Người Vô Sự

Tinh yếu Lâm Tế Lục

Trong Lâm Tế Lục, Tổ có nói rằng mục đích của Tổ là đánh phá, trị bệnh và cởi trói. Như vậy thì mục đích của Tổ không phải là đưa ra những tư tưởng uyên áo để chúng ta học hỏi, đàm luận và mắc kẹt vào đấy. Vì vậy nếu ta học Lâm Tế Lục với mục đích tìm cầu những tư tưởng uyên áo để đàm luận và để mắc kẹt vào chúng là ta đã đi ngược với ý của Tổ. Những giáo lý và những phương tiện thi thiết của người xưa (người xưa ở đây là Bụt và Tổ) sẽ trở thành những cái bẫy sập giam hãm ta, vì vậy ta hãy cẩn thận, hãy nhớ tất cả những thi thiết ấy, dù là tam thân, thập địa, thế giới hoa tạng hay tịnh độ..., trước hết đều là những giả danh (Tổ gọi là danh từ suông, văn cú, chữ nghĩa). Nếu ta mắc kẹt vào những thi thiết ấy, cho chúng là những thực tại khách quan có mặt ngoài ta, là ta đã bị sa vào bẫy sập.

Ta không nên đi tìm cầu Bụt, Tổ, Bồ Tát, tam thân, thập địa, thế giới hoa tạng, lầu các của Di Lặc ngoài ta. Ta phải chấm dứt mọi tìm cầu. Phải ngưng sự tìm cầu ngay và hãy trở về bản thân trong giây phút hiện tại. Bản thân trong giây phút hiện tại chứa đựng tất cả những gì ta muốn tìm cầu: pháp thân, bát nhã, giải thoát, Bụt, Tổ và các cõi nước trang nghiêm. Bản thân ở đây không hẳn là năm uẩn, vì năm uẩn vô thường có đó không đó. Nhưng bản thân cũng không phải là một cái gì có thể nhận thức ngoài năm uẩn, bởi vì nhờ có năm uẩn nương nhau mà ta nhận diện được bản thân ấy vốn là con người thật của chính ta. Con người thật ấy là chân tâm sáng chói có diệu dụng nhận diện và tiếp xúc với mọi mầu nhiệm của sự sống: Tổ gọi đó là cái tinh minh sáng rỡ biểu hiện thành sáu đạo thần quang: khả năng thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm và tư duy. Năm uẩn là vô thường nhưng bản tâm biểu hiện nhờ năm uẩn là con người thật của ta thì không sinh, không diệt, không có, không không, vượt thoát mọi khái niệm. Đó là con người thật không có vị trí (nghĩa là không thể được đồng nhất với một uẩn trong năm uẩn hoặc cả năm uẩn). Con người thật đó là Bụt. Bụt không phải là một thực thể có ngoài con người thật đó. Bụt và chúng sinh không phải là hai thực thể riêng biệt (Phật sinh vô nhị). Nếu không thấy được điều này, nếu không có đức tin vững chãi nơi sự thật này, thì không bao giờ chấm dứt được sự tìm cầu, phóng thể, vẫn không dừng lại được để làm một con người vô sự, vẫn còn có khuynh hướng chán phàm yêu thánh, vẫn chưa có được hạnh phúc và an vui thật sự.

Người nào có khả năng vận dụng được cái tâm sáng chói và sáu đạo thần quang kia thì có thể ngay tại đây trong giờ phút này tiếp xúc được với thế giới hoa tạng, với tam thân, với hằng sa Bụt và Bồ tát, có thể ứng thân hiện vật, độ đời, giúp người, và thấy rằng tất cả những cảnh giới này cũng đều là những hình ảnh phản chiếu (quang ảnh) của cái tâm sáng chói và mầu nhiệm kia.

Mẫu người lý tưởng trong đạo Bụt nguyên thỉ là vị La hán, mẫu người lý tưởng trong đạo Bụt đại thừa là vị Bồ tát, còn mẫu người lý tưởng trong thiền Lâm Tế là con người vô sự. Con người vô sự là con người không chạy theo nắm bắt bất cứ một cái gì nữa cả, dù đó là Bụt, là Tổ, là Niết bàn, là Tam thân, là Tịnh độ. Con người vô sự là người đã dừng lại, không còn dính mắc vào một lý thuyết, một giáo pháp, một đường lối nào nữa hết. Con người vô sự có tự do, có khả năng sống hạnh phúc ngay trong giờ phút hiện tại, không bị bất cứ một cái gì có thể kéo đi, kể cả lý tưởng độ sinh, cứu đời. Bởi vì lý tưởng độ sinh cứu đời cũng có thể bắt mình chạy đi tìm cầu, bỏ mất giây phút hiện tại, bỏ mất cái tâm sáng chói và sáu đạo thần quang đang có mặt, vốn là nguồn gốc của tất cả chư Bụt và các Phật độ.

Bụt không phải là đối tượng tìm cầu của ta, đừng lấy Bụt làm mục tiêu lý tưởng của mình, đừng cho Bụt là một thực thể tồn tại ngoài ta. Hình ảnh của ta xây dựng trong đầu về Bụt không phải là Bụt. Bụt ấy có sinh, có trú, có hoại, có diệt, Bụt ấy không đáng là hình ảnh lý tưởng mà ta chạy theo. Bụt ấy là một bóng Ma, gọi là Ma Bụt, có thể hớp hồn ta, vì vậy gặp Ma Bụt ta phải chém đầu liền, gặp Ma Tổ cũng vậy, ta cũng phải chém đầu. Ta phải chém đầu tất cả các loài Ma, bởi vì tất cả những tạo dựng của trí óc, tất cả những thi thiết của cổ nhân chỉ có giá trị của thuốc hay trị bệnh, nếu ta xem những cái đó là những thực tại có thật biệt lập ngoài ta, không phải là những phương tiện chữa trị các căn bệnh si mê, tham ái, sân hận và tìm cầu của ta thì chúng trở thành chướng ngại, trở thành bẫy sập, vì vậy ta phải chặt đầu chúng mỗi khi chúng xuất hiện.

Con người thật, con người vô sự không bao giờ bị cảnh vật lôi kéo, vì vậy luôn luôn giữ được tự do. Cảnh giới Ma không lôi kéo mình được đã đành, cảnh giới Bụt cũng không lôi kéo mình được. Tại vì mình đã thấy rằng Ma và Bụt tương tức, Ma và Bụt bất nhị, đó là bệnh và thuốc có mặt một lần để trị nhau, để nương nhau. Con người vô sự vì thế thấy Ma cũng mỉm cười và thấy Bụt cũng mỉm cười. Con người vô sự có thể đánh dẹp được cả Ma và cả Bụt.

Tổ khuyên mọi người đừng ỷ lại vào kẻ khác, dù họ tự gọi là Bụt, là Tổ, là đại thiền sư, là thánh tăng, đừng đi tìm kiến giải nơi từ chương, nơi kinh điển, nơi văn cú, đừng kẹt vào các danh từ, đừng hy vọng tìm giải thoát và trí tuệ nơi sự học hỏi và nghiên tầm kinh điển. Tìm giải thoát và giác ngộ nơi sự nghiên tầm kinh điển cũng như hy vọng tìm được những giọt nước mát trong một bộ xương khô. Giáo điển chỉ là những bộ xương khô. Phải trở về giây phút hiện tại, vận dụng cái tâm sáng chói đang có mặt ngay tại đây thì mới có thể tiếp xúc được với giải thoát và giác ngộ, tiếp xúc được với Bụt và Tổ đang là những thực thể sống động nơi giây phút này.

Người tu đạo không cần phải dụng công mệt nhọc. Đừng đày đọa thân thể và tâm trí bằng cách chạy đi tìm cầu. Trong tinh thần vô đắc mình phải thấy rằng mình đã là cái mình đang tìm cầu rồi, cũng như đợt sóng tự biết mình là nước, có thể ngưng ngay lại sự bôn ba đi tìm nước. Phương pháp thực tập là dừng lại, bởi vì giây phút hiện tại nào cũng là giây phút trở về ngôi nhà đích thực của chính mình, từ bước chân, hơi thở cho đến hành động ăn cơm, mặc áo, uống nước, đi cầu. Không cần đi đâu hết, không cần làm gì nữa. Cái mà mình đi tìm đã có sẵn ngay ở đây. Vì vậy mình có thể thực sự là một người vô sự. Nếu mình tiếp tục đày đọa thân tâm vì sự thực tập, vì sự tìm cầu, vì sự nghiên cứu, vì sự dụng công khổ nhọc của mình thì mình đi ngược với con người của Tổ và của Bụt, và mình cách xa với Tổ và Bụt như trời xa cách đất.

Con người vô sự là con người tự do, ở đâu cũng làm chủ được mình. Nếu mình có được cái thấy chân thật (kiến giải chân chính) thì mình không còn bị kẹt vào những tướng sinh, trú, dị, diệt của vạn pháp, kể cả những tướng sinh, trú, dị, diệt của Bụt Thích Ca, và vì vậy mình cũng không bị kẹt vào hóa thân Bụt. Dù sự vật quanh mình và chính bản thân năm uẩn của mình có đang đi ngang qua những tướng sinh, trú, dị, diệt ấy mình cũng không trở thành nạn nhân của sự buồn vui hay thương ghét. Mình không bị cảnh đoạt. Mình luôn luôn đứng vào vị trí chủ động, đứng vững trong chánh kiến của mình và không trở nên nạn nhân của hoàn cảnh, của kẻ khác, không than phiền rằng hoàn cảnh như thế đó, người ta như thế đó cho nên tôi đã phải như thế này. Mình chuyển được hoàn cảnh mà hoàn cảnh không thể chuyển được mình. Mình luôn luôn là con người thật của mình trong bốn động tác đi, đứng, nằm, ngồi, mình không cần phải đóng kịch, dù là đóng vai giải thoát, đóng vai giác ngộ, đóng vai đại thiền sư. Cái này gọi là ‘tùy xứ tác chủ, lập xứ đắc chân’. Con người thật có nghĩa như thế.

Vì mình có khả năng sống với con người thật của mình cho nên mình không cần phải làm dáng làm điệu. Mình đâu có cần phải chứng tỏ mình là giải thoát, là giác ngộ. Mình có thể sống một cuộc sống bình thường, mình chỉ cần làm một con người bình thường. Con người bình thường này là con người vô sự, có giá trị cao hơn cả những vị Bồ tát tự xưng là đang đi trên con đường viên đốn, đang đi ngang qua mười địa, đang đi vào tịnh độ, tại vì các vị này vẫn còn mang theo tâm niệm yêu thánh, ghét phàm, vẫn còn cái nhìn nhị nguyên, vẫn còn đi tìm cầu, chưa dừng lại được. Con người vô sự mới đích thực là con người đáng được chư thiên ca tụng, được địa thần nâng gót, được chư Bụt muôn phương xưng tán. Tại vì con người vô sự là con người hoàn toàn tự do, vô tướng, không làm dáng làm điệu, không cần để lại vết tích gì.

Con người vô sự này chính là Bụt, là Tổ đích thực. Ngay trong giờ phút này, con người (vô sự) ấy đang ở trên quê hương của mình, không cần đi tìm cầu gì nữa. Ngay trong giờ phút này, con người ấy có thể ứng thân hiện vật, thể hiện thần thông, tiếp xúc với chư Bụt mười phương, rong chơi nơi mọi cõi nước, và dù năm uẩn của mình vẫn còn là năm uẩn có sinh có diệt, người ấy vẫn có thể ngay trong giờ phút hiện tại, biểu diễn được phép thần thông là đi an lạc ngay trên mặt đất (địa hành thần thông). Người ấy không cần đi đâu hết, không cần phải ra khỏi tam giới. Tam giới đối với người ấy chỉ là quang ảnh. Người ấy có tự do cho nên người ấy thảnh thơi ngay tại nơi này, những yếu tố của tam giới là dục, sắc và vô sắc không động được người ấy.

Tổ Lâm Tế rất có ý thức là những lời nói của Tổ chỉ là những phương tiện đánh phá, cởi trói và trị bịnh nên Tổ không muốn chúng ta xem những lời nói ấy là khuôn vàng thước ngọc để học hỏi và tôn thờ. Tổ dạy rằng những lời Tổ nói chỉ là những bức vẽ được thực hiện trong hư không, chúng ta đừng bị kẹt vào chúng. Tổ dạy: Để độ đời, có khi ta phải mặc đủ thứ áo: áo thanh tịnh, áo giải thoát, áo giới luật, áo vô phân biệt... Thấy những chiếc áo ấy người ta phát sinh kiến giải rồi bị mắc kẹt vào những kiến giải ấy. Vì vậy có khi ta phải cởi hết áo ra, để cho người ta thấy được con người. Con người có thể mặc áo. Nhưng con người không phải là áo. Chỉ khi nào thấy được con người, ta mới tiếp xúc được với con người, và với con người trong ta, và chỉ lúc ấy ta mới buông bỏ được tất cả những gông cùm mình từng mang lấy xưa nay, những gông cùm do cổ nhân (Bụt, Tổ) thi thiết và đem tới. Thấy được con người thật, họ mới đạt được quả vị vô sự.

Không nên đi tìm Văn Thù trên Ngũ Đài Sơn, không nên đi tìm Quan Âm ngoài biển Nam Hải, không nên đi tìm Phổ Hiền ở Nga Mi Sơn. Các vị làm gì có mặt trên đó. Các vị đang có mặt tại đây, trong giờ phút này trước mặt chúng ta, trong tâm chúng ta. Phải tiếp xúc với các vị ngay trong giờ phút này. Nếu thất bại thì sẽ thất bại mãi mãi trong tương lai, tại vì Văn Thù, Phổ Hiền và Quan Âm không có trong tương lai và không thể tiếp xúc được trong tương lai. Ta là kẻ đại trượng phu, tại sao ta phải đi tìm Văn Thù, Phổ Hiền và Quan Âm ngoài ta. Ta chính là Văn Thù, Phổ Hiền và Quan Âm ngay tại đây, trong giây phút hiện tại.

Từ bỏ sự tìm kiếm bên ngoài không phải là để bắt đầu một sự tìm kiếm bên trong. Cái mà ta tìm cầu bên ngoài đã không có thì bên trong làm gì có! Trong và ngoài chỉ là hai ý niệm. Động cũng không phải là nó mà Tĩnh cũng không phải là nó. Đừng tưởng Tĩnh là cửa ngỏ và bức màn vén cho ta thấy sự thật. Sự thật vượt ra ngoài động và tĩnh, vượt ra khỏi trong và ngoài. Công án cũng như mặc chiếu đều là sự tìm cầu, không thể đưa ta tới trạng thái vô sự.

Để độ người, ta có thể hoặc đoạt cảnh, hoặc đoạt nhân, hoặc đoạt cả cảnh và nhân, hoặc không cần đoạt cái gì hết. Đoạt cảnh là giúp cho người ta chấm dứt sự tìm cầu bên ngoài. Con chó có Phật tính không, đại ý của Phật pháp là gì, chủ ý của Tổ Đạt Ma là gì? Tất cả những cái ấy đều là bẫy sập. Tìm hiểu tất cả những cái đó không có ích lợi gì cho sự thực hiện tùy xứ tác chủ, lập xứ đắc chân cả. Phải đoạt tất cả những cảnh đó. Nếu cần thì đánh. Nết cần thì hét. Nhưng học nhân có thể trở về và mắc kẹt vào chủ thể nhận thức, nghĩ rằng mình đã thoát được đối tượng nhận thức. Nhưng chủ thể làm gì có, nếu đối tượng không có? Cho nên đoạt cảnh xong cũng phải đoạt người. Đoạt cảnh mà giúp người ta đừng kẹt vào người thì hay rồi, nhưng nếu người ấy còn kẹt vào nội hướng, vào chủ thể thì phải đoạt luôn. Có khi đoạt người có thể giúp kẻ kia thoát luôn cả cảnh cùng một lúc. Đó là những phương tiện đánh phá, cởi trói, trị bệnh, có gì là thần kỳ bí hiểm?

Kiến giải chân chính không phải là kết quả của công phu nghiên tầm học hỏi. Kiến giải chân chính là cái thấy sâu sắc về tính không sinh không diệt, không người không ta, không có không không của vạn pháp. Thấy được là thấy ngay, không thấy được thì có nói qua nói lại nhiều lần cũng vô ích. Cho nên đệ nhất cú, câu khai thị đầu, là cơ hội duy nhất. Đánh mất cơ hội này thì đánh mất hết. Đệ nhị cú là sự vớt vát. Đệ nhị cú chỉ là sự an ủi. Đệ tam cú là sự thất bại hoàn toàn. Tứ liệu giản không có gì bí hiểm thì tam huyền, tam yếu cũng như tiếng hét và cây gậy, cũng không có gì là bí hiểm. Trong quá trình học hỏi và tu chứng, công phu tham vấn được dựa trên nguyên tắc chủ và khách. Chủ đáng lý là phải độ được khách. Chủ là người thiện tri thức và khách là người đến tham vấn. Có khi khách giúp được chủ. Có khi khách giúp được khách. Có khi chủ giúp được khách. Có khi chủ giúp được chủ. Có khi chủ và khách đều giúp được nhau. Có khi chủ và khách làm hại cho nhau. Đó là những trường hợp ta có thể nhận diện nếu ta có được trực giác của chánh kiến. Cũng không có gì là bí hiểm trong tứ tân chủ.

Tuệ giác không phải là kiến thức khái niệm. Tuệ giác có khả năng mang tới sống động và tự do trong giây phút hiện tại. Kiến thức không làm được việc ấy. Vì vậy cho nên không hiểu thì bị đòn đã đành mà hiểu cũng bị đòn như thường, nếu ‘hiểu’ chỉ là kiến thức suông mà không phải tuệ giác. Nếu thấy được điều này, ta có thể cảm thông được với những gì đang xảy ra trong các cuộc đối diện: Ta không nên cố tìm trong các mẫu đối thoại và hành xử (khám biện) ấy những tư tưởng đặc thù hoặc những ý chỉ sâu sắc. Những gì ta thấy đang xảy ra giữa các đương sự là cơ hội của họ. Nếu đứng ngoài mà quán sát ta sẽ không thấy được gì. Nếu ta bước vào trong, đem hết sự sống của ta ra tham dự thì ta có thể có một cơ hội để tuệ giác bừng mở. Nếu bước vào trong mà ta không cảm được một cái gì hết, thì có nghĩa là trường hợp đó không phải là trường hợp của ta, thế thôi. Cũng như khi ta đứng ngắm một bức tranh siêu thực, ta đừng cố tìm hiểu nghĩa lý. Ta đừng nói là ‘ta không hiểu’. Hiểu hay không hiểu ta cũng lãnh ba mươi gậy như thường. Tổ không có ý muốn khuyên ta chấm dứt sự học hỏi và thực tập giới, định và tuệ. Tổ chỉ muốn ta đừng mắc kẹt vào sự học hỏi và thực tập mà thôi. Học hỏi để trở thành học giả, tam tạng pháp sư, thuyết giảng thao thao bất tuyệt, Tổ không cần cái đó. Cái đó Tổ gọi là nghiệp địa ngục. Bản chất của nó là sự tìm cầu, không hẳn là sự tìm giải thoát mà là sự tìm cầu danh lợi. Ta cần học hỏi, ta cần hành trì, nhưng sự học hỏi và hành trì ấy phải có tác dụng giúp ta trở thành con người vô sự, con người giải thoát. Bằng không, những học hỏi và những thực tập đó chỉ là gông cùm.

Con người vô sự là con người tùy xứ tác chủ nên không phải là con người thụ động. Trái lại, người ấy luôn luôn đứng về phía chủ động. Ta không thể nào nói rằng: nếu người tu đạo không theo đuổi một chí hướng, không thao thức thực hiện một lý tưởng, không có mục đích theo đuổi, thì ai sẽ là người tế độ chúng sinh, cứu vớt những loài đang chìm đắm trong biển khổ? Bụt là một người vô sự, không tìm kiếm một cái gì. Nhưng Bụt là một người hoạt động độ sinh không ngừng nghỉ. Con người vô sự tuy rất tích cực trong việc giúp đời độ người, nhưng không bao giờ bị kéo theo hoàn cảnh và công việc, không bao giờ đánh mất mình trong mong cầu, trong dự án, trong công việc. Con người vô sự luôn luôn còn là mình, còn tự do, không bao giờ bị ‘burn out’ (hết xí quách), cho nên con người vô sự còn mãi thong dong. Tổ khuyên chúng ta: đừng chạy theo danh lợi, đừng chạy theo sự nghiệp, đừng bỏ thì giờ mua vui, đừng ham xây cất chùa lớn, đừng vận động làm tăng thống, đừng cố thi đậu bằng tiến sĩ, đừng mong cầu chức vụ đại thiền sư. Chỉ cần mỗi ngày một bát cơm, một manh áo, một chiếc giường nhỏ. Để thì giờ để sống thật với mình, để trở thành một con người vô sự, giải thoát thật sự. Tất cả những công phu học hỏi và tu tập đều phải giúp cho mình trở nên thong dong, đem lại hạnh phúc ngay trong giờ phút hiện tại. Nếu không làm được như vậy, thì tất cả đều chỉ là gông cùm. Con người thật của ta, vô vị chân nhân, cũng như con người thật của Bụt, đang có mặt đích thật trong giờ phút hiện tại. Hãy trở về vận dụng cái tâm sáng chói với sáu đạo thần quang để nhận diện nó. Nó không phải là sáu trần đang mang tính thành, trú, hoại, không. Nó không phải là một vật, vì vậy gọi nó là một vật thì không đúng. Nhưng nó đang có mặt kia, và ta chỉ cần nhận diện nó.

Phần Bình Giảng

Dạy Chúng

Thiền Sư dạy: Thời bây giờ, người học Phật cần phải có chánh kiến. Có chánh kiến rồi thì sanh tử không còn động được tới mình nữa, lúc ấy ở và đi đều tự do, không cần đi tìm cái siêu việt mà cái siêu việt tự tìm tới mình.

Nguyên văn là kiến giải chân chính, ở đây dịch là chánh kiến. Cái siêu việt tức là cái không sinh không diệt, không tới không đi, là đại trí đại bi.

Này các bạn tu (đạo lưu), các vị cổ đức ngày xưa vị nào cũng đều có hiến tặng con đường thoát cho người, còn chỗ chỉ dạy của ông thầy tu núi này chỉ là khuyên các vị đừng có để cho người ta làm mê hoặc. Sử dụng được lời khuyên này thì hãy sử dụng liền, đừng có chần chừ nghi hoặc. Người tu học thời nay nếu không thành đạt được, đó là vì sao? Đó là vì họ không có đức tự tin. Bởi vì quý vị không đủ đức tự tin cho nên quý vị cứ bận rộn (gấp gáp) chạy theo hàng vạn thứ hoàn cảnh bên ngoài rồi bị các hoàn cảnh ấy xoay chuyển làm mất hết tự do. Nếu quý vị ngừng được những tư tưởng chạy đuổi tìm cầu ấy lại thì quý vị sẽ thấy giữa quý vị và Tổ Phật không có gì khác nhau. Quý vị có muốn biết Tổ Phật là ai không? Tổ Phật chính là quý vị đang đứng trước mặt tôi mà nghe pháp đấy.

Các bạn tu được dịch từ chữ đạo lưu. Đạo là con đường, lưu là chảy. Hình ảnh của một dòng sông đang chảy, nghĩa là những thành phần cùng đi chung một hướng, cho nên đạo lưu dịch là các bạn tu thì phù hợp hơn. Này các bạn tu (đạo lưu), các vị cổ đức ngày xưa vị nào cũng đều hiến tặng con đường thoát cho người. Con đường thoát là những pháp môn, phương tiện. Còn chỗ chỉ dạy của ông thầy tu núi này... Ngài tự xưng là sơn tăng (ông thầy tu núi). Những đoạn sau, chữ sơn tăng được dịch là tôi cho dễ hiểu. Còn chỗ chỉ dạy của ông thầy tu núi này chỉ là khuyên các vị đừng có để cho người ta làm mê hoặc. Câu này rất quan trọng. Người ta làm mê hoặc mình bằng cách gì? Bằng các lý thuyết cao siêu, bằng những điều hấp dẫn..., và mình bị cuốn theo rồi tự đánh mất mình. Cho nên tất cả những gì mình học, mình nghe, mình tìm hiểu phải có tác dụng đưa mình trở về với mình và làm lớn lên khả năng tự do, hạnh phúc, vững chãi và thảnh thơi nơi mình thì mới được. Thiền sư Lâm Tế là một vị thầy không phải như những vị thầy khác, đây là một vị thầy dám nói thật.

Trong Lâm Tế Lục, thiền sư Lâm Tế có nói tới các vị thiền sư khác như những nàng dâu mới về nhà chồng. Sợ bà mẹ chồng không cho ăn cơm, sợ bị đuổi ra khỏi nhà, sợ đói lạnh..., nên không dám nói ra sự thật. Đi tu làm thiền sư hoặc làm trú trì cũng giống như đi làm dâu của mọi người. Bổn đạo nói gì thì mình phải làm theo, nếu không bổn đạo đóng cửa chùa và đuổi mình ra không cho ở tu nữa. Thiền sư con dâu là hình ảnh mà thiền sư Lâm Tế đã dùng để gọi những vị thiền sư, những ông thầy, những sư cô đã làm dâu cho bổn đạo. Đó là tình trạng xã hội trong thời đại của thiền sư Lâm Tế. Thấy như vậy, thiền sư Lâm Tế không chấp nhận được và đã có can đảm nói lên sư thật, vì thiền sư chỉ muốn làm một con người thật (chân nhân).

Này các bạn tu (đạo lưu), các vị cổ đức ngày xưa vị nào cũng đều có hiến tặng con đường thoát cho người, còn chỗ chỉ dạy của ông thầy tu núi này chỉ là khuyên các vị đừng có để cho người ta làm mê hoặc. Sử dụng được lời khuyên này thì hãy sử dụng liền, đừng có chần chừ nghi hoặc.

Đã nghe và biết rồi, nhưng mình vẫn còn yếu đuối chần chừ: ‘Thôi để mai mốt sắp đặt xong, tôi sẽ có tự do.’ Nhưng không bao giờ mình có tự do. Nếu quý vị có những người quen trong giới xuất gia, quý vị cũng đã biết những thầy cô đó cũng muốn thoát ra cảnh làm dâu cho bổn đạo, nhưng năm năm, mười năm, mười lăm năm và hai mươi năm đã trôi qua mà họ chưa bao giờ thoát ra được. Cho nên thiền sư Lâm Tế mới nói: sử dụng được lời khuyên này thì hãy sử dụng liền, đừng có chần chừ nghi hoặc. Chuyện đã xảy ra vào thế kỷ thứ chín, thứ mười, bây giờ cũng còn tiếp diễn trong xã hội thời nay của chúng ta.

Người tu học thời nay nếu không thành đạt được, đó là vì sao? Đó là vì họ không có đức tự tin. Bởi vì quý vị không đủ đức tự tin cho nên quý vị cứ bận rộn (gấp gáp) chạy theo hàng vạn thứ hoàn cảnh bên ngoài rồi bị các hoàn cảnh ấy xoay chuyển làm mất hết tự do. Nếu quý vị ngừng được những tư tưởng chạy đuổi tìm cầu ấy lại thì quý vị sẽ thấy giữa quý vị và Tổ Phật không có gì khác nhau. Quý vị có muốn biết Tổ Phật là ai không? Tổ Phật chính là quý vị đang đứng trước mặt tôi mà nghe pháp đấy.

Ngay trong đoạn này, thiền sư Lâm Tế khuyên chúng ta trở về nơi chính mình và phải có đức tự tin nơi mình, đừng mặc cảm mình không là gì cả mà chỉ là đau khổ. Nếu áp dụng được thái độ tự tin này thì áp dụng liền. Theo ngôn từ của Làng Mai là trong mỗi chúng ta đều có hạt giống của hạnh phúc, của giác ngộ, của bất sinh bất diệt, và sự học hỏi của chúng ta là làm cho chúng được tưới tẩm và lớn lên. Những điều chúng ta đi tìm không phải ở trong kinh điển hay trong một vị thiền sư. Kinh điển và thiền sư chỉ có khả năng giúp tưới tẩm những hạt giống đã sẵn có trong ta. Không có niềm tin, ta không thể nào tu được. Nếu có mặc cảm là mình không có giá trị, mình chỉ là con số không, thì mình thấy phải đi tìm kiếm bên ngoài. Đó là thái độ sai lầm căn bản. Cái ý này được lặp đi lặp lại trong Lâm Tế Lục bằng nhiều cách.

Khi học Lâm Tế Lục, ta hình dung ra được một ông thầy đang đứng trước mặt hét lên rằng: ‘Đừng hy vọng! Đừng tìm tới tôi làm gì, đừng tìm kiếm bên ngoài. Những hạt giống hạnh phúc, giác ngộ, vững chãi, thảnh thơi đều sẵn có trong quý vị. Tất cả những gì quý vị làm trong đời sống hằng ngày như nghe pháp, tụng kinh hay pháp đàm là để giúp cho quý vị trở về với chính mình, tưới tẩm và làm lớn lên những hạt giống tốt sẵn có trong quý vị. Nếu quý vị cứ đi tìm cầu trong kinh sách, trong thầy, trong bạn..., những điều quý vị cho là mình không có là quý vị đã sai lầm. Quý vị không có đức tự tin, mà không có đức tự tin ở nơi mình thì không thể nào tu được.’

Quý vị có muốn biết Tổ Phật là ai không? Tổ Phật chính là quý vị đang đứng trước mặt tôi mà nghe pháp đấy.

Câu nói này rất cách mạng. Ta phải tìm cho ra con người thật của ta. Con người thật của ta là Tổ, là Phật, đang nằm ngay ở trong ta chứ không phải ở đâu xa. Cái thấy của thiền sư Lâm Tế rất khoa học. Hằng hà sa số chư Bụt và tất cả những quốc độ được nói tới ở trong kinh là những sản phẩm của tâm thức, ta không nên đi tìm trong không gian và thời gian mà chỉ nên đi tìm ở trong tâm thức của ta mà thôi. Khi học kinh, học luận hay nghe pháp, ta phải có tự do để đừng bị kéo theo hay bị hấp dẫn bởi những hình ảnh người khác đưa ra. Nếu không, ta sẽ tự đánh mất mình. Quý vị có biết Bụt Tổ là ai không? Bụt Tổ chính là những người đang ngồi nghe pháp đó, chứ không phải Bụt Tổ nằm trong quá khứ, không phải Bụt Tổ nằm trong tương lai, cũng không phải Bụt Tổ nằm ở phương trời nào khác; Bụt Tổ ở ngay trong giây phút hiện tại, bây giờ và ở đây.

Trong khi lễ lạy, ta phải lễ lạy như thế nào để đừng trở thành con số không, để càng ngày càng có đức tin ở nơi khả năng sống an lạc, hạnh phúc và thảnh thơi của ta. Nếu không, ta trở thành vọng ngoại. Ta nghĩ chỉ có Bụt và Tổ là những người có hạnh phúc và tự do, còn ta thì không có gì cả. Ta chỉ cần đi kiếm chác chút đỉnh bố thí của Bụt, của Tổ để có một chút xíu vững chãi, tự do và may mắn để sống cho qua được cuộc đời của mình. Đó là thái độ không xứng đáng của người xuất gia. Lạy Bụt như thế nào để thấy người lạy (năng lễ) và người được lạy (sở lễ) là một. Lạy Bụt như thế nào để niềm tin nơi khả năng giác ngộ, khả năng hạnh phúc của mình càng ngày càng lớn. Đó là lời khuyên của thiền sư Lâm Tế.

Kẻ tu hành mà không có đủ đức tự tin thì cứ hướng ra ngoài mà rong ruổi tìm cầu. Dù mà tìm được một cái gì thì cái ấy cũng chỉ là những hình thái đẹp đẽ của văn tự mà không phải là cái năng lượng tuệ giác sống động của Tổ sư. Chư vị thiền đức ơi, đừng có lầm! Trong giây phút hiện tại này mà quý vị không gặp gỡ được Tổ Bụt thì trong ngàn vạn kiếp sau quý vị sẽ phải luân hồi trong ba cõi, cứ tiếp tục chạy theo để nắm bắt những cảnh huống dễ chịu để rồi sẽ liên tiếp sinh vào trong bụng trâu lừa.

Những hình thái đẹp đẽ của văn tự, là những hình ảnh do văn tự tạo ra. Văn tự cho ta biết rằng Bụt có ba mươi hai tướng chính và tám mươi tướng phụ rất đẹp. Ta nghĩ Bụt là như vậy và ta đi tìm Bụt theo hình tướng ấy, và chúng trở thành những cái ta đi tìm cầu. Ta không biết rằng chúng chỉ là những cái vẽ vời của tâm ý. Kỳ thực, chúng cũng có thực chất, và thực chất ấy có thể được tìm thấy trong bản thân của chúng ta.

Cơ Đốc giáo vẽ ra hình ảnh của một thiên đường, nơi đó có Thượng Đế đang ngồi với hình thái của một người đàn ông có râu dài. Người đàn ông đó là cha của tất cả mọi loài. Ta gọi người đàn ông đó là God. Father Almighty tức là Thượng Đế toàn năng, hoặc người cha toàn năng. Nếu ai tin vào Thượng Đế, thì sau khi chết, người đó sẽ được về cõi Chúa và được ngồi dưới chân của Ngài. Đó là những hình ảnh đẹp đẽ của văn tự. Nếu chúng ta đi tìm Thượng Đế dưới dạng những hình ảnh đẹp đẽ đó thì chúng ta có thể lầm. Niềm tin đó có phải là ngây thơ không? Có bao nhiêu người được ngồi dưới chân Ngài? Nếu được lên thiên đường, không biết có còn chỗ để cho mình ngồi dưới chân Ngài hay không? Tất cả những điều ấy là những hình thái đẹp đẽ của văn tự.

Cũng như vậy, chúng ta hình dung ra đức Thế Tôn với hào quang sáng chói, có ba mươi hai tướng tốt, tám mươi tướng phụ và hàng vạn Báo thân, Hóa thân và ứng thân, và có không biết bao nhiêu vị Bồ-tát vây quanh. Tất cả những cái đó đều là những hình thái của văn tự. Và mục đích tìm cầu của ta là đạt tới những hình thái ấy. Tìm Bụt ở đâu? Tìm Thượng Đế ở đâu? Tổ dạy, ta không thể tìm nơi những hình thái văn tự đẹp đẽ ấy. Những người ghi chép Thánh kinh, những người ghi chép kinh Đại Thừa là những nghệ sĩ, các vị ấy đã dùng hình ảnh và văn tự để diễn tả cái thấy của họ. Nếu kẹt vào những hình ảnh đẹp đẽ của văn tự, suốt đời ta sẽ đi tìm những hình ảnh ấy ở bên ngoài, ta sẽ không tìm thấy thực chất của nó và không bao giờ sống được với những thực chất đó cả. Dù tìm được một điều gì sau bao nhiêu năm học hỏi ở Phật học viện, thì cũng chỉ là những hình thái đẹp đẽ của văn tự mà không phải là cái năng lượng sống động của Bụt Tổ, không phải là điều Bụt Tổ muốn trao truyền.

Chư vị thiền đức ơi, đừng có lầm! Trong giây phút hiện tại này mà quý vị không gặp gỡ được Tổ Bụt thì trong ngàn vạn kiếp sau quý vị sẽ phải luân hồi trong ba cõi, cứ tiếp tục chạy theo để nắm bắt những cảnh huống dễ chịu để rồi sẽ liên tiếp sinh vào trong bụng trâu lừa.

Tổ Lâm Tế có ý nói rằng: ‘Ngay trong giờ phút quý vị đang ngồi nghe pháp đây thì Tổ và Bụt đang ngồi ở trong quý vị. Nếu trong giây phút này mà không tiếp xúc được với Tổ, với Bụt, thì đừng mong tiếp xúc được trong tương lai.’ Chúng ta cứ nghĩ là chỉ có thể tiếp xúc được với Bụt và Tổ trong tương lai thôi, không biết rằng giây phút hiện tại là giây phút duy nhất trong đó ta có thể tiếp xúc được với Bụt và Tổ. Nếu thất bại trong giây phút hiện tại, cố nhiên ta sẽ thất bại trong tương lai.

Thử thời bất ngộ nghĩa là trong giây phút bây giờ mà không có cơ duyên gặp gỡ, không có khả năng tỉnh dậy. Chữ ngộ tức là gặp gỡ. Nếu trong giây phút này không gặp gỡ được Tổ và Bụt, thì đừng mong cầu sẽ được gặp gỡ Bụt và Tổ ở trong tương lai. ‘Thử thời’: Chỉ có giây phút hiện tại mới là có thật. Bốn chữ này rất quan trọng. Giây phút hiện tại là giây phút duy nhất. Đừng phóng tâm về tương lai, trong giây phút hiện tại, ta có thể tiếp xúc được với Bụt và Tổ.

Khi đọc kinh, đọc luận, gặp những chữ căn bản như vậy, ta phải dừng lại vì chúng gói trọn những tinh hoa của kinh và luận. Trong giây phút này, nếu ta đánh mất cơ hội, không tiếp xúc được với Tổ và Bụt thì ngàn vạn kiếp sẽ luân hồi, đầu thai làm lừa làm ngựa. Khi nghe một tiếng chuông, ta trở về với hơi thở của ta. Làm thế nào để trong khi nghe tiếng chuông, ta tiếp xúc được với Tổ và Bụt, với thời gian vô cùng và không gian vô tận, có sự thông suốt giữa ta với muôn đời, có sự thông suốt giữa ta với tam thiên đại thiên thế giới.

Sáng hôm nay khi có tiếng chuông, tôi đã nghe như vậy đó. Nghe một tiếng chuông phải thấy rõ ràng là mình liên hệ được với giây phút hiện tại. Nó ôm lấy hết thời gian vô cùng và không gian vô biên, trong đó có Bụt, có Tổ, có tất cả những mầu nhiệm của sự sống. Tiếng chuông là một cơ hội để ta thấy mình là thế giới, là vũ trụ, không có một sự ngăn cách nào, giây phút đó trở thành giây phút bất diệt. Quá khứ, hiện tại, tương lai đều nằm trong giây phút hiện tại; tam thiên đại thiên thế giới, tất cả các cõi Bụt đều nằm trong giây phút hiện tại, và ta tiếp xúc được một cách rất dễ dàng. Ta không thiếu gì cả. Đó là thần thông. Thần thông này chỉ cần nghe tiếng chuông là có thể thực hiện được. Khả năng nghe chuông của chúng ta như thế nào thì chúng ta tự biết. Nghe tiếng chuông, buông bỏ hết tất cả những suy tư, trở về với hơi thở và tiếp xúc với thời gian vô cùng, không gian vô biên, thì không có Bụt Tổ nào mà ta không tiếp xúc được trong giờ phút ấy. Giây phút hiện tại là giây phút duy nhất trong đó ta có thể thành đạo, có thể tiếp xúc với Tịnh Độ, tiếp xúc với những mầu nhiệm của sự sống. Trong khi đi thiền hành cũng vậy. Mỗi bước chân dẫm lên mặt đất giúp ta tiếp xúc với tam thiên đại thiên thế giới, đem sự sống trở về, làm cho ta tiếp xúc được với Bụt với Tổ. Đi như vậy là thể hiện thần thông. Sau này, ta sẽ thấy danh từ địa hành thần thông của Tổ. Địa hành thần thông nghĩa là đi trên mặt đất là thể hiện thần thông. Điều này cho chúng ta thấy rõ sự thực tập ở Làng Mai dính líu tới lời dạy của Tổ Lâm Tế sâu sắc đến bực nào.

Này các bạn tu, theo cái thấy của ông thầy tu núi là tôi đây thì quý vị có khác gì đức Thích Ca đâu? Ngày hôm nay, trong mọi sinh hoạt thường nhật của chúng ta, quý vị còn cảm thấy thiếu thốn điều gì?

Quý vị đi tìm cái gì? Quý vị thiếu cái gì nữa? Quý vị chính là Bụt Thích Ca đó. Ngày hôm nay trong mọi sinh hoạt hằng ngày, chúng ta còn cảm thấy thiếu thốn điều gì trong khi đi, đứng, nằm, ngồi, rửa bát, nấu cơm, dọn dẹp thiền đường, thắp hương, lạy Bụt? Chúng ta đang tìm cái gì? Đó là câu hỏi của Tổ.

Có lúc nào mà sáu đạo thần quang của quý vị ngừng chiếu tỏa? Ai mà thấy được như thế thì sẽ suốt đời là một kẻ vô sự.

Người vô sự là một danh từ rất quan trọng của Tổ Lâm Tế. Vô sự có thể dịch tiếng Pháp là sans affaires. ‘Il n’y a rien à faire, vous êtes libre.’ Ta không cần làm gì nữa, không cần theo đuổi một kế hoạch nào nữa cả, ta hoàn toàn tự do. Làng Mai có bài hát:

Happiness is here and now

I have dropped my worries

No where to go, nothing to do

No longer in a hurry

Ta hạnh phúc liền giây phút này

Lòng đã quyết dứt hết âu lo

Không đi đâu nữa, có chi để làm ?

Học buông thả, sống trong nhẹ nhàng

Bài hát nói lên ý nghĩa vô sự. Hoàn toàn tự do là tinh thần của giáo lý Vô tác, một trong ba cánh cửa giải thoát ? . Chúng ta còn muốn làm gì nữa? Chúng ta còn thiếu điều gì? Ta chính là Bụt Thích Ca mà ta không biết, cho nên ta mới đi tìm Bụt Thích Ca ở ngoài. Chúng ta đã là cái chúng ta muốn. We are already what we want to become. Tại vì sao? Tại vì trong giây phút hiện tại, trong những sinh hoạt hằng ngày của chúng ta, sáu luồng ánh sáng linh diệu (lục đạo thần quang) luôn luôn chiếu tỏa. Sáu đạo thần quang đó biểu hiện bằng cái thấy, cái nghe, cái ngửi, cái nếm, cái xúc chạm và cái tư duy của ta. Nếu biết sử dụng một cách khéo léo sáu đạo thần quang thì ta là Bụt, là Tổ. Trong mỗi giây phút của đời sống hằng ngày, ta có ánh sáng của chánh niệm, ta là người có chủ quyền, ta sử dụng một cách rất tự do sáu luồng hào quang đó. Khi thấy, ta thấy như Bụt; khi nghe, ta nghe như Bụt; khi ngửi, ta ngửi như Bụt..., lúc đó ta là Bụt, là Tổ. Đưa yếu tố chánh niệm vào làm cho chánh định, chánh tuệ biểu hiện ra thì sáu thức trở thành sáu luồng hào quang. Nếu không có niệm, định và tuệ, sáu đạo thần quang đó không tỏa chiếu được. ‘Lục đạo thần quang vị tằng gián hiết’, nghĩa là sáu đạo thần quang đó chưa bao giờ ngừng chiếu tỏa. Ai thấy được điều này, ai khéo tay sử dụng được sáu đạo thần quang, người ấy trở thành một người vô sự.

Vô sự nhân là danh từ mà Tổ Lâm Tế dùng đi dùng lại nhiều lần. Mục đích của người tu - theo Tổ - là trở thành người vô sự. Người vô sự là một con người tự do, không còn dự án nào, không còn ước mơ nào cần phải thực hiện, tất cả đều tốt đẹp. Chúng ta với Tổ và Bụt không khác, không cần phải đi tìm ở chỗ này chỗ kia. Giáo lý và pháp môn của Tổ Lâm Tế mang màu sắc nhân bản (humanism) rất vững chãi, luôn nhắc nhở mình trở về với con người của chính mình mà không nên đi tìm cầu dù là đi tìm cầu Bụt, Tổ, Thượng đế, hoặc cõi này hay cõi khác. Trở về với chính mình là có đủ tất cả.

Này các vị đại đức, ba cõi không an, giống như nhà lửa, nơi đó không phải là chỗ cư trú lâu dài của quý vị.

‘Tam giới bất an do như hỏa trạch’, nghĩa là ba cõi không an ổn như căn nhà đang cháy, là hình ảnh ví dụ của kinh Pháp Hoa đưa ra. Tam giới tức là ba cõi: cõi dục, cõi sắc và cõi vô sắc. Ta phải tìm cách ra khỏi căn nhà đang cháy đó, tức là ra khỏi tam giới.

Quỷ vô thường mỗi phút giây đều ra tay sát hại, không phân biệt già trẻ, quý tiện.

Vì vậy ta không nên chần chừ nữa, ta phải hạ thủ công phu, phải trở về với chính mình, phải tiếp xúc được với Bụt, với Tổ để ta có thể trở thành không khác với Bụt và Tổ ngay trong giờ phút hiện tại.

Nếu quý vị muốn không khác với Tổ Phật thì đừng hướng ngoại tìm cầu.

Đừng chạy đi tìm cầu ở ngoài!

Mỗi tâm niệm mà phát ra được ánh sáng thanh tịnh, đó là Pháp thân Bụt đang ở ngay trong nhà của quý vị; ánh sáng vô phân biệt phát ra từ tâm niệm của quý vị chính là Báo thân Bụt đang ở ngay trong nhà của quý vị; ánh sáng vô phân biệt phát ra từ mỗi tâm niệm của quý vị chính là Hóa thân Bụt đang ở ngay trong nhà của quý vị. Ba thân ấy không là gì khác ngoài quý vị đang đứng trước mặt tôi nghe pháp.

Quỷ vô thường, tức là cái chết (la mort), có biểu tượng là bộ xương tay cầm một lưỡi hái. Ba thân không nằm ở ngoài ta. Nếu ta trở về với tự thân thì có thể tiếp xúc được với ba thân. Ba thân tức là Pháp thân, Hóa thân và Báo thân. Pháp thân là dharmakaya (dharma body), đó là thể. Hóa thân là nirmanakaya (transformation body), là sự biểu hiện của Pháp thân dưới nhiều hình thức. Báo thân là sambhogakaya (body of retribution). Báo thân của Bụt Thích Ca rất đẹp.

Một chiếc lá khi mới nhú ra cuộn tròn trông đã đẹp. Đến khi nó xòe ra cũng đẹp; nó lớn lên xanh rờn cũng đẹp; mùa thu tới, nó vàng đi cũng đẹp, và khi mùa đông đến, nó rụng xuống cũng đẹp. Tất cả chúng ta cũng đều đẹp như chiếc lá. Đó là Báo thân, thân của nghiệp báo. Nhờ công phu tu tập mà thân thanh tịnh, khẩu thanh tịnh và ý thanh tịnh, cho nên mỗi ngày Báo thân của ta càng lộ ra nét đẹp của nó, và ta có thể hưởng thụ được cái đẹp đó, gọi là Tự thọ dụng; những người khác cũng hưởng thụ được cái đẹp đó, gọi là Tha thọ dụng. Thọ dụng nghĩa là nhờ cậy được, sử dụng được, thưởng thức được.

Ba thân ấy không là gì khác ngoài quý vị đang đứng trước mặt tôi nghe pháp. Chúng ta đừng có mặc cảm! Trong chúng ta ai cũng có đầy đủ ba thân như Bụt. Chúng ta có thể tiếp xúc được ba thân ấy ngay trong giờ phút hiện tại. Tuy cách diễn tả của Tổ có khác, nhưng tinh thần giống với tinh thần giáo lý Làng Mai. Chúng ta nhờ thừa hưởng được tuệ giác đó, sự thực tập đó và thừa hưởng được sự tiến bộ của văn tự, của ngữ ngôn, cho nên ngày hôm nay chúng ta có thể diễn tả những điều Tổ dạy một cách dễ dàng và rõ ràng hơn. Đọc lại văn của thế kỷ thứ chín, chúng ta thấy những tuệ giác mà Làng Mai đang có đã có sẵn trong giáo lý và trong sự thực tập của Tổ.

Tiểu sử của Tổ Lâm Tế cho biết khi còn nhỏ Tổ rất thông minh, có hiếu và học hỏi tinh chuyên. Cái hiểu về tam tạng kinh điển rất sâu sắc của Tổ, cuối cùng Tổ cũng buông bỏ chỉ chuyên về thiền tập. Tổ thấy người ta học hỏi quá nhiều, nhưng những sự học hỏi đó không có ảnh hưởng gì tốt tới sự chuyển hóa của họ, cho nên Tổ chán. Tổ thấy rằng con đường học hỏi suông không đưa tới giải thoát, không đưa tới hạnh phúc cho mình và cho người, vì vậy Tổ đã bỏ tất cả những điều ấy và hướng về sự thực tập. Nói như vậy không có nghĩa là chúng ta không cần học. Khi đọc lại ngữ lục - những lời dạy của Tổ - chúng ta thấy rằng Tổ có một kiến thức Phật học rất vững vàng. Cái học rất cần thiết, nhưng cái học hình thức không đưa tới sự chuyển hóa và giác ngộ. Cái học có thể giúp chúng ta chuyển hóa và giác ngộ, cái học đó là để soi sáng cho sự thực tập của chúng ta.

Ví dụ như A muốn đạt tới thành công của sự tu học giác ngộ, thì A phải đi tới C. C là sự giác ngộ. Từ A tới C là con đường mà chúng ta phải đi; con đường AB là con đường học hỏi; con đường AD là con đường tu tập. Tu tập thì không thể thiếu sự học hỏi. Nếu chúng ta không trải qua sự học hỏi mà chỉ lo tu tập thôi, thì khó đạt tới sự giác ngộ, có phải vậy không? Nếu học để trở thành học giả, chúng ta chỉ tới B thôi. Ban đầu Tổ đã đi con đường AB, và hầu hết chúng ta đều đi con đường AB. Có những người tới B từ lâu, nhưng không bao giờ đi về hướng giác ngộ được cả. Họ trở thành những nhà học giả Phật học, trong khi đó tất cả những giận hờn, buồn tủi và tham đắm của họ vẫn còn y nguyên.

Khi nhìn vào những vị tu lâu năm, chúng ta thấy những vị thành công là những vị có khả năng thảnh thơi, nhẹ nhàng và buông xả; còn những vị tuy có cái học thâm uyên, nhưng vẫn còn ganh tị, giận hờn. Họ chỉ có thể trở thành những nhà học giả, nhưng họ không thành công trong quá trình giải thoát. Có rất nhiều người trước kia cũng đi con đường học hỏi như Tổ Lâm Tế. Nhưng đến một lúc nào đó, họ thấy rõ ràng rằng con đường này chỉ đưa tới sự thành công của một nhà học giả, cho nên họ bắt đầu thực tập, và cái học của họ mất đi tính cách từ chương và bắt đầu có tính thực dụng. Nếu có một người ngay từ giờ phút này đã biết sử dụng cái học vào cái tu, lấy cái tu soi chiếu cái học, thì càng tu học càng giỏi và càng học tu càng giỏi. Đó là con đường lý tưởng, con đường từ A tới C. Con đường từ A tới D là con đường không thể nào đi được; tu mà không học thì rất khó thành công. Đọc Lâm Tế Lục cho kỹ, chúng ta thấy dấu tích cái học của Ngài rất rõ.

Đây là một đoạn trong kinh Pháp Bảo Đàn: ‘Thiện tri thức, sắc thân thị xá trạch bất khả ngôn quy, hướng giả Tam Thân Phật tại tự tính trung, thế nhân Tổng hữu, vị tự tâm mê, bất kiến nội tính, ngoại mịch Tam Thân Như Lai, bất kiến tự thân trung hữu Tam Thân Phật, nhữ đẳng thính thuyết, linh nhữ đẳng ư tự thân trung, kiến tự tính hữu Tam Thân Phật, thử Tam Thân Phật tùng tự tính sanh, bất tùng ngoại đắc’. Dịch là: ‘Này các vị thiện tri thức, hình hài là nhà cửa, không thể nói là chỗ để nương náu, ta nên hướng về ba thân của Phật có đầy đủ trong tự tính của mình, người đời ai cũng có, chỉ vì tâm mê nên không thấy Phật tính ở trong, lại đi tìm ba thân Như Lai ở ngoài (mới) không thấy tự thân có đủ ba thân của Phật. Chư vị hãy nghe nói đây để thấy tự tính trong mình có ba thân Phật, ba thân Phật này từ tự tính sanh, không tìm kiếm được từ bên ngoài’. Những câu ngữ lục trong Lâm Tế Lục có nguồn gốc trong kinh Pháp Bảo Đàn của Lục Tổ Huệ Năng. Có một dòng tuệ giác liên tục trôi chảy từ Tổ tới Tổ, và từ Tổ tới ta. Cái thấy của Tổ Lâm Tế cũng là cái thấy của Tổ Huệ Năng. Nghĩa là Pháp thân, Báo thân và Hóa thân không phải là những đối tượng có thể tìm ở ngoài, ta phải trở về với bản thân của mình, phải trở về trong giây phút hiện tại và dùng niệm, định và tuệ để tiếp xúc ba thân ấy.

Cái công dụng (mầu nhiệm) này chỉ có thể có được khi quý vị không hướng ngoại truy cầu. Nương tựa vào các nhà nghiên cứu và chú giải kinh luận người ta đi tìm ba thân như những tiêu chuẩn tuyệt đối.

Điều kiện căn bản là đừng nghĩ ta không có cái đó cho nên ta phải đi tìm ở nơi khác. Ba thân là sự tuyệt hảo, là toàn thiện, và ta đã sai lầm khi đi tìm cái tiêu chuẩn tuyệt đối đó ở ngoài ta. Trong khi đó cái tuyệt đối, cái toàn hảo ấy nằm ngay ở trong ta. Ta có thể nương vào các nhà nghiên cứu chú giải kinh luận, nhưng không phải vì vậy mà đi tìm những tiêu chuẩn tuyệt đối đó ở ngoài ta. Trong bài hát Tìm Nhau có câu: ‘Bởi vì con đói lạnh, bởi vì con khát khao, bởi vì con muốn tìm được cho ra bóng hình ai muôn đời tuyệt hảo’. Tuyệt hảo là cái tiêu chuẩn tuyệt đối. Ta thấy ở trong ta không có cái đẹp tuyệt đối, không có cái lành tuyệt đối, không có cái tốt tuyệt đối, cho nên ta mới đi tìm. ‘Bởi vì con đói lạnh, bởi vì con khát khao’, nghĩa là mình không có cái đó cho nên mình mới đi tìm. Tìm được cho ra cái gì? ‘Tìm được cho ra bóng hình ai muôn đời tuyệt hảo’.

Bắt đầu bằng tư duy: ‘Ta không có cái đó’, cho nên ta phải đi tìm ở ngoài ta. Nhưng trong quá trình đi tìm, ta nhận ra rõ ràng đối tượng ta đi tìm không xa, nó nằm ngay ở trong ta. ‘Khoảng cách giữa hai ta không thể dài hơn quá một nhịp tâm đầu’. Và khi tìm ra được mình rồi thì tìm ra được Bụt. ‘Con đã tìm ra Thế Tôn, con đã tìm ra co’ . Tìm ra Thế Tôn thì tìm ra mình, tìm ra mình tức là tìm ra Thế Tôn. Đức Thế Tôn không phải là đối tượng tìm cầu bên ngoài. Người học Phật có khuynh hướng chạy theo kinh, chạy theo luận; họ tin vào những nhà học giả đã từng nghiên cứu và chú giải kinh luận để đi tìm ba thân như là những tiêu chuẩn tuyệt đối, những hình ảnh tuyệt hảo.

Theo tôi thì không phải như thế. Ba thân ấy chỉ là danh ngôn, và cũng chỉ là ba cái nương tựa vào nhau mà có. Các vị cổ đức đã nói: ‘Thân là dựa vào ý nghĩa mà thành lập, độ là dựa vào bản thể mà luận’. Vậy thì thân của pháp tánh và độ của pháp tánh thật ra (rõ ràng) chỉ là quang ảnh.

Tổ Lâm Tế có sử dụng hình ảnh con cá đang bơi lội trong dòng suối. Khi con cá vùng vẫy muốn nhảy lên thì nó tạo ra những đợt sóng. Những đợt sóng đó là do cá tạo ra phản ứng lại những cử động của nó. Những đợt sóng đó không phải từ ngoài mà có, mà chính do cá tạo ra gọi là quang ảnh, tức là những cái phản ảnh (reflection) của chính bản thân mình. Nếu cá đứng yên thì không có những đợt sóng ấy, khi nó vùng vẫy thì tự nhiên tạo ra những đợt sóng. Tất cả đều do tâm của ta phản ảnh.

Trong đoạn này, Tổ muốn chúng ta bỏ ý niệm tìm cầu, bỏ hình ảnh Tam Thân như là những thực thể biệt lập. Hai chữ quan trọng trong đoạn này là chữ nghĩa và chữ thể. Nguyên văn chữ Hán: Cổ nhân vân: thân y nghĩa lập, độ cứ thể luận, pháp tánh thân, pháp tánh độ, minh tri thị quang ảnh. Đoạn ngữ lục này phản chiếu kiến thức của Tổ Lâm Tế về Duy Biểu học.

Để có thể hiểu được câu ‘thân y nghĩa lập, độ cứ thể luận’, ta nên đọc đoạn văn này ở trong sách Đại Thừa Pháp Uyển Nghĩa Lâm Chương của thầy Khuy Cơ. Ngài Khuy Cơ là đệ tử rất giỏi của Tam Tạng Pháp Sư Huyền Trang, là một giáo thọ rất xuất sắc về Duy Thức học. Đại Thừa Pháp Uyển Nghĩa Lâm Chương có thể tìm thấy trong Đại Tạng Tân Tu, kinh thứ 1861. Nguyên Văn chữ Hán: ‘Tự tánh thân độ, tức chân như lý, tuy thử thân độ, thể vô sai biệt, nhi thuộc Phật pháp, tánh tướng dị cố, dĩ nghĩa tướng vi thân, dĩ thể tánh vi độ, dĩ giác tướng vi thân, dĩ pháp tánh vi độ.’

‘Tự tánh thân độ, tức chân như lý’. Có nghĩa là thân và độ trong tự tánh của nó, tức là chân như. Thân là ba thân của Bụt, độ là đất nước của Bụt. Khi nói về bản chất của ba thân và cõi nước của Bụt, tức là nói về bản thể chân như (ground of suchness).

‘Tuy thử thân độ, thể vô sai biệt’. Thể tánh (true nature) của ba thân và cõi nước không sai khác như sóng với nước; thân là sóng và độ là nước. Đứng về phương diện thể tánh, thân và độ là một, cũng như tất cả các sóng là do nước mà sanh ra. Vậy thì đứng về phương diện của thể, thân và độ là không sai biệt.

‘Nhi thuộc Phật pháp, tánh tướng dị cố’. Đứng về phương diện học Phật, ta phân biệt tánh và tướng khác nhau. Đứng trên phương diện tánh, sóng và nước có cùng một bản chất, nhưng đứng về phương diện tướng thì sóng và nước khác nhau. Tánh là bản thể (noumena) và tướng là hiện tượng (phenomena), ta không nên lầm lẫn tánh và tướng là một, tuy hai cái cùng một bản chất như nước và sóng. Khi nói về sóng phải dùng những danh từ lên xuống, cao thấp; khi nói về nước thì không thể nói lên xuống, cao thấp được. Đó là ‘tánh tướng biệt quán’. Tuy thể tánh của ba thân và cõi nước của Bụt là không khác, nhưng trong khi học Phật pháp thì phải phân biệt tánh và tướng khác nhau.

‘Dĩ nghĩa tướng vi thân’. Đứng về phương diện nghĩa tướng ta gọi là thân, đứng về phương diện thể tánh ta gọi là cõi Bụt. Ta phân biệt có Pháp thân, Báo thân và ứng thân, gọi là nghĩa tướng (sự phân biệt). Thành ra ba thân của Bụt được thiết lập ra là do nghĩa tướng (the meaning and the appearance).

‘Dĩ thể tánh vi độ’. Cõi nước được thành lập là do bản thể. Khi nói tới cõi nước của Bụt là nói tới thể tánh (thể tánh vi độ). Trong khi ấy Tổ Lâm Tế nói: ‘Thân y nghĩa lập, độ cứ thể luận.’ Tổ đã học Duy Biểu rất đàng hoàng, một đoạn văn khá dài Tổ đã đúc kết lại thành tám chữ.

‘Dĩ giác tướng vi thân, dĩ pháp tánh vi độ.’ Lấy tướng của sự giác ngộ để làm ba thân, lấy pháp tánh làm quốc độ. Học như vậy là học theo kiểu tầm nguyên, tức là tìm về nguồn gốc của những điều ta đang học, đang nói. Tầm nguyên là tìm về nguồn.

Duy Biểu học được thành lập tại Trung Quốc vào thế kỷ thứ bảy, thứ tám. Sau khi thầy Huyền Trang đi Ấn Độ về, thầy sáng tác Thành Duy Thức luận. Thành Duy Thức Luận được xem như tác phẩm căn bản cho Duy Thức Tông ở Trung Quốc. Trong tác phẩm Đại Thừa Pháp Uyển Châu Lâm của thầy Khuy Cơ - một nhà chú giải nổi tiếng Duy Biểu học - đoạn văn trên có thể coi là nguồn gốc tư liệu cho đoạn văn này trong ngữ lục.

Thân y nghĩa lập. Chữ thân có nghĩa là ba thân: Pháp thân, Báo thân và ứng thân. Ba thân này do trí tuệ, kiến giải của ta căn cứ trên nghĩa lý mà thành lập. Độ tức là quốc độ, là các cõi Bụt như Bụt A Súc ở phương Đông, Bụt A Di Đà ở phương Tây hay cõi Ta bà, tất cả đều căn cứ vào thể mà luận. Cũng giống như Đức Thích Ca Mâu Ni là thân, trái đất này là độ. Cũng như tất cả chúng ta đều là những người con của trái đất, chúng ta là thân y cứ, nương tựa vào độ mà biểu hiện. Sinh ra từ trái đất, chết đi cũng trở về với trái đất, để rồi sinh ra nữa, đó là ý nghĩa của độ cứ. Thể là bản thể, là chân như, tức là chỗ nương tựa. Khi nói tới thân và độ, tức là nói về ba thân và quốc độ của Bụt. Ta phải hiểu rằng thân là đứng về phương diện pháp tướng, độ là đứng về phương diện pháp tánh, không đứng về phương diện hiện tượng. Chúng ta biết rằng ba thân và các quốc độ của Bụt đều là những phản chiếu (quang ảnh) mà không phải là những thực thể vững chắc; nó không có tính cách ngoại tại, khách quan.

Này các vị đại đức, các vị nên biết rằng cái con người đang cầm nắm và đùa giỡn được với quang ảnh đó là nguồn gốc của chư Bụt. Đối với kẻ ấy, chỗ nào cũng là nhà để trở về (nơi nào cũng là quê hương trở về của người tu tập).

Người đó có thể là ta nếu ta biết thao tác (manipulate), biết sử dụng những quang ảnh ấy thì ta là nguồn gốc của tất cả chư Bụt. Đối với kẻ ấy, chỗ nào cũng là nhà để trở về. Câu này rất quan trọng. Trong nguyên bản là ‘nhất thiết xứ thị đạo lưu quy xá xứ’, nó diễn tả được sự thực tập của Làng Mai.

‘Nhất thiết xứ thị đạo lưu quy xá xứ’. Quy xá là về nhà. I have arrived, I am home. Chỗ nào ta đi và vào lúc nào cũng là chỗ và giờ phút ta trở về nhà. Do đó sự thực tập của Làng Mai có gốc rễ ở nơi giáo lý của Tổ. Đối với những người có khả năng đùa giỡn được với những quang ảnh kia thì đâu cũng là nhà để cho họ trở về. Đối với kẻ ấy, chỗ nào cũng là nhà để trở về. Ta có thể sửa lại là Nơi nào cũng là quê hương trở về của người tu tập. Đạo lưu tức là những người tu tập, các bậc tu hành. Nhất thiết xứ là bất cứ chỗ nào; quy xá xứ cũng là chỗ trở về nhà. Bài thi kệ tôi viết bằng tiếng Việt chỉ có hai chữ Đã về, Đã tới, nhưng bản tiếng Anh là I have arrived (tôi đã tới), I am home (tôi đã về tới nhà). Chữ ‘nhà’ cũng quan trọng lắm. Dịch sang chữ Hoa là (*) (ngã dĩ đáo gia, dĩ đáo gia liễu). Bài thi kệ này có nguồn gốc của sự thực tập, nghĩa là ta đã về đã tới trong từng giây phút của đời sống hằng ngày. Người tu hành thành công thì thấy không cần đi đâu nữa, vì chỗ nào cũng là nhà của mình. Mỗi bước chân đều đưa mình trở về nhà. Khi nào không còn đi tìm cầu (longing), không còn lang thang (wandering) về một phương trời nào khác, không còn lo nghĩ về tương lai nào nữa và cảm thấy thoải mái trong giây phút hiện tại ngay ở đây, lúc đó ta đã thành công. Này các vị đại đức, các vị nên biết rằng cái con người đang cầm nắm và đùa giỡn được với quang ảnh đó là nguồn gốc của chư Bụt. Đối với kẻ ấy, chỗ nào cũng là nhà để trở về (nơi nào cũng là quê hương trở về của người tu tập).

Sắc thân tứ đại của quý vị không biết nói pháp nghe pháp, tỳ vị gan mật không biết nói pháp nghe pháp, hư không không biết nói pháp nghe pháp... vậy thì cái gì biết nói pháp nghe pháp? Đó là cái sáng rỡ rõ ràng không chút mảy may hình tướng trước mặt quý vị đấy. Chính cái đó biết nói pháp nghe pháp. Nếu thấy được như thế thì quý vị sẽ không khác gì với Tổ với Bụt. Chỉ có một điều là giữ nó cho miên mật, đừng để cho nó bị gián đoạn, mắt chạm đến đâu là thấy được đến đấy.

Chúng ta đang thực tập theo Tổ Lâm Tế. Tổ Lâm Tế đang sống trong giây phút hiện tại, đang có mặt trong mỗi chúng ta. Có những người không hiểu, cho rằng Tổ Lâm Tế có sự phân biệt giữa thân và tâm: hình hài này không phải là cái nghe pháp, chính cái tâm nghe pháp. Đây là một cách nói để giúp chúng ta đừng bị kẹt vào tứ đại và cho tứ đại đó là chính mình, có vậy thôi. Trong giáo lý của Đức Thế Tôn, ta thấy các pháp nương nhau mà thành lập. Nếu không có thân thì tâm không biểu hiện được, nếu không có tâm thì thân không biểu hiện được, thân và tâm nương nhau mà biểu hiện như tay mặt với tay trái. Cũng như năm uẩn là sắc, thọ, tưởng, hành và thức nương nhau mà biểu hiện, một uẩn tự nó không thể biểu hiện được. Không những tứ đại (sắc thân) không phải là chính mình, thọ, tưởng, hành, và thức cũng không phải là chính mình. Tất cả đều là những điều kiện nương nhau mà phát hiện ra, ta gọi là tâm sáng chói. Tâm sáng chói biến hiện ra sáu đạo hào quang gọi là lục đạo thần quang.

Trong kinh Tăng Chi Bộ (Anguttara Nikaya), Bụt có dạy tâm là một cái gì sáng chói. Sở dĩ nó không sáng chói được là do những ô nhiễm bên ngoài đi tới, nếu lấy ra khỏi những ô nhiễm đó thì tâm sáng chói trở lại. Câu nói đó nằm ngay phần đầu của kinh Tăng Chi Bộ: ‘Này các vị khất sĩ, tâm này là sáng chói, nhưng tâm này có thể bị ô nhiễm bởi các cấu uế từ bên ngoài đi vào và ta có thể gột sạch những cấu uế đó để cho nó sáng chói ra’. Chính trên cái thấy đó mà Tổ có danh từ tinh minh, tức là sáng chói. Trong Lâm Tế Lục, Tổ nói đến cái tinh minh tỏa chiếu ra sáu đạo thần quang. Chính tâm sáng chói là cái biết nói pháp nghe pháp chứ không phải là năm uẩn. Năm uẩn là những điều kiện cần có để cho cái tinh minh biểu hiện. Sắc thân tứ đại của quý vị không biết nói pháp nghe pháp, tỳ vị gan mật không biết nói pháp nghe pháp, hư không không biết nói pháp nghe pháp... vậy thì cái gì biết nói pháp nghe pháp? Đó là cái sáng rỡ rõ ràng không chút mảy may hình tướng trước mặt quý vị đấy. ‘Không chút mảy may hình tướng’ tức là cái tinh minh không kẹt vào sắc, thọ, tưởng, hành và thức. Nhưng sắc, thọ, tưởng, hành và thức giúp để biểu hiện cái tinh minh.

Chính cái đó biết nói pháp nghe pháp. Nếu thấy được như thế thì quý vị sẽ không khác gì với Tổ với Bụt. Chỉ có một điều là giữ nó cho miên mật, đừng để cho nó bị gián đoạn, mắt chạm đến đâu là thấy được đến đấy.

Trong đoạn này ta thấy hai chữ miên mật là quan trọng, nghĩa là công phu phải cho liên tục. Câu này một lần nữa xác nhận rằng, sự thực tập chánh niệm miên mật đừng để cho gián đoạn là bí quyết của sự thành công. Chúng ta có cái tinh minh chia thành sáu hòa hợp, và chúng ta sử dụng nó như một người hát xiệc sử dụng những dụng cụ trên tay, nếu chúng ta hoàn toàn làm chủ cái tinh minh ấy thì thành công. Sáu đạo thần quang đó nếu để cho đam mê, giận hờn, ganh tị đi vào, thì cái sáng chói kia không có cơ hội chiếu sáng ra được. Vì vậy những cấu uế cần được lấy ra để cho cái tinh minh tiếp tục sáng chói, miên mật không bị gián đoạn, lúc đó giữa ta và Bụt, ta và Tổ không có gì khác biệt, và chúng ta không cần đi tìm cầu ở ngoài.

Chỉ vì tình thức phát sinh nên trí tuệ ngăn cách, cũng vì tri giác biến đổi cho nên chân thể bị biến hình, vì thế mới có luân hồi trong ba cõi, chịu đựng mọi thứ khổ đau. Theo cái thấy của tôi, thì không có gì là không thâm diệu, không có gì là không giải thoát.

Tình thức dịch tiếng Phạn là klésa (affliction), nghĩa là sự vướng mắc, sân hận, hiểu lầm, si mê..., gọi là những phiền não. Ba phiền não căn bản là tham (thèm khát), sân (giận hờn) và si (hiểu lầm). Cũng vì tri giác biến đổi cho nên chân thể bị biến hình. Tri giác biến đổi, tức là tri giác sai lầm.

Này các bạn tu, tâm pháp không hình tướng, thông suốt mười phương, nơi mắt gọi là cái thấy, nơi tai gọi là cái nghe, nơi mũi gọi là cái ngửi, nơi miệng gọi là đàm luận, nơi tay gọi là cầm nắm, nơi chân gọi là cái chạy nhảy, tất cả chỉ từ một cái tinh minh (shining) chia ra thành sáu hòa hợp.

Từ một cái tâm sáng chói (tinh minh) thể hiện thành sáu hòa hợp hay sáu đạo hào quang (lục đạo thần quang) - sáu thức - vi diệu mầu nhiệm. Tổ dạy người nào sử dụng được sáu đạo thần quang một cách khôn khéo, một cách miên mật thì người đó là Bụt, là Tổ; nếu để cho tình thức (tham, sân và si) che lấp thì là chúng sanh. Chúng ta có thể là chúng sanh, chúng ta có thể là Bụt. Ta là chúng sanh khi tình thức chiếm thượng phong, khi ta đùa giỡn được với sáu đạo thần quang, thì ta chiếm thượng phong, ta thành Bụt và có được ba thân.

Tư tưởng và ngôn từ này là lấy trực tiếp từ kinh Thủ Lăng Nghiêm (Shurangāma sutra), tên đầy đủ là Đại Phật Đảnh Thủ Lăng Nghiêm Tu Chứng Liễu Nghĩa. Kinh Thủ Lăng Nghiêm có câu ‘Đại hùng đại lực đại từ bi, hy cánh thẩm trừ vi tế hoặc, linh ngã tảo đăng vô thượng giác, ư thập phương giới tọa đạo tràng...’ Kinh này rất được Phật tử ở Trung Quốc và Việt Nam ưa chuộng. Kinh Đại Phật Đảnh Thủ Lăng Nghiêm được chế tác tại Trung Quốc đầu đời nhà Đường, không có nguyên bản bằng tiếng Phạn. Bây giờ các nhà khoa học đã chứng minh được điều đó. Tổ Lâm Tế đã được đọc và đã trích dẫn kinh. Có hai loại kinh Lăng Nghiêm: Lăng Nghiêm Tam Muội và Thủ Lăng Nghiêm. Kinh Lăng Nghiêm Tam Muội (Shurangāma samādhi) được gọi là Kiện Hành, tức là bước đi dũng mãnh, có nguyên bản ở tiếng Phạn.

Chỗ nào tâm ý không còn phát sinh thì chỗ ấy cũng là giải thoát.

Tâm ý ở đây tức là những tà kiến phân biệt: đây là tôi, đây không phải là tôi; cái này là trong, cái này là ngoài; tôi không có cái này, anh có cái này... Duy Thức học gọi đó là biến kế sở chấp (Parakalpita), nghĩa là kỳ thị, phân biệt, không thấy được sự thật.

Tôi nói như thế nghĩa là sao? Chỉ vì mọi thứ tìm cầu của quý vị chưa chấm dứt cho nên quý vị mới bị lọt vào những cái bẫy của cổ nhân bày ra.

Trong nguyên văn: ‘Kỳ vi đạo lưu nhất thiết trì cầu tâm bất năng hiết, thượng tha cổ nhân nhàn cơ cảnh’. Cơ là máy, là cơ quan. Cơ cảnh ở đây được dịch là những cái bẫy. Cổ nhân không muốn gài bẫy để ta lọt vào, cổ nhân vì muốn độ người cho nên mới đưa ra những phương tiện, nhưng ta thường có khuynh hướng nắm bắt rồi bị kẹt vào những phương tiện đó. Ví dụ như cổ nhân muốn chúng ta có cơ hội để tu tập nên tạc tượng Bụt, xây chùa. Chúng ta vào chùa lạy Bụt rồi dính vào tượng luôn. Chúng ta nghĩ rằng Bụt chỉ có ở trong chùa chứ không có ở những chỗ khác. Những điều cổ nhân thiết lập ra là để cho chúng ta tu học, nhưng vì chúng ta không đủ thông minh nên bị kẹt vào đó. Nếu nghĩ rằng tượng Bụt là Bụt thì chúng ta mắc bẫy rồi. Người xưa đặt ra tượng Bụt cho chúng ta có khả năng tiếp xúc với Bụt tự thân, nhưng nếu chúng ta nghĩ tượng Bụt là Bụt, phần của mình là đứng dưới lạy lên, thì chúng ta không tiếp xúc được với Bụt tự thân. Cho Bụt là cái tượng bằng gỗ, bằng đồng, đó là rơi vào cái bẫy cổ nhân.

Giáo lý cũng vậy. Những cái như Pháp thân, Báo thân, ứng thân, cõi Cực lạc, Đâu xuất đà thiên..., đều là những phương tiện của Bụt và Bồ-tát đưa ra để cho chúng ta tu tập. Nhưng nếu kẹt vào đó là rơi vào bẫy của cổ nhân. Cổ nhân không phải là gài bẫy chúng ta, cổ nhân chỉ muốn đưa ra những phương tiện quyền xảo, chúng ta lại kẹt vào những phương tiện đó cho là cứu cánh, thì chúng ta đánh mất cơ hội thành công. Ví dụ ta nói nên đi thiền hành, đi thiền hành sẽ khỏe. Có những người đi thiền hành không thấy an lạc, hạnh phúc trong khi đi. Họ làm dáng làm điệu. Những cái bẫy của cổ nhân là như vậy.

Này các bạn tu, hãy thử sử dụng cái thấy của tôi xem. Hãy chặt đứt hết những cái đầu của mọi Báo thân và Hóa thân của Bụt.

Mấy ai dám nói như vậy! Chỉ kẻ nào có tuệ giác lớn mới dám nói như vậy.

Khoảng niên hiệu Trinh Quán thời Đường, Tổ Đại Tín vân du đến núi Ngưu Đầu, gặp ngài Pháp Dung đang an nhiên tĩnh tọa, không để ý gì tới khách mới đến. Sau khi thiền xong, hai vị pháp đàm với nhau. Thầy Pháp Dung nói: ‘Tôi đã thoát khỏi hình tướng, tôi có thể vô tướng được rồi.’ Tổ Đại Tín nghi lắm, Tổ nghĩ rằng người kia nói vậy nhưng chưa chắc đã làm được như vậy. Khi thầy Pháp Dung rời tảng đá để đi ra ngoài, Tổ Đạo Tín mới lấy một cục son viết chữ ‘Phật’ trên phiến đá, chỗ ngồi thiền của thầy Pháp Dung. Thầy Pháp Dung trở lại thấy chữ ‘Phật’ không dám ngồi lên nữa. Tổ cười ha hả nói: ‘Anh thấy không! Anh chưa được vô tướng đâu.’ Đây là thử nghiệm (testing). Ta có thể thử nghiệm bằng nhiều cách. Ví dụ ta nói một câu để cho người kia nổi tam bành lục tặc lên, để rồi người kia phải công nhận rằng mình chưa hết sân hận.

Đôi khi ta nói rất oai, nhưng đến khi làm thì ta sợ không dám làm. Tổ Lâm Tế nói được như vậy thì chúng ta biết Tổ Lâm Tế là một người giải thoát. Hóa thân và Báo thân là những cái do nghĩa tướng lập ra, không phải là những thực tại khách quan, nếu bị kẹt vào những nghĩa tướng đó thì chúng ta chết! Cũng như tin Bụt là một cái tượng bằng đất hay bằng đồng là chúng ta bị kẹt vào trong cơ quyền (một cái bẫy). Thiền sư có thể đem tượng Bụt đập nát ra để giúp cho thiền sinh thấy được Bụt không phải tượng đồng hay tượng đất. Đó là giết Phật (sát Phật), chặt đầu Phật (giết ý niệm về Phật) để Phật tự thân có cơ hội biểu hiện; còn nếu ta vẫn chấp những cái ấy là Phật thì không bao giờ ta được gặp Phật.

Thiền sư là người đập phá, là người có công năng giải thoát cho ta. Thiền sư không ngần ngại có những hành động kỳ quặc giúp đưa tới sự thức tỉnh và giải thoát cho người thiền sinh. Ngoài Tổ Lâm Tế chưa ai dám nói: ‘Hãy chặt đứt hết những cái đầu của mọi Báo thân và Hóa thân của Bụt.’

Hãy thấy rằng các bậc Bồ-tát trong mười địa chỉ là những người làm công, các vị Đẳng Giác và Diệu Giác đều là những tên tù đang mang gông cùm, các vị La-hán, Bích-chi đều như những cái hố xí, Bồ Đề và Niết Bàn đều như những cái cọc buộc lừa.

Tổ nói các vị Bồ-tát trên con đường thành Bụt phải đi qua mười địa chỉ là những người đi làm công. Đoạn này làm ta nhớ tới chuyện Người Cùng Tử trong kinh Pháp Hoa.

Có một người con bỏ nhà ra đi, trở thành ra một người tha phương cầu thực đói khát. Khi trở về, nó không nhận ra được cha nó là một người rất giàu có. Ông trưởng giả thấy nó tới ăn xin thì nhận ra ngay đó là con mình, nhưng ông không nói ra vì sợ con mình không tin là nó có thể xuất thân từ một gia đình giàu sang đến thế. Khi thấy gia sản lớn lao và sự quyền quý của ông trưởng giả, nghĩ rằng chỗ này không phải là chỗ của mình nó liền bỏ nơi đó, đi tìm làm những việc như hốt phân, hốt rác. Ông trưởng giả cho người đi tìm nó về, giao cho một chức vụ rất khiêm nhường trong gia đình của ông, rồi từ từ cất nhắc nó lên những chức vụ cao hơn. Trải qua mười giai đoạn, rốt cuộc nó được làm quản gia cái gia tài kếch sù đó. Khi ông trưởng giả gần gũi con được rồi, ông mới tiết lộ rằng nó vốn là con của ông. Lúc đó người con cùng tử mới có thể chấp nhận mình là con ông trưởng giả.

Chúng ta cũng vậy. Chúng ta đều là những đứa con cùng tử. Chúng ta là con của Bụt, chúng ta phải là Bụt. Nhưng chúng ta không thể chấp nhận được mình là con của Bụt, và mình có thể làm được như Bụt. Vì vậy Bụt mới nói: ‘Con phải đi qua địa thứ nhất, con phải đi qua địa thứ hai, con phải đi qua địa thứ ba, cuối cùng tới địa thứ mười (pháp vân địa) thì mới được thành Bụt.’ Do đó khi Tổ nói câu các bậc Bồ-tát trong mười địa chỉ là những người làm công, chúng ta sẽ không hiểu Tổ nói gì nếu chúng ta không biết chuyện người cùng tử trong kinh Pháp Hoa. Kỳ thật, chúng ta có thể là Bụt ngay trong giây phút hiện tại. Đoạn này hàm chứa ý nghĩa đốn giáo. Đốn giáo là giáo lý dạy thành Bụt liền lập tức, không cần đi qua mười địa. Mình đã là con của ông trưởng giả thì mình không cần đi qua mười giai đoạn chức vụ trong nhà thì mới trở thành con của ông. Mười giai đoạn mà ông cha dùng để cất nhắc con mình lên chẳng qua là những phương tiện. Chúng ta đâu cần phải đi qua mười địa. Chúng ta đích thực là con của Bụt, chúng ta đích thực là Bụt, nhưng vì chúng ta có mặc cảm quá lớn nên đã không dám thừa nhận. Một trong những điều Tổ Lâm Tế dạy là Phật sanh bất nhị, tức là Phật và chúng sanh không phải là hai, Phật và chúng sanh là một. Đó là tư tưởng căn bản của Tổ Lâm Tế.

Hãy thấy rằng các bậc Bồ-tát trong mười địa chỉ là những người làm công, các vị Đẳng Giác và Diệu Giác đều là những tên tù đang mang gông cùm.

Đẳng giác và Diệu giác là hai danh hiệu để diễn tả sự giác ngộ của Bụt. Trong bốn mươi hai địa vị giác ngộ thì Đẳng giác, Diệu giác là cao nhất.

Các vị La-hán, Bích-chi đều như những cái hố xí, Bồ Đề và Niết Bàn đều như những cái cọc buộc lừa.

Những danh từ ấy, những nấc thang ấy... đều là những phương tiện. Các Tổ đưa ra những hình ảnh, những danh từ, những giai đoạn tu tập không phải để ta kẹt vào, nếu không thì ta không bao giờ tiếp xúc được với Bụt, với Bồ-tát, với các vị Đẳng giác hay Diệu giác.

Điều này cũng đúng cho những người làm chính trị. Những người hô hào cho một chế độ hay một chủ nghĩa thường cho chúng ta ăn toàn là danh từ, những danh từ như độc lập, tự do, phồn thịnh... và chúng ta cảm thấy no, cảm thấy mãn ý: ‘Chúng ta có độc lập, chúng ta có tự do, chúng ta là nhân dân, chúng ta làm chủ.’ Tất cả đều là những danh từ suông, vậy mà chúng ta cũng bằng lòng sống được với những danh từ đó. Học kinh Phật cũng vậy. Chúng ta sống bằng những danh từ như Tam Thân, Báo thân, ứng thân, Pháp thân, A-la-hán, Bích-chi Phật. Chúng ta đang tu học nhưng chúng ta hoàn toàn không tiếp xúc được với bản chất của an lạc giải thoát; chúng ta đang sống bằng những danh từ và ý niệm. Đi thiền, ngồi thiền hay nghe chuông đều là những phương tiện thực tập đưa tới an lạc và giải thoát. Nếu chúng ta ngồi thiền, đi thiền, nghe chuông và ăn cơm mà không thấy hạnh phúc tức là chúng ta chỉ làm cho có hình thức, không ích lợi gì cho ta cũng không ích lợi gì cho người khác. Nghe chuông, ta cũng im lặng như những người khác, nhưng ta không có chút an lạc nào cả; ta im lặng tại vì người khác im lặng, chứ ở trong ta không có yếu tố của niệm, định, tuệ hay an lạc. Thành ra, chuông là cái hố xí, chuông là cái cọc buộc lừa.

Tại sao? Chỉ vì các vị không thông đạt được cái Không của ba a tăng kỳ kiếp cho nên quý vị mới gặp phải những chướng ngại (mà quý vị đang có).

Đoạn đầu của Lâm Tế Lục có nói tới đoạt cảnh bất đoạt nhân. ‘Đoạt cảnh bất đoạt nhân’ nghĩa là buông đối tượng (đoạt cảnh) để trở về tự tâm của mình. Buông đối tượng thì còn tâm, nếu phải buông tâm (đoạt nhân) luôn thì còn lại cái gì? Nghĩ rằng ta chỉ còn lại cái Không (ngược lại với Có) cho nên ta sợ, ta không dám buông tâm ra. Vì vậy đoạt cảnh xong, nếu thấy cần thì thiền sư đoạt luôn nhân. Người kia sợ! Nếu buông tâm ra thì còn có gì? Tổ mới nói rằng: ‘Không thông đạt được cái Không của ba a tăng kỳ kiếp thì vẫn còn cái sợ.’ Vì chưa đạt tới bản chất của Không cho nên ta mới sợ. Cái Không này vượt thoát cái có/không thường tình. Buông bỏ những nghĩa tướng, những cái do tâm thức thiết lập ra như tam giới, lục đạo, thập địa... không được, cho nên ta phải bám víu vào đó, nếu không bám víu vào thì ta sợ sẽ rơi vào chỗ không có gì.

Nếu là một người tu chân chính thì quý vị sẽ không như thế. Chỉ nên tùy duyên giúp làm tiêu nghiệp cũ, cứ thanh thản mặc áo, cần đi thì đi, cần ngồi thì ngồi, đừng có một khoảnh khắc nào mong cầu quả vị Bụt.

Đây là giáo lý Vô tác. Nhưng Tổ Lâm Tế không dùng chữ vô tác. Bụt dạy có ba cánh cửa giải thoát là Không, Vô tướng và Vô tác. Vô tác nghĩa là không cần làm gì nữa. Con người vô sự (vô sự nhân) là một danh từ chìa khóa rất quan trọng trong giáo lý của Tổ Lâm Tế. Vô sự có thể dịch là không phải làm gì, không phải đi đâu. Tiếng Pháp dịch là sans affaire, tiếng Anh dịch là nothing to do, no where to go. Trong bản chất, ta đã là Bụt. Cũng như đợt sóng chính nó là nước rồi, nó đâu cần phải chạy Đông chạy Tây để tìm nước. Mình đã là cái mình muốn trở thành, gọi là Vô tác hay Vô nguyện, cánh cửa giải thoát thứ ba (apranihita). Tổ Lâm Tế có danh từ riêng của Tổ, Tổ không cần dùng danh từ trong kinh điển. Cần mặc áo thì mặc áo, cần ăn cơm thì ăn cơm, cần đi thì đi, cần ngồi thì ngồi..., đâu cần làm gì nữa! Ta đã là Bụt rồi, tại ta quên đó thôi. Sóng đã là nước. Ta chỉ có thể dừng lại được, chỉ có thể trở thành thanh thản vô sự khi thấy được điều ấy, nếu không thì ta vẫn tiếp tục chạy đi tìm. Người vô sự không còn chạy đi tìm nữa. Ta có thể ngồi yên được ở chỗ ta đang ngồi. Chỉ cần mặc áo, vì mặc áo là thần thông; chỉ cần nấu cơm, vì nấu cơm là thần thông. Tất cả đều mầu nhiệm. Bụt cũng mặc áo, đi cầu, tắm rửa..., nhưng Bụt là một người vô sự. Còn ta trong khi tắm, ta muốn tắm cho mau xong; khi rửa bát, ta muốn rửa bát cho mau xong để còn làm việc kế tiếp. Ta chưa phải là người vô sự, ta chưa phải là người vô tác.

Thanh thản mặc áo, cần đi thì đi, cần ngồi thì ngồi.

Đây là lời nói của thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất. Mã Tổ Đạo Nhất là sư ông của thiền sư Lâm Tế, và là thầy của thiền sư Hoàng Bích Hy Vận. Câu nói nổi tiếng của Tổ Hoàng Bích là ‘chỉ nên tùy duyên giúp làm tiêu nghiệp cũ’. Câu này chúng ta có thể tìm thấy trong tác phẩm Truyền Tâm Pháp Yếu (Taisho 2012). Truyền Tâm Pháp Yếu là những lời dạy của Tổ Hoàng Bích Hy Vận, được một vị đệ tử cư sĩ rất giỏi của Tổ tên là Bùi Hưu ghi chép lại. Bùi Hưu là một vị thủ tướng trong chính quyền, rất giỏi về Phật pháp. Trong tác phẩm Truyền Tâm Pháp Yếu có câu: ‘Thật vô pháp danh A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Như kim ký hội thử nghĩa, đãn tùy duyên tiêu cựu nghiệp, cánh mạc tạo tân ương’. Thật vô pháp danh A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề nghĩa là ‘Thật ra không có cái gọi là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.’ A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, tiếng Phạn là Anuttarasamyaksambodhi, có nghĩa là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, là sự giác ngộ chân chính và cao tột. Như kim ký hội thử nghĩa: nếu bây giờ hiểu được nghĩa đó rồi; đãn năng tùy duyên tiêu cựu nghiệp: thì nên tùy theo duyên mà tiêu tán nghiệp cũ; cánh mạc tạo tân ương: không tạo ra những tai ương mới, những nghiệp mới. Tóm lại câu trên có nghĩa: Nhờ thấu hiểu được không có cái gọi là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác mà những tai ương và nghiệp đã tạo ra trong quá khứ từ từ được tiêu tán, đồng thời không tạo ra những tai ương và nghiệp mới làm ra những tai họa cho tương lai của mình nữa. Trong đoạn văn trên, ta thấy Tổ đã dùng đúng năm chữ ‘tùy duyên tiêu cựu nghiệp.’ Đệ tử mà dùng chữ của thầy là chuyện rất thường.

Đừng có một khoảnh khắc nào mong cầu quả vị Bụt.

Vì không có cái gọi là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác nên đừng mong cầu điều ấy. Câu này cũng là sự phản chiếu những gì Tổ đã học được từ thầy của mình.

Tại sao? Người xưa nói: ‘Nếu muốn tìm Bụt bằng cách lao tác, thì Bụt sẽ trở thành điềm báo trước của sinh tử.’

Chúng ta nhớ lại ví dụ về sóng và nước. Nếu sóng lao tác cực nhọc để tìm nước thì chỉ thêm mệt, tại vì sóng đã là nước rồi. Nó chỉ cần ngồi yên, chỉ cần giác ngộ rằng: ‘Ta đã là nước rồi, tại sao ta phải sợ khi sóng lên hay xuống?’ Trong chuyến đi Mỹ vừa qua, có một thiền sinh yêu cầu tôi viết thư pháp cho ông câu ‘Resting in God’, và tôi đã viết. Là người theo đạo Bụt, tại sao tôi viết ‘Resting in God’? Tại vì Thượng Đế (God) ở đây không phải là một ông già có râu. Thượng Đế ở đây có thể hiểu là bản thể, cũng như nước là bản thể của sóng. Nếu sóng biết mình là nước, sóng không còn sự sợ hãi, buồn rầu, và ganh tị với những đợt sóng khác. Sóng không sợ khi thấy mình đi xuống, cũng không vui mừng khi thấy mình đi lên. Nếu sóng nương được vào nước, sóng sẽ rất hạnh phúc trong suốt cuộc đời của nó. Nếu Thượng Đế là chân như của ta, là bản thể của ta, thì nương vào chân như hay bản thể đó ta sẽ không còn sợ chuyện được, thua, còn, mất, sống, chết, có và không nữa.

Này các vị đại đức! Thì giờ quý báu, quý vị hãy ngừng lại cái tâm bôn ba chạy sang nhà láng giềng để học thiền học đạo, tìm câu tìm chữ, cầu Tổ cầu Bụt, cầu thiện tri thức. Đừng lầm lạc như thế. Này các bạn tu, các vị chỉ có một cha một mẹ, vậy thì còn đi tìm gì nữa? Các vị hãy tự nhìn lại đi! Cổ nhân nói: ‘Diễn Nhã Đạt Đa (Yajnadatta) tưởng đã mất đầu, nhưng khi cái tâm đi tìm cầu ngưng lại là chàng đạt tới vô sự (sans affaires) ngay.

Trong kinh Bụt kể chuyện chàng Diễn Nhã Đạt Đa (Yajnadatta) có bệnh tâm thần. Một hôm anh hoảng hốt nghĩ cái đầu của mình không còn trên cổ mình nữa, anh liền chạy đi tìm cái đầu ấy, kỳ thực cái đầu của anh vẫn còn nguyên vẹn. Cũng vậy, chúng ta có đủ tất cả những cái gọi là Bụt, Pháp thân, Báo thân, ứng thân... nhưng chúng ta vẫn đi tìm cầu, và Tổ cho tất cả chúng ta, đều là những người mắc bệnh tâm thần cũng giống như chàng Diễn Nhã Đạt Đa. Hãy tưởng tượng một đợt sóng đi tìm nước: nó cũng ‘mắc bệnh tâm thần’, vì sóng đã là nước rồi. Các vị hãy tự nhìn lại đi. ‘Hãy tự nhìn lại đi’ là dịch từ chữ phản chiếu, giáo lý của kinh Pháp Bảo Đàn. Hai chữ này cho chúng ta biết Tổ Lâm Tế đã nghĩ tới kinh Pháp Bảo Đàn. Kinh Pháp Bảo Đàn do Tổ Huệ Năng nói.

Trong kinh có kể cuộc gặp gỡ giữa Lục Tổ Huệ Năng và Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn ở dưới bếp. Sau đó Huệ Năng lên phòng riêng của thầy mình vào canh ba để tiếp nhận sự dạy dỗ. Trước đó Huệ Năng có trình một bài kệ hay hơn bài kệ của thượng tọa Thần Tú, một sư anh lớn. Ngũ Tổ phải truyền pháp ‘chui’ cho Huệ Năng, tại vì sợ trong chúng có người ganh tị.

Điều này, nếu là chuyện thật, sẽ cho thấy rằng đại chúng của Tổ Hoằng Nhẫn tu chứng cũng chưa giỏi lắm. Ta thử hỏi chính mình: Nếu sư anh của mình, sư em của mình được truyền đăng thì mình có ganh tị không? Tôi nghĩ chúng Làng Mai tuy cũng có sự ganh tị nhưng không đến nỗi như thế. Tôi không đến nỗi phải truyền đăng chui cho các thầy các sư cô. Chúng ta khá hơn ngày xưa. Đừng có mặc cảm!

Tiếp theo câu chuyện của Lục Tổ. Trong đêm khuya, hai thầy trò ở trong phòng. Tổ Hoằng Nhẫn giảng sơ qua về kinh Kim Cương cho Huệ Năng, rồi trao bình bát, y áo và dặn Huệ Năng phải trốn liền lập tức. Tổ Hoằng Nhẫn đưa Huệ Năng ra bến sông, chèo thuyền đưa tiễn đệ tử một khúc đường. Huệ Năng nói: ‘Bạch thầy! Thầy đưa con một đoạn như vậy là được rồi, khi chưa giác ngộ thì thầy độ con, bây giờ giác ngộ rồi thì con tự độ.’ Hai thầy trò chia tay nhau. Ngũ Tổ dạy Huệ Năng phải đi về phương Nam gấp, nếu chậm trễ sẽ có người rượt theo giành lại bát và y. Ngũ Tổ trở về phương trượng đóng cửa ba ngày. Nhiều người tưởng Ngũ Tổ bệnh, họ tìm vô thăm hỏi. Tổ nói: ‘Tôi không có bệnh, nhưng y bát đi về phương Nam rồi.’ Tổ vừa dứt lời thì có nhiều người trong chúng rượt theo Huệ Năng để lấy y bát lại. Có một thượng tọa tên là Huệ Minh - con nhà võ tướng - đã rượt theo kịp Huệ Năng. Thấy như vậy, Huệ Năng đặt y bát xuống một tảng đá rồi trốn vào núp trong bụi cây. Thượng tọa Huệ Minh tới thấy y và bát của thầy mình trên một tảng đá thì định chiếm hữu, nhưng y bát vì một lý do gì đó đã trở nên quá nặng nên thượng toạ nhấc lên không nổi. Lúc đó, Huệ Năng ở trong bụi đi ra nói: ‘Đây chẳng qua chỉ là bát với y chứ chẳng phải là pháp.’ Thượng tọa Huệ Minh mắc cỡ nói: ‘Tôi tới đây cầu pháp, không phải cầu y bát.’ Huệ Năng nói: ‘Vậy thì lắng nghe đây! Đừng nghĩ cái này thiện hay ác. Nên quán chiếu trong giờ phút hiện tại này mặt mũi chân thật của thượng tọa Huệ Minh nằm ở đâu?’ (Con người thật của thượng tọa Huệ Minh nằm ở đâu?) Nghe xong, thượng tọa giác ngộ, và lạy xuống. Thượng tọa thưa rằng: ‘Xin thầy truyền cho con những gì thần bí, mầu nhiệm.’ Tổ Huệ Năng lúc đó chưa được chính thức xuất gia, tóc vẫn còn bờm xờm, nhưng đã chứng ngộ và đã được truyền tâm ấn. Tổ nói một câu. Trong câu này có chữ ‘phản chiếu’ và có chữ (bí) mật: ‘Dữ nhữ thuyết giả, tức phi mật giả. Nhữ nhược phản chiếu, mật tại nhữ biên.’ Nhữ nhược phản chiếu: nếu thượng tọa biết quay trở về chiếu ánh sáng vào tự thân; mật tại nhữ biên: cái gọi là bí mật, nó nằm ngay ở bên cạnh thượng tọa. (Tổ muốn dạy là khi ta biết quay về bản thân mình và quán chiếu trở lại, thì tất cả những cái ta gọi là bí mật đó, nó không còn là bí mật nữa, nó ở ngay bên cạnh ta.)

Các vị đại đức, các vị hãy sống cuộc đời của chính mình một cách rất bình thường, đừng làm dáng làm điệu.

Chúng ta đừng nhắm mắt lim dim giả như mình là đạo đức cao tăng, giải thoát, giác ngộ. Chúng ta hãy sống cuộc sống bình thường như Bụt ngày xưa vậy.

Có một bọn đầu hói không phân biệt được thế nào là tốt xấu, nói rằng mình thấy thần thấy quỷ, chỉ Đông vẽ Tây, cầu mưa cầu tạnh, bọn này quyết chắc sẽ phải trả nợ đã vay, và sẽ có ngày trước mặt Diêm Vương nuốt hòn sắt nóng.

Có một bọn đầu hói hành nghề đó! Đầu hói tức là trọc đầu, ý nói mấy thầy tu. Tổ Lâm Tế chê trách các ông thầy tu hành nghề pháp sư, nghề thầy cúng, nghề thiền sư.

Con cái nhà lành có thể bị bọn dã hồ tinh mị này mê hoặc, một ngày nào đó bọn ấy cũng sẽ phải trả nợ tiền cơm tiền gạo, không tránh thoát được đâu.

Chúng ta nên biết vào cuối đời Đường, trong giới tăng chúng đã có rất nhiều sự hư hỏng và tham nhũng. Người ta lợi dụng đạo Bụt quá nhiều, nhất là những người giả danh xuất gia. Họ nói họ là người xuất gia, kỳ thực họ không phải là người xuất gia đích thực, họ lấy việc xuất gia làm nghề để có danh có lợi. Chùa chiền được tạo dựng lên rất nhiều và giàu có. Những người gọi là xuất gia ấy có một cuộc sống rất xa hoa sung túc, của công và của tư không phân biệt, họ chỉ biết lợi dụng của thường trú. Những chuyện ấy đã xảy ra vào cuối đời Đường. Tác phẩm Lâm Tế Lục phản chiếu rất rõ ràng tình trạng hư hỏng, thối nát của tăng đoàn thời đó, cũng vì vậy ngữ ngôn của Tổ Lâm Tế rất nghiêm khắc, rất hùng mạnh. Vấn đề xảy ra ở cuối đời Đường, nó cũng đang xảy ra ở đây hay ở ngay Việt Nam. Chúng ta phải cẩn thận lắm mới được.

Thiền Sư khai thị chúng như sau: Này các bạn tu, các vị rất cần tìm cầu cho được chánh kiến, phải biết đi hiên ngang trong thiên hạ để khỏi bị bọn yêu tinh nói trên mê hoặc. Con người cao quý nhất là con người vô sự! Chỉ cần đừng nghĩ đến chuyện tạo tác (đến chuyện sự nghiệp). Chỉ nên làm một con người bình thường. Nếu quý vị cứ nghĩ tới chuyện hướng ngoại tìm cầu và tính toán tức là quý vị đã sai lầm rồi vậy.

Yêu tinh nói trên tức là những ông thầy tu trọc đầu, tuy có mặc áo thầy tu đàng hoàng, ở chùa tụng kinh lạy Phật đàng hoàng nhưng chỉ tu hình thức. Vô sự là bản chất của con người có giá trị cao quý. Vô sự là chìa khóa của Tổ Lâm Tế. Vô sự tức là không tìm cầu nữa, không đặt ra cho mình những mục tiêu để theo đuổi, không tìm kiếm mệt nhọc nữa. Nguyên văn chữ Hán là Vô sự thị quý nhân, nghĩa là con người cao quý nhất là con người vô sự. Đó là ngôn từ của thế kỷ IX, rất khác với ngôn từ của thế kỷ XXI. Cũng cái ý như vậy, nhưng chúng ta sẽ nói rằng: Mình hãy là mình, đừng tìm cách biến mình thành ra người khác, dù người đó là Bụt. Chỉ nên làm một người bình thường, bản thân mình cũng rất là mầu nhiệm rồi. Tại sao mình từ chối mình, phủ nhận mình như một thực tại mầu nhiệm để trở thành một người khác? Ví dụ mình là một đóa sen. Đóa sen đã là mầu nhiệm rồi, tại sao không chấp nhận mình là một đóa sen mà muốn trở thành một đóa cúc? Đóa cúc cũng vậy, cũng rất mầu nhiệm, tại sao phải chạy tìm cầu để trở thành một đóa hường? Mình đã là cái mình muốn trở thành. Khi dừng lại sự tìm cầu, thì ta có giải thoát, và ta an nhiên tự tại trong giây phút hiện tại. Đó gọi là vô sự. Vô sự trong từ ngữ của đạo Bụt ngày xưa là vô tác (aimlessness, desirelessness hay intentionlessness).

Chỉ cần đừng nghĩ đến chuyện tạo tác.

Chúng ta đã quen nghĩ là phải làm cái này, phải làm cái kia, để trở thành cái này hay để trở thành cái kia. Chúng ta không dừng lại được để thấy cái nhiệm mầu của sự sống trong ta và quanh ta. Ta luôn luôn muốn làm điều gì đó vì ta không bằng lòng với cái ta đang có. Đây rõ ràng là giáo lý Vô tác và Vô đắc (no obtaintion) của đạo Bụt. Theo Tâm Kinh Bát Nhã, Vô đắc là không có gì để đắc cũng không có cái sở đắc (dĩ vô sở đắc cố). Tổ Lâm Tế đã dùng chữ riêng của Tổ mà không dùng chữ trong kinh. Điều này thật đặc biệt. Vô sự là chữ Tổ dùng thay cho chữ vô tác, vô đắc.

Chỉ nên làm một con người bình thường.

Ngài Mã Tổ Đạo Nhất có nói: ‘Bình thường tâm thị đạo.’ Nghĩa là tâm bình thường của ta đã là đạo rồi.

Nếu quý vị cứ nghĩ tới chuyện hướng ngoại tìm cầu và tính toán tức là quý vị đã sai lầm rồi vậy.

Hãy đừng cầu Bụt, Bụt chỉ là danh từ suông.

‘Phật thị danh cú’ nghĩa là Bụt chỉ là một danh từ thôi. Don’t look for the Buddha, the Buddha is just the empty word. Ghê không! Danh từ cho ta một ý niệm về Bụt, nhưng danh từ không phải là Bụt. Ở đây không có nghĩa là ta phủ nhận một thực tại nào đó, mà mục đích cho thấy là ta đang bị kẹt vào một ý niệm, một danh từ. Ta cho danh từ và ý niệm là một thực tại, và ta bị trói buộc bởi ý niệm và danh từ ấy.

Các vị có biết kẻ đi tìm cầu là ai không?

Ta đi tìm Bụt, vì ta nghĩ ta chưa biết Bụt là ai, mà ta cũng chưa biết ta là ai. Chính ta cũng có một ý niệm, một danh từ về ta. Nhưng ý niệm đó, danh từ đó không phải là ta. Ta tưởng đó là ta, nhưng kỳ thực đó không phải là ta. Ta chưa tìm ra được con người thật của ta, thành ra sự thực tập là để biết rõ ta là ai.

Các Bụt và Tổ trong ba đời từ xưa nay cũng chỉ đi tìm Pháp.

Trong câu này tựa như Tổ muốn nói rằng: ‘Thôi các vị đừng đi tìm Bụt nữa mà hãy đi tìm Pháp.’ Hiểu như vậy cũng nguy hiểm lắm, vì ta có thể cũng đang có một ý niệm, một danh từ về Pháp.

Ngày hôm nay các vị tham thiền học đạo cũng chỉ là để cầu Pháp. Được Pháp thì mới giải quyết xong, còn chưa thì vẫn còn luân hồi trong năm đường. Mà Pháp là gì? Pháp là pháp của tâm. Tâm không hình, thông suốt mười phương, có diệu dụng ngay trước mắt. Vì người ta không có đủ tín tâm nên mới nhận lầm danh từ và câu nói, hướng về phía văn tự để tìm cầu pháp của Bụt; cũng vì vậy cho nên mới bị xa cách với Pháp như trời xa đất.

Ta đi tìm Pháp cũng giống như đi tìm Bụt. Ta không biết rằng Pháp là do tâm, cho nên ta mới đi tìm Pháp ở những danh từ và ý niệm. Chính vì vậy, đối tượng tìm cầu của ta với chính ta bị xa cách như trời với đất. Tại ta không có đủ niềm tin rằng tâm ta có khả năng vẽ ra các pháp. Trong kinh Hoa Nghiêm, Bụt nói tâm như nhà họa sĩ (tâm như họa sư). Tâm vẽ ra Bụt, vẽ ra Pháp, vẽ ra Tăng, tâm vẽ ra tất cả. Nếu chúng ta đi tìm Bụt, Pháp và Tăng như những thực tại độc lập ngoài tâm của ta, thì ta sẽ không tránh khỏi ràng buộc. Tại vì đó không phải là Bụt, không phải là Pháp cũng không phải là Tăng. Phật, Pháp và Tăng phải tìm ngay ở trong tâm của mình. Pháp đây là tâm pháp, Pháp của tâm (vạn pháp duy tâm).

Tâm ta có khuynh hướng phân biệt và kỳ thị, Duy Biểu Học gọi đó là biến kế chấp (Parakalpita). Nó chia ra chủ thể và đối tượng: Tôi khác anh, cha không phải là con, đám mây khác với dòng suối. Nó cắt xẻ ra giống như một lưỡi dao cắt những thực tại ra thành từng miếng nhỏ rời nhau. Tâm đó gọi là tâm phân biệt, tâm biến kế (the mind of discrimination). Chính cái tâm biến kế, phân biệt làm cho chúng ta xa cách sự thật như trời xa cách đất. Câu này chấm dứt bằng bốn chữ ‘Thiên Địa huyền thù’, nghĩa là xa cách nhau như trời với đất. Câu này nhắc cho ta nhớ tới mấy câu đầu trong Tín Tâm Minh. Tín Tâm Minh là một tác phẩm thơ. Người ta nghĩ Tín Tâm Minh là của Tổ Tăng Xán, Tổ thứ ba của thiền tông Trung Hoa.

Câu đầu của Tín Tâm Minh là ‘Chí đạo vô nan’. Có nghĩa là Đạo lớn hay chân lý tuyệt đối không có gì khó; ‘vô nan’ là không có gì khó. ‘Duy hiềm giản trạch’ nghĩa là sở dĩ nó khó là do có sự phân biệt; ‘giản trạch’ là phân biệt. ‘Đãn mạc tăng ái, đồng nhiên minh bạch’ nghĩa là chỉ cần đừng có yêu ghét thì tự nhiên (nó) rõ ràng và minh bạch ra. Yêu và ghét là khuynh hướng phân biệt của chúng ta. Chúng ta có khuynh hướng thương thánh và ghét phàm; chúng ta yêu Phật và ghét chúng sanh; chúng ta yêu đẹp và ghét xấu. Chúng ta không biết rằng đẹp và xấu làm ra nhau. Chúng ta ưa sự sống và ghét sự chết. Chúng ta không biết rằng sự chết xảy ra trong từng giây phút để làm cho sự sống có mặt. Tâm ý đó gọi là kỳ thị phân biệt (the mind of discrimination). Đạo lớn không có gì là khó, khó là do ta phân biệt (giản trạch), yêu ghét (tăng ái). Nếu ta đừng đi theo sự yêu ghét thì tự nhiên mọi việc trở thành ra sáng tỏ và đạo lớn không có gì mù mờ. ‘Hào ly hữu sai’ nghĩa là (nếu) có sai lệch một ly, một tơ hào, thì ‘thiên địa huyền thù’ nghĩa là sự cách trở giữa ta với sự thật giống như trời với đất. Khi đọc đến câu ‘thiên địa huyền thù’ ta biết rằng Tổ đã đọc Tín Tâm Minh. Chúng ta có thể tìm thấy tác phẩm Tín Tâm Minh trong Đại Tạng (Taisho 2010).

Hãy đừng cầu Bụt, Bụt chỉ là danh từ suông. Các vị có biết kẻ đi tìm cầu là ai không? Các Bụt và Tổ trong ba đời từ xưa nay cũng chỉ đi tìm Pháp. Ngày hôm nay các vị tham thiền học đạo cũng chỉ là để cầu Pháp. Được Pháp thì mới giải quyết xong, còn chưa thì vẫn còn luân hồi trong năm đường. Mà Pháp là gì? Pháp là pháp của tâm. Tâm không hình, thông suốt mười phương, có diệu dụng ngay trước mắt. Vì người ta không đủ tín tâm nên mới nhận lầm danh từ và câu nói, hướng về phía văn tự để tìm cầu pháp của Bụt; cũng vì vậy cho nên mới bị xa cách với Pháp như trời xa đất.

Kinh điển không chứa đựng pháp; cái chứa đựng pháp là tâm của ta. Kinh điển chỉ có thể giúp làm cho pháp trong tâm ta bộc lộ ra. Bài pháp thoại không phải là chân lý, không phải là pháp để trao truyền cho thiền sinh. Pháp đã có sẵn ở trong tâm thiền sinh dưới dạng những hạt giống. Bài pháp thoại cũng như một cơn mưa rưới xuống những hạt giống pháp trong tâm người thiền sinh, làm cho những hạt giống đó đâm chồi và biểu hiện. Một vị giảng sư hay một vị giáo thọ không thể trao truyền được pháp cho một thiền sinh. Cũng giống như tình trạng một người cha muốn trao truyền cho đứa con kinh nghiệm của mình. Cha thấy con ngu dại quá muốn trao truyền kinh nghiệm của mình, nhưng càng la rầy càng bít lấp. Người con phải tự thấy điều ấy. Vai trò của người cha chỉ có thể làm một đám mây để mưa xuống giúp hạt giống tuệ giác trong người con biểu hiện. Trao truyền tuệ giác rất khó. Khi người con lớn lên, bị vấp váp, gặp khó khăn, thì tuệ giác sẽ từ đó bừng ra. Kinh điển và thầy của ta không phải là pháp, pháp nằm ở trong tâm ta. Thầy ta hay là kinh điển chẳng qua chỉ là một đám mây làm mưa xuống, giúp ta tưới tẩm những hạt giống của giác ngộ, giải thoát và tuệ giác trong ta mà thôi.

Này các bạn tu, nếu tôi nói Pháp thì Pháp ấy là gì? Tôi nói Pháp của tâm địa.

Chữ tâm địa làm ta nghĩ tới kinh Pháp Bảo Đàn. Tâm địa là danh từ căn bản của kinh. Tổ Lâm Tế là sự tiếp nối của Mã Tổ, Lục Tổ, cũng như chúng ta là sự tiếp nối của Tổ Lâm Tế vậy. Nói là chúng ta chưa được học Lâm Tế Lục, nhưng Lâm Tế Lục đã có sẵn trong tâm chúng ta rồi, chính vì vậy mà học tới đâu ta cũng thấy ta đã có cái đó, tại vì thầy ta đã trao Lâm Tế Lục cho ta dưới những hình dạng khác.

Pháp của tâm địa, có thể giúp ta vào phàm vào thánh, vào tịnh vào uế, vào chân vào tục. Nhưng không phải cái chân tục phàm thánh nơi quý vị có thể được diễn bày bằng các danh từ và các ý niệm về chân tục phàm thánh.

Ta có cái chân tục phàm thánh nơi ta, nhưng ta đừng dùng những danh từ chân tục phàm thánh, vì nó là ý niệm của ta. Bản chất của chân tục phàm thánh thì khác. Cũng như ta có một ý niệm về Paris, nhưng thực tại về Paris rất khác với ý niệm mà ta có. Thật ra, ta chưa biết gì nhiều về Paris. Ta tưởng ta ở Paris vài ngày và đi dạo một vòng Paris là ta đã biết Paris. Kỳ thực, đó chỉ là một vài ý niệm của ta về thành phố Paris căn cứ trên những danh từ mà thôi. Những người đã sống mười năm, hai mươi năm tại thành phố Paris cũng chưa hẳn đã khám phá ra được hết sự thật về thành phố đó. Ở đây, ta thấy ý của Tổ dạy là đừng lầm với danh từ và ý niệm là sự thật.

Với lại cái chân tục phàm thánh ấy không bao giờ tự gọi mình bằng các danh từ chân tục phàm thánh.

Cái chân tục phàm thánh không bao giờ tự nói: ‘Tôi là chân; tôi là tục; tôi là phàm hay tôi là thánh.’ Chính ta gọi nó là chân tục phàm thánh, tại vì ta lẫn lộn danh từ với sự thật, và cứ nắm lấy danh từ và ý niệm cho là sự thật. Đó là cái bệnh của ta.

Này các bạn tu, nếu nắm được cái then chốt này thì nên áp dụng ngay vào đời sống hằng ngày.

Đây là một giáo lý, một đường lối, một phương pháp. Trong đời sống hằng ngày, chúng ta chuyên sống bằng những danh từ, ý niệm, và ta cho những cái đó là sự thật. Chúng ta đói meo nhưng cứ nói là giàu thịnh; chúng ta làm nô lệ nhưng cứ nghĩ là mình làm chủ. Chúng ta chỉ biết sống với những danh từ. Mình cũng chính là mẹ mình mà mình cho là mẹ không còn nữa, vì mẹ đã mất rồi. Mình cũng chính là cha mình mà mình tưởng cha không phải là mình và mình không phải là cha. Danh từ cha con, mẹ con chỉ là những ý niệm, chúng không phải là sự thật. Mình là Bụt, nhưng mình không dám thừa nhận mình là Bụt, vì mình nghĩ Bụt vĩ đại hơn mình nhiều, mình không thể so sánh với Bụt. Đó là những danh từ, những ý niệm. Trong đời sống hằng ngày, ta thường sống với những ý niệm, và vì vậy cho nên ta sống rất xa với sự thật. Tổ nói: ‘Nếu nắm được cái then chốt này thì nên áp dụng ngay, đừng chần chờ gì hết.’ Đừng sống với ý niệm, đừng sống với hồn ma bóng quế. Hãy trở nên một con người tự do và sống với sự thật ngay lập tức.

Đừng nên vướng vào danh tự. Tôi gọi đó là huyền chỉ (nguyên tắc mầu nhiệm).

Cái mà thượng tọa Huệ Minh gọi là huyền nhiệm bí mật, thì Tổ Huệ Năng nói: ‘Không có cái gì gọi là bí mật. Khi nào quí vị biết trở về quán chiếu nơi tự thân thì cái gọi là huyền nhiệm bí mật sẽ nằm sát ngay bên người quý vị’. Đó là huyền chỉ. Đó là nguyên tắc mầu nhiệm.

Pháp của ông thầy tu núi này nói ra với pháp của người trong thiên hạ nói ra rất khác. Dù cho Văn Thù, Phổ Hiền có xuất hiện ra trước mặt, mỗi vị hiện một thân khác nhau đến hỏi pháp, thì vừa mở miệng nói ra ‘Bạch Hòa Thượng’ là tôi đã có thể nhận ra được chân tướng của họ rồi. Tôi cứ ngồi yên đây, hễ có ai tới gặp tôi là tôi liền nhận ra được chân tướng và tung tích của người ấy.

Trong mười danh hiệu của Bụt có một danh hiệu gọi là Thế Gian Giải (Lokavidu). Thế Gian Giải là bậc hiểu thấu tâm trạng của chúng sanh. Tổ cũng có khả năng hiểu thấu tâm trạng của người tới tham vấn, cho nên Tổ mới nói: Tôi cứ ngồi yên đây, hễ có ai tới gặp tôi là tôi liền nhận ra được chân tướng và tung tích của người ấy. Tại sao Tổ có thể làm được như vậy?

Tại vì cái thấy của tôi khác: ngoài thì không kẹt vào ý niệm phàm thánh, trong thì không dựa vào những cái gọi là nguyên tắc căn bản, vì vậy cái thấy ấy được thông suốt, chẳng còn chỗ nghi ngờ.

Tổ không có sự phân biệt phàm và thánh. Không phải vì người này mang tên Văn Thù nên là thánh, còn người kia mang tên Nguyễn thị Lo nên là phàm. Thường thường khi thấy một cái gì hay nghe một điều gì, chúng ta liền sinh tâm phân biệt kỳ thị. Ví dụ, trước mặt ta có một người được giới thiệu là người Pháp, thì tự nhiên ta có ngay một ý niệm về người Pháp. Ý niệm đó ngăn cách không cho sự thật của con người đó hiện ra. Chính những ý niệm phân biệt ngăn cách không cho ta thấy được sự thật của người kia ngay từ lúc ban đầu, vì vậy cho nên mới có người giả làm Văn Thù và Phổ Hiền với ta được. Còn nếu ta không có sự phân biệt ấy, thì ai đánh lừa được ta?

Khi tìm thầy học đạo, chúng ta tin chắc rằng vị thầy đó có tuệ giác, vị thầy đó là thánh nên chúng ta mới chịu theo học, còn những ông thầy kia là phàm. Chúng ta phải có cái thấy như vậy, phải tin như vậy, thì chúng ta mới theo vị thầy đó được. Cũng vì vậy mấy thầy đó mới có thể ‘làm ăn’. Họ chỉ cần mặc áo thánh vô, họ thành thánh liền. Chúng ta chết là chết ở chỗ đó! Chúng ta không thấy được đó là một con người với tất cả những sự thật của nó. Chúng ta bị thu hút bởi những ý niệm thánh phàm chân tục. Một khi ta đã có ý niệm những người này là phàm, là tục, thì chúng ta sẽ tránh né. Ta không ngờ rằng con người đó cũng có chất thánh bên trong, vậy mà ta bỏ đi để chạy theo cái không phải là thánh. Rất nguy hiểm! Ở trong thị trường đạo đức tâm linh, có sự mua và bán, và khách hàng rất dễ bị lầm lạc, vì họ có tâm phân biệt phàm thánh. Tổ nói: ‘Tôi không bị lừa nữa. Tại vì sao? Tại vì nhìn bên ngoài những người đến với tôi, tôi cũng đều có thể nhìn thấy mặt mũi chân thật của họ, tôi không bị ý niệm phàm thánh làm cho mờ mắt. Còn bên trong, thì tôi không bị nguyên tắc căn bản làm cho ngăn ngại.’ Ngoài thì không kẹt vào ý niệm phàm thánh, trong thì không dựa vào những cái gọi là nguyên tắc căn bản. Tức là ta không bị kẹt vào đệ nhất nghĩa đế, vào chân như bản thể hoặc Niết Bàn. Nếu ta cho cái đó là Niết Bàn thì cái kia sẽ không phải là Niết Bàn. Những ý niệm về Thượng Đế hay Bản Môn, về Chân Như hay Pháp thân thanh tịnh..., những thứ ấy gọi là những nguyên tắc căn bản. Ngoài thì không kẹt vào ý niệm phàm thánh, trong thì không dựa vào những cái gọi là nguyên tắc căn bản, vì vậy cái thấy được thông suốt, chẳng còn chỗ nghi ngờ. Đoạn này cho chúng ta thấy Tổ Lâm Tế là một người có tự do. Những hình tướng bên ngoài cho dù là hình tướng của Văn Thù hay Phổ Hiền, cũng không gây ấn tượng cho Tổ, không làm cho Tổ bị ảnh hưởng.

Thiền Sư khai thị: Này các bạn tu, trong Phật pháp không cần có sự dụng công (mệt nhọc).

Nếu trong lúc ngồi thiền, đi thiền, mà ta phải nỗ lực và lao tác mệt nhọc để đạt tới một cái gì đó, thì cái đó không phải là Phật pháp.

Nguyên tắc là bình thường vô sự (tenir dans l’ordinaire, sans affaires), mặc áo ăn cơm, đi tiêu đi tiểu, mệt thì đi nghỉ.

Nguyên tắc của đạo là sống một cách bình thường: ăn cơm chỉ biết có ăn cơm. Trong khi ăn mà ta phải cố gắng để đừng nói chuyện, cố gắng để múc những muỗng cơm thật đúng kiểu..., thì những cố gắng mệt nhọc đó không phải là đạo. Đạo là sống một cách bình thường, nhưng không có nghĩa là chúng ta không cần thực tập uy nghi.

Kẻ ngu có thể cười ta nhưng người trí sẽ hiểu ta. Cổ nhân nói: ‘hướng ngoại để công phu, toàn là bọn ngu xuẩn’.

Những câu này được trích dẫn trong bài thơ Lạc Đạo Ca:

Hà thị tống niệu

Trước y khiết phạn

Khốn lai nhất ngọa

Ngu nhân tiếu ngã

Trí nãi tri yên

Cổ nhân vân: ‘hướng ngoại tác công phu, Tổng thị si ngoan hán’.

Lạc Đạo Ca do thiền sư Nam Nhạc Minh Sơn - đệ tử của thiền sư Phổ Tịch - viết ra. Thiền sư Phổ Tịch là Tổ thứ bảy của Phật giáo Bắc Tông. Sau khi được Ngũ Tổ truyền pháp, Tổ Huệ Năng đi vào Nam. Thầy Thần Tú vẫn ở lại và được xưng là vị Tổ thứ sáu ở miền Bắc. Thành ra chúng ta có hai Lục Tổ: ở miền Nam là ngài Huệ Năng, ở miền Bắc là ngài Thần Tú. Theo Nam Tông, ngài Huệ Năng là vị Tổ thứ sáu của thiền tông Trung Hoa. Không hẳn như vậy. Ở miền Bắc Trung Hoa, ngài Thần Tú cũng có đệ tử rất giỏi. Thời kỳ có pháp nạn, ngoài Bắc bị đàn áp triệt để, thành ra Phật giáo Bắc Tông không tiếp tục được. Trong khi đó, ở trong Nam Phật giáo vẫn được tự do truyền thừa cho đến ngày nay. Chúng ta nên nhớ rằng Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn truyền pháp cho rất nhiều người, trong đó có Tổ Thần Tú và Tổ Huệ Năng. Trong Nam, ngài Thần Hội là vị Tổ thứ bảy. Trong khi đó ở miền Bắc, vị Tổ thứ bảy là ngài Phổ Tịch (651-739). Tổ Phổ Tịch có nhiều vị đệ tử giỏi, trong đó có ngài Nam Nhạc Minh Sơn là tác giả của Lạc Đạo Ca. Ngài ở miền Bắc, nhưng khi có pháp nạn ngài đã đi về miền Nam. Tác phẩm Lạc Đạo Ca của ngài được truyền tụng rất phổ biến ở miền Nam.

Các vị nên tùy nơi làm chủ, nơi nào cũng chân, không để cảnh duyên bên ngoài lôi kéo.

Tùy nơi làm chủ là một câu rất quan trọng. Tới đâu ta cũng làm chủ được tình trạng của ta mà không trở thành một nạn nhân của hoàn cảnh. ‘Làm chủ tình trạng đừng làm nạn nhân’ là một phép thực tập quan trọng. Ví dụ như mình có vài sư anh hay sư em còn nhiều khó khăn, thì thay vì nói: ‘Tôi khổ là vì các sư anh hay sư em đó’, mình có thể thực tập giỏi hơn để giúp họ, cái đó gọi là mình làm chủ; còn như than thở hay muốn đi nơi khác để trốn tránh, thì mình làm nạn nhân. Tùy xứ tác chủ, lập xứ giai chân. Lập xứ giai chân tức là chỗ nào mình cũng là con người thật của mình, chứ không phải trước một đám đông ta có vẻ đạo mạo, tu hành, có chánh niệm... đến khi không còn ai, thì ta thất niệm. Chân tức là thật. Giữa đám đông hay ở một mình, mình cũng đích thực là mình, không hề có sự giả trang thiền tướng. Khi mặc áo, lúc ở trần, khi lên pháp tòa hay lúc đi cầu, ta luôn luôn là con người chân thật với chính ta, ta không cần giả dối, ta không cần khoác một lớp áo bên ngoài.

Như vậy thì dù có tập khí ngàn xưa, có gây năm nghiệp vô gián thì tất cả cũng thành ra biển cả giải thoát.

Năm nghiệp vô gián là năm cái tội đưa vào địa ngục vô gián. Đó là năm tội lớn: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm cho Bụt chảy máu và chia rẽ tăng đoàn.

Người học đạo ngày nay, phần lớn đều không hiểu pháp, giống như con dê gặp gì cũng ăn.

Tổ đang nói về ai vậy? Tổ đang nói về chúng ta đó! Mõm con dê một khi đụng vào chiếc lá nào, con dê liền há miệng đớp lấy chiếc lá đó. Chúng ta cũng vậy. Nghe thấy cái gì lạ đều muốn làm theo, rồi rốt cuộc không thành công được với bất cứ một truyền thống hay một pháp môn nào.

Không phân biệt thầy tớ chủ khách.

Chúng ta không có khả năng nhận ra được một vị thầy chân chính, không thấy được chủ là chủ, còn khách chỉ là khách. Có nghĩa là chúng ta không phân biệt được tà với chánh.

Những kẻ ấy lấy tâm tà vào đạo, sẵn sàng đi vào những nơi huyên náo, không thể gọi họ là người xuất gia chân chính. Họ chỉ là những người thế tục. Người xuất gia chân chính thì phải có được những chánh kiến bình thường: phân biệt được Bụt với Ma, Chơn và Ngụy, Phàm và Thánh. Được như thế mới gọi là chân xuất gia. Nếu không phân biệt được Ma với Bụt, thì chỉ xuất một gia này để vào một gia khác, gọi là chúng sanh tạo nghiệp, chưa được gọi là xuất gia.

Tổ đang quở những người xuất gia. Họ tuy mang danh xuất gia, nhưng chưa bao giờ ra khỏi ngôi nhà vướng bận và phiền não.

Bây giờ đây lại có một loại hiện tượng nữa gọi là hiện tượng Bụt Ma, đồng thể không phân biệt, như nước với sữa hòa lại. Nghe nói Ngỗng Chúa chỉ uống sữa.

Nhiếp Đại Thừa Luận có nói tới chuyện con Ngỗng Chúa. Khi người ta trộn sữa chung với nước, con Ngỗng Chúa có khả năng chọn sữa uống và để nước lại. Đây là hình ảnh ví dụ cho những người xuất gia có thể phân biệt được giữa Bụt và Ma, giữa hoa và rác.

Các bạn tu mắt sáng thì theo tôi nên đánh ngã cả Ma lẫn Bụt.

Tổ dạy, đánh ngã luôn cả Bụt chứ không phải chỉ đánh ngã Ma mà thôi. Tại vì ý niệm về Bụt và Ma nương vào nhau mà thành lập cũng như rác và hoa, đêm và ngày. Nếu có tâm phân biệt, thì chúng ta vẫn xa cách sự thật như trời xa cách đất. Chỉ khi nào nhìn Ma ta thấy được tính Bụt nơi Ma, nhìn Bụt ta thấy sự chuyển hóa từ Ma, thì lúc đó ta mới thật sự thấy được tính tương tức của vạn pháp.

Nếu quý vị còn có khuynh hướng yêu thánh ghét phàm thì quý vị sẽ còn phải chìm đắm trong biển sinh tử dài dài.

Rõ ràng đây là sự thực tập Vô Phân Biệt Trí (the wisdom of non discrimination).

Hỏi: ‘Thế nào là Bụt? Thế nào là Ma?’

Đây là phạm vi quán chiếu về sự khác biệt giữa Bụt và Ma, giữa thiện và ác. Bất cứ một truyền thống tôn giáo nào cũng nói tới thiện và ác. Trong Cơ Đốc giáo hay Do Thái giáo thường nói tới Sa Tăng, tức là Ma. Ma tượng trưng cho đen tối, lừa gạt, gây khổ đau... Chúng ta thường có khuynh hướng phân biệt giữa Bụt và Ma, giữa Thượng Đế và Sa Tăng. Tín đồ đạo Cơ Đốc hay đạo Do Thái được quyền chọn lựa giữa Thượng Đế và Sa Tăng, hai lực lượng chống đối nhau, và con người đứng giữa. Khi đứng về một phía, thì ta chống lại phía kia. Chúng ta có nhất thiết phải bắt buộc đứng ở vị trí đó hay là ta có thể có một nẻo thoát khác? Tổ Lâm Tế chỉ cho chúng ta một nẻo thoát để ta đừng bị kẹt vào thế lưỡng nguyên Bụt với Ma, Thượng Đế và Sa Tăng. Cố nhiên, vấn đề này liên hệ đến tâm nhiều hơn là thực tại của đối tượng, nó thuộc về nhân chứ không phải cảnh. Muốn giải quyết nghi vấn này, phương pháp của Tổ Lâm Tế là đoạt cảnh: Bụt cũng không, Ma cũng không. Chính tâm của anh phân biệt, tâm của anh tạo ra tất cả. Đây là phương pháp đoạt cảnh bất đoạt nhân (removing the object not the man).

Thiền Sư đáp: ‘Trong tâm của quý vị mà có một tư tưởng nghi ngờ (vô minh) thì đó là Ma.’

Khi nào tâm ta khởi lên một niệm vô minh thì đó là Ma. Nguyên văn là: ‘Nhĩ nhất niệm tâm nghi xứ thị ma’. Trong một giây phút khoảnh khắc nào đó mà xảy ra một niệm nghi ngờ (chữ nghi ở đây phải hiểu là vô minh), thì đó là Ma. Ma này, dù ta có đọc thần chú tới năm bảy biến nó cũng không chịu đi; phải quán chiếu và chuyển hóa nó. Chúng ta thường cho Ma là một thực tại khách quan, kỳ thực Ma là một sản phẩm của tâm. Bụt cũng là một sản phẩm của tâm. Khi sáng tạo ra Bụt rồi, ta quỳ lạy Bụt, ta bị kẹt vào Bụt; cũng như nhà điêu khắc sau khi tạo ra một bức tượng, trở lại sợ bức tượng đó, thành ra phải cúng lễ, đốt hương và cúi lạy trước bức tượng đó. Trong các tôn giáo hay các truyền thống tâm linh khác, có thể người ta không dám nói Thượng Đế là một sáng tạo phẩm của con người. Nhưng trong đạo Bụt vị thiền sư có thể nói: ‘Bụt là sáng tạo phẩm của con người, một sản phẩm của tâm.’ Nếu có Bụt, đó là Bụt của tâm. Nếu có Ma, đó là Ma của tâm. Đây rõ ràng là phương pháp đoạt cảnh bất đoạt nhân.

Đọc đến đây, những người mới học Phật có thể hỏi: Bụt là sản phẩm của tâm, vậy thì mình theo đạo Bụt làm gì? Tại sao mình phải quy y thành Phật tử, nếu không có một thực tại bên ngoài gọi là Bụt, Pháp và Tăng? Tại Làng Mai, mỗi khi tụng Tam Quy là tụng theo một tiến trình Con về nương tựa Bụt trước, rồi đến Đã về nương tựa Bụt, sau cùng là Về nương Bụt trong con. Con về nương tựa Bụt là bước đầu của sự thực tập: thấy Bụt ở ngoài. Bước thứ hai là Đã về nương tựa Bụt: nương tựa ở đây không còn là một ước mơ nữa mà là một sự thật đang xảy ra. Bước thứ ba là Về nương Bụt trong con: Bụt không còn là một đối tượng, một thực thể khách quan ở ngoài ta mà có mặt ngay trong tâm của ta.

Nếu quý vị đạt tới tính vô sinh của vạn pháp, biết rằng tâm là huyễn hóa, thật ra không có một đối tượng nào hay một hiện tượng nào có thật, đâu đâu cũng là thanh tịnh, thì đó là Bụt.

Tâm là huyễn hóa (tâm như huyễn hóa). Huyễn hóa ở đây tức là nhà ảo thuật. Nhà ảo thuật biến hiện ra những cái mình thấy rõ ràng như có thật, kỳ thực không có gì cả. Trong kinh Bát Nhã Hành có câu: Như nhà ảo thuật giữa ngã ba hóa hiện ra bao nhiêu người, rồi chặt đầu người này đến người khác mà thật ra không có ai chết cả. Khi Tổ Lâm Tế nói chặt đầu những Hóa thân và Báo thân của Bụt là Tổ lấy ý từ kinh Bát Nhã Hành. Những Hóa thân và Báo thân đó là những sáng tạo phẩm của tâm ta. Xem chúng như những thực tại khách quan, độc lập với mình là một sự sai lầm. Cho nên ta phải biết tâm ta là một nhà ảo thuật (magician).

Nếu quý vị đạt tới tính vô sinh của vạn pháp. Tất cả các pháp từ cái bàn, cái ghế, đến đám mây, mặt trời..., tất cả những thứ ấy giống như là có sinh, diệt, có, không, tới, đi, một và nhiều. Nhìn sâu và quán chiếu thấu đáo, ta thấy bản chất của chúng là vô sinh bất diệt, không tới cũng không đi, không có cũng không không và không một cũng không nhiều. Có tất cả tám phạm trù tư tưởng: Sinh, diệt, có, không, tới, đi, nhiều và một. Đó là tám ý niệm (eight mental categories). Ai cũng nghĩ rằng bản chất của sự vật là có sinh, có diệt, có tới, có đi, có còn, có mất, có một và có nhiều; ly nước không phải là đám mây, đám mây không phải là ly nước à. Hai cái là khác hoặc hai cái là một... Kẹt vào những ý niệm đó, ta không thấy được bản chất của thực tại. Chỉ khi nào đạt tới cái nhìn vô sinh của vạn vật thì ta mới thấy được vạn vật. Chữ vô sinh ở đây không chỉ có nghĩa là vô sinh mà cũng có nghĩa là bất diệt, vô khứ, vô lai, phi hữu, phi vô, phi nhất, phi dị. Tổ chỉ nói tới một phạm trù (vô sinh) thì ta phải hiểu là có cả bảy phạm trù kia nữa.

Thật ra không có một đối tượng nào, một hiện tượng nào có thật ngoài tâm, đâu đâu cũng là thanh tịnh, thì đó là Bụt.

Trong nguyên văn là ‘cảnh vô nhất trần nhất pháp’. Chữ đối tượng là dịch từ chữ trần. Chữ pháp dịch là hiện tượng (phenomena). Chữ trần có nghĩa là bụi. Nhưng trong câu này dịch là bụi thì không được, vì chữ trần là đối với chữ căn. Trần ở đây là đối tượng nhận thức bao gồm sáu lĩnh vực: sắc trần (đối tượng của con mắt), thanh trần (đối tượng của lỗ tai), hương trần (đối tượng của mũi), vị trần (đối tượng của lưỡi), xúc trần (đối tượng của thân) và pháp trần (đối tượng của ý). Vô nhất trần ở đây không có nghĩa là không có một hạt bụi nào, mà là không có một đối tượng nào (của sáu thức). Nhà học giả Démiéville trong bản dịch của ông dịch trần là hạt bụi, trong trường hợp này là không đúng. Đâu đâu cũng là thanh tịnh: thấy nơi nào cũng là thanh tịnh, không phải là cái thanh tịnh đối với cái bất tịnh. Đâu đâu cũng là thanh tịnh, thì đó là Bụt. Khi nhìn sự vật, ta không bị tám phạm trù tư tưởng che lấp, lúc đó ta là Bụt. Vì vậy Bụt từ tâm, Ma cũng từ tâm.

Tuy vậy, người ta thường nghĩ là Bụt và Ma là hai cảnh giới nhiễm tịnh khác nhau.

Nguyên văn chữ Hán: ‘Nhiên Phật dữ Ma thị nhiễm tịnh nhị cảnh.’ Nghĩa là Bụt và Ma là hai cảnh giới nhiễm tịnh khác nhau. Đây là Tổ nhắc lời kẻ khác, không phải là ý của Tổ. Vì vậy cho nên khi dịch chữ Hán ra nghĩa, ta nên thêm chữ người ta thì đúng với ý của Tổ hơn.

Theo cái thấy của tôi thì không có Bụt cũng không có chúng sinh.

Chữ không này không phải là chữ không trong tám phạm trù của tư tưởng. Chúng ta nên nhớ rằng một trong những giáo lý căn bản của Tổ Lâm Tế là ‘Phật Sanh bất nhị’. Nghĩa là Phật và chúng sinh không phải là hai cái khác nhau, cũng có nghĩa là nhân duyên, như rác với hoa. Rác là do hoa héo tàn mà có, còn hoa là do được bón phân từ rác mục nát mà thành; rác do hoa mà có, và hoa do rác mà thành. Bụt và chúng sanh tương tức. Cũng như tay trái và tay phải, nếu có tay trái thì có tay phải, nếu có tay phải thì có tay trái. Không có Bụt cũng không có chúng sinh, nghĩa là Bụt không phải là một thực tại độc lập, và chúng sanh cũng không phải là một thực tại độc lập. Ma và Bụt cũng vậy. Ma và Bụt cộng tác với nhau như chàng dũng sĩ và tên cướp trên sân khấu vậy. Hai nhân vật này phải cộng tác với nhau mới thành ra một vở kịch. Nếu nhân vật tướng cướp nói: ‘Tôi không muốn làm tướng cướp, tôi chỉ muốn làm Bụt.’ thì màn kịch không thể thành hình được. Thành ra, nói rác là kẻ thù của hoa thì không đúng, vì không có rác thì làm sao có hoa, và nếu không có hoa thì làm sao có rác được. Vì vậy cho nên ‘Phật sanh bất nhị’ tức là Bụt và chúng sanh không phải là hai cái khác nhau. Tự nhận mình là chúng sanh để rồi đi tìm Bụt, đó là sai lầm căn bản. Trong phần đầu của Lâm Tế Lục, Tổ có nói là đừng chạy theo Bụt. Nghe vậy, mình liền có phản ứng, nói: ‘Tôi cạo đầu đi tu là để chạy theo Bụt. Bây giờ Tổ nói như vậy rồi bảo tôi đừng chạy theo Bụt, thì đâu có được!’ Sự thật là như vậy. Anh càng chạy theo thì Bụt càng cách xa. Chỉ khi nào anh dừng lại thì Bụt đứng trước mặt, còn nếu anh bắt đầu chạy theo thì Bụt biến mất. Chúng ta cứ tưởng tượng một đợt sóng đang bôn ba chạy đi tìm nước. Đợt sóng đó sẽ không bao giờ tìm thấy.

Không có xưa không có nay, đạt được thì đạt ngay.

Chúng ta thường nói Bụt ra đời đã 2600 năm rồi, bây giờ mình mới được sanh ra, mình thấy mình vô phước; nếu được sanh ra vào thời của Bụt thì mình có phước hơn nhiều. Kỳ thực, có những người đã được sanh ra trước đây 2600 năm, nhưng trong số đó cũng có nhiều người chống đối Bụt; có người được làm đệ tử Bụt rồi bỏ Bụt, bỏ giáo đoàn mà đi. Thành ra quan điểm cho rằng Bụt chỉ có mặt cách đây 2600 năm thôi, Bụt không có mặt bây giờ là một sai lầm lớn. Bụt không bị thời gian điều kiện hóa: không phải chỉ ngày xưa có Bụt, bây giờ không có Bụt. Ý niệm xưa và nay là một trong những ý niệm cần phải gột sạch. Không có xưa không có nay, đạt được thì đạt ngay, tức là không có xưa không có nay mà cũng không có mai. Không cần phải chờ mười năm, hai mươi năm nữa làm giáo thọ rồi mới đạt được những gì mình muốn, đạt được thì đạt ngay bây giờ. Giây phút hiện tại là cơ hội duy nhất, được hay không là giây phút này. Đây không phải là vấn đề lao tác mệt nhọc, cũng không phải là vấn đề tích lũy công phu ngày tháng, mà là vấn đề có khả năng thức tỉnh trong giờ phút này hay không mà thôi.

Không cần phải đi qua thời gian.

Nguyên văn là ‘bất quản thời nhật’ (akalika). Trong thời đại của Tổ Lâm Tế, người ta dùng danh từ đạo Phật quá nhiều. Người ta buôn bán, trao đổi cho nhau những thúng danh từ. Và người ta đã sống trên những danh từ đó. Chính vì vậy Tổ Lâm Tế phải đặt chữ mới để dùng. Như chữ ‘chánh kiến’ là chữ rất quen thuộc Tổ cũng không dùng mà dùng bốn chữ ‘kiến giải chân chánh’ thay vì hai chữ (nguyên văn là ‘chân chính kiến giải’). Tại sao? Tại vì chữ chánh kiến được nhiều người sử dụng thành ra bị nhàm. Cũng theo tinh thần ấy, thay vì dùng chữ vô tác hay vô nguyện thì Ngài dùng chữ vô sự. Giống như tình trạng của chúng ta bây giờ đây. Chúng ta thấy nhiều chữ bị bẩn đi, vì người ta dùng nhiều quá hóa ra không còn ý nghĩa gì nữa. Họ nói từ bi; họ nói trí tuệ; họ nói vô ngã, nhưng khi chúng ta nhìn thì chúng ta thấy người nào cũng có cái ngã rất lớn; người nào cũng đối xử với nhau rất tệ, không chút từ bi. Chúng ta chán nghe những danh từ đó lắm rồi. Chúng ta thấy những danh từ đó bị bệnh. Chúng ta không muốn làm những công việc buôn bán đổi chác những danh từ đó nữa, chúng ta chỉ muốn sự thật. Thành ra chúng ta phải tìm ra những từ ngữ mới để thay thế. Chúng ta không dùng chữ trí tuệ nữa, chúng ta dùng chữ hiểu biết. Chữ từ bi mất ý nghĩa rồi, cho nên chúng ta dùng chữ thương yêu. Ý của Tổ, ta đã kinh nghiệm qua thành ra ta hiểu được Tổ.

Không cần tu không cần chứng, không được không mất, trong bất cứ thời gian nào đều cũng không hề có một pháp nào khác biệt. Nếu có một pháp nào khác hơn, thì tôi nói pháp đó cũng chỉ là mộng, là huyễn, đó là tất cả cái gì tôi muốn nói.

Chỉ là mộng, là huyễn, đó là câu trong kinh Kim Cương: ‘Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng, huyễn, bào, ảnh’. Nghĩa là tất cả các pháp hữu vi đều như là ảo thuật, là giấc mộng, là những bọt nước, là những hình ảnh không thật. Không cần phải đi qua thời gian, không cần tu không cần chứng, không được không mất, trong bất cứ thời gian nào đều cũng không hề có một pháp nào khác biệt. Nếu có một pháp nào khác hơn, thì tôi nói pháp đó cũng chỉ là mộng, là huyễn, đó là tất cả cái gì tôi muốn nói. Câu này lấy từ ý của kinh Đại Bát Nhã. Điều này cho chúng ta biết rằng cái học của Tổ rất vững. Đây là đoạn kinh Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật Đa trong Đại Tạng Tân Tu (Taisho 223) mà Tổ đã sử dụng:

Ngã thuyết Niết Bàn diệc như huyễn như mộng

Nhược đương hữu pháp thắng ư Niết Bàn giả

Ngã thuyết diệc phục như huyễn mộng. Hà dĩ cố?

Chư thiên tử! Thị huyễn mộng Niết Bàn bất nhị bất biệt.

Bụt nói cho chư thiên bài pháp này. ‘Ngã thuyết Niết Bàn diệc như huyễn như mộng’ nghĩa là: ‘Ta nói Niết Bàn như ảo thuật, như một giấc mơ’. Trong khi phần lớn các Phật tử đều nghĩ rằng mục đích sự tu học của mình là đạt tới Niết Bàn thì Bụt dạy Niết Bàn là ảo thuật, là một giấc mơ. Nếu chúng ta tìm cầu Niết Bàn như là một thực tại có thật ngoài ta, thì chúng ta không thực chứng được Niết Bàn.

Những người Cơ Đốc giáo đi tìm Thượng Đế, vì nghĩ rằng Thượng Đế là một thực tại ở ngoài họ. Thượng Đế là Đấng tạo hóa (creator), còn họ là tạo vật (creature). Họ cho rằng tạo hóa (creator) nằm ngoài tạo vật (creature); tạo hóa có mặt một cách độc lập với tạo vật. Nếu nghĩ như vậy thì theo đạo Bụt Thượng Đế là một ảo thuật, là một giấc mộng không có thật. Ta có quyền đi tìm Thượng Đế, nhưng nếu nghĩ rằng Chúa Kitô và Thượng Đế là những thực tại khách quan, thì ta có đi tìm cả ngàn kiếp cũng không gặp. Cho nên việc đầu tiên mà cũng quan trọng nhất là ta phải vứt bỏ ý niệm ấy đi; phải thấy Thượng Đế và Chúa Kitô chỉ là huyễn, là mộng, là sáng tạo phẩm của tâm ta. Chỉ khi nào thấy được như vậy thì lúc ấy ta mới có cơ hội thật sự tiếp xúc với Thượng Đế, với Chúa Kitô. Cũng vậy. Đối với người học Phật, Niết Bàn là mục tiêu tối hậu của sự tu học. Nhưng nếu ta nghĩ rằng Niết Bàn là đối tượng tìm cầu ở ngoài ta, thì ta sẽ đánh mất Niết Bàn vĩnh viễn. Tại vì Niết Bàn ở tại tâm ta. Chỉ cần nghĩ đến đợt sóng đi tìm nước và nghĩ rằng nước nằm ngoài nó, ta thấy rõ sự dại khờ và vô minh của đợt sóng lớn như thế nào. Cũng giống như ta đi tìm Chúa Kitô hay Thượng Đế, hoặc Niết Bàn ở ngoài ta, thì ta cũng ngây thơ, dại khờ như đợt sóng đi tìm nước vậy.

Nhược đương hữu pháp thắng ư Niết Bàn giả.

Ngã thuyết diệc phục như huyễn mộng.

Nghĩa là: Nếu có pháp gì hay, cao hơn Niết Bàn đi nữa, thì tôi nói pháp đó cũng là ảo thuật, là mộng mị, nếu quý vị nghĩ rằng Niết Bàn là một thực tại có ngoài quý vị. Cho nên Tổ Lâm Tế nói Niết Bàn là ảo thuật, là một giấc mơ. Trong Cơ Đốc giáo, truyền thống Chính Thống giáo là gần với tinh thần này nhất. Những nhà thần học Chính Thống giáo nói rằng: ‘Mình là một với Thượng Đế. Mình và Thượng Đế không phải là hai thực tại riêng biệt’. Còn những nhà thần học Thiên Chúa giáo nói rằng: ‘Thượng Đế là nền tảng của hiện hữu’ (God is the Ground of Being), thì vấn đề lại được nêu ra thêm là: nếu Thượng Đế là nền tảng của hiện hữu, thì ‘Cái gì’ là nền tảng của không hiện hữu? (Ground of Non-Being). Đó là điểm bế tắc căn bản của thần học Cơ Đốc giáo, là tư duy theo khuynh hướng nhị nguyên (tạo hóa với tạo vật là hai thực tại riêng biệt). Khi nói Thượng Đế là nền tảng của hiện hữu thì nó gần với hình ảnh của nước và sóng hơn. Nhưng đứng ở phương diện thực tập, ta khó đạt tới mức của sóng và nước, vì vẫn còn có sự phân biệt giữa hiện hữu (hữu thể) và không hiện hữu (vô thể). Nếu ta còn kẹt vào cái nhìn nhị nguyên về Bụt và Ma, Thượng Đế và Sa Tăng sẽ còn đó mãi. Đây không phải là vấn đề của riêng đạo Bụt hay đạo Cơ Đốc mà là vấn đề chung cho tất cả các truyền thống tâm linh.

Trong bài hát Tìm Nhau có câu: ‘Con đã đi tìm Thế Tôn, bởi vì con đói lạnh, bởi vì con khát khao, bởi vì con muốn tìm được cho ra bóng hình ai muôn đời tuyệt hảo...’ Ta đã bắt đầu đi tìm Thế Tôn như một thực tại ở ngoài ta. Ta đã không sợ hãi những trở ngại trên con đường đi tìm. Nếu không có máy bay, ta đi bằng xe lửa; nếu không có xe lửa, ta đi bằng xe hơi; nếu không có xe hơi, ta đi bằng xe đạp; nếu không có xe đạp thì ta đi bằng đôi chân ta..., bằng mọi cách ta tìm cho tới được Làng Mai. Ta đi tìm Thế Tôn cũng như vậy. Ta đi đến tận cùng hoang dã, vượt qua mênh mông biển lạ, và lên đỉnh tuyệt mù cao sơn... Ta đã từng nằm chết quạnh hiu trên cánh sa mạc già. Ta đã cố giấu vào tim những dòng lệ đá... Ta đã vượt tất cả những khó khăn đó chỉ vì muốn tìm được cho ra Thế Tôn. Trong quá trình đi tìm đó, tự nhiên trong lòng ta phát sinh ra một cái thấy: sự đi tìm này được hướng dẫn bởi một linh cảm là người đi tìm và người đang được đi tìm là một. ‘Con linh cảm rằng từ muôn kiếp xa xưa, Thế Tôn với con đã từng là một; rằng khoảng cách giữa hai ta không thể dài hơn quá một nhịp tâm đầu...’ Tâm đầu tức là niệm đầu, cái tích tắc của tâm, nằm trong tâm, chính nhờ cái thấy đó mà ta tìm ra được Thế Tôn. ‘Con đã tìm ra Thế Tôn, con đã tìm ra con.’ Tìm ra nước tức là tìm ra sóng, và tìm ra sóng tức là tìm ra nước.

Nguyên văn kinh Bát Nhã: ‘Hà dĩ cố? Chư thiên tử! Thị huyễn mộng, Niết Bàn bất nhị bất biệt.’ Nghĩa là: Tại sao vậy? (Tại vì) huyễn mộng và Niết Bàn cả hai đều là bất nhị, đều là bất biệt. Bất nhị (non duality) là danh từ chìa khóa (keyword). Bất nhị không có nghĩa là một (nhất). Cũng như rác và hoa không khác cũng không một. Tổ Lâm Tế nói đâu đâu cũng là thanh tịnh khi ta lấy ra được tất cả các ý niệm rác rến, trong đó tám cọng rác lớn nhất là sinh, diệt, có, không, tới, đi, một và khác. Bất biệt là không khác. Đây là ảnh hưởng của Tâm Kinh: Sắc tức thị Không, Không tức thị Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức diệc phục như thị’. Niết Bàn là huyễn mộng, và huyễn mộng là Niết Bàn; tất cả những gì huyễn mộng đều là Niết Bàn, tất cả những gì Niết Bàn đều là huyễn mộng.

Này các bạn tu, mỗi vị đang ngồi trước mặt tôi nghe pháp đây, ngay trong giờ phút hiện tại, đều là bản chất sáng tỏ rõ ràng, người nào cũng không bị ủng trệ, người nào cũng thông suốt mười phương, tự tại trong ba cõi, người nào cũng có thể tự do đi vào mọi cảnh giới không bị trở ngại, mỗi người trong thời gian một nháy mắt có thể thấu nhập pháp giới, gặp Bụt thì nói chuyện Bụt, gặp Tổ nói chuyện Tổ, gặp La-hán nói chuyện La-hán, gặp ngạ quỷ nói chuyện ngạ quỷ, rong chơi khắp mọi quốc độ để giáo hóa chúng sinh mà không cảm thấy một giây phút nào xa cách, ở đâu cũng thanh tịnh, ánh sáng soi thấu mười phương, thấy được vạn pháp là nhất như.

Chuyện thành Bụt, chuyện ngao du thâm nhập vào mười phương thế giới có thể xảy ra trong giờ phút hiện tại. Chuyện đó không phải là vấn đề công phu của năm năm, mười năm, hay hai mươi năm sau. Điều này thường được lặp đi lặp lại nhiều lần ở Làng Mai bằng một ngôn từ khác, đơn giản và ngắn gọn hơn, đó là: ‘Tất cả những gì ta đi tìm chỉ có thể tìm thấy trong giây phút hiện tại. Dù đó là Niết Bàn hay Tịnh Độ, giác ngộ hay giải thoát, ông bà hay con cháu, ta đều có thể tiếp xúc ngay trong giờ phút hiện tại.’ Khi ta không bị những kiến giải sai lầm, những tà kiến che lấp, thì tâm ta phát ra năng lượng sáng chói, lúc đó ta chính là Bụt. Biết sử dụng năng lượng đó, ta cũng làm được như Bụt. Ta muốn đi vào thế giới của ma đói hay thế giới của hoa tạng, đi vào cảnh giới của chư Bụt và Bồ-tát, hay đi vào quá khứ gặp Bụt Ca Diếp hoặc đi vào tương lai gặp Bụt Di Lặc... ta có thể đi vào được liền. Đừng đi tìm trong thời gian và trong không gian khác, hãy trở về trong giây phút hiện tại. Tại vì giây phút hiện tại chứa đựng mười phương thế giới, chứa đựng không gian vô cùng và thời gian vô tận, nếu ta an trú được trong giây phút hiện tại thì ta tiếp xúc được tất cả. Nếu ta làm được chuyện đó, ta xứng đáng được gọi là một trang hảo hán, một bậc đại trượng phu. Ta không bị ủng trệ, không bị bất cứ một cảnh giới nào làm trở ngại, và quyền lực của ta không khác gì quyền lực của đức Thế Tôn.

Trong đạo Bụt có danh từ Thế Giới (Lokadhātu) và Pháp Giới (Dharmadhātu). Thế giới là cảnh giới của sự phân biệt, kỳ thị trong ấy chúng ta sống đời sống hằng ngày. Trong cảnh giới này, cha chỉ là cha, cha không thể là con. Đám mây chỉ là đám mây, đám mây không thể nào là cốc nước được. Đó là cảnh giới của thế giới. Nhưng nếu ta biết vận dụng tâm sáng chói của ta, thì ta có thể làm cho pháp giới hiển hiện. Trong pháp giới, cha có trong con, con có trong cha; ta ở trong Bụt, Bụt ở trong ta; rác nằm trong hoa, hoa nằm trong rác. Chỉ cần trong thời gian một nháy mắt là ta có thể đi vào pháp giới. Tất cả chúng ta đều có thể bước một bước là vào pháp giới, thấy được cái một trong cái tất cả, thấy được cái tất cả trong cái một. Chỉ cần dẫm chân lên Làng Mai là đồng thời ta cũng dẫm chân lên năm châu mà không cần phải đi máy bay qua tận các nước ấy.

Thế giới hay pháp giới được biểu hiện ra tùy theo nhận thức của ta. Cũng như cái máy vi tính chất chứa những dữ kiện. Ta có thể làm cho các dữ kiện này hiện lên hoặc mất đi trong thời gian rất ngắn. Nhưng sự thực tập đi vào thế giới và pháp giới còn mau hơn máy vi tính nữa. Máy vi tính còn phải cần một thời gian vài giây cho một dữ kiện hiện lên hoặc ẩn đi. Còn với sự thực tập này chỉ trong một nháy mắt là ta có thể đi vào thế giới của Hoa Tạng gặp Bụt Thích Ca nói chuyện với đức Thích Ca, gặp Bụt Đa Bảo nói chuyện với đức Đa Bảo, gặp đức Di Lặc nói chuyện với đức Di Lặc, gặp bà ngoại nói chuyện với bà ngoại, gặp ông nội nói chuyện với ông nội... Chuyện đó chúng ta có thể làm ngay trong giây phút này.

Có một nhà bác học tên là David Bohm. Ông đặt ra hai danh từ cho một vật thể: the implicate order và the explicate order. Nhờ quan sát vật thể mà ông thấy được điều đó. Các nhà khoa học hiện nay thấy được trong một chất điểm có mặt của tất cả những chất điểm khác, cái thấy đó nằm trong the implicate order. Trong thế giới the explicate order thì những chất điểm nằm ngoài nhau. Cũng như thế giới (lokadhātu): đám mây nằm ngoài ly nước, nằm ngoài dòng sông, phân rác nằm ngoài bông hoa, người cha nằm ngoài đứa con, và Bụt nằm ngoài chúng sanh. Nhìn với con mắt của nhà khoa học thì thấy được đám mây đang nằm trong dòng sông và dòng sông đang nằm trong đám mây, người cha đang nằm trong đứa con và đứa con cũng đang nằm trong người cha. Chỉ trong một nháy mắt ta đi từ thế giới sang pháp giới, từ the explicate order đi vào the implicate order: trong cái một có cái tất cả, cái này đồng thời nằm trong cái kia. Cái thấy của khoa học bây giờ rất gần với cái thấy của giáo lý Hoa Nghiêm. Chúng ta có tuệ giác, chúng ta có cái tinh minh sáng chói, chúng ta đâu cần nhiều thời gian, chúng ta chỉ cần đùa chơi một chút là thấy được điều ấy: thấy cha đang có trong mình, thấy mình uống trà như đang uống một đám mây, thấy bà nội đang uống trà với mình, và Bụt đang đi với bàn chân của mình. Đó là cái ý Tổ muốn nói trong đoạn văn này. Cái pháp thần thông đó, cái diệu dụng đó, không phải Bụt mới có, mình cũng có tại mình không chịu làm thôi.

Này các bạn tu, ngày nay muốn làm một kẻ đại trượng phu thì phải tỏ ngộ được sự thật bản lai vô sự. Chỉ vì đức tin của quý vị chưa chín cho nên quý vị còn tiếp tục tìm cầu trong mỗi giây phút, bỏ đầu tìm đầu, không tự mình dừng lại được.

Đây là câu mà Tổ lặp đi lặp lại nhiều lần. Chúng ta có một cái đầu rồi, nhưng vẫn đi tìm một cái đầu khác, đó là hình ảnh của chàng Diễn-nhã-đạt-đa (Yajnadatta). Mục đích của Tổ Lâm Tế là giúp cho ta thấy được con người thật của mình, làm tỏ lộ con người lớn (đại trượng phu) của mình ra như một trang hảo hán. Muốn trở thành một trang hảo hán, một bậc đại trượng phu, ta phải tỏ ngộ được sự thật. Bản lai vô sự tức là xưa nay vô sự. Vô sự ở đây phải hiểu là vô đắc, vô nguyện hay vô tác. Vô tác nghĩa là không cần làm gì nữa hết, tiếng Phạn là āpranihita. Āpranihita nghĩa là không đặt mình trước một đối tượng để chạy theo. Chúng ta thường đặt phía trước mình một mục tiêu, một đối tượng, để chạy theo; đối tượng đó có thể là Niết Bàn, đối tượng đó có thể là Bụt, đối tượng đó có thể là năm dục. Điều đó đã làm cho ta mệt nhoài từ kiếp này sang kiếp khác. Mục đích của Tổ là muốn chúng ta lấy ý niệm đó ra, đừng chạy theo một đối tượng nào nữa, để ta có thể dừng lại và khỏi phải làm gì nữa. Vô sự cũng là một chữ mới Tổ đặt ra để sử dụng.

Chỉ vì đức tin của quý vị chưa chín. Chúng ta có tất cả những điều kiện để làm được như Bụt, nhưng vì không đủ đức tin cho nên chúng ta mới đi tìm cầu. Đức tin ở đây là tin vào khả năng thành Bụt của mình (Phật tính), khả năng làm được những điều Bụt đang làm. Nhưng có người vẫn nghĩ mình là con số không to tướng, và họ muốn đi tìm một cái gì khác to lớn hơn để bù đắp: cái đó là Bụt, cái đó là Thượng Đế, cái đó là Niết Bàn, cái đó là thiên quốc. Hành động đi tìm ấy không khác gì hành động của chàng Diễn Nhã Đạt Đa, có đầu rồi mà không biết vẫn đi tìm một cái đầu khác.

Này các bạn tu, ngày nay muốn làm một kẻ đại trượng phu thì phải tỏ ngộ được sự thật bản lai vô sự. Trượng phu là người. Đại trượng phu là con người lớn có tự do, có tự chủ, con người đứng thẳng (homo erectus). Đại trượng phu có thể là người nam hay người nữ. Tổ Lâm Tế không muốn ta làm Bụt, làm Bồ-tát hay làm thánh, Tổ chỉ muốn ta làm con người thật (đại trượng phu) tỏ ngộ được bản lai vô sự. Bản lai vô sự nghĩa là từ xưa tới nay không có gì cần thiết để mình làm, không có sự nghiệp nào xứng đáng để mình theo đuổi và thực hiện. Như vậy bậc đại trượng phu là người có khả năng dừng lại mà không chạy theo bất cứ một điều gì. Ví dụ mình là người đang tập sự xuất gia, mình không có ngày đêm trông ngóng để chờ được xuất gia, lúc nào mình cũng có khả năng hạnh phúc, ngày xuất gia đến thì mình cười với nó, còn trước đó mình vẫn có hạnh phúc như thường. Tại sao? Tại vì mình có tự do. Thành ra đặc tính của một đại trượng phu là tự do. Tự do đối với một mong cầu nào đó, tự do đối với một đối tượng theo đuổi nào đó, gọi là bản lai vô sự. Trong ánh sáng này, mình phải công nhận mình là một thực tại mầu nhiệm, mình không cần phải chối bỏ con người của mình để trở thành một con người khác. Chỉ vì không đủ đức tin, cho nên mình mới phủ nhận tự thân để đi tìm một nhân cách khác, một địa vị khác; cũng như hoa cúc đã đẹp, đã mầu nhiệm rồi, nó không cần phải trở nên hoa đào thì mới đẹp. Tự thân ta đã là mầu nhiệm, ta không muốn đánh đổi điều mầu nhiệm này với một cái mầu nhiệm khác, bởi vì cái mầu nhiệm này cũng nằm trong cái mầu nhiệm kia.

Đại trượng phu là con người tự do không nắm bắt, con người không theo đuổi một điều gì khác. Hạnh phúc chỉ có được trong giây phút hiện tại khi không còn ý niệm tìm cầu hay nắm bắt. Khi tâm ý muốn tìm cầu, theo đuổi hay nắm bắt, thì ta đã có sự không hạnh phúc không thỏa mãn, vì vậy cho nên lấy ra được khỏi con người mình cái khuynh hướng nắm bắt, tìm cầu và theo đuổi ấy, thì tự nhiên ta dừng lại được và ta có hạnh phúc liền, khi đó ta là người vô sự. Ta đã là cái ta muốn trở thành, và ta không muốn trở thành một cái gì khác, đó là đức tự tin. Ta đã là Bụt, ta không cần chạy đi tìm Bụt nữa, Bụt trong tự thân, chỉ vì ta không biết sử dụng năng lượng của Bụt ở trong mình cho nên mới đánh mất tự tin. Đợt sóng đã là nước, đợt sóng không cần phải đi tìm nước, đợt sóng chỉ cần trở về tự thân để thấy mình cũng là nước, lúc đó đợt sóng sẽ có hạnh phúc và không chạy đi tìm cầu nữa.