tâm linh, ta muốn tiếp xúc được với sự thật thì ta phải có khả năng buông bỏ những ý niệm, những hình ảnh trẻ thơ của ta. Ta từng có quan niệm về Bụt, về Chúa, và ta đã sống với quan niệm đó từ thời ấu thơ. Khi được học hỏi, thực tập, từ từ ta có khả năng buông bỏ những quan niệm trẻ thơ ấy về Bụt và về Chúa.