Người Vô Sự

Cho nên quý vị còn tiếp tục tìm cầu trong mỗi giây phút, bỏ đầu tìm đầu, không tự mình dừng lại được. Bỏ đầu tìm đầu là lấy tích chàng Diễn-nhã-đạt-đa. Kinh Thủ Lăng Nghiêm có kể chuyện chàng Diễn-nhã-đạt-đa có bệnh tâm thần. Diễn-nhã-đạt-đa thường ưa nhìn nét mặt mình trong gương. Một hôm, trong khi Diễn-nhã-đạt-đa đang đứng soi mình trong gương, bỗng hoảng hốt la lên mình mất đầu, rồi vừa chạy đi tìm đầu vừa la: ‘Cái đầu của tôi ở đâu rồi?’ Tìm Đông, Tây, Nam, Bắc, Diễn-nhã-đạt-đa vẫn không tìm ra cái đầu của mình. Nghe vậy, thiên hạ liền cười chê, nói: ‘Cái đầu còn trên cổ của anh, làm gì mà hoảng hốt đi tìm như vậy?’ Khi được chỉ cho sự thật là cái đầu vẫn nằm trên cổ mình, lúc đó Diễn-nhã-đạt-đa mới ngưng lại sự tìm kiếm. Điều làm cho Diễn-nhã-đạt-đa vất vả tìm kiếm là cái vọng tưởng điên đảo. Chúng ta cũng như chàng Diễn-nhã-đạt-đa có đầu nhưng vẫn chạy tìm thêm một cái đầu khác nữa. Bỏ đầu tìm đầu, không tự mình dừng lại được. Đó là hình ảnh Bụt đưa ra để dạy chúng ta, những người đang còn xôn xao tìm kiếm: Bụt, Thượng đế, hạnh phúc, hòa bình...

Các vị cứ hình dung những vị Bồ-tát viên đốn hiện thân, đi vào pháp giới, hướng về Tịnh Độ, ghét phàm yêu thánh mà xem.

Có những vị gọi là Bồ-tát viên giác, Bồ-tát đốn giác. Viên nghĩa là đầy đủ, tròn đầy. Đốn nghĩa là ngay tức khắc. Đốn giác (Sudden enlightenment, instant enlightenment) tức là giác ngộ tức thì, không cần phải chờ thêm thời gian nữa, cũng như mì ăn liền (instant noodles) hay cà phê uống liền (instant coffee). Đốn giáo là giáo lý dạy phương pháp thực tập để có giác ngộ ngay lập tức. Viên giáo (the perfect teaching) là giáo lý dạy phương pháp thực tập để có giác ngộ tròn đầy (viên giác). Có những vị Bồ-tát viên giác, Bồ-tát đốn giác, họ muốn đi vào pháp giới (Dhamardhātu), họ không còn muốn ở trong thế giới (Lokadhātu), tại vì thế giới có nhiều khổ đau, nên họ muốn bỏ thế giới để đi tìm pháp giới; họ chán ghét cõi Ta bà và hướng về Tịnh Độ. Các vị Bồ-tát ấy cũng đang có mặt ở đây. Các vị Bồ-tát ghét phàm yêu thánh, chúng ta cứ hình dung họ mà xem. Họ muốn đi tìm những gì gọi là thánh (holiness) và ghét những gì cho là trần tục (profane). Hãy tưởng tượng những vị đó đi! Những vị đó có phải là những hình ảnh mà ta mong ước và tôn thờ hay không?

Nếu có những vị Bồ-tát như thế thì họ vẫn còn vướng vào sự nắm bắt và buông bỏ.

Họ vẫn còn muốn trốn chạy cái này và đi tìm cái khác, họ là những người còn chán ghét một cái và ưa thích một cái khác.

Trong tâm họ ý niệm về nhiễm tịnh vẫn còn.

Tâm Kinh Bát Nhã nói rằng không có gì dơ cũng không có gì sạch, cái dơ được làm bằng cái sạch và cái sạch được làm bằng cái dơ. Hai ý niệm dơ và sạch, thánh và phàm đối chọi nhau, thành ra vẫn có một khuynh hướng kỳ thị, phân biệt, chặt đôi thực tại: một bên là thánh, một bên là phàm, một bên là dơ (nhiễm), một bên là sạch (tịnh). Trong tâm của những vị Bồ-tát viên đốn đó vẫn còn ý niệm phân biệt thánh phàm, dơ (nhiễm) và sạch (tịnh), Ta bà và Tịnh Độ, thế giới và pháp giới, đốn và tiệm, viên và phần. Họ vẫn còn bị kẹt trong cái thế nhị nguyên (dualistic situation). Tổ nói những người đó không phải là Bồ-tát đích thực, tại vì trong tâm họ vẫn còn kỳ thị, phân biệt, ghét bỏ hay ưa thích.

Theo kiến giải của Thiền, thì không thể như vậy. Cái mà tôi chủ trương là tất cả đều phải đang xảy ra ngay trong giờ phút này, không cần đợi tương lai.

Có Bụt hay không? Có Tịnh Độ hay không? Có viên giác, đốn giác hay không? Nếu có, thì phải có liền bây giờ. Tất cả những cái ta muốn tìm cầu, tiếp xúc và kinh nghiệm, những thứ ấy không phải là những đối tượng tìm cầu trong tương lai, tất cả đều đang xảy ra trong giây phút hiện tại. Đó là điểm rất quan trọng. Tổ thấy rõ quá khứ đã qua, tương lai chưa qua đều là những ý niệm mơ hồ, chỉ có giây phút hiện tại là thật có. Vì vậy cho nên bám víu vào tương lai, mong ước vào tương lai, đầu tư vào tương lai, ta sẽ đánh mất hiện tại, mà đánh mất hiện tại, thì ta mất tất cả. Tương lai chỉ là một bóng ma. Quá khứ cũng là một bóng ma. Cho nên ta phải trở về trong giây phút hiện tại. Vì thế Tổ chủ trương là tất cả đều phải đang xảy ra ngay trong giờ phút này, không cần đợi tương lai.

Thuốc và bệnh phải chữa trị lẫn nhau cùng một lúc, bởi vì thuốc và bệnh là hai cái tương đãi; ngoài ra không có cái gì khác gọi là có thật.

Nếu có Tịnh Độ, thì Tịnh Độ cũng là thuốc. Nếu có Niết Bàn, thì Niết Bàn cũng là thuốc. Nếu có Bụt, thì Bụt cũng là thuốc. Tất cả những thứ ấy để đối trị cái gì? Đối trị với những chứng bệnh đang xảy ra trong giây phút hiện tại: bất an, sợ hãi, nghi ngờ, khổ đau... Tất cả những điều chư Bụt và Tổ đặt ra đều là thuốc, và thuốc đó cần phải dùng ngay trong giây phút hiện tại, nó không phải là thứ thuộc về tương lai để ta tìm kiếm. Thuốc được làm ra là do có bệnh, khi bệnh thì được chữa bằng thuốc. Cũng như tay trái và tay phải là hai cái tương đãi. Tương đãi nghĩa là sở dĩ có tay phải là vì có tay trái, sở dĩ có tay trái là vì có tay phải. Cho nên tất cả những điều được viết ra trong Thánh kinh, kinh Coran hay kinh Bụt, đều là thuốc. Thuốc là để trị bệnh, bệnh đang xảy ra mà không dùng thuốc bây giờ lại nghĩ rằng đợi đến tương lai mới dùng tới thì bệnh làm sao lành, càng để lâu không dùng đến thuốc thì bệnh càng nặng.

Theo kiến giải của Thiền, thì không thể như vậy. Cái mà tôi chủ trương là tất cả đều phải đang xảy ra ngay trong giờ phút này, không cần đợi tương lai. Niết Bàn, Pháp thân, Báo thân, ứng thân, địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, Tịnh Độ, v.v... tất cả đều đang xảy ra trong giây phút hiện tại, và nếu muốn thì ta có thể tiếp xúc ngay bây giờ, không cần phải tìm đâu xa. Không có gì có mặt ngoài giây phút hiện tại. Thuốc và bệnh phải chữa trị lẫn nhau cùng một lúc, bởi vì thuốc và bệnh là hai cái tương đãi; ngoài ra không có cái gì khác gọi là có thật (kể cả những đau khổ của mình). Tương đãi tức là nương vào nhau mà có. Những đau khổ của ta cũng chỉ có trong giây phút hiện tại, như lo tương lai ta sẽ già, sẽ bệnh và sẽ chết, thì những ý niệm đó cần được chặt đầu ngay. Tại vì những ý niệm đó là bóng ma, chúng làm cho ta đánh mất hạnh phúc trong giây phút hiện tại, đánh mất sự sống đang có mặt. Ngày xưa có bài hát ‘Que sera sera!’ (What will be will be!), nghĩa là ‘Cái gì sẽ xảy ra thì nó sẽ xảy ra!’. Theo tinh thần Lâm Tế Lục, cái gì sẽ là thì không là, mọi vật phải là bây giờ và ở đây. Nó không phải là một giải pháp nếu mọi vật chỉ được tạo dựng trong tương lai.

Nếu thấy được như thế thì đó là người xuất gia chân thật.

Trong những buổi tham vấn, ít khi có cư sĩ tới tham dự, cho nên những điều trong Lâm Tế Lục phần lớn là nói cho người xuất gia. Tổ gọi những người xuất gia là ‘bọn trọc đầu’ hay ‘bọn hói đầu’. Còn những người xuất gia nào biết an trú ở ngay đây, không đánh mất sự sống trong hiện tại, không mơ tưởng và đầu tư vào tương lai, thì Tổ nói họ xứng đáng được nhận đồ cúng dường (ứng cúng); tiếp nhận cúng dường mười ngàn lạng vàng mỗi ngày cũng không có tội, nếu không, dù chỉ xài có năm mươi xu cũng có tội như thường.

Này các bạn tu, đừng để cho các bậc lão sư (giả mạo) đây đó ấn chứng bừa bãi để rồi đi rêu rao: ‘Tôi đã hiểu thế nào là thiền, tôi đã hiểu thế nào là đạo.’

Lão sư, tiếng nhật là Roshi. Một Roshi giả hiệu nói rằng: ‘Nếu anh đưa cho tôi mười ngàn, tôi sẽ truyền tâm ấn cho anh.’ Rồi họ làm lễ truyền tâm ấn. Tâm ấn là ấn của trái tim. Lấy trái tim của thầy ấn vào trái tim của đệ tử, và người đệ tử tiếp nối thầy mình, gọi là truyền tâm ấn. Buổi lễ truyền tâm ấn được Tổ chức rất long trọng: đốt nến, thắp hương, xướng tán, tụng kinh. Nhưng không biết trái tim của thầy có gì để ấn vào trái tim của người đệ tử không? Hay đó chỉ là hình thức? Và người đệ tử tin rằng mình đã được truyền tâm ấn, đi rêu rao cùng khắp: ‘Tôi đã đắc pháp với thầy tôi, tôi biết thế nào là thiền, tôi biết thế nào là giải thoát.’ Đây là sự thật đã xảy ra trong thời đại của Tổ Lâm Tế, vào cuối đời nhà Đường.

Ngày xưa như vậy, bây giờ vẫn còn như vậy.

Biện luận thao thao như một dòng thác chảy. Tất cả những hành động đó chỉ là để tạo thêm nghiệp địa ngục.

Ta thuyết giảng về kinh về giáo, ta nói về thiền về đạo, nhưng tất cả những chuyện ta gọi là Phật sự, là hoằng pháp, là lợi sinh đều là những hành động tạo thêm nghiệp địa ngục.

Nếu là người học đạo chân chính, thì ta không cần đi bươi móc những lỗi lầm của thế gian.

Tổ vừa mới chê người, bây giờ Tổ nói mình không nên đi bươi móc những lỗi lầm của thế gian. Tổ biết không la, không nói cũng không được thành ra phải la phải nói, nhưng không phải như thế là để nói xấu người với mục đích nâng cao mình lên. Không cần đi bươi móc những lỗi lầm của thế gian, câu này trích từ trong kinh Pháp Bảo Đàn. Nếu cần phải nói tới những lỗi lầm và khuyết điểm của người, cho dù ta có nói cả ngày lẫn đêm cũng không hết, còn thì giờ đâu nữa để làm những chuyện khác, vì vậy đừng nói những yếu kém của người khác, hãy dùng thì giờ của mình để nói những điều thật sự có lợi ích.

Chỉ cần lập tức tìm cầu chánh kiến.

Chánh kiến tức là những cái thấy đúng, những nhận thức chân chánh.

Đạt được kiến giải chân chính tròn đầy mới gọi là thành công.

Đạt được kiến giải chân chính tròn đầy mới gọi là thành công, mới gọi là một con người đích thực (true gentleman), một đại trượng phu. Chúng ta biết rằng con người lý tưởng của Đạo Bụt Nam Tông (Theravada) là hình ảnh của vị A-la-hán, con người lý tưởng của Đạo Bụt Đại Thừa là hình ảnh của vị Bồ-tát, còn con người lý tưởng của thiền Lâm Tế là hình ảnh của con người vô sự: một con người thảnh thơi, không còn đi tìm cầu. Con người vô sự không cần phải có hào quang, không cần đội mũ Tỳ Lô, không cần đắp y hai mươi lăm điều. Con người vô sự có tự do, biết dừng lại và biết sống mỗi giây phút của đời mình thật sâu sắc.

Hỏi: ‘Thế nào là chánh kiến?’

Chúng ta tưởng Tổ Lâm Tế là một người luôn luôn sẵn sàng hét hay cầm gậy để đánh ta. Không đúng như vậy. Đọc đến đây, ta thấy Tổ rất kiên nhẫn, rất tội nghiệp. Tổ vừa mới giải thích xong về chánh kiến, bây giờ lại bị hỏi thế nào là chánh kiến. Đệ tử hỏi những câu không thông minh, vậy mà Tổ vẫn phải ngồi đó để giải nghĩa.

Thiền Sư đáp: ‘Chánh kiến là thấy được tính cách thành, trú, hoại, không của các pháp khi quý vị đi vào phàm thánh, nhiễm tịnh, đi vào các quốc độ của chư Bụt bất kỳ ở đâu, đi vào lầu các của Di Lặc, đi vào pháp giới của Tỳ Lô Giá Na.’

Chúng ta có thể đi vào các cõi phàm thánh và nhiễm tịnh ngay trong giây phút hiện tại. Chúng ta có thể đi vào các cõi nước của các vị Bụt, đi vào lầu các của Bụt Di Lặc, đi vào pháp giới của Bụt Tỳ Lô Giá Na, tại vì tất cả những cõi ấy nằm ngay ở trong ta và chung quanh ta. Ví dụ mình muốn gặp Ba mình, mình chỉ cần đi vào trong cơ thể mình là có thể thấy Ba ngay; muốn đi vào pháp giới thì hãy đi vào thế giới, tại vì thế giới chứa đựng pháp giới; muốn đi vào đám mây thì chỉ cần uống nước là mình có thể đi vào đám mây... Tất cả những mầu nhiệm đó mình đều có thể tiếp xúc được ngay trong giờ phút hiện tại.

Chánh kiến là thấy được tính cách thành, trú, hoại, không. Thành là sự biểu hiện, trú là ở lại một thời gian, hoại là bắt đầu tan rã, và không là bắt đầu không thấy nó nữa. Khi Siddhartha được sanh ra, người ta làm lễ ăn mừng, đó là Thành; khi Siddhartha trưởng thành, rồi đi tìm đạo và thành Bụt, đó là Trú; Theo thời gian, Siddhartha già yếu và bệnh, đó là Hoại; cuối cùng, Siddhartha đi vào Niết Bàn, thân xác được hỏa thiêu, đó là Không.

Đi vào trong các cõi nước mà thấy được bốn tướng thành, trú, hoại, không đều là những biểu hiện giả tạm, lúc đó ta sẽ có chánh kiến. Người có chánh kiến không bị bốn tướng thành, trú, hoại và không làm cho mừng vui hay buồn khổ. Thấy thầy đây mình vui mà không còn thấy thầy ở đây nữa mình cũng không khóc, tại vì mình có khả năng tiếp xúc được với thầy qua những biểu hiện khác vì bản chất của thầy là bất sanh bất diệt. Không có cái gì là mất đi cả. Đợt sóng này qua đi, ta tiếp xúc với đợt sóng khác, đợt sóng khác sẽ tiếp nối đợt sóng này, đợt sóng này không mất. Bốn tướng thành, trụ, hoại, không đều là giả tướng. Khi thấy được bốn tướng là giả tướng, ta có chánh kiến. Đó là định nghĩa đầu về chánh kiến của Tổ.

Định nghĩa thứ hai: Chánh kiến là thấy được các tướng không tới không đi, không sinh không diệt của các hiện tượng xuất thế, thành đạo, chuyển pháp luân và nhập Niết Bàn của Bụt.

Ta thấy Bụt có xuất thế, có tu thành đạo, có chuyển pháp luân, có dạy dỗ trong 49 năm và cuối cùng Bụt nhập Niết Bàn. Ta thấy như Bụt cũng có bốn tướng thành, trú, hoại, không, mà tâm không sinh vui mừng cũng không lộ khổ đau, đó là chánh kiến. Cũng vậy, khi ta thấy tướng sinh, trụ, dị, diệt của cha mẹ ta, anh em ta, thầy bạn ta, mà ta không bị điều kiện hóa cũng không khổ đau, đó là chánh kiến.

Định nghĩa thứ ba: Chánh kiến là thấy được tường tận tướng Không của các pháp, rằng không pháp nào có thật khi quý vị đi vào pháp giới vô sinh, rong chơi trong các quốc độ, và đi vào thế giới hoa tạng.

Hoa tạng, tiếng Phạn là padmāgarbha; padmâ là hoa sen, garbha là tạng. Hoa tạng tức là kho tàng hoa, tiếng Anh là flower bank. Trong kinh Hoa Nghiêm, các Tổ đưa ra hình ảnh thế giới là hình ảnh của một hoa sen nghìn cánh, gọi là thế giới hoa tạng. Nhìn kỹ trong một cánh sen, ta thấy một nghìn cánh sen khác. Cái một nằm trong cái tất cả, cái tất cả nằm trong cái một. Thế giới hoa tạng là thế giới ta có thể tiếp xúc được ngay trong giây phút hiện tại.

Đời Đường, có thầy Pháp Tạng được mời vào cung giảng kinh cho hoàng hậu. Để giúp bà hoàng hậu tiếp xúc được với thế giới hoa tạng, thầy đã cho xây một cái tháp hình bát giác bằng kính. Xây xong, thầy đưa bà vào đứng ở giữa tháp, mời bà thắp lên một cây nến. Bấy giờ, thầy chỉ cho bà thấy trong mỗi tấm kính đều có lớp lớp hình ảnh của trăm ngàn cây nến, trăm ngàn tấm kính khác. Đó gọi là duyên khởi lớp lớp (trùng trùng duyên khởi). Một tấm kính chứa đựng tất cả hình ảnh của các tấm kính khác, và tất cả các tấm kính khác chứa đựng hình ảnh của tấm kính này và những tấm kính khác, đó gọi hình ảnh của pháp giới trùng trùng duyên khởi.

Kinh Hoa Nghiêm kể chuyện Thiện Tài đồng tử - một chú bé hơn mười tuổi - đi tìm học với năm mươi ba vị thiện tri thức. Có một vị nói với em: ‘Nếu em chưa tới tham vấn lệnh bà Ma Da phu nhân thì còn thiếu lắm, bà là mẹ của Bụt, bà sẽ dạy cho em rất nhiều.’ Nghe thế, Thiện Tài đồng tử (Sudana) lên đường đi tìm bà. Nhưng vì đi tìm hoài mà vẫn không thấy bà đâu, em than: ‘Lệnh bà ở đâu, con tìm hoài không gặp!’ Có người chỉ bảo: ‘Đừng đi tìm nữa. Em hãy ngồi cho thật yên, theo dõi hơi thở vào ra và nhìn vào trong tự thân, thì em sẽ có cơ hội gặp bà.’ Thiện Tài đồng tử ngồi xuống, thực tập chỉ và quán. Tự nhiên đồng tử thấy ở dưới đất trồi lên một hoa sen ngàn cánh, rất đẹp. Mầu nhiệm hơn nữa là Thiện Tài đồng tử thấy mình đang ngồi trên một cánh sen. Nhìn sâu vào trong cánh sen đó, Thiện Tài đồng tử thấy rõ ràng là mình cũng đang ngồi trên một hoa sen nguyên vẹn chứ không còn là một cánh sen nữa. Thiện Tài còn thấy trong mỗi cánh sen chứa đựng tất cả những hoa sen khác. Cái một chứa đựng cái tất cả. Cái tất cả nằm trong cái một. Thiện Tài đồng tử rất hạnh phúc vì chưa bao giờ được đi vào cái thế giới này, cái thế giới trong đó: tất cả đều nằm trong cái một và cái một nằm trong cái tất cả.

Thiện Tài đồng tử cũng nhìn thấy Ma Da phu nhân đang ngồi trên một đóa sen ngàn cánh khác, và đang nhìn xuống mình mỉm cười. Thiện Tài mừng rỡ nói: ‘Con đi tìm lệnh bà mãi đến bây giờ mới được gặp.’ Kỳ thực, Ma Da phu nhân luôn luôn có mặt đó, chính vì đi tìm cho nên Thiện Tài đồng tử đã không gặp được. Thiện Tài cúi đầu làm lễ Ma Da phu nhân, và xin bà chỉ dạy cho mình. Ma Da phu nhân nói: ‘Này Sudana, hồi có mang Siddhartha, ta rất hạnh phúc vì biết rằng trong ta có một vị Bụt. Được làm mẹ của một vị Bụt là một niềm hạnh phúc lớn lao vô cùng, không thể nào đo lường được, vì thế ta có nhiều sự nhẹ nhàng và thư thái. Ta rất muốn con ta - Siddhartha - có được không gian thoải mái, thảnh thơi trong bụng của ta. Ngay lúc đó có cả hàng trăm ngàn vị Bồ-tát từ mười phương đến và nói: ‘Chúng con muốn vào thăm Siddhartha. Lệnh bà cho phép chúng con đi vào bụng của lệnh bà.’ Vừa dứt lời, họ đã đi hết vào trong bụng của ta. Này Sudana, lúc đó ta nghĩ rằng nếu có hàng triệu vị Bồ-tát muốn đi vào bụng ta để chào mừng Siddhartha thì vẫn còn có chỗ cho họ, bởi vì ta thấy được sự thật là cái rất nhỏ chứa đựng được cái rất lớn, cái một chứa đựng cái tất cả. Này Thiện Tài, con có biết ta chẳng những là mẹ của Siddhartha mà còn là mẹ của tất cả các vị Bụt hay không? Ta đã từng làm mẹ của tất cả các vị Bụt trong quá khứ, ta đang là mẹ của tất cả các vị Bụt trong hiện tại và ta sẽ là mẹ của tất cả các vị Bụt trong tương lai.’ Đó là những điều Ma Da phu nhân dạy cho chú bé Sudana.

Những hình ảnh đẹp đẽ kia đã được chư Tổ tạo dựng ra để dạy cho chúng ta về sự thật trùng trùng duyên khởi. Chúng ta nếu là con trai, nếu là đàn ông, chúng ta cũng có thể có được hằng hà sa số chư Bụt ở trong bụng. Không cần phải là một bà mẹ hay một cô gái mới có thể làm mẹ. Chỉ vì chúng ta tu tập không đàng hoàng, sống đời sống hằng ngày không thảnh thơi, cho nên Bụt trong ta không biểu hiện. Nếu ta có hạnh phúc, thảnh thơi và an lạc như Ma Da phu nhân, ta sẽ hạ sinh ra không biết bao nhiêu là Bụt từ trong tâm của chúng ta. Chúng ta phải sống đời sống hằng ngày như thế nào để hằng hà sa số Bụt trong ta có cơ hội được biểu hiện. Nếu ta cứ sống với lo âu, ganh tỵ, khổ đau, thì chư Bụt trong ta không có cơ hội để biểu hiện. Chúng ta phải có khả năng trở về với giây phút hiện tại, không tìm cầu, sống thảnh thơi và mỉm cười với thực tại mầu nhiệm, ta sẽ cảm nhận được sự biểu hiện của hằng hà sa số Bụt đang ở trong ta. ‘Cái một chứa đựng cái tất cả, cái tất cả chứa đựng cái một’, đó là bài học của Thiện Tài đồng tử.

Khi uống trà, ta tiếp xúc được những gì trong tách nước trà? Ta tiếp xúc được những đồi trà mọc thoai thoải rất đẹp ở miền Bắc Việt Nam, bên Ấn Độ, ở Trung Quốc; những đám mây thảnh thơi bay trên hư không và cả đại địa cũng đang nằm ở trong tách trà, không có cái gì nằm ngoài tách nước trà kể cả tâm thức của ta. Nếu ta không tiếp xúc được là tại ta không có chánh niệm, không có chánh định.

Giáo lý của kinh Hoa Nghiêm được trình bày bằng những hình ảnh thi ca rất đẹp. Và ta đã học được gì? Đó là sự hiện diện của Ma Da phu nhân ở trong ta, cũng như sự hiện diện của Thiện Tài đồng tử, các vị Bồ-tát, các vị Bụt ở trong ta ngay trong giờ phút hiện tại. Chánh kiến là thấy được tường tận tướng Không của các pháp. Tuy rằng ta thấy có Ma Da phu nhân, có Thiện Tài đồng tử, có hoa sen ngàn cánh, vv... có tất cả, nhưng ta phải thấy được tường tận tướng Không của các pháp, rằng không có pháp nào là có thật, kể cả khi chúng ta đi vào pháp giới, rong chơi trong các quốc độ, và đi vào thế giới hoa tạng.

Định nghĩa thứ tư: Chánh kiến là thấy rằng chính cái con người không cần chỗ tựa đang nghe pháp kia chính là mẹ của chư Bụt.

Ta an trú trong khi nghe pháp, tâm không cầu Bụt cũng không cầu pháp, ta không bám víu vào một điều gì. Đây là giáo lý của kinh Kim Cương: ‘Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm’. Tâm của người học đạo, tâm của bậc đại trượng phu không dựa vào sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp mà sinh ra. Không bám víu vào một điều gì gọi là vô trú. Vô trú là không bị kẹt, không tìm chỗ nương tựa ở bên ngoài. Con người không cần chỗ nương tựa, được gọi là vô y đạo nhân. Vô y tức là không ỷ vào (Bụt hay một vị thầy). Ta phải có niềm tin ở tính Bụt nơi mình, nơi pháp giới tính mầu nhiệm trong giây phút hiện tại. Ta phải thấy ta là mẹ của chư Bụt chứ không ít hơn. Danh từ ‘vô y đạo nhân’ là một danh từ rất đặc biệt của Tổ Lâm Tế. Thiền sư Vạn Hạnh đời Lý là người đã giúp gầy dựng cơ nghiệp cho nhà Lý, thiết kế thành Thăng Long - kinh đô của nước Đại Việt. Thiền sư có hỏi các vị đệ tử: ‘Các con nương tựa vào đâu? Thầy thì không nương tựa vào chỗ có thể nương tựa và cũng không nương tựa vào chỗ không thể nương tựa.’ Đó là câu nói cuối cùng của thiền sư Vạn Hạnh trước khi tịch. Thiền sư Vạn Hạnh là một vô y đạo nhân. Người không còn bám víu là một người tự do, một bậc đại trượng phu.

Tại sao? Tại vì các đức Thế Tôn đều do chỗ không nương tựa mà phát sinh.

Các bậc ấy đều là các bậc vô trú. Hễ còn bám víu thì không thể giải thoát được.

Nếu ngộ được vô y thì thấy rằng bản chất của Bụt cũng là vô đắc. Thấy được như thế là chánh kiến.

Vô đắc (giáo lý của kinh Bát Nhã) nghĩa là không có gì để ta phải chạy theo nắm bắt hay đạt được. Muốn hiểu và thành tựu được giáo lý vô đắc thì ta phải biết được giáo lý vô y. Vô y là không nương tựa. Nếu còn chỗ nương tựa, còn đối tượng tìm cầu thì làm sao đạt được vô đắc, cho nên vô y là một danh từ khác của vô đắc, vô y là bản chất của vô đắc. Danh từ vô trụ, cũng như những danh từ giải thoát, giác ngộ, được nhai đi nhai lại nhiều lần, nghe mãi thành nhàm tai, và không ai còn muốn nghe các danh từ đó nữa, cho nên Tổ cũng không muốn dùng nữa. Khi học Phật, ta nên tránh lạm dụng những danh từ như giải thoát, giác ngộ, từ bi, hỷ xả..., nếu không người ta sẽ nhàm chán pháp của Bụt.

Người tu không hiểu, cứ chấp vào danh và cú, bị những danh từ như thánh, phàm, v.v.. làm trở ngại khiến cho mắt tuệ của họ không mở ra được, do đó họ không thấy được thực tại một cách rõ ràng.

Các đức Thế Tôn đều do chỗ không nương tựa mà phát sinh. Nghĩa là các đức Thế Tôn là những người có tự do, không bị vướng mắc vào những lý thuyết, những giáo lý, dầu cho những lý thuyết và giáo lý đó do các vị Bụt đi trước trình bày ra. Tại vì các Ngài biết rõ đó chỉ là những phương tiện, những cái vỏ mà không phải là cái ruột.

Mười hai thể tài của giáo lý cũng chỉ là để làm rõ sự thật này.

Mười hai thể tài của giáo lý là: trường hàng, trùng tụng, cô khởi, thí dụ, nhân duyên, vô vấn tự thuyết, thọ ký, bổn sự, bổn sanh, phương quảng, vị tằng hữu và luận nghị. Tất cả những cách diễn bày giáo lý qua mười hai thể tài ấy cũng chỉ để làm rõ sự thật vô y.

Người tu chẳng hiểu mới hướng tới văn cú để vọng tìm kiến giải.

Những người tu tập không biết điều ấy nên hướng tới văn cú chỉ hy vọng tìm được kiến giải và tuệ giác trong chữ nghĩa. Chúng ta phải có thái độ rất cẩn trọng khi học hỏi kinh điển, học hỏi giáo lý. Ta lầm tưởng là ta có thể tìm được kiến giải trong kinh điển hay trong giáo lý, kỳ thật thì kiến giải đó chỉ có trong bản thân ta dưới dạng của những hạt giống tuệ giác. Kinh điển hay giáo lý chỉ có công năng làm sống dậy những hạt giống tuệ giác sẵn có ở trong ta mà thôi. Kinh điển hoặc những bài thuyết pháp chỉ đóng vai trò của những đám mây. Nghĩa là những đám mây làm ra mưa, mưa thấm nhuần trong đất tâm, thì hạt giống tuệ giác trong đất tâm sẽ nở hoa. Tuệ giác phát xuất từ tâm chứ không phải từ những đám mây pháp. Đám mây chẳng qua chỉ là một trợ duyên bên ngoài. Kinh điển, giáo lý, pháp thoại... là những trợ duyên. Tuy có học kinh, nghe giáo lý nhưng ta vẫn có thể làm vô y đạo nhân như thường. Điều này ta thấy rất rõ trong giới thứ nhất của mười bốn giới Tiếp Hiện: ‘Ý thức được những khổ đau do thái độ cuồng tín và thiếu bao dung gây ra, con xin nguyện thực tập để đừng bị vướng mắc vào bất cứ một chủ nghĩa nào, một lý thuyết hệ nào, kể cả những chủ thuyết Phật giáo. Những giáo nghĩa Bụt dạy phải được nhận thức như những pháp môn hướng dẫn thực tập để phát khởi tuệ giác và từ bi mà không phải là những chân lý để thờ phụng và bảo vệ, nhất là bảo vệ bằng những phương tiện bạo động.’

Đó là thái độ đi tìm chỗ bám víu nương tựa, làm cho mình rơi vào vòng nhân quả, chưa có thể thoát khỏi vòng sinh tử trong ba cõi.

Nhân quả ở đây có nghĩa là sự tạo tác, sự gây nghiệp và sự thọ nhận những quả báo do những nghiệp nhân đưa tới. Tổ Lâm Tế nói rất rõ rằng nếu ta còn học kinh, ngồi thiền trong tinh thần bám víu, mong cầu, yêu thánh, ghét phàm..., thì ta vẫn còn tạo nghiệp, còn nằm trong vòng nhân quả và chưa thoát được sinh tử. Cho nên không phải cứ niệm Bụt hay tụng kinh là tốt. Niệm Bụt hay tụng kinh phải được thực hiện trong tinh thần vô trú thì mới thoát được vòng nhân quả.

Nếu các vị muốn được tự do đi lại trong sinh tử thì hãy nhận diện cho được con người đang nghe pháp đây.

Tự do đi lại trong sinh tử, nghĩa là ở ngay trong sinh tử mà đi lại vẫn tự do, không bị câu thúc bởi sinh tử, không có vấn đề chạy trốn cái tử và đi tìm cái sinh. Nếu các vị muốn được tự do đi lại trong sinh tử thì hãy nhận diện cho được con người đang nghe pháp đây. Con người đang nghe pháp đây chính là mình. Mình chưa nhận diện được mình, mình chưa biết mình là ai, mình đang mang rất nhiều lớp áo, tất cả những lớp áo đó che lấp con người thật của mình, cho nên muốn được tự do thì phải trở về nhận diện bản thân của mình.

Con người đang nghe pháp đây tuy là vô hình, vô tướng, vô căn, vô bản, không có trú xứ, nhưng linh động hoạt bát vô cùng, có thể thi thiết ra muôn ngàn diệu dụng, mà công dụng nào cũng đều có tính cách vô trụ.

Trái lại, nếu càng có ý niệm tìm cầu thì càng cách xa, càng sai trái. Tôi gọi điều này là bí quyết (mầu nhiệm).

Tổ muốn nói tới sự đi tìm con người thật. Mục đích của người tu là đi tìm con người thật của mình. Khi giác ngộ, ta thấy được con người thật của ta, ta cũng thấy được con người thật của những người tới tham vấn ta. Ta không bị lừa bịp bởi những lớp áo của họ. Con người thật thì vô hình, vô tướng, vô căn, vô bản. Ta có thể nhận diện người đó qua năm uẩn, nhưng ta không thể nào đồng nhất con người thật của họ với năm uẩn được. Vì năm uẩn có sinh, có diệt, có còn, có mất, mà con người thật thì không sinh, không diệt, không còn, không mất, tức là không phải do những điều kiện, nhân duyên mà có. Con người thật vì vượt thoát sinh diệt, còn mất, cho nên gọi là vô căn, vô bản. Con người thật là vô vi, tức là không bị điều kiện hóa, không có trú xứ, không cần bám víu và nương tựa. Con người đó linh động hoạt bát vô cùng. Con người đó không có vị trí, là con người vô sự. Ngay trong giờ phút này, con người đó đang có mặt và ta phải nhận diện cho được con người ấy. Ta phải có một con mắt nào đó để có thể nhận diện được con người đó nơi chính mình, tại vì con người thật có thể thi thiết ra muôn ngàn diệu dụng. Con người thật có thể tạo tác ra những phương tiện mầu nhiệm để độ đời, mà không bao giờ bị vướng vào những phương tiện đó cả. Chữ thi thiết được dịch từ chữ Phạn là prajnapti, nghĩa là những phương tiện quyền xảo được đặt ra để giúp đời.

Tổ nói cái tâm sáng chói chiếu tỏa thành sáu đạo thần quang chính là con người thật của mình. Trong kinh Tăng Nhất A Hàm, Bụt cũng nói tâm là một cái gì sáng chói, và những phiền não vô minh có thể làm lu mờ cái tâm sáng chói đó, nhưng khi ta biết cách lấy những phiền não vô minh ra khỏi, thì tâm đó lại chiếu sáng. Nếu vận dụng được cái tâm sáng chói, thì ta có thể làm như Bụt: tiếp xúc được với sự sống, tiếp xúc được với chư Bụt, chư Bồ-tát và tất cả các cõi nước mầu nhiệm ngay trong giờ phút hiện tại, và ta có thể chế tác ra được những thi thiết có mục đích độ đời, giúp người.

Kinh Bách Dụ có kể chuyện người bệnh ăn chim trĩ. Ông thầy thuốc sau khi xem bệnh cho một bệnh nhân xong, ông cho anh ta biết là bệnh của anh nếu được ăn chim trĩ thì sẽ lành. Không biết anh nghe như thế nào nhưng khi ông thầy thuốc đi khỏi, anh cứ ngồi mà lặp lại hai tiếng: ‘Chim trĩ, chim trĩ, chim trĩ’. Anh gọi chim trĩ nhiều lần như vậy, cũng giống như chúng ta niệm sáu chữ Di Đà (lục tự Di Đà) và tụng kinh Lăng Nghiêm không khác. Một tuần, hai tuần lễ đi qua nhưng bệnh tình của anh không giảm chút nào. Sau đó, anh có một người bạn ghé thăm, thấy anh ngồi đó mà gọi chim trĩ mãi, người bạn hỏi: ‘Anh đang đọc câu thần chú nào đó?’ Anh nói: ‘Ông thầy thuốc bảo tôi gọi chim trĩ hoài thì bệnh sẽ lành’. Người bạn nói: ‘Không phải như vậy đâu. Chim trĩ là tên của một con chim, nó không phải chỉ là một tên để anh gọi đâu, anh phải ăn chim trĩ thì mới hết bệnh. Để tôi vẽ hình con chim trĩ cho anh xem. Anh có cây viết và tờ giấy không?’ Người bạn vẽ hình con chim trĩ xong, chỉ bức hình nói: ‘Chim trĩ là con này nè! Ăn con này thì anh mới hết bệnh’. Khi người bạn đi khỏi, anh lấy kéo cắt hình con chim trĩ, rồi bỏ vào miệng nhai và nuốt. Thấy cũng không lành bệnh, anh thuê thợ vẽ thêm vài chục tấm hình con chim trĩ nữa để ăn. Nhưng bệnh tình của anh cũng không lành. Cuối cùng, một người bạn khác tới thăm, thấy tình cảnh của anh liền hỏi: ‘Anh có sao không? Tại sao nhà anh đầy giấy vẽ hình chim trĩ vậy?’ ‘Tôi mượn người vẽ hình những con chim trĩ để ăn. Ông thầy thuốc nói tôi phải ăn con này mới lành bệnh được.’ ‘Anh hiểu lầm ông thầy thuốc rồi! Anh phải ăn những con chim trĩ thật chứ không phải là những tờ giấy vẽ hình con chim trĩ.’ Bạn anh nắm tay anh dẫn ra chợ và chỉ con chim trĩ thật nói: ‘Đây mới là chim trĩ, anh phải mua về và ăn con chim trĩ này mới hết bệnh.’ Biết anh căn cơ chậm lụt nên sau khi mua chim trĩ, người bạn cùng về nhà với anh và ở lại giám sát chuyện nấu thịt chim trĩ. Ăn xong, đợi anh hoàn toàn khỏi bệnh, người bạn mới ra về.

Tất cả những kinh điển, những giáo nghĩa thậm thâm vi diệu đều là những thi thiết (những phương tiện) được đặt ra để giúp chúng ta, nhưng chúng ta lại kẹt vào các phương tiện ấy mà không thấy được cứu cánh. Đức Thế Tôn nói: ‘Chân lý như mặt trăng, còn những lời dạy của ta như là ngón tay chỉ mặt trăng.’ Nương vào ngón tay để thấy mặt trăng, thì ngón tay là thi thiết.

Khi tìm được con người đích thật của ta, vận dụng được tâm sáng chói và sáu đạo thần quang của ta, thì ta có thể thực hiện được thần thông, trước hết là giáo hóa thần thông. Đức Thế Tôn nói giáo hóa thần thông (the miracle of teaching) là thần thông cao nhất. Có giáo hóa thần thông thì ta giúp được không biết là bao nhiêu người. Với giáo hóa thần thông ta có vô số là những phương tiện quyền xảo. Ví dụ trong túi tôi có một cái hộp quẹt, một cây đèn cầy và một cái túi có sáu viên sỏi. Tất cả những thứ đó đều là những phương tiện giáo hóa quyền xảo, đều là những thi thiết cả, và tôi sử dụng chúng để làm phép thần thông trong khi giáo hóa. Đốt lên một ngọn đèn hay đưa ra một viên sỏi với mục đích là làm cho tâm của những người nghe sáng ra và thấy được đạo. Nhưng nếu những người đó lấy hộp quẹt, lấy đèn cầy, lấy mấy hạt sỏi đem về thờ phụng thì sẽ không có lợi ích gì cả, vì làm như vậy nghĩa là kẹt vào những phương tiện. Ở đời phần đông người ta bị kẹt vào những thi thiết và không tìm ra được cái họ muốn tìm.

Khi đạt tới giáo hóa thần thông, ta có thể thi thiết ra muôn ngàn diệu dụng, mà công dụng nào cũng đều có tính cách vô trụ. Trái lại, nếu càng có ý niệm tìm cầu thì càng cách xa, càng sai trái. Tôi gọi điều này là bí quyết (mầu nhiệm). Bí quyết, tiếng Anh dịch là the secret. Càng có ý niệm tìm cầu thì càng cách xa, càng sai trái. Câu này lấy ý từ trong kinh Pháp Bảo Đàn. Tôi gọi điều này là bí quyết. Tu mà thành công được là nhờ bí quyết ấy.

Các bạn tu, đừng tự đồng nhất mình với cái anh bạn mộng huyễn này, tại vì sớm muộn gì chàng ta cũng phải được trả lại trong tay quỷ vô thường.

Anh bạn mộng huyễn này tức là năm uẩn. Ta thường cho ta là chúng sanh, là mê mờ, và thường đồng nhất ta với thân thể của ta. Rồi sau đó ta lại đồng nhất ta với những cảm thọ và những tri giác của ta. Những kiến thức, những tài năng, ta cũng đồng nhất ta với tất cả những thứ đó. Nếu ta cho tất cả những thứ đó là con người thật của ta thì không đúng, vì chúng vô thường, vì chúng đều là mộng huyễn. Chúng tan rã thì ta cũng tan rã. Có những người đọc Lâm Tế Lục tới đoạn này cho rằng Tổ chủ trương ngoài ngũ uẩn còn có một cái ta gọi là con người thật.

Trong đạo Bụt, ý niệm về ta được phân tích và quán chiếu rất rõ ràng:

1- Ý niệm đầu là Tức: Năm uẩn tức ngã. Ta tức là năm uẩn: Thân này là ta, cảm thọ này là ta, tri giác này là ta, tâm hành này là ta và nhận thức này là ta. Ý niệm này rất phổ thông.

2- Ý niệm thứ hai là Ly: Năm uẩn ly ngã. Ta khác với năm uẩn, ta có ngoài năm uẩn. Năm uẩn không phải là ta, nhưng nó là của ta. Giống như cái nhà của ta, bằng cấp của ta, căn phòng của ta hay đôi dép của ta... Những cái thuộc về ta, gọi là ngã sở.

3- Ý niệm thứ ba là Tương tại (mutually containing): Trong cái ta có năm uẩn và trong năm uẩn có cái ta.

4- Ý niệm thứ tư là Phi tức phi ly uẩn ngã: Cái ta không phải là năm uẩn nhưng cũng không phải là ngoài năm uẩn. Trong văn học A Tỳ Đạt Ma, người ta đàm luận nhiều về các thuyết này. Có một vài bộ phái chủ trương thuyết thứ tư này.

Ở đây, chúng ta chỉ cần biết khi Tổ nói đừng tự đồng nhất mình với anh bạn mộng huyễn này Tổ chỉ muốn cảnh cáo ta, và chỉ cho ta biết con người thật của ta không phải là năm uẩn. Ngài chỉ muốn chúng ta đừng kẹt vào ý niệm đầu, nhưng cũng không có nghĩa là Tổ mong chúng ta chấp nhận ý niệm thứ hai (ly uẩn) và ý niệm thứ ba. Nếu chúng ta nghĩ Tổ muốn chúng ta chấp nhận ý niệm thứ hai hoặc thứ ba, là chúng ta sai lầm rồi. Mục đích của Tổ ở đây không phải là để giảng giải về năm uẩn.

Sự thật về năm uẩn có thể được nhìn bằng hai cách:

1- Nhìn bằng con mắt vô thường thì năm uẩn có sinh, có diệt, có có, có không. Nếu năm uẩn có sinh, có diệt, có có, có không, mà ta đồng nhất ta với năm uẩn, thì ta cũng sinh diệt và có không.

2- Nhìn bằng con mắt Đại Thừa thì năm uẩn không sinh cũng không diệt. Ví dụ như đám mây. Nhìn thoáng qua, ta thấy đám mây có sinh và có diệt, nhưng nhìn sâu thì thấy đám mây không có sinh, không có diệt. Đám mây không còn đó không có nghĩa là nó diệt, nó đã biến thành mưa rồi. Quả thật là không có cái gì sinh cũng không có cái gì diệt. Sinh diệt là bề mặt của thực tại, bản chất của chúng là vô sinh bất diệt. Nhìn được như vậy, ta sẽ thấy năm uẩn rất mầu nhiệm. Nếu năm uẩn không nương nhau biểu hiện, thì sáu đạo thần quang cũng không thể nào biểu hiện được. Trong kinh Bụt nói rất rõ, mỗi uẩn trong năm uẩn không thể nào tự nó có mặt một cách độc lập được, năm uẩn phải nương nhau cùng biểu hiện. Cũng như cây bút khi để ngang thì có trái và phải. Trái và phải cùng nương nhau mà biểu hiện. Không có trái thì không có phải, không có phải thì không có trái. Năm uẩn cũng vậy. Nếu không có thân (sắc) thì không có tâm (thọ, tưởng, hành và thức), nếu không có tâm thì không có thân. Thân nương vào tâm mà có, tâm nương vào thân mà có. Năm uẩn nương vào nhau để cùng có mặt, mỗi uẩn không thể nào tự mình có mặt được. Sắc uẩn mà không có thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn thì sắc uẩn không thể nào có mặt. Khi một người đã chết, năm uẩn không còn, cái xác đó giờ đây chỉ còn là địa, thủy, hỏa, phong. Đừng lầm tưởng xác thân đó là sắc uẩn. Điều này Bụt đã dạy nhiều lần.

Trong tam giác ABC, ta vẽ đường thẳng AH, ta thấy có hai tam giác ABH và AHC. Hai tam giác này nương vào nhau cùng biểu hiện một lần. Năm uẩn của chúng ta cũng vậy. Chúng nương vào nhau cùng biểu hiện một lần, nếu thiếu một uẩn thì bốn uẩn kia không biểu hiện được. Tại Làng Mai vào tháng bảy, các thiền sinh về Làng đều có dịp nhìn thấy những cánh đồng hoa hướng dương nở rộ. Nếu họ đến tháng tư, họ sẽ không thấy một cây hoa hướng dương nào cả trên cánh đồng, nhưng điều đó không có nghĩa là hoa hướng dương không có. Đối với những người nông dân mỗi khi đi ngang qua những cánh đồng này vào tháng tư, họ có thể thấy được màu vàng rực rỡ trên cánh đồng hoa hướng dương trước khi sang tháng bảy, tại vì họ biết rất rõ là những hạt hướng dương đã được gieo đang nằm dưới lòng đất chỉ chờ ngày biểu hiện mà thôi. Và vì vậy nếu nói tháng tư không có hoa hướng dương là sai, mà cho rằng tháng bảy có hoa hướng dương cũng không đúng. Đó chẳng qua là vấn đề thời gian và điều kiện. Có hay không trong trường hợp này đều không đúng với thực tại.

Sự biểu hiện của năm uẩn cho ta thấy được con người thật của ta, cho ta thấy được tâm sáng chói của ta với sáu diệu dụng của nó. Ta không thể nói khi năm uẩn này không còn thì cái tâm sáng chói cũng không còn. Sự thật nó vẫn còn đó, cũng như trường hợp hoa hướng dương vào tháng tư vậy.

Có một hôm Tổ Lâm Tế nói: ‘Này quý vị, trên đống thịt đỏ au này có một con người thật không có vị trí, thường đi ra đi vào ngay trước mặt của quý vị.’ Đống thịt đỏ au tức là sắc thân của mình. Tổ muốn cho mình biết là trên sắc thân của mình có một con người thật không có vị trí. Không có vị trí tức là ta không thể xác định được chỗ đứng của nó trong không gian và thời gian. Nó không phải là vật tầm thường như cái bàn, cái ghế, xác thân hay cảm thọ.

Có một công án rất nổi tiếng của Tổ Lâm Tế là: ‘Trên đống thịt đỏ au này có một con người thật không có vị trí (vô vị chân nhân), thường hay ra vào tự do trong giây phút hiện tại.’ 1 Chân nhân là con người thật, vô vị là không có vị trí. ‘Quý vị có thấy được con người thật đó hay không? Nhìn kỹ đi, nhìn kỹ đi!’ ‘Nhìn kỹ đi’ dịch từ tiếng Hán-Việt là khán khán. Tổ mời chúng ta nhận diện con người thật, con người vô sự. Vì không nhận diện được con người thật, nên chúng ta đã đồng nhất con người đó với đống thịt đỏ au kia. Tại vì đống thịt đỏ au kia là một trong năm uẩn. Nếu ta biết trở về với con người thật đó và sử dụng được năng lượng sáng chói đó, thì ta không khác gì Bụt.

Sau khi Tổ đưa ra lời mời mọi người nhìn kỹ, thì có một thầy bước lên hỏi: ‘Bạch thiền sư, con người thật không có vị trí là gì vậy?’ Thầy ấy muốn Tổ giải thích thêm nữa. Nhưng Tổ đã không nói. Tổ nắm lấy vai thầy, hỏi: ‘Thầy nói đi, thầy nói đi!’ Tức là ngài đã nói hết rồi. Một là nhận diện được ngay, hai là không nhận diện được, cho dù Tổ có nói thêm cũng không có ích lợi. Tuy vậy, Tổ đã cho thầy ấy cơ hội thứ hai: Nắm vai thầy ấy, ngài nhắc: ‘Con người thật không có vị trí là gì? Nói đi, nói đi.’ Thầy ấy lưỡng lự. Vậy là thất bại. Thầy ấy đã không thấy được. Buồn quá, ngài nói: ‘Con người thật không có vị trí là cái cứt khô gì?’ Câu nói đó chứng tỏ một sự thất vọng lớn. Một lời nói không tao nhã - ‘Que cứt khô!’ - nhưng nó đã được truyền từ xưa cho đến nay, và rất nổi tiếng.

Có ngồi đó, có nói thêm một giờ đồng hồ nữa, người kia cũng không thể nào nhận diện được con người thật của mình. Vô ích! Nó chỉ là danh ngôn, nếu hiểu được thì không có gì là bí hiểm nữa. Câu nói đó là một phương tiện quyền xảo, là một thi thiết để giúp cho người kia. Giả sử thầy đưa cho mình một cây sào, mà mình để vuột mất cây sào đó, thì thầy còn nói thêm gì nữa.

Trong thế giới này, các vị cần những gì để tìm giải thoát ? Các vị chỉ cần một bát cơm, một manh áo, ngoài ra phải để hết tâm lực và thì giờ để tìm thiện tri thức, đừng phí uổng ngày giờ, đuổi theo sự vui chơi.

‘Các vị đi tìm nhiều lần, các vị cần nhiều thứ. Nhưng tôi nói với các vị, các vị chỉ cần một bát cơm (lứt), một manh áo (vải), đừng có đi tìm gì nữa hết, chỉ cần từng đó thôi, không cần ghi tên vào trường đại học, không cần đi vào viện cao cấp, không cần phải nghiên cứu, các vị chỉ nên để hết thì giờ và tâm lực của mình để tìm thiện tri thức.’ Một câu nói của thiện tri thức có thể làm ta sáng mắt ra. Đi tìm thiện tri thức không phải là đi tìm sự vui chơi, cho nên Tổ nói đừng uổng phí ngày giờ, đừng đuổi theo sự vui chơi. Gần gũi thiện tri thức, ta có những cơ hội để thấy được con người thật của mình. Vui chơi để thì giờ đi qua một cách oan uổng là điều không nên.

Thì giờ quý báu, cuộc sống vô thường, nói chung là bốn đại (địa, thủy, hỏa, phong) và nói riêng là bốn tướng (sanh, trụ, dị, diệt) đều đang bức bách ta. Các vị bây giờ đây phải nhận diện bốn cảnh vô tướng để cho đừng bị hoàn cảnh lôi kéo.

Trong nguyên văn Hán-Việt là ‘quang âm khả tích, niệm niệm vô thường’. Bốn đại là thô, bốn tướng là tế. Đứng về thô, bốn đại bức bách ta, đứng về tế thì ta bị bốn tướng bức bách. Thô là Tổng quát, tế là chi tiết. Địa, thủy, hỏa và phong là bốn yếu tố làm ra sự vật. Nhưng cũng có sách nói tới tám đại như là những yếu tố làm ra con người và sự sống. Ngoài bốn đại là địa, thủy, hỏa, phong lại có thêm không, thời, phương và thức. Địa là đất, thủy là nước, hỏa là lửa, phong là không khí, không là không gian, thời là thời gian, phương là phương hướng, và thức là tâm thức. Những yếu tố đó luôn biến chuyển. Có yếu tố khi mạnh quá sẽ lấn ép những yếu tố khác tạo ra trạng thái mất quân bình, đó là nguyên do của bệnh tật. Khi những yếu tố đó tan rã, thì ta chết. Y khoa của đông phương giúp ta điều hòa bốn đại (địa, thủy, hỏa, phong), đó là phương pháp bảo vệ cũng như là chữa trị. Cho nên giờ phút nào bốn đại cũng đang gây áp lực cho ta.

Bốn tướng cũng vậy. Một vật sanh ra và tồn tại một thời gian, đó gọi là sanh và trụ. Sau đó nó hao mòn, biến chuyển, gọi là dị. Dị là đổi khác. Cuối cùng là diệt, tức là không còn nữa. Nếu ta đồng nhất ta với năm uẩn, tức là ta đồng nhất ta với bốn đại và bốn tướng (sanh, trụ, dị và diệt), thì ta sẽ không tránh được khổ đau do những áp lực của chúng gây ra, vì vậy ta phải tìm cho ra con người thật không có vị trí của ta. Khi thương một người khác cũng vậy. Nếu ta thấy được con người thật không có vị trí của người đó và ta chỉ thương con người thật đó mà không phải là vướng năm uẩn của người đó, thì ta sẽ có hạnh phúc hơn nhiều. Ví dụ như ta thương hoa cúc. Mùa Thu có rất nhiều hoa cúc, ta ý thức rằng hoa cúc có sinh, có trụ, có dị và có diệt. Một nụ hoa hé nở dần thành một đóa hoa cúc trọn vẹn (sinh), trong suốt quá trình đó, hoa đã ở lại với ta một khoảng thời gian dài (trụ). Sau đó, những cánh hoa cúc cứ héo dần từ từ (dị), cho tới một lúc hoa cúc lã xuống và hủy hoại đi (diệt). Ta thương hoa cúc như thế nào để ta đừng đau khổ. Ta phải thấy được hoa cúc ngoài bốn tướng sanh, trụ, dị, diệt của nó. Khi hoa biểu hiện, ta mỉm cười, ta vui. Khi hoa ẩn tàng, ta không khóc, không buồn. Ta vẫn tươi cười vẫy tay chào hoa và hẹn gặp lại: ‘Sang năm ta sẽ gặp ngươi trở lại.’ Đối với người ta thương cũng vậy. Ta phải có khả năng thấy được đối tượng thương yêu của ta không phải chỉ là cái thân tứ đại và bốn tướng sanh, trụ, dị, diệt của người đó. Ta phải nhìn cho ra con người thật của người đó và thương được con người thật đó, thì ta sẽ không đau khổ. Ta phải thực tập từ bây giờ để khi các tướng dị và diệt xuất hiện, ta vẫn thản nhiên được; đó là vì ta đã tìm thấy con người thật của người ta thương. Đức Thế Tôn dưới Hóa thân Thích Ca Mâu Ni cũng có sinh, trụ, dị và diệt. Nếu thương đức Thế Tôn qua bốn tướng của Ngài, thì cho dù thương một vị Bụt đi nữa, ta vẫn khổ như thường. Nhưng nếu qua bốn tướng đó, ta tiếp xúc được con người thật không có vị trí, con người vô sự, con người vô y của đức Thế Tôn, thì đức Thế Tôn còn mãi với ta và ta không cần phải khóc lóc, than vãn và tiếc nuối là mình đã sinh ra quá muộn. Có những vị xuất gia hành hương qua Ấn Độ chiêm bái Phật tích, đến chỗ đức Như Lai nhập Niết Bàn, bật khóc: ‘Trời ơi! Con sinh ra muộn quá rồi, Ngài đã nhập Niết Bàn cách nay đã 2500 năm về trước.’ Rồi họ khóc bù lu bù loa. Vị xuất gia đó chưa thấy được con người thật của đức Thế Tôn. Vị xuất gia đó vẫn còn kẹt vào các tướng sinh, trú, dị, diệt của đức Thế Tôn. Chỉ khi nào ta tiếp xúc được con người thật của ta, và ta tiếp xúc được con người thật của người ta thương, thì ta vượt thoát được sự bức bách của bốn đại và bốn tướng.

Hỏi: ‘Bốn cảnh vô tướng là bốn cảnh nào?’

Tứ chủng vô tướng cảnh là danh từ của Tổ đặt ra.

Thiền Sư đáp:

- Một niệm vô minh (nghi ngờ) nổi lên là quý vị bị đất làm chướng ngại.

Tổ dùng hình ảnh của đất để nói tới chướng ngại gây nên bởi vô minh (nghi ngờ). Nghĩa là khi nào ta có tri giác sai lầm thì khi đó ta bị chướng ngại, chướng ngại đó được biểu trưng bằng đất.

- Một niệm tham ái nổi lên là quý vị bị nước làm chướng ngại.

Nước là biểu trưng cho chướng ngại gây ra bởi tham dục, bởi vì nước có công năng kéo ta đi rất xa. Khi một niệm tham ái nổi lên như dòng nước lũ nó có thể cuốn ta trôi đi rất xa.

- Một niệm sân hận nổi lên là quý vị bị lửa làm chướng ngại.

Lửa là biểu trưng cho chướng ngại gây ra do sự giận hờn. Lửa sân có khả năng thiêu đốt.

- Một niệm hí hửng nổi lên là quý vị bị gió làm chướng ngại.

Hí hửng ở đây tức là sự kích động (excitement), không giữ được sự bình tĩnh, ta bị cuốn đi bởi sự đam mê của mình. Hí hửng ở đây không phải là hỷ lạc trong đạo Bụt, tại vì hỷ lạc là một trong bảy yếu tố của sự giác ngộ, rất tốt cho sự tu học của hành giả. Khi một niệm vui mừng kích thích nổi lên kéo ta đi, lúc đó ta bị gió làm trở ngại.

Nếu thấy được như thế thì quý vị không còn bị hoàn cảnh lôi kéo.

Khi ta không còn bị bốn niệm đó cám dỗ, lôi kéo, hoặc trở ngại, tức là ta có tự do.

Ở đâu quý vị cũng sử dụng được hoàn cảnh.

Có nghĩa là ta không còn là nạn nhân của hoàn cảnh nữa, trái lại ta có thể làm chủ được hoàn cảnh. Cũng như lửa không thể làm cháy ta, mà ta có thể sử dụng lửa để nấu cơm, sưởi ấm. Nước không thể cuốn trôi ta, mà ta sử dụng nước để tắm gội và tưới rau. Đất không làm cho ta bí lối, mà đất có thể trở thành những nền tảng của nhà cửa, vườn tược. Gió không làm chướng ngại ta, vì ta có thể sử dụng gió để làm điện, hay phơi áo cho mau khô. Vì vậy ta không bị quấy nhiễu bởi bốn yếu tố đất, nước, gió và lửa, ta không là nạn nhân của chúng, trái lại ta có thể sử dụng chúng theo ý muốn của ta.

Nổi lên ở phương Đông thì lặn xuống ở phương Tây, nổi lên ở phương Nam thì lặn xuống ở phương Bắc, nổi lên phía giữa thì lặn xuống ở phía bên, nổi lên ở phía bên thì lặn xuống ở phía giữa. Đi trên nước như đi trên đất, đi trên đất như đi trên nước.

Đi là một phép thần thông. Cũng như ta sử dụng thuyền để đi trên nước mà không bị nước làm chìm đắm. Có những người chơi thể thao có thể sử dụng một tấm ván lướt trên sóng mà đi. Sóng không không làm cho họ đắm chìm. Sóng đi lên thì họ đi lên, sóng đi xuống thì họ đi xuống, họ làm chủ được sóng, đó là môn thể thao hiện bây giờ rất được ưa chuộng. Ta có thể nương vào đất, nước, gió, lửa để đi lên, hay lặn xuống, và đất, nước, gió, lửa không làm cho ta bị bế tắc hoặc chìm đắm. Một khi ta biết được bản chất của bốn yếu tố đó là Không, thì ta không còn sợ hãi hay bị lay chuyển và bức bách nữa, ngược lại ta có thể làm chủ được hoàn cảnh. Hoàn cảnh chẳng qua là hoàn cảnh của bốn yếu tố đó. Bất kỳ ở đâu và lúc nào, dù dưới một chế độ, trong một xã hội, trong một hoàn cảnh, hay ở một môi trường nào, ta vẫn có thể làm chủ được mình, đó gọi là có tự do.

Tại sao làm được như thế ? Đó là tại vì quý vị đã thấy được bốn đại là như mộng như huyễn.

Thấy được tính Không của bốn đại, ta không còn sợ hãi nữa, tại vì chúng không phải là những thực tại chắc thật. Ý của đoạn văn này được lấy từ trong kinh Đại Bát Nhã Ba La Mật Đa. Trong đoạn kinh này (kinh số 220 trong Đại Tạng Tân Tu), Bụt dạy thầy Khánh Hỷ rằng: ‘Nếu ta thấy được bản chất Không của sáu đại, ta có thể làm chủ được ta và ta có thể thực hiện được thần thông.’ Sáu đại là đất, nước, gió, lửa, không gian và tâm thức (địa, thủy, hỏa, phong, không, thức). Không tức là không gian (space), và thức là tâm thức (consciouness).

Này các bạn tu, cái kẻ đang ngồi nghe pháp đây không phải chỉ là bốn đại của quý vị, kẻ đó đang sử dụng được bốn đại mà bốn đại không sử dụng được kẻ đó.

Ta có tri giác sai lầm là ta chỉ là bốn đại, và khi bốn đại có vấn đề thì ta có vấn đề. Nếu có tuệ giác, ta sẽ không đồng nhất ta với bốn đại. Bốn đại chẳng qua là những điều kiện để phát hiện ra cái tâm sáng chói và tâm diệu dụng của ta. Cũng như cái ấm áp của tháng sáu, tháng bảy, làm biểu hiện ra những bông hoa hướng dương rất kỳ ảo, nhưng không có nghĩa là nếu không có nắng ấm của tháng sáu, tháng bảy, thì hoa hướng dương không có. Hoa hướng dương luôn luôn có đó. Nắng ấm của tháng sáu, tháng bảy là những điều kiện tốt cho hoa hướng dương đâm chồi, và màu sắc của hoa được tươi nhuận. Cái sáng chói và diệu dụng của tâm cũng do điều kiện của đất, nước, gió, lửa. Nhưng đất, nước, gió và lửa không phải là cái tâm sáng chói đó. Cũng như nắng ấm của mùa Xuân mùa Hè không phải là hoa hướng dương. Giữa chúng có liên hệ với nhau nhưng chúng không phải là nhau. Câu này, một lần nữa nhắc cho ta biết là đừng đồng nhất ta với bốn đại. Tại vì nếu ta đồng nhất ta với bốn đại, thì khi bốn đại tan rã, ta cũng tan rã. Khi hoa hướng dương héo tàn, hoa hướng dương vẫn không chết, tại vì hoa hướng dương đã có sự tiếp nối từ những hạt hướng dương.

Kẻ đó đang sử dụng được bốn đại mà bốn đại không sử dụng được kẻ đó. Chúng ta ai cũng có hình hài, chúng ta ai cũng có những cảm giác và những tri giác. Chúng ta sử dụng được hình hài này, cảm giác này và tri giác này mà chúng ta không bị chúng khống chế. Cái kẻ đang ngồi nghe pháp đây không phải chỉ là bốn đại của quý vị. Ta thêm chữ chỉ cho dễ hiểu, còn trong nguyên văn không có chữ chỉ. Chúng ta không phải là bốn đại, mà chúng ta đang sử dụng được bốn đại mà bốn đại không sử dụng được chúng ta.

Thấy được như thế thì đi ở tự do.

Nguyên văn là ‘Khứ trú tự do’. Khứ là đi, trú là ở. Khứ trú tự do tức là đi cũng tự do mà ở cũng tự do. Đi cũng vui mà ở cũng vui, tại vì chúng ta có tự do. Thay vì dùng chữ tự do, ở Làng Mai thường dùng chữ thảnh thơi. Thảnh thơi tức là không vướng bận. Nếu ta có cảm tưởng là mình không có tự do: ta bị sư anh hay sư chị chèn ép..., là tại vì ta không làm chủ được cảnh, ta để cho cảnh làm chủ ta. Tự do có từ trong tâm ta, từ nhận thức ta mà ra, chứ không phải từ hoàn cảnh mà tới.

Theo cái thấy của tôi, là ta không nên chán ghét cái gì hết (hoặc yêu thích cái gì hết).

Tại vì hai thái độ đó đều là vướng mắc. Chán ghét là nô lệ mà yêu thích cũng là nô lệ. Nếu muốn có tự do, ta phải buông bỏ hai thái cực: một là chán ghét muốn trốn chạy, hai là yêu thích muốn bám víu. Hai điều ấy đều làm cho ta mất tự do.

Quý vị yêu cái thánh, ghét cái phàm phải không?

Yêu thánh ghét phàm là mất tự do rồi. Khi phát tâm đi tu, rõ ràng vì ta muốn yêu thánh và xa lánh phàm, tại sao Tổ lại dạy ta không được yêu thánh, không được yêu Bụt, không được yêu Bồ-tát? Tại sao ta không được ghét Ma vương? Nếu có tuệ giác, ta thấy thánh phàm tương tức. Thánh làm ra phàm, và phàm làm ra thánh. Cũng như phân rác làm ra hoa, và hoa để lâu ngày thành ra phân rác. Cái này không thì cái kia không. Thấy được tính tương tức của vạn vật, ta vượt thoát cả thương và ghét, ta không còn chạy nữa. Hễ còn thương là còn theo đuổi, và còn ghét là còn trốn chạy. Còn trốn chạy, còn theo đuổi thì còn khổ đau. Làm sao dừng lại sự chạy trốn? Làm sao dừng lại sự theo đuổi? Chỉ khi nào ta có nhận thức về tương tức và bất nhị, ta mới có thể dừng lại mà thôi.

Người kia rất là dễ ghét, ta trốn chạy người kia, và ta hy vọng tìm được một người khác dễ thương. Nhưng ta không biết rằng ở trong con người dễ ghét kia tiềm ẩn cái dễ thương ở bên trong, nếu ta biết cách làm cho cái dễ thương của người kia biểu hiện thì người kia sẽ trở nên một con người rất dễ thương. Còn ở trong con người dễ thương mà ta đang đi tìm đó cũng tiềm ẩn cái dễ ghét, nếu ta không khéo thì cái dễ ghét đó từ từ sẽ ‘chiếm thượng phong’, và người dễ thương sẽ không còn dễ thương nữa. Chuyện này xảy ra ở ngoài đời rất nhiều. Ta có thể nghĩ rằng nếu ta không cưới được anh chàng này chắc ta sẽ chết, nhưng cưới xong rồi thì ta sẽ vỡ mộng. Cho nên trong hoa có rác, và trong rác có hoa. Khi có cái nhìn như vậy thì vượt khỏi thương và ghét, ta không còn chạy trốn hay đuổi theo một điều gì nữa, lúc đó ta mới thật sự tự do.

Thánh chỉ là danh từ thánh.

Danh từ không thể nào loại trừ thực tại được. Ví dụ như chiếc lá. Khi danh từ lá được đề cập đến thì ta có hình ảnh của một chiếc lá, và hình ảnh chiếc lá đó bị tách rời ra khỏi hình ảnh của đám mây, mặt trời... Ta thấy chiếc lá không phải là đám mây, chiếc lá không phải là mặt trời, chiếc lá không phải là đất hay là nước. Vì vậy nếu kẹt vào danh từ ta sẽ đánh mất bản chất của thực tại, đánh mất mầu nhiệm của cuộc sống.

Thánh chỉ là danh từ thánh. Khi nói thánh, ta có khuynh hướng loại trừ (apoha) ra tất cả những gì không phải là thánh: những gì ta cho là phàm. Nhưng không có phàm thì làm sao có thánh! Không có phân rác thì làm sao có hoa. Bất cứ một danh từ nào cũng có tính cách loại trừ những cái khác, dù đó là danh từ thánh. Khi ta gọi tên một sư anh, một sư chị hay một sư em, là ta loại trừ những người khác, vì ta nghĩ rằng người đó không phải là những người kia, kỳ thực tất cả các sư anh, sư chị và sư em khác đều có mặt ở trong người đó. Danh từ là một nhát gươm cắt đứt thực tại ra thành từng mảnh nhỏ, và ta không thấy được liên hệ mật thiết giữa những hiện tượng với nhau. Trong bài thơ Nguyện Cầu có câu: ‘Ôi những mảnh rời nhau, khổ đau, tách ra ngoài đại thể’, đó là một bài thơ tôi làm lúc hai mươi bốn tuổi.

Có những hành giả leo lên núi Ngũ Đài Sơn để tìm đức Văn Thù.

Nam mô Ngũ Đài Sơn Đại Trí Văn Thù Sư Lợi Bồ-tát. Nhiều người đi hành hương trên Ngũ Đài Sơn nghĩ rằng mình đã được gặp đức Văn Thù dưới hình dáng một ông già, một em bé đang cưỡi trâu, v.v.. và có rất nhiều huyền thoại về Ngài. Hiện bây giờ cũng có không biết bao nhiêu người tham quan Ngũ Đài Sơn và cũng nghĩ rằng trên đó có đức Bồ-tát Văn Thù. Ai cũng mong ước một ngày nào đó mình sẽ được lên núi Ngũ Đài Sơn, vì nghĩ rằng ở đó có đức Văn Thù. Nói như vậy, nghĩ như vậy, nghĩa là đức Bồ-tát Văn Thù không có mặt ở những ngọn núi khác, như núi Phổ Đà. Tương tự như vậy, người ta nghĩ núi Phổ Đà chỉ có đức Quan Âm, núi Nga Mi chỉ có đức Phổ Hiền và núi Cửu Hoa chỉ có đức Địa Tạng. Mỗi vị ‘chiếm’ một núi. Đó là quan điểm của phần đông những người có tín ngưỡng.

Tôi còn nhớ lần đầu tiên tôi cùng một số các thầy và các sư cô lên núi Ngũ Đài Sơn thì được gặp một thầy. Tôi hỏi: ‘Thầy là đức Văn Thù phải không?’ Thầy nhìn tôi nói: ‘Tôi không phải là đức Văn Thù, tôi chỉ là con chó của đức Văn Thù mà thôi.’ Nói như vậy tức là cho mình khác với đức Văn Thù. Câu trả lời có tính cách khiêm nhường, nhưng kèm theo cái nhận thức sai lầm trong đó.

Trên núi Ngũ Đài Sơn làm gì có đức Văn Thù?

Tổ Lâm Tế nói vậy. Thành ra đừng tốn tiền máy bay vô ích. Tại vì bay qua Bắc Kinh rồi, phải đi xe hơi rất lâu thì mới tới Ngũ Đài Sơn. Câu này của Tổ giúp tiết kiệm ngân quỹ cho rất nhiều người.

Quý vị có muốn biết đức Văn Thù không? Văn Thù chính là cái diệu dụng trước mặt quý vị, xưa nay vẫn thế.

Xưa nay vẫn thế tức là thủy chung bất nhị. Thủy là trước, chung là sau, bất nhị là không phải hai. Cái diệu dụng trước mặt quý vị. Hãy dùng cái tâm sáng chói của quý vị để mà tiếp xúc với trời xanh mây trắng, chư Bụt, chư Bồ-tát và chính bản thân mình. Nếu quý vị biết là quý vị đang ngồi đây và có mặt một cách rất mầu nhiệm trong giờ phút này, thì đó là cái diệu dụng.

Không hề có sự nghi ngại.

Không hề có sự nghi ngại tức là không bị một đám mây nào che lấp, và đó tức là Đại Trí Văn Thù Sư Lợi. Đại Trí là ánh sáng luôn tỏa chiếu, không bao giờ bị một đám mây che lại. Ta khỏi phải tốn tiền mua vé máy bay qua Trung Quốc, chỉ cần ngồi tại đây theo dõi hơi thở vào ra và sử dụng được cái tâm sáng chói của ta, ta có thể tiếp xúc được ngay với đức Văn Thù. Tâm sáng chói của ta chiếu sáng không hề có sự nghi ngại, đó là đức Văn Thù sống động (hoạt Văn Thù). Văn Thù bằng gỗ, bằng đá cẩm thạch thì không phải là Văn Thù sống động, đó là một hình ảnh chết cứng của Văn Thù.

Mỗi khi ta chắp tay niệm: ‘Nhất tâm kính lễ đức Bồ-tát Đại Trí Văn Thù’, rồi ta lạy xuống, đó là một cơ hội cho ta tiếp xúc với Văn Thù trong giờ phút hiện tại. Nếu quý vị nghĩ Văn Thù đang ngồi trên bàn thờ, còn quý vị phải lạy phía dưới, thì quý vị tốn thì giờ vô ích. Khi lạy đức Văn Thù, ta phải tiếp xúc được với Văn Thù trong giây phút hiện tại, trong bản tâm của mình. Chúng ta ngày nào cũng lạy đức Văn Thù mà không tiếp xúc được với đức Văn Thù trong tâm của ta trong giây phút hiện tại, thì đó chỉ là thực tập hatha yoga thôi.

Cái ánh sáng vô phân biệt của mỗi niệm trong tâm của quý vị chiếu tới đâu thì đức Phổ Hiền chân thật hiện ra tới đó.

Nói về một chiếc lá ta vẫn không loại trừ đám mây và mặt trời ra khỏi chiếc lá, tức là ta nói với tâm không phân biệt. Nói tới đứa con mà nghĩ rằng người con không phải là người cha, đó là một sự loại trừ. Cũng vậy, nếu nghĩ rằng chúng sanh không phải là Bụt, thì đó là sự loại trừ. Cái thấy đó không phải là cái thấy của Phổ Hiền Bồ-tát. Cái ánh sáng vô phân biệt của mỗi niệm trong tâm của quý vị chiếu tới đâu thì đức Phổ Hiền chân thật hiện ra tới đó. Phổ Hiền tức là ánh sáng không phân biệt của mỗi niệm trong tâm. Khi nào có trí tuệ không phân biệt, không có sự loại trừ lúc đó đức Phổ Hiền có mặt. Đó là định nghĩa về Phổ Hiền.

Mỗi niệm trong tâm của quý vị mà không bị trói buộc, chỗ nào cũng tự do thì đó là tam muội của Bồ-tát Quan Thế Âm.

Không bị trói buộc tức là không bị nô lệ. ‘Nhất niệm tâm tự năng giải phược’, nghĩa là trong mỗi tâm niệm ta có thể tự cởi trói cho ta. Ai có thể trói ta? Ta tự trói ta. Có một câu trong truyện Kiều: ‘Lại mang lấy một chữ Tình, khăng khăng mình buộc lấy mình vào trong’. Giây phút nào mà ta có thể tự cởi trói được, thì ở đâu ta cũng được tự do. ‘Tùy xứ giải thoát’ tức là bất cứ chỗ nào hay đi tới đâu cũng cảm thấy thư thái, thoải mái. Ở xóm Hạ, ta hạnh phúc, thoải mái, mà về xóm Mới ta cũng không có ngán; ta đi Thanh Sơn cũng không sợ gì. Cái đó gọi là có tự do. Sự tự do hay sự không bó buộc này là bản chất của Tam muội Quan Thế Âm, vì Quan Thế Âm còn có một tên nữa là Quán Tự Tại. Tự tại nghĩa là tự do. Tự do này có được là do ta có con mắt quán chiếu, không phải do đi biểu tình hay tranh đấu tuyệt thực mà có. Ta chỉ cần nhìn sâu là thấy được bản chất tự tại của ta, và ta có khả năng cởi trói những sợi dây ràng buộc ta bấy lâu nay để rồi ở đâu cũng có tự do.

Ba cái ấy thay phiên nhau làm chủ và làm bạn.

Ba cái ấy là ba cái gì? Là bản chất của Văn Thù, bản chất của Phổ Hiền và bản chất của Quan Âm. Văn Thù là Đại Trí, Phổ Hiền là cái thấy không phân biệt, và Quan Âm là cái thấy tự do. Ở đây, Tổ nói cái tinh túy của Phổ Hiền là cái thấy không phân biệt (non discrimination), chứ không phải Phổ Hiền tượng trưng của hạnh nguyện (great action). Ba cái tượng trưng cho trí tuệ, tâm không phân biệt và tự do. Ba cái ấy thay phiên nhau làm chủ và làm bạn. Một cái làm chủ thì hai cái kia làm bạn. Và khi bạn trở thành chủ, thì chủ trở thành bạn. Ba cái đi đôi với nhau như một cặp bài trùng không tách rời ra được. Hễ có Quan Âm thì có Phổ Hiền và Văn Thù, khi có Văn Thù thì có Phổ Hiền và Quan Âm. Cũng như ngôi Tam Bảo, chỗ nào có Bụt là có Pháp và Tăng, chỗ nào có Tăng thì có Bụt và Pháp. Đó gọi là thay nhau làm chủ và làm bạn. Khi thì ta làm thầy, khi thì ta làm trò, vô ngại. Ba cái đi đôi với nhau và xuất hiện một lần.

Khi xuất hiện thì cả ba đều xuất hiện, một là ba, ba là một.

Chỗ nào có Phổ Hiền thì có Quan Âm, chỗ nào có Quan Âm thì có Văn Thù. Nói rằng đi núi Ngũ Đài Sơn để tìm Văn Thù là sai. Lên đó ta cũng sẽ thấy Quan Âm và Phổ Hiền. Ta cũng không nhất thiết phải đi tới cái núi đó để gặp vị Bồ-tát đó, mà ta có thể gặp vị Bồ-tát đó ở các núi khác hay gặp bất kỳ ở đâu trong giây phút hiện tại.

Khi lạy hay niệm Bụt để gởi năng lượng cho một người đang đau khổ, chúng ta niệm ‘Nam mô đức Bổn Sư Bụt Thích Ca Mâu Ni’, thì chúng ta tiếp xúc với đức Bổn Sư. Khi niệm câu ‘Nam mô Bồ-tát đại trí Văn Thù’, thì chúng ta tiếp xúc với đức Văn Thù. Nhưng chúng ta biết rõ rằng đức Văn Thù không thể nào có mặt độc lập ngoài đức Bổn Sư, tại vì đức Văn Thù có mặt trong đức Bổn Sư. Chúng ta thường niệm đức Thích Ca, đức Văn Thù, đức Phổ Hiền và đức Quan Âm, phải không? Chúng ta tưởng bốn vị đó là bốn vị khác nhau. Có khi chúng ta cho Bụt là lớn hơn, cho nên chúng ta lạy ba lạy, còn Bồ-tát nhỏ hơn thì lạy một lạy thôi. Chúng ta hay kỳ thị như vậy đó. Nhưng nếu có trí tuệ thì khi lạy đức Thích Ca đồng thời ta cũng lạy đức Văn Thù, đức Phổ Hiền và đức Quan Âm, tại vì ba vị đó đều có mặt trong đức Thích Ca. Đức Thích Ca có đủ trí tuệ, có đủ vô phân biệt và có đủ tự do. Tiếp xúc với một là tiếp xúc với tất cả. Có khi ta hỏi: ‘Tại sao niệm Bụt A Di Đà mà không niệm Bụt Thích Ca?’ Tại vì ta còn kỳ thị. Kỳ thị Bụt Thích Ca không phải là Bụt Di Đà, Bụt Di Đà không phải là Bụt Thích Ca. Kỳ thực, khi ta tiếp xúc với một vị Bụt là ta tiếp xúc với tất cả các vị Bụt trong quá khứ, hiện tại và vị lai. ‘Nhất hạnh tam muội’ là một định lực có công năng giúp ta tiếp xúc được với tất cả mỗi khi ta tiếp xúc với cái một, như khi ta niệm một vị Bụt với nhất hạnh tam muội là cùng một lúc ta niệm hằng hà sa số Bụt.

Thiền Sư dạy chúng:

- Người học đạo thời nay cần có đức tự tin, đừng hướng ra ngoài mà tìm cầu.

Tổ đã nhắc điều này nhiều lần. Ta phải có đức tự tin ở hạt giống trí tuệ, tự do và vô phân biệt nơi bản thân mình.

Tìm cầu như thế rốt cuộc chỉ vướng vào trần cảnh, không phân biệt được tà chính.

Trần cảnh tức là đối tượng nhận thức. Do ta nghĩ là có bên ngoài cho nên có trần cảnh. Tà chính là do không phân biệt được những nhận thức mà ta cho là có từ bên ngoài. Ví dụ khi chưa thấy Bụt tự thân thì ta cho ta là con số không, ta nghèo đói.

Nói rằng có Bụt có Tổ thì đó cũng chỉ là những dấu tích trong kinh giáo.

Đọc trong kinh, trong giáo điển, ta thấy dấu tích ghi lại rằng có Bụt có Tổ. Bụt và Tổ ở ngoài ta, do đó các vị là đối tượng (trần cảnh) tìm cầu của ta. Khi đi tìm cầu Bụt và Tổ ở ngoài tức là ta bị vướng vào trần cảnh. Bụt đó có thể là ma Bụt, Tổ đó có thể là ma Tổ, chứ không phải Bụt thật Tổ thật. Ta bị ma Bụt hớp hồn, ta bị ma Tổ hớp hồn, tức là ta không phân biệt được tà chính. Dấu tích trong kinh giáo. Chữ dấu tích này dịch từ chữ ‘tích’ là vết tích. Trong tác phẩm Winny the Pooh, có một đoạn rất vui: Con Pooh đi một vòng trên tuyết thì trở lại chỗ cũ, nó tự hỏi: ‘Có dấu chân của ai trên tuyết?’ Thấy lạ quá, thế là nó đi theo dấu chân để tìm. Con Pooh ngu quá! Tại vì đó là dấu chân của chính nó. Nhưng chúng ta cũng ngu không thua gì con Pooh cả. Chúng ta đã để dấu chân của mình trên bến bờ xa lạ mà chúng ta cho đó là dấu chân của Bụt và Bồ-tát. Chúng ta đâu có ngờ đó là dấu chân của chính ta.

Chữ tích này luôn luôn đối với chữ bản, như là Tích Môn và Bản Môn. Dấu tích chẳng qua chỉ là dấu hiệu. Mục đích chúng ta muốn tìm là Bản Môn, tức là nền tảng. Mà Bản Môn không cần phải đi tìm, vì nó có mặt sờ sờ trong giây phút hiện tại. Cũng như đợt sóng đi tìm nước. Tìm đến bao giờ mới thấy? Chỉ khi nào sóng bắt đầu dừng lại sự tìm kiếm là nó bắt đầu thấy. Bản chất của sóng là nước. Nước là Bản Môn. Sóng là Tích Môn. Nói rằng không có Bụt không có Tổ là sai, mà nói có Bụt có Tổ cũng không đúng. Bụt và Tổ chỉ là những dấu tích trong kinh giáo. Chúng ta nương vào dấu tích mà đừng bị kẹt vào dấu tích, đừng bị kẹt vào trần cảnh. Nếu ta nghĩ Bụt và Tổ là những thực tại có thật ở ngoài ta, độc lập với ta và là đối tượng chạy tìm của ta, lúc đó ta bị vướng vào trần cảnh và không phân biệt được tà chính.

Thói thường thì khi có ai nêu lên một câu, một lời trong kinh ra, dù nghĩa lý là ẩn hay hiển,

Ẩn (hidden) tức là che giấu, hiển (apparent) tức là nói ‘toạc móng heo’.

thì mình có khuynh hướng lập tức đặt ra nghi vấn, rồi nhìn trời nhìn đất, tìm tới kẻ khác mà tham vấn, và càng tham vấn càng thấy mờ mịt.

Mỗi người đưa ra mỗi ý, ý người nào cũng là vọng tưởng, trần cảnh. Tưởng tượng hai đợt sóng nói chuyện với nhau: ‘Nghe nói rằng bản thể của mình là nước thì làm sao mình đi tìm?’ Rồi đàm luận hết ngày giờ mà không có cuộc đàm luận nào giúp cho những đợt sóng đó nhận ra rằng nước là bản chất của chúng, và nước đang có mặt ngay trong giây phút hiện tại.

Khi đọc Lâm Tế Lục, ta có thể gặp một câu rất mù mờ khó hiểu và ta cố công tìm hiểu xem Tổ muốn nhắn nhủ gì. Kỳ thực những điều Tổ nói chỉ để khơi mở tuệ giác nằm trong lòng ta mà không phải là tuệ giác. Cũng như ta dùng cái cuốc cái thuổng đào đất để lấy hũ vàng lên. Nếu ta coi cái cuốc cái thuổng là hũ vàng thì thật sai lầm. Cũng vậy, những lời dạy của Bụt, của Tổ không phải là chân lý, không phải là thực tại, không phải là Bản Môn, không phải là giải thoát, nhưng nó có công năng giúp ta trở về tiếp xúc được với giải thoát, an lạc ở ngay trong tự thân ta. Khi Tổ nêu ra một câu hay một chữ có ý nghĩa thâm trầm mà ta lại đi tìm cái thâm trầm đó trong mỗi câu mỗi chữ là sai, ta phải đi tìm điều ấy nơi sự sống của bản thân trong mỗi giây mỗi phút. Hễ càng tham vấn càng thấy mờ mịt, và trong chúng ta đã có nhiều người như vậy. Học thầy này thầy kia khắp nơi, cuối cùng ta càng mờ mịt thêm. Nghe ở đây có thầy giỏi, ta liền tìm tới tham vấn. Nghe có thầy ở nơi khác giỏi hơn, ta vội bỏ vị này rồi chạy tới vị thầy kia... cứ chạy vòng như vậy suốt đời, rốt lại không đi tới đâu cả.

Kẻ đại trượng phu là người không bàn vua bàn giặc.

Văn Hán-Việt là ‘Đại trượng phu nhi, mạc kỳ ma luận, luận chủ luận tặc’. Chữ chủ ở đây là chúa, tức là vua. Từ luận chủ luận tặc này phát xuất từ thành ngữ ‘Được làm vua, thua làm giặc.’ Nghĩa là chiến thắng thì làm vua, chiến bại thì làm giặc. Đối với con người lớn (bậc đại trượng phu) thì là vua hay là giặc không phải là bản chất của sự thật.

Bàn thị bàn phi, bàn sắc bàn tài.

Thị là phải (yes), phi là không (no). Chúng ta để ra quá nhiều thì giờ để đàm luận đúng hay sai, thật uổng cả kiếp người.

Tôi đây, mỗi khi có người tới, dù người ấy xuất gia hay tại gia, tôi cũng nhìn thấy được tường tận gốc gác của kẻ ấy.

Nghĩa là Tổ có con mắt rất sáng. Khi có một thiền sinh tới, chỉ cần người đó nói một câu hay làm một cử chỉ gì là Tổ nhìn và thấy được tường tận gốc gác của người này ngay.

Nhận diện được rằng tất cả những âm thanh, danh từ và văn cú mà kẻ ấy đưa ra đều là mộng huyễn, và cũng thấy được con người thật của kẻ ấy, con người thật không bị trần cảnh làm chướng ngại.

Khi đến với thầy, ta đã khoác lên rất nhiều bộ mặt để trình diện, thay vì trình diện con người thật của ta. Ta chỉ giới thiệu những mỹ phẩm ta bôi trét vào người và mớ áo quần đã thu thập được trong quá khứ. Đó là những kiến thức, kinh nghiệm, những cái ta cho là hay, là tốt... Những thứ đó không phải là con người thật của ta. Tổ là một vị thầy có con mắt rất sáng. Tổ nhìn là Tổ thấy được tất cả những giả tạo mà người ấy đã phủ lên người, và đồng thời Tổ cũng thấy được con người thật của người ấy, con người thật không bị trần cảnh làm chướng ngại. Tổ mỉm cười. Tại vì Tổ biết trong mỗi người đều có một con người thật dù có mặc vào bao nhiêu lớp áo đi nữa, con người thật đó cũng không bị hư hao. Tôi đây, mỗi khi có người tới, dù người ấy xuất gia hay tại gia, tôi cũng nhìn thấy được tường tận gốc gác của kẻ ấy, nhận diện được rằng tất cả những âm thanh, danh từ và văn cú mà kẻ ấy đưa ra đều là mộng huyễn, và cũng thấy được con người thật của kẻ ấy, con người thật không bị trần cảnh làm chướng ngại.

- Bạch Thầy, con đã tu được bảy năm trong truyền thống Theravada.

- Bạch thầy, con đã tu được ba năm trong truyền thống Tây Tạng.

- Bạch thầy, con đã đọc sách như thế này, con đã nghiên cứu như thế này.

- Bạch thầy, con đã ngồi thiền như vầy.

- Bạch thầy con là giáo thọ trong truyền thống này.

- Bạch thầy, con đã học xong cao đẳng Phật học.

Có những người đã đến và tự giới thiệu như vậy khi họ tới học hỏi ở những vị thầy mới. Tất cả những thứ ấy đều là những cái vỏ bên ngoài, những âm thanh, danh từ và văn cú mà người đó đưa ra để trình diện với người thầy. Vị thầy không cần những thứ ấy, vì tất cả những thứ ấy đều là mộng huyễn. Nếu thấy được con người thật của họ thì vị thầy có thể giúp được người đó thấy được con người thật của họ, lúc đó họ sẽ có tự do.

Con người thật không bị trần cảnh làm chướng ngại. Trong chữ Hán có chữ ‘thừa cảnh’. Thừa tức là cỡi lên. Thừa cảnh nghĩa là cỡi lên trần cảnh đi tới nhưng không vướng vào trần cảnh. Cũng như khi ta đi chùa bằng xe đạp hoặc xe hơi, cho dù chiếc xe đó cũ kĩ hay sang trọng thì khi tới cửa chùa ta cũng phải để ngoài cửa và đi vào bằng con người của mình thôi.

Vua Thành Thái rất hâm mộ cảnh chùa Từ Hiếu đồng thời thích lên thăm thiền sư Cương Kỷ để được nghe dạy về giáo lý. Cuộc sống trong triều đình rất nhiêu khê, thành ra có được một buổi trưa lên ngôi chùa thanh vắng đó, ngồi với thiền sư Cương Kỷ một giờ đồng hồ là một hạnh phúc rất lớn.

Chùa Từ Hiếu lúc bấy giờ có lệ là tất cả chúng gặp nhau dưới nhà trù vào lúc ba giờ chiều. Dưới bếp thường đã có sẵn một rổ sắn luộc để mỗi người ăn một củ sắn, uống một bát nước chè tươi, rồi mới bắt đầu chấp tác buổi chiều. Có lần vua Thành Thái tới chùa vào khoảng hai giờ rưỡi, lúc các thầy còn đang nghỉ trưa, chùa rất im lặng. Vua để xe ở ngoài, và bảo những người tùy tùng hộ giá ở lại đó, vua một mình bước lên đồi Dương Xuân, một mình đi vào chùa. Chùa hoàn toàn tĩnh lặng, không một bóng người qua lại. Vua rất thích, vì trong Cung (chốn vua ở) đâu được như vậy. Vua một mình đi từ hồ Bán Nguyệt leo lên cấp bực đi qua Lạc Nghĩa Đường, vào trong phương trượng. Cửa không khóa, thành ra vua đi vào và thấy hòa thượng Cương Kỷ đang ngồi rất thẳng, trước mặt có một dĩa sắn và một bát nước chè tươi. Hòa thượng cũng dùng thức ăn giống như mấy thầy, mấy chú và mấy điệu. Vua ngồi sụp xuống dưới và để tay lên bắp vế của hòa thượng.

Hòa thượng Cương Kỷ tuổi đã lớn, có một tướng rất lạ là mi mắt sụp xuống nên ngài không thấy gì hết. Khi nào có khách tới, ngài phải lấy tay vén mi lên thì mới thấy được người đó. Ngài muốn đọc sách thì cũng phải vén mi lên mới đọc sách được. Thấy có người đặt tay lên đùi mình (thị giả đâu có làm như vậy), Ngài hỏi: ‘Ai đó?’ Vua nói: ‘Thành Thái, vua đây.’ Ngài nói: ‘Vua đó hả, mời Hoàng Thượng ngồi chơi.’ Một cách rất an nhiên, hòa thượng bẻ củ sắn ra làm hai mời vua ăn một nửa. Và vua ăn ngon lành. Vua muốn đi tìm một con người thật, và hòa thượng Cương Kỷ sống với con người thật của mình không vì chức tước, danh vọng và quyền hành mà đánh mất con người thật đó.

Đó là chuyện thật xảy ra ở chùa Từ Hiếu. Ai ở chùa Từ Hiếu cũng đều đã được nghe câu chuyện đó cả. Vua đã tới bằng con người thật của vua không mang áo mão, chức tước, danh vọng và quyền hành. Và vua đã được thiền sư Cương Kỷ tiếp đón bình thường. Cả hai bên đều gặp nhau với tư cách của con người thật. Hòa thượng không gặp vua với tư cách một thiền sư, và vua không gặp hòa thượng với tư cách của một vị hoàng đế. Hai người đều có tự do cả.

Tôi đây, mỗi khi có người tới, dù người ấy xuất gia hay tại gia, tôi cũng nhìn thấy được tường tận gốc gác của kẻ ấy, nhận diện được rằng tất cả những âm thanh, danh từ và văn cú mà kẻ ấy đưa ra đều là mộng huyễn, và cũng thấy được con người thật của kẻ ấy, con người thật không bị trần cảnh làm chướng ngại.

Cái cách nhìn này chính là tông chỉ huyền diệu của Bụt. Cảnh giới của Bụt không bao giờ tự xưng mình là ‘cảnh giới của Bụt.’

Có tên tức là có sự loại trừ (apoha). Chúng ta có khuynh hướng nói lá là loại trừ mây, nói con là loại trừ cha, nói thầy là loại trừ trò. Trong khi đó thì trò nằm trong thầy và thầy nằm trong trò, con nằm trong cha và cha nằm trong con. Đó là cái nhìn bất nhị, là tông chỉ huyền diệu (huyền chỉ) của Bụt.

Muốn thực chứng điều ấy không có khó. Vì không tu tập, ta không duy trì được cái thấy đó trong mỗi giây phút của đời sống hằng ngày. Sống như vậy rất là mầu nhiệm. Và ta có thể sống cái thiên thu trong một khoảnh khắc, ta có thể sống với tất cả trong cái một, ta có thể sống cái vô hạn trong cái hữu hạn.

Chính cái con người học đạo vô y (không nương tựa bám víu) ấy mới chứng nghiệm được cảnh giới kia.

Người học đạo là người tu (the practitioner). Vô y tức là không bám víu, không dựa vào trần cảnh, không chạy theo một điều gì. Đó là danh từ của Tổ. Danh từ nào cũng vậy, dù có hay cách mấy mà bị người ta lạm dụng nhiều quá thì cũng mất hay. Những danh từ của Làng Mai như ‘đã về đã tới’ nếu bị lạm dụng một hồi thì cũng mất cái hay của nó. Thành ra ta phải học sử dụng rất khéo léo, cần dùng mới dùng. Như chữ ‘love’ trong tiếng Anh, vốn rất hay. Nhưng bây giờ vì bị lạm dụng quá nhiều, như thích ăn hamburger mà họ nói là ‘I love hamburger’, nên không còn ý nghĩa gì nữa.

Nếu có ai tới hỏi tôi về Bụt, tôi sẽ ứng hiện cảnh giới thanh tịnh; muốn hỏi tôi về Bồ-tát, tôi sẽ làm ứng hiện cảnh giới từ bi; muốn hỏi tôi về Bồ Đề, tôi sẽ làm ứng hiện cảnh giới tịnh diệu; muốn hỏi tôi về Niết Bàn, tôi sẽ làm ứng hiện cảnh giới tịch tĩnh.

Tất cả đều có sẵn trong người của Tổ. Vì vậy khi có ai hỏi về Bụt, Tổ hiện cảnh giới của Bụt ra cho họ xem; hỏi về Bồ-tát, Tổ hiện cảnh giới của Bồ-tát ra cho họ xem; hỏi về Bồ Đề, Tổ hiện cảnh giới Bồ Đề ra cho họ xem; hỏi về Niết Bàn, Tổ hiện cảnh giới tịch tĩnh ra cho họ coi. Tổ có đủ tất cả những điều ấy, nhưng Tổ không phải chỉ là những điều ấy. Người ta muốn cái gì, Tổ cho cái đó.

Cảnh thì muôn ngàn sai khác nhưng người thì không.

Nếu quý vị muốn tôi viết bút pháp thì tôi viết bút pháp; muốn tôi đọc thơ thì tôi đọc thơ; muốn tôi nói về Trịnh Công Sơn thì tôi nói về Trịnh Công Sơn. Nhưng những thứ ấy không phải là tôi. Cảnh thì muôn ngàn sai khác nhưng người thì không. Nếu quý vị cho rằng tôi là bút pháp, là thơ, là Trịnh Công Sơn, thì quý vị sai lầm.

Vì vậy cho nên ta có thể ứng vật hiện hình, như mặt trăng trong nước.

Mặt trăng trong nước, mặt trăng đó chỉ là hình bóng mà thôi. Hình ảnh này Tổ lấy từ trong Kinh Kim Quang Minh. (Điều này chứng tỏ Tổ học nhiều, nhưng Tổ không dính mắc vào Kinh.)

Này các bạn tu, nếu quý vị muốn đạt được pháp chân như thì phải trở nên một bậc đại trượng phu (con người lớn) mới được, còn nếu cứ yếu đuối và cứ tiếp tục thỏa hợp thì không bao giờ thành.

Chúng ta thích một cuộc sống thỏa hợp cho yên nhà yên cửa. Mua lấy cái hòa bình nho nhỏ để sống qua ngày, đó gọi là thỏa hợp. Sống như vậy không phải là một con người lớn (đại trượng phu).

Cũng như một cái bình rạn nứt không thể chứa được đề hồ. Nếu muốn làm pháp khí lớn thì phải cương quyết không để cho kẻ khác lường gạt, tới đâu cũng tự mình làm chủ (active sovereignty, not as a victim), đứng đâu mình cũng chân thật là mình (vrai, true).

Là một con người lớn, ta sống đời sống hằng ngày của ta một cách rất là xác thật (authentic). Lâu nay ta muốn yên nhà yên cửa, thành ra ta phải đi, đứng, nói, cười như thế nào đó để có thể thỏa hợp, vì vậy ta không dám sống với con người thật của ta. Nếu người đó còn muốn tiếp tục ở trong Đảng, muốn tiếp tục làm Đảng viên và muốn có quyền lợi của người Đảng viên, thì phải theo đường lối của Đảng. Nếu bỏ phiếu thì phải bỏ phiếu theo ý của Đảng, dầu ta có nhận thức khác cũng không thể nào cưỡng lại được, tại vì Đảng cần đa số để thắng ở quốc hội. Vì vậy ta phải thỏa hiệp, và ta trở nên con người giả dối. Là người tu, trước hết, ta phải là kẻ đại trượng phu, là con người lớn.

Con người lớn (đại trượng phu), theo Tổ, có hai đặc tính là tùy xứ tác chủ và lập xứ giai chân:

1- Tùy xứ tác chủ: Ở đâu cũng làm chủ được mình, không thỏa hiệp, không sống giả dối, cho dù hoàn cảnh có khó khăn tới đâu. Làm chủ không có nghĩa là đánh dẹp và đàn áp người khác. Ví dụ như ta có một sư anh (hay sư chị) khó tính. Sư anh đó làm hay nói những điều khiến ta bất như ý, ta không phục, ta có khuynh hướng muốn phản kháng lại, muốn nói lại một câu cho sư anh đau, hay ta rút vào buồng đóng cửa lại, không ra ăn cơm, không ra pháp đàm..., lấy cớ là tại vì sư anh khó chịu như vậy cho nên ta mới như vậy. Như vậy là ta trở thành nạn nhân của hoàn cảnh, ta đánh mất chủ quyền (sovereignty). Nếu ta nhận thức rằng: ‘Tội nghiệp sư anh quá! Sư anh còn tập khí độc tài, ưa ý kiến của sư anh được chấp nhận, ý kiến của sư anh mà không được chấp nhận thì sư anh khó chịu, điều này sư anh cần phải chuyển hóa. Mình phải làm gì để giúp sư anh chuyển hóa mới được.’ Nghĩ như vậy, ta mỉm cười, không cảm thấy khổ sở gì cả. Đó là làm chủ hoàn cảnh. Cũng hoàn cảnh đó mà ta làm chủ hay làm nạn nhân là do ở cái thấy của ta. Còn nói: ‘Tại vì sư anh như vậy cho nên tôi mới phải như vậy.’ ‘Tại bên kia lớn tiếng thành ra tôi cũng lớn tiếng.’ Ta thanh minh. Ta tìm cách để biện hộ (justify) cho ta, bênh vực ta, dù ta đã nói những lời không dễ thương, hành động không dễ thương và không giữ đúng uy nghi. Ta trở thành nạn nhân, ta không có chủ quyền. Đó gọi là không có tác chủ.

Trong lĩnh vực tâm lý trị liệu cũng vậy. Có nhiều nhà tâm lý trị liệu không thấy được bản chất của bệnh và không có khả năng trị liệu được những bế tắc của bệnh nhân, nên đã đổ lỗi cho là bệnh nhân thuở ấu thơ bị lạm dụng (abuse) tình dục hoặc bị cha mẹ đàn áp. Họ không đưa ra cho bệnh nhân một con đường thoát. Đôi khi người bệnh chưa hề có vấn đề gì trong thời niên thiếu, nhưng nhà tâm lý trị liệu vẫn đinh ninh là: ‘Thế nào trong thời niên thiếu ông (cô) cũng đã bị lạm dụng như thế cho nên bây giờ ông (cô) mới như vậy.’ Và vì không biết rõ nguyên nhân gì khác, những người bệnh đã tin vào đó, đổ lỗi cho cha, cho mẹ, gia đình huyết thống và xã hội, để họ có thể tiếp tục được đau khổ.

Trong giới tâm lý trị liệu có danh từ rebirthing, tức là sanh trở lại (tái sinh). Ta tin rằng những đau khổ hiện tại mà ta đang chịu đựng là có nguồn gốc từ lúc mẹ của ta sanh ra ta có những khó khăn. Nhà tâm lý trị liệu cho là chính cái khó khăn và đau khổ lúc sinh ra ta đã lưu lại những dấu ấn rất sâu đậm cho tới bây giờ. Thành ra họ cho anh trở về giây phút đó bằng sự tưởng tượng là anh đang trong bào thai mẹ và bắt đầu được sanh ra: Người ta quay anh một vòng cho anh có cảm giác thất điên bát đảo để anh ý thức được những khổ đau của thời mới sanh. Khi ý thức được điều ấy thì anh sẽ hết đau khổ. Những nhà tâm lý trị liệu bây giờ căn cứ trên nhận thức là những đau khổ bị dồn nén trong tiềm thức là do không có ánh sáng ý thức chiếu rọi. Nếu được chiếu rọi bằng ý thức, thì những đau khổ ấy sẽ tan dần. Bằng mọi cách, họ đổ lỗi cho quá khứ mà không trở về giây phút hiện tại, nhận diện những khó khăn. Khoa tâm lý trị liệu (psychotherapy) ở Tây phương hiện nay cũng tác hại rất nhiều và gây đau khổ cũng rất nhiều.

Trong khi đó, giáo lý đạo Bụt chủ trương rằng tất cả đều nằm ở giây phút hiện tại, vì giây phút hiện tại nắm giữ quá khứ và tương lai. Muốn làm mới quá khứ, muốn xây dựng tương lai, ta phải trở về nhận diện những gì đang xảy ra trong giây phút hiện tại và sống chánh niệm trong từng giây phút của đời sống hằng ngày. Khi nhìn sâu vào quả, ta thấy được những nhân của nó. Thái độ bỏ quả đi tìm nhân là sai lầm. Chỉ cần quán sát thái độ và cách hành xử của người đó vài giờ đồng hồ là ta có thể thấy được quá khứ cũng như tương lai của người đó. Đó là con mắt quán chiếu, đó mới thật là tâm lý trị liệu.

Có những đau khổ xảy ra ngay trong giây phút hiện tại mà ta không nắm lấy để quán chiếu và thực tập để được giải thoát mà cứ ngồi đó than rằng: ‘Tại vì hồi nhỏ tôi bị lạm dụng, vì cha tôi, mẹ tôi làm khổ tôi, thành ra bây giờ tôi như vậy. Các anh thông cảm cho phép tôi khổ.’

Đó là thái độ trốn tránh sự thực tập, trốn tránh trách nhiệm của mình. Con người thật, con người đại trượng phu thì không làm như vậy. Tổ nói ta không được như vậy, ta phải là một đại trượng phu, một con người lớn. Ta phải nắm lấy vận mạng của mình. Ta phải có trách nhiệm về từng lời nói, từng cử chỉ và từng hành động của ta, và điều này có thể được soi sáng bằng chánh niệm.

- Tôi đang nghĩ như vậy và tôi chịu trách nhiệm về cái tư duy này.

- Tôi đã nói như vậy và tôi chịu trách nhiệm về câu nói đó của tôi.

- Tôi đang làm hành động này và tôi chịu trách nhiệm về hành động này của tôi.

Chúng ta phải biết rằng mỗi lời nói, mỗi tư duy, mỗi hành động của ta đều mang chữ ký của ta cả. Ta có trách nhiệm, đó gọi là tùy xứ tác chủ, nếu không, ta chỉ là nạn nhân.

2- Lập xứ giai chân: Ở bất cứ nơi nào ta cũng là con người thật. Ta không phải chỉ có thực tập uy nghi khi đi ra ngoài, còn vào phòng thì hấp tấp, vụt chạc: cởi áo, mặc áo, ngồi xuống, đứng lên, đều không có chánh niệm. Ra trước đám đông, ta đóng kịch, mang vào vẻ uy nghi chánh niệm (giả trang thiền tướng), đến khi về phòng thì ta không phải là người lúc đi ra ngoài.

Tùy xứ tác chủ, lập xứ giai chân, là phương châm của Tổ Lâm Tế. Chỉ cần thực tập theo tám chữ này, chúng ta đã xứng đáng là sự tiếp nối của Tổ rồi.

Hỏi: ‘Các cõi nước của ba Mắt là gì?’

Theo tự điển Phật học, ba mắt (tam nhãn) là :

1- Nhục nhãn là mắt thịt.

2- Thiên nhãn là con mắt thấy được rất xa và thấy được cả những điều bị che dấu.

3- Tuệ nhãn là con mắt có thể thấy được chiều sâu của thực tại.

Ở đây, Tổ dùng danh từ ba Mắt theo ý của Tổ, không giống như trong kinh. Tổ rất là tự do.

Thiền Sư đáp: ‘Các vị và tôi đi vào cõi nước của Tịnh Diệu, mặc áo Thanh Tịnh, nói về Bụt Pháp thân.’

Trong đoạn văn này, Tổ nói về Tam Thân và các cõi nước trong đó Tam Thân đang cư trú. Trước hết là Pháp thân. Muốn tiếp xúc với Pháp thân của Bụt phải mặt áo thanh tịnh, để đi vào cõi nước Tịnh Diệu. Bụt Pháp thân tuy gọi là thân, nhưng không có hình dáng của một con người, không có tướng của một con người. Không những Bụt có Pháp thân mà mỗi chúng ta cũng đều có Pháp thân (dharmakaya).

Pháp thân có nghĩa là thân giáo pháp. Trước khi nhập diệt, Bụt nói: ‘Khi Như Lai nhập diệt, chỉ có hình hài là tan rã, còn Pháp thân của Như Lai ở lại mãi với quý vị.’ Pháp thân đó là giáo pháp, cũng sống động, cũng tồn tại và cũng đi vào tương lai. Pháp thân dịch sang tiếng Anh là teaching body hay dharma body.

Bụt có Pháp thân rất lớn, rất sáng. Nhưng mỗi chúng ta cũng đều có Pháp thân. Pháp thân của chúng ta có thể còn ốm yếu, tại vì chúng ta tu học giải đãi cho nên Pháp thân của ta hao gầy. Khi ta thở và đi có chánh niệm thì Pháp thân của ta rất hùng dũng. Khi ta có cái hiểu sâu sắc về giáo pháp và cái hiểu ấy được biểu lộ qua cách sống hằng ngày của ta, thì đó là Pháp thân tỏa sáng. Pháp thân này không hẳn phải có hình dáng một con người. Nhục thân ta có hình dáng con người, nhưng Pháp thân ta không hẳn phải mang hình dáng con người. Muốn tiếp xúc với Pháp thân của Bụt, ta phải mặc áo Thanh Tịnh và đi vào cõi nước Tịnh Diệu. Và khi ta tiếp xúc được với Pháp thân của Bụt, thì áo của ta trở nên áo Thanh Tịnh và chỗ ta đang bước đi là cõi nước Tịnh Diệu. Vì vậy Pháp thân Bụt là cái chúng ta có thể tiếp xúc được trong đời sống hằng ngày, nó không phải là một cái gì xa vời ở ngoài chúng ta. Ta có thể với tới được, có thể tiếp xúc được ngay trong giờ phút hiện tại.

Rồi đi vào cõi nước Vô Sai Biệt, mặc áo Vô Sai Biệt, nói về Bụt Báo thân.

Bụt Báo thân có hình dáng của một con người rất đẹp. Con người sở dĩ đẹp là vì có Pháp thân. Pháp thân tỏa sáng thì tự nhiên con người của ta đẹp ra. Điều này cũng dễ hiểu. Ví dụ như các sư chú sư cô trẻ, lúc chưa xuất gia đầu tóc còn bù xù, đến khi xuất gia xong, vừa có Pháp thân vừa có giới thân thì mặt mày tự nhiên sáng rỡ ra. Đó là Báo thân (retribution body). Điều làm cho ta đẹp không phải là phấn sáp, không phải là chuỗi ngọc, không phải là vòng vàng. Điều làm cho ta đẹp là giới luật, là sự thấu hiểu thâm trầm về giáo lý và sự biểu hiện của pháp trong khi ta đi, đứng, nói, cười. Người nào cũng có Báo thân. Báo thân đó có mặt ngay bây giờ, không phải chết rồi mới có. Và Báo thân của ta đẹp hay không đẹp là do Pháp thân ta có mặt vững chãi hay không mà thôi.

Muốn tiếp xúc với Báo thân của ta cũng như tiếp xúc với Báo thân của Bụt, ta phải đi vào cõi nước Vô Sai Biệt, mặc áo Vô Sai Biệt. Vô Sai Biệt là không có sự phân biệt. Báo thân đẹp nhờ có cái thấy không kỳ thị, không phân biệt: cha không phải là con, con không phải là cha; sư anh không phải là sư em, sư em không phải là sư anh. Khi ta ghét sư anh, ta ghét các thầy giáo thọ, tức là ta không thấy sự có mặt của quý vị ở trong ta. Khi ta có thể đi vào cõi nước Vô Sai Biệt, mặc áo Vô Sai Biệt, thì lúc đó Báo thân của ta rất đẹp. Báo ở đây là quả báo tốt đẹp, không phải quả báo xấu xa. Vậy thì Báo thân là một cái gì ta có thể tiếp xúc được, sử dụng (accessible) được ngay trong giây phút hiện tại.

Rồi đi vào cõi nước Giải Thoát, mặc áo Quang Minh, nói về Bụt Hóa thân.

Bụt Hóa thân cũng có mặt trong giây phút hiện tại, và ta cũng có thể tiếp xúc được. Hóa thân của Bụt là những thân đang làm việc cứu độ. Cứu độ bằng nhiều cách, hoặc với tư cách một người anh, hoặc với tư cách một người em, hoặc với tư cách một người thầy, hoặc với tư cách một người con, hoặc với tư cách một người cháu... Trong mỗi trường hợp như vậy ta đều có thể sử dụng một Hóa thân khác.

Trong kinh Pháp Hoa, phẩm Phổ Môn nói về đức Bồ-tát Quán Thế Âm: ‘Đức Quán Thế Âm có thể hiện ra nhiều Hóa thân. Nếu cần làm người xuất gia để hóa độ, thì ngài hiện ra một vị xuất gia để hóa độ; nếu cần hình thức một vị cư sĩ để hóa độ, thì lấy hình thức một vị cư sĩ để hóa độ; nếu cần làm một nhà chính trị để hóa độ, thì hóa thành một nhà chính trị để hóa độ; nếu cần trở thành một nhà thương gia để hóa độ, thì hóa thành một nhà thương gia để hóa độ...’ Ta cũng vậy. Ta hóa độ với tư cách một người anh, một người chị, một người thầy, một người em, một người bạn..., ta có nhiều hình thức để hóa độ. Nếu cần lấy tư cách một em bé để hóa độ, đức Quán Thế Âm Bồ-tát sẽ lấy tư cách một em bé để hóa độ. Sự thật là khi các em bé tu giỏi, chúng trở nên dễ thương hơn, tươi mát hơn, và khi chúng nói thì bố mẹ sẽ nghe. Nếu cần mang một mặt dạ xoa (khuôn mặt rất dữ tợn) - nhưng trong lòng đầy tình thương - thì đức Quán Thế Âm Bồ-tát sẽ hiện ra với một khuôn mặt dạ xoa để hóa độ. Tất cả hình thức đó đều là Hóa thân của Bụt và Bồ-tát. Chúng ta cũng có thể hóa độ với tư cách một người thầy, một người học trò, một người anh, một người chị, một người em. Khi chúng ta có chất liệu của giải thoát, mặc áo của ánh sáng, thì chúng ta có thể sử dụng được rất nhiều Hóa thân của mình. Viết một lá thơ đầy ái ngữ, đầy tình thương để gởi về cho cha, cho mẹ, cho em..., thì lá thơ đó là một Hóa thân của ta. Lá thơ như vậy cũng có thể đi rất xa, như đi vào trong tù để hóa độ những người trong tù. Mỗi người trong chúng ta có thể có rất nhiều Hóa thân để gởi đi cứu độ.

Pháp thân, Báo thân và Hóa thân là những thân có thật mà ta có thể tạo ra hay ứng hiện ra trong lúc này. Ta không phải chờ đợi trăm ngàn kiếp sau, thành Bụt rồi mới có ba thân. Tất cả chúng ta trong giây phút hiện tại đều có ba thân và ba cõi nước rất mầu nhiệm của ba thân ấy. Cõi nước Vô Sai Biệt, cõi nước Tịnh Diệu và cõi nước Giải Thoát đều có mặt trong giây phút hiện tại, mà không phải là đối tượng để đi tìm trong tương lai và ở không gian khác.

Tất cả các cõi nước của ba Mắt ấy đều do nương tựa (y) vào thể và vào nghĩa mà biến hiện.

Chữ thể, tiếng Phạn là asraya, nghĩa là nương tựa vào (y) hay là nền tảng. Chữ nghĩa, tức là những nghĩa lý do tâm thức tạo ra như Pháp thân, Báo thân và Hóa thân theo những lề thói suy nghĩ và tạo tác của tâm. Tổ có nói: "Pháp thân không bao giờ nói ‘tôi là Pháp thân’. Báo thân không bao giờ nói ‘tôi là Báo thân’. Tại vì ta cho nó một cái tên, cho nên nó mới có cái tên đó." Cũng như tôi đặt tên Thăng Nghiêm, Đào Nghiêm, Khuê Nghiêm, và các sư cô phải chấp nhận mình có tên như vậy. Chúng ta đặt tên cho cái bông này là bông hường, bông hường phải chịu cái tên như vậy. Bông hường không bao giờ tự nói: ‘Tôi là bông hường, quý vị phải gọi tôi là bông hường.’ Đó là nghĩa. Nghĩa được thành lập trên ngôn từ và ý niệm. Thành ra có hai: Một là thân, hai là độ. Thân là ba thân: Pháp thân, Báo thân và Hóa thân. Độ nghĩa là cõi nước. Những cõi nước và ba thân đều nương trên nền tảng của hiện hữu và nương vào tâm, đó gọi là nghĩa.

Theo kinh luận, thì Pháp thân là căn bản, Báo thân và Hóa thân là công dụng. Theo cái thấy của tôi thì Pháp thân không biết thuyết pháp.

Thật ra, Pháp thân không thuyết pháp bằng ngôn ngữ của con người, nhưng Pháp thân có thể thuyết pháp bằng những ngôn ngữ khác. Giai đoạn đầu, Pháp thân chỉ có nghĩa là giáo lý và sự biểu hiện mầu nhiệm của giáo lý (the teaching body). Sau đó, Pháp thân trong đạo Bụt Đại Thừa có nghĩa là thực tại mầu nhiệm, được biểu hiện thành những điều rất đẹp như trúc tím, hoa vàng, trăng trong, mây bạc. Tất cả những mầu nhiệm của thế giới trong ta và quanh ta đều là biểu hiện của Pháp thân.

Túy trúc hoàng hoa phi ngoại cảnh,

Bạch vân minh nguyệt hiện toàn chân

Pháp thân có tính cách mầu nhiệm, và thi ca của Phật giáo Đại thừa luôn luôn ca ngợi Pháp thân với tất cả những cái đẹp của nó. Khi nghe trong chánh niệm, thì tiếng suối reo, chim hót cũng đang thuyết pháp. Kinh A Di Đà nói rằng: Ở nước Cực Lạc, mỗi khi có gió thổi qua các hàng cây thì người ta được nghe những bài thuyết pháp về tứ đế, ngũ căn, ngũ lực, thất Bồ Đề phần, bát thánh đạo phần. Và vì vậy Pháp thân có thuyết pháp, không phải bằng ngôn ngữ của con người mà bằng ngôn ngữ của mây, gió, chim và suối. ‘Bông hoa đứng yên bên hàng dậu, mỉm nụ cười nhiệm mầu’, đó cũng là một bài thuyết pháp.

Vì thế cho nên cổ nhân nói: thân thì nương vào nghĩa mà thành lập, độ thì căn cứ vào thể mà bàn luận (cái thân được thành lập do ý nghĩa người ta gán cho chúng. Các độ chỉ có mặt đứng về phương diện thể tánh của chúng mà thôi) (thân y nghĩa lập, độ cứ thể luận); thân của pháp tánh và độ của pháp tánh như thế rõ ràng đều là những pháp được kiến lập.

Thân (Tam Thân) và độ (các cõi nước của chư Bụt) đều là những pháp được kiến lập. Kiến lập ở đây nghĩa là những pháp được tạo tác ra do tâm thức của chúng ta mà không phải là những thực tại có ngoài tâm thức, những thực tại cần được đi tìm ở tương lai, trong một không gian khác. Mục đích của Tổ là giúp chúng ta ngừng lại, chấm dứt sự tìm cầu, dù là tìm cầu ba thân, dù là tìm cầu các cõi nước mầu nhiệm của ba thân.

Các cõi nước cũng như thế, đều nương vào nghĩa và vào thể mà thiết lập, tất cả đều chỉ là lá vàng và nắm tay không mà người ta sử dụng để gạt trẻ thơ.

Các vị Tổ nói về các cõi Bụt và Tam Thân với mục đích là để lừa gạt chúng ta. Chúng ta giống như bọn con nít bị người lớn gạt cho kẹo để dụ đi theo. Hình ảnh lá vàng và nắm tay không là lấy từ kinh Đại Niết Bàn. Kinh đưa ví dụ có một bọn con nít đang khóc, thì có một người lớn đến cầm một nắm lá vàng và nói: ‘Đừng khóc nữa, ta sẽ cho con rất nhiều vàng.’ Nói xong, vị đó đưa cho chúng một nắm lá vàng. Bọn con nít tưởng là lá bằng vàng thiệt, sung sướng quá, chúng hết khóc. Chúng ta cũng vậy. Chúng ta rất cần ba thân và các cõi nước của Bụt. Chúng ta cần một nơi để yên thân, một nơi không có đau khổ. Biết như vậy, cho nên Bụt và Tổ mới đưa ra cho chúng ta ba thân và những cõi nước. Và chúng ta ngưng khóc liền. Nhưng Tổ Lâm Tế nói: ‘Đừng tin! Họ nói như vậy là để dụ con nít. Tất cả những cái như thân và độ đều có mặt trong giây phút hiện tại. Đừng đi kiếm nữa, đừng bị cổ nhân lừa.’ Cổ nhân ở đây là ai? Là chư Tổ. Nắm tay không và những tờ lá vàng là những cái mà người ta sử dụng để lừa gạt trẻ thơ. Chúng ta đều là những người dễ bị lừa gạt, cho nên quý vị và tôi cứ bị lừa gạt hoài. Ai lừa gạt ta? Bụt lừa gạt ta và Tổ lừa gạt ta. Tại vì tất cả những điều ấy không phải ở ngoài, tất cả đều là những biểu hiện của tâm thức.

Hôm trước, tôi có nói chuyện với sư em Pháp Đệ. Sư em nói: ‘Nếu bên Công giáo có một cha dám nói như Tổ Lâm Tế, thì cha đó thế nào cũng bị rút phép thông công, và bị đuổi ra khỏi nhà thờ không cho làm cha nữa.’ Đạo Bụt có rất nhiều tự do, thành ra mới có một thầy dám nói những điều như vậy, và lại trở thành một vị Tổ của một tông phái thiền rất lớn tồn tại cho đến bây giờ.

Tất cả chỉ là như trái tật lê và gai ấu, toàn là chuyện đi tìm những giọt nước mát trong một mảnh xương khô.

Trái tật lê là một loại cây rất thấp, sống ở những vùng nóng gần bờ biển, hoa và trái của nó rất nhỏ. Trái tật lê là trái có thể dùng làm thuốc bổ máu và có khả năng cầm máu. Trái ấu (water chestnut) được sinh ra từ dưới nước, hình dáng của nó giống như là có gai và không tròn. Người ta thường nói: ‘khi thương trái ấu cũng tròn.’ Thật ra trái ấu không bao giờ tròn cả, nó có nhiều gai, nhưng gai của nó không bao giờ làm mình đau tay. Trái tật lê trông rất mềm và êm dịu, tại vì xung quanh nó có lông trắng bao bọc mơn mởn. Nhưng phải coi chừng, cầm trong tay thì gai sẽ đâm. Tên Latin của trái tật lê là tribulus terestri. Tên Latin của trái ấu là repanatan.

Tất cả chỉ là như trái tật lê và gai ấu, toàn là chuyện đi tìm những giọt nước mát trong một mảnh xương khô. Ngoài tâm không có pháp, trong tâm cũng không có pháp, vậy quý vị đi tìm gì?

Khi ta liệng cho con chó một mảnh xương khô, thì nó chạy theo với hy vọng tìm ra một chút gì ngon ngọt trong đó. Nhưng hoàn toàn chỉ là mảnh xương khô. Chúng ta cũng vậy. Chúng ta cũng hướng ngoại tìm cầu ba thân và các cõi nước. Nhưng ngoài tâm không có pháp (nhất thiết duy tâm tạo), đó là giáo lý của kinh Hoa Nghiêm. Nếu chúng ta đi tìm ba thân và những cõi nước ở ngoài tâm là chúng ta bị lừa. Nói rằng ‘ngoài tâm không có pháp’, như vậy có nghĩa là ‘có pháp ở trong tâm’. Ở đây, Tổ nói: ‘Ngoài tâm không có pháp, trong tâm cũng không có pháp.’ Tâm không có ngoài cũng không có trong.

Chúng ta thường bị kẹt vào ý niệm là mỗi pháp có mặt độc lập và tồn tại riêng, như là bông hoa. Khi nói về bông hoa thì sinh ra một pháp, và pháp đó là bông hoa. Chúng ta quên mất sự thật là bông hoa không thể tồn tại một cách riêng rẽ, bông hoa chỉ có thể biểu hiện được khi có mặt trời, đám mây, đất, nước, hạt giống... Chúng ta loại bỏ tất cả những yếu tố ấy ra ngoài, vì chúng ta nghĩ bông hoa là một pháp biệt lập, pháp đó ở ngoài không có mà ở trong cũng không có, cho nên pháp đó không có thật. Nếu chúng ta thấy được tính tương tức của vạn pháp, thì chúng ta có khả năng thấy được tự tính của bông hoa. Khi thấy được tính tương tức của một bông hoa, chúng ta không còn nói nó là một pháp riêng biệt nữa. Vậy quý vị đi tìm gì?

Các vị, đâu đâu người ta cũng nói tới đạo, rằng có tu thì có chứng. Đừng lầm. Dù có tu chứng đi nữa thì cái đó cũng chỉ là nghiệp sinh tử.

Đoạn này nói đến giáo lý Vô đắc. Vô đắc nghĩa là không có một điều gì mà ta thiếu hoặc không có trong hiện tại và trong tương lai. Ta nghĩ ta không có giải thoát, giác ngộ, ta cho những cái đó ở ngoài ta, nhưng nhờ có tu nên từ chỗ ta không có mà trong tương lai ta sẽ có. Đó gọi là đắc. Nếu có cái để ta chạy theo và là đối tượng ta muốn nắm bắt, thì ta vẫn chưa có tự do. Chỉ khi nào ta dừng lại và không theo đuổi bất cứ điều gì, lúc đó ta có an lạc thật sự. Đó gọi là vô nguyện hay vô tác (apranihita).

Ở Ấn Độ có những ngôi chùa được đục từ trong núi đá, như là những ngôi chùa trong động đá Ajanta. Động Ajanta có tới hai mươi mấy ngôi chùa hình thành do đục vào trong núi đá. Động thứ bảy có hình Bồ-tát Liên Hoa Thủ. Cách xây những ngôi chùa này rất lạ. Người ta không phải lấy gạch ngói từ nơi khác tới, mà xây bằng cách đục những vách núi cho thành hình một ngôi chùa. Trong những ngôi chùa đó cũng có tượng Bụt, có chánh điện, có tăng xá. Có những tăng xá được hình thành vào thế kỷ thứ hai. Tôi đã có cơ duyên vào thăm tăng xá vào một buổi trưa rất nóng, và nằm trên chiếc gường bằng đá mà ngày xưa các thầy đã nằm. Nó rất mát. Trên vách tường bên tay trái cạnh gường có một lỗ hổng, nơi ngày xưa các thầy để bình bát và y. Tôi cảm thấy rõ ràng mình là một vị xuất gia đang sống ở thế kỷ thứ hai.

Ngôi chùa được hình thành không phải do lấy từ bên ngoài đưa vào mà nó đã có sẵn ở bên trong núi. Cũng vậy, có những điều chúng ta tưởng là phải tìm kiếm ở ngoài mới có như ba thân hay tuệ giác..., kỳ thực tất cả đều đã có sẵn trong ta. Chỉ cần ta biết nhận diện những yếu tố hoa và rác. Nếu biết sử dụng rác, thì rác trở thành hoa và trái. Người biết nghệ thuật làm vườn, họ không vất phân rác đi, trái lại họ còn ủ phân rác đó đến khi rác trở thành loại phân bón nuôi dưỡng hoa trái. Vậy thì trong hoa có rác, trong rác có hoa, rác và hoa tương tức. Thành ra không có gì để ta cần phải chạy theo và không có gì ta cần phải chạy trốn. Đó gọi là Vô đắc. Khi thấy được sự thật là Vô đắc, thì ta không có gì để tu cũng không có gì để chứng. Nếu có tu có chứng đó cũng là nghiệp sinh tử.

Sinh tử ở đây tức là đi vòng quanh. Tại vì ta còn đi tìm, ta còn trốn chạy, thì ta còn đi vòng quanh. Còn tu còn chứng là còn đi vòng quanh. Người có trí tuệ thì không cần tu không cần chứng. Có gì cần phải tu phải chứng chứ? Pháp thân, Báo thân và Hóa thân ta đều có, tại sao ta còn phải đi tìm? Ta đang là tất cả những gì ta muốn tìm cầu, tất cả đã có sẵn ở trong ta. Khi thấy được như vậy, ta chấm dứt được sự đi vòng quanh, lúc đó ta thật sự có an lạc.

Nói mình tu lục độ vạn hạnh, tôi thấy đó cũng là tạo nghiệp.

Lục độ là sáu ba-la-mật (paramita). Vạn hạnh là mười ngàn sự thực tập.

Cầu Bụt cầu Pháp là tạo nghiệp địa ngục, cầu Bồ-tát cũng vậy, học kinh học giáo cũng là tạo nghiệp.

Những câu này đều là những lát búa rất lớn đập lên khối u minh của chúng ta. Khối u minh đó là động lực thúc đẩy chúng ta chạy tìm những cái chúng ta nghĩ là mình không có. Những câu này giống như phản lại giáo lý, phản lại đạo Bụt, phản lại truyền thống, kỳ thực đây là những lát búa rất mạnh để đập vỡ thái độ tự ti, ý niệm cho rằng ta chỉ là con số không, ta không là gì hết. Ta tự khinh ta, ta là những người không có đức tự tin.

Bụt và Tổ sư là những người vô sự.

Bụt và Tổ sư là những người không còn đi tìm cầu. Nếu ta còn tìm cầu thì càng ngày ta càng xa Bụt, càng xa các vị Tổ sư. Đây là lý luận (logic) của Tổ: ‘Bụt và Bồ-tát là những người vô sự. Ta muốn gần Bụt và Bồ-tát thì ta cũng phải vô sự như các ngài, tại sao ta đi tìm cầu?’

Đối với các bậc ấy, hữu lậu hay hữu vi, hoặc vô lậu hay vô vi, đều là nghiệp ‘thanh tịnh’.

Hữu lậu hay vô lậu, hữu vi hay vô vi đều là những tạo tác của tâm. Muốn chạy trốn hữu lậu, ta đi tìm vô lậu. Muốn chạy trốn hữu vi, ta đi tìm vô vi. Đó cũng là tìm cầu, cũng chưa có an nghỉ, cũng chưa có hạnh phúc. Chỉ khi nào ta hoàn toàn chấm dứt mọi tìm cầu, ta mới có hạnh phúc. Đều là ‘nghiệp thanh tịnh’, tức là còn có sự phân biệt giữa thánh và phàm, hữu vi và vô vi, hữu lậu và vô lậu... nên sinh ra chán ghét cái này và chạy theo cái kia.

Có một bọn đầu sói mắt mù.

Tức là những vị xuất gia, đầu trọc mắt mù. Tổ nói nặng lời. Tổ la mắng ta.

Ăn no liền ngồi xuống thực tập thiền quán, nắm giữ tâm niệm không cho phát khởi (đừng để ý phát khởi), chán ồn ưa tĩnh: phép thực tập của họ chẳng qua chỉ là pháp ngoại đạo.

Đây là một chiêu trực tiếp đánh vào các thiền viện. Các thiền viện cho rằng thiền tọa (zazen) là chuyện cao quý nhất. Tổ cho chuyện đó là ngoại đạo. Chán ồn ưa tĩnh, tập trung tâm ý, để tìm sự vắng lặng, đó không phải là Phật giáo. Tổ nói đó là pháp ngoại đạo cũng đúng. Ta nên nhớ, phương pháp ngồi thiền tĩnh tọa đã có trước khi Siddhartha đi tu. Sự thực tập yoga là như vậy. Đạo Bụt thì không phải như vậy. Đạo Bụt không phải ngồi yên để tìm sự vắng lặng cũng như con thỏ chui xuống lỗ để yên thân. Nhiều người trong chúng ta đã hành xử giống như con thỏ vậy. Chúng ta ngồi thiền để tìm chỗ trú ẩn cho yên thân, thay vì nhìn sâu để chuyển hóa và giúp mình cởi mở và đạt tới tự do. Thành ra giờ ngồi thiền trở thành giờ để ta trốn tránh, vậy nên ngồi một hồi thì ta buồn ngủ. Và buồn ngủ là một tật lớn trong các thiền viện. Tu ép xác, ngồi rất nhiều, nhưng phẩm chất của những buổi ngồi thiền rất thấp, không đi tới đâu, ngồi như vậy là ngồi trong hầm tối. Thấy điều ấy, Tổ la, Tổ mắng: ‘Tụi bây làm như vậy có ích lợi gì đâu. Tụi bây làm theo kiểu ngoại đạo, không có ích lợi gì cho Bụt, cho Tổ và cho tụi bây hết. Ngồi thiền như vậy không phải là Phật pháp!’ Chán ồn ưa tĩnh, ngồi lại để tránh những nhiễu loạn bên ngoài. Đó không phải là tác phẩm của Bụt, của Tổ, của Bồ-tát.

Có vị Tổ sư (thiền sư Thần Hội - đệ tử của Lục Tổ) đã nói: ‘Những kẻ tập trung tâm ý để quán chiếu cái tịnh rồi lấy tâm quán chiếu bên ngoài, hoặc nhiếp tâm lắng lại bên trong, ngưng tâm vào định, những kẻ ấy đều đang tạo tác.’

Đây là những mũi dùi chĩa vào những người đang thực tập thiền tọa. Tập trung tâm ý để quán chiếu cái tịnh, lấy tâm quán chiếu bên ngoài, hoặc nhiếp tâm lắng lại bên trong, ngưng tâm vào định, tất cả những thứ ấy đều là ngoại đạo, đều là đang tạo tác.

Còn quý vị, những người đang ngồi đó để nghe pháp, quý vị làm thế nào để con người của quý vị có thể tu, có thể chứng, có thể trang nghiêm tốt đẹp? Con người của quý vị không thể tu, không thể chứng, không thể trang nghiêm! Nếu dạy người ta trang nghiêm được thì cái gì mà không trang nghiêm được ? Đừng lầm!

Tổ muốn nói chúng ta không cần tu, không cần chứng, tại vì chúng ta đã có tất cả, chúng ta là những mầu nhiệm của sự sống. Nhưng chúng ta thường có mặc cảm rằng chúng ta là con số không, cho nên mới đau khổ chạy tìm những cái chúng ta tưởng rằng chúng ta không có. Kỳ thực, chúng ta chứa đựng cả vũ trụ, chứa đựng tất cả những mầu nhiệm nhất của đất trời. Nếu không thấy được điều ấy, thì chúng ta không bao giờ chạm tới hạnh phúc và giác ngộ.

Con người của quý vị không thể tu, không thể chứng, không thể trang nghiêm! Chúng ta không cần tu, tại vì tu là để chứng mà chúng ta thì không thiếu điều gì. Chúng ta đã đẹp rồi, đâu cần phải trang điểm thêm mới là trang nghiêm. Còn thấy rằng ta xấu, cần phải đem đồ trang điểm tới để trang điểm cho ta thì chưa phải chân trang nghiêm, đó là giả trang nghiêm. Chúng ta đã có tất cả, không cần phải làm gì nữa. Trong kinh Tứ Thập Nhị Chương có câu: ‘Ngã pháp hành vô hành hành, tu vô tu tu, chứng vô chứng chứng.’ Nghĩa là: Pháp của tôi dạy là hành cái vô hành, tu cái vô tu, chứng cái vô chứng. Tư tưởng này là tư tưởng Phật pháp (chánh hiệu con nai!).

Nếu dạy người ta trang nghiêm được thì cái gì mà không trang nghiêm được? Đừng lầm! Mọi vật đã đẹp rồi không cần trang nghiêm thêm nữa. Tất cả đều tuyệt hảo: cái bông hồng đã tuyệt hảo, bây giờ đem phấn sáp tô cho bông hồng thì tức cười lắm; đám mây đã tuyệt hảo, đem mực đỏ nhuộm đám mây thì vô ích lắm; chiếc lá xanh đã tuyệt hảo; anh hoặc chị cũng tuyệt hảo. Tại sao anh (chị) phải cảm thấy nghèo nàn, mặc cảm để rồi đau khổ? Khi trở về được để thấy cái mầu nhiệm nơi chính ta, để thấy ta chứa đựng cả vũ trụ, thì lúc đó ba thân và cõi Tịnh Độ sẽ hiện tiền, không cần phải đi tìm, và ta trở thành con người vô sự (homme sans affair), là người không cần phải làm gì nữa (businessless person). Bây giờ trên thế giới có không biết bao nhiêu là những ông thương gia và những bà thương gia cần phải tu tập để trở thành những người biết thảnh thơi.

Này các bạn tu, nếu các bạn nắm bắt lấy những lời của các hạng thiền sư ấy rồi cho đó là chân đạo, (nắm bắt lấy những lời của những người gọi là Zen Master, thiền sư giả hiệu), cho rằng đó là những bậc thiện tri thức bất khả tư nghì, còn mình là tâm phàm phu không dám đo lường các bậc tôn túc ấy, thì quả thật các vị là những kẻ đui mù.

Ghê quá! Tổ dạy là đừng tin vào những hạng thiền sư giả hiệu. Họ tự xưng mình là thiền sư, là giáo thọ, là đã được truyền đăng, rồi nói này nói kia, đưa chức vụ ra để bắt người khác phải theo. Tin vào những người đó là quý vị bán lúa giống mà ăn.

Đó là thứ thành kiến mặc cảm mà quý vị sẽ mang theo suốt đời, và như thế là quý vị cô phụ đôi mắt của chính mình quá!

Ta cứ tin quàng tin quấy vào người này người kia. Ta có hai con mắt mà không biết sử dụng. Hai con mắt của ta là hai con mắt của Bụt, hai con mắt của Pháp. Cô phụ tức là đối xử một cách tệ bạc. Ta đối xử một cách tệ bạc với hai con mắt của ta. Ta có hai mắt sáng mà như mù, ta sờ soạng đi theo sự chỉ dẫn của những người khác. Nếu họ sáng mắt thì cũng may, tiếc thay họ cũng mù như ta. Vậy mà ta đã chạy theo để được họ hướng dẫn. Một người mù hướng dẫn những người mù khác. Trong số những người mù đó đâu hẳn là ai cũng mù, có người có hai mắt sáng mà không chịu mở ra để sử dụng, vì họ có mặc cảm họ là con số không, họ không là cái gì hết. ‘Và như thế là quý vị cô phụ đôi mắt của chính mình quá!’ Câu nói rất hay!

Quý vị như một con lừa con đứng trên băng giá và đang run lên cầm cập: ‘Tôi không dám hủy báng các bậc thiện tri thức đâu, tôi sợ tạo thành khẩu nghiệp’.

Tổ dám nói, dám la rầy những ông thiền sư giả hiệu. Còn mình thì sợ nói ra như vậy là tạo thành khẩu nghiệp.

Này các bạn tu, chỉ khi nào mình là một vị thiện tri thức lớn mình mới dám hủy Bụt báng Tổ, chỉ trích cuộc đời, mới dám bài xích giáo điển trong tam tạng, mới dám la mắng người khác như la mắng con nít, mới có thể trong các hoàn cảnh thuận nghịch tìm ra được con người.

Rất hay! Vấn đề là tìm cho ra con người thật của mình. Chúng ta có thể đều đang khoác những chiếc áo giả tạo, dù đó là áo Niết Bàn, áo giải thoát, áo vị tha... để lừa gạt nhau, trong khi đó chúng ta không thấy được tự thân của mình, con người chân thật của mình. Mục đích của Tổ là muốn chúng ta tìm lại con người thật đó. Và giáo lý của Tổ là một thứ nhân bản luận (humanism) rất sâu sắc.

Bụt cũng là con người như tất cả mọi người. Nhưng chúng ta tô vẽ Bụt với hào quang năm sắc, bảy sắc, Bụt với lỗ tai thật dài, những lọn tóc thật quăn, với ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp và những phép thần thông. Tất cả những thứ ấy đã che lấp con người thật của Bụt. Rất tội nghiệp cho ngài. Phải lột hết tất cả những hào quang, lớp áo quần và những phép thần thông để cho con người thật của Bụt lộ ra thì người ta mới có thể tới được với Bụt. Cuốn Đường Xưa Mây Trắng là một công trình giúp ta khám phá lại Bụt như một con người. Quyển Đường Xưa Mây Trắng đã được viết theo đường lối của Tổ Lâm Tế, là đi tìm một con người. Tìm được con người của Bụt, thì tìm được con người của ta. Còn nếu nghĩ Bụt như một vị thần linh có quyền phép, thì ta không tiếp xúc được với Bụt. Không tiếp xúc được với Bụt, ta cũng không tiếp xúc được với bản thân ta, vì vậy cho nên sự tu hành sẽ thất bại. Mà mục đích tu hành là tìm ra được con người thật của ta. Bụt là ai? Ta là ai? Trong các hoàn cảnh thuận nghịch, ta có khả năng tìm ra được con người thật của ta không ?

Cho nên trong mười hai năm qua, ngó lại đời mình, cố tìm cho ra một cái gì có tính chất của nghiệp báo, dù nhỏ như hạt cải mà tôi cũng không tìm ra được.

Tổ đã vượt ra khỏi vòng nghiệp báo, tại vì Tổ không còn tạo tác nữa. Tổ ngồi yên, không còn chạy trốn một điều gì mà cũng không đi tìm một điều gì. Tổ không còn tạo nghiệp, dù là nghiệp tu học, nghiệp chứng đắc, tại vì Tổ đã tìm được con người thật của ngài. Và ngài đang giúp những người khác đi tìm con người thật (chân nhân) của họ.

Chúng ta thường chỉ gặp những vị thiền sư giống như các cô dâu mới về nhà chồng, cứ nơm nớp sợ sẽ bị người ta đuổi ra khỏi chùa, không cho ăn cơm.

Đó là tình trạng nhiều chùa ở California, ở Paris, tình trạng ở các thành phố bên Đức, Pháp, Hòa Lan và khắp nơi trên thế giới. Thiền sư cô dâu phải chiều bổn đạo (nhà chồng) vì sợ trái ý họ thì sẽ bị đuổi ra khỏi chùa không cho ăn cơm, cho nên không dám nói gì hết, dù trong lòng có cái thấy về sự thật. Bổn đạo trả tiền điện thoại, tiền thuê nhà, thuê chùa... cho mình, thành ra mình đành phải chịu câm nín thôi. Chúng ta thường gặp những vị thiền sư giống như các cô dâu mới về nhà chồng, cứ nơm nớp sợ bị đuổi ra khỏi chùa, không cho ăn cơm. Cũng vì thế mà những kẻ ấy không có an cũng không có lạc, suốt ngày chỉ lo làm ăn (business). Hướng dẫn Phật tử tu học cũng có thể là đang làm ăn (business), nếu mục đích chỉ là có tiền để trả tiền điện thoại, tiền mua chùa, mua xăng xe hơi... Đi tu với mục đích như vậy thì uổng một đời tu.

Các bậc tiền bối có tinh thần tiên phong từ xưa đến nay đi đâu cũng bị người ta không tin mà lại còn bị xua đuổi. Cái đó mới là cái quý.

Chuyện này có thật. Những người có tư tưởng cách mạng, dám nói sự thật, đi đâu người ta cũng không tin còn bị xua đuổi, cái đó mới là cái quý. Nếu đến đâu ai cũng tin nhận ngay thì làm được gì?

Vì vậy cho nên một khi con sư tử rống lên là lập tức con dã can vỡ óc.

Dã can là con chó sói.

Này các bạn tu, ở đâu người ta cũng nói có đạo để tu, có pháp để chứng. Các vị nói chứng pháp gì, tu đạo gì?

Đọc đoạn này, ta nhớ lại câu kinh trong Tứ Thập Nhị Chương: ‘Ngã pháp hành vô hành hành, tu vô tu tu, chứng vô chứng chứng.’ Kinh này có những tư tưởng rất thực tế, nhưng cũng có những tư tưởng rất uyên áo. Câu này nghĩa là: Không có đạo để cho ta tu, không có quả để cho ta chứng. Đây là giáo lý Vô đắc: không tìm cầu, không chạy theo một đối tượng nào.

Trong đời sống của quý vị hiện nay, quý vị đang thiếu thốn cái gì, quý vị muốn tu bổ chỗ nào nữa?

Chúng ta đã có đầy đủ tất cả, chúng ta không cần đi kiếm thêm gì nữa. Thiếu cái gì mà phải đi tìm? Và tu bổ chỗ nào? Đoạn này cũng nói về giáo lý Vô đắc.

Những sư bé sanh sau đẻ muộn vì không hiểu thấu chỗ ấy cho nên cứ mãi chạy theo bọn chồn hoang tinh mỵ, cứ để cho bọn này huyên thuyên nói ra những điều có công năng ràng buộc kẻ khác.

Những sư bé là thầy tu còn non nớt (baby monks). Sanh sau là dịch từ chữ ‘hậu sanh’. Không hiểu thấu chỗ ấy, tức là chỗ ta đã có đầy đủ, không cần phải chạy đi kiếm chác ở bên ngoài. Chồn hoang, tức là những con chồn hoang, thành tinh, chuyên lừa gạt người. Trong văn học Trung Hoa có tác phẩm Liêu Trai Chí Dị của tác giả Bồ Tùng Linh. Truyện tả những cuộc tình giữa những chàng thư sinh thi rớt và những con hồ ly tinh. Những con chồn thành tinh sống ở những vùng hoang vu, trong các ngôi miếu hay đền cổ, thường hiện thành những cô gái tóc xõa ngang vai để quyến rũ những chàng thư sinh thi hỏng. Đó là chuyện tưởng tượng của ngày xưa, một tác phẩm nằm ngoài vòng lễ giáo:

Dăm gã thư sinh vừa lạc đệ

Vài cô thôn nữ sớm chìm châu

Cảm thông một phút bừng ân ái

Miếu cổ, vườn hoang, gặp gỡ nhau

Thiền sư giả hiệu (fake) xuất hiện khá nhiều trong thời đại đó, cho nên Tổ gọi họ là chồn hoang tinh mị, chuyên đi cám dỗ những người còn dại khờ, những người xuất gia còn non nớt (baby monks, baby nuns), chưa có kinh nghiệm.

Cho rằng ‘lý hành phải tương ứng, ba nghiệp phải hộ trì’ mới có thể thành Bụt.

Lý hành phải tương ứng, tức là lý thuyết và sự hành trì phải đi đôi với nhau. Câu này đâu có gì xấu. Ba nghiệp phải hộ trì, tức là hộ trì thân, khẩu và ý. Hộ trì ba nghiệp cũng không có gì xấu. Nhưng tại sao Tổ lại rầy ?

Họ cứ tiếp tục nhai đi nhai lại những điều như thế.

Tổ rầy là vì họ không chịu làm, và họ chỉ nói trong tinh thần là phải tìm cầu một cái gì đó ở ngoài ta.

Giống như mưa dầm dai dẳng mùa Đông.

Tổ mượn hình ảnh này trong kinh Tăng Nhất A Hàm (chứng tỏ rằng Tổ đọc rất nhiều kinh). Quyển thứ 18 trong Kinh Tăng Nhất A Hàm có một đoạn nói về sự qua đời của thầy Xá Lợi Phất. Khi nghe tin thầy Xá Lợi Phất qua đời, không những các sư em của thầy khóc mà chư thiên nghe tin cũng khóc. Thiếu thầy Xá Lợi Phất là thiếu rất nhiều, thành ra họ khóc hoài như mưa phùn dai dẳng mùa Xuân. ‘Nhược như xuân nguyệt, tế vũ hòa xướng’. Đó là hình ảnh trong kinh đã dùng để tả sự nhớ thương thầy Xá Lợi Phất của trời người khi thầy qua đời. Xuân nguyệt là tháng mùa Xuân, tế vũ là mưa rắc rắc, mưa phùn. Nếu dịch theo tình trạng ở Việt Nam thì nên dịch là giống như mưa dầm ở Huế, mưa thúi đất luôn.

Cổ đức có dạy: ‘Giữa đường gặp người đạt đạo, tốt nhất là đừng nói chuyện tu với họ’.

Tra cứu nguồn gốc những câu này, ta được biết rằng Tổ học kinh rất nhiều, và những điều Tổ học đều có nguồn gốc trong kinh. Trong tác phẩm Cảnh Đức Truyền Đăng Lục, một tác phẩm nói về truyền đăng, về những lời dạy dỗ và khai thị của các vị thiền sư lớn từ thế hệ này sang thế hệ khác, có một đoạn nói về lời tuyên bố của thiền sư Pháp Không:

Đạo thể bản vô tu

Bất tu tự hợp đạo

Nhược khởi tu đạo tâm

Thử nhân bất hội đạo

Hốt phùng tu đạo nhân

Đệ nhất mạc hướng đạo

‘Đạo thể bản vô tu, bất tu tự hợp đạo’. Nghĩa là trong bản chất của đạo thì đạo không phải là đối tượng, cho nên không cần sự tu tập, nếu không tu tập thì cái đó mới hợp với đạo. Đây cũng có nghĩa là ‘tu vô tu tu’.

‘Nhược khởi tu đạo tâm, thử nhân bất hội đạo’. Nếu khởi tâm niệm là có đạo và phải tu đạo đó, thì người này không hiểu đạo là gì.

‘Hốt phùng tu đạo nhân, đệ nhất mạc hướng đạo’. ‘Hốt phùng tu đạo nhân’, nghĩa là bỗng nhiên gặp một người biết đạo. ‘Đệ nhất mạc hướng đạo’ là trước hết (before all) đừng hướng về người đó mà nói chuyện về đạo. Chữ ‘đạo’ cũng có nghĩa là nói chuyện. Thành ra câu ‘Giữa đường gặp người đạt đạo, tốt nhất là đừng nói chuyện tu với họ.’ cho ta thấy Tổ biết rất nhiều kinh.

Cũng vì vậy cho nên lại có người nói: ‘Nếu ta có ý tu đạo, thì đạo sẽ chẳng để cho ta tu.’

Đó là tư tưởng ‘Đạo bất hành, đạo bất tại tu’ của thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất. Tóm lại, đoạn này nói về tinh thần Vô tu, Vô chứng, Vô đắc. Không có gì khác lạ.

Rồi đủ các thứ cảnh giới tà vạy sẽ dành nhau sinh khởi.

Khi nghĩ rằng: ‘Trong ta không có gì cả, chỉ có ở ngoài ta mới có đạo, có đối tượng tu chứng, để ta có thể nắm bắt.’ thì đủ các thứ cảnh giới tà vạy sẽ dành nhau sinh khởi. Cảnh giới tà vạy tức là những tưởng tượng không có thực chất, sai với sự thật.

Một khi lưỡi gươm trí tuệ rút ra thì sẽ không còn một vật gì nữa.

Khi có trí tuệ thì những đối tượng, những cảnh giới tà vạy do tâm tưởng tượng ra sẽ không còn.

Vì khi bên sáng còn chưa xuất hiện thì bên tối đã thành sáng rồi.

Đoạn văn này được dịch từ bốn câu bằng chữ Hán:

Nhược nhân tu đạo, đạo bất hành

Vạn ban tà cảnh cạnh đầu sanh

Trí kiếm xuất lai vô nhất vật

Minh đầu vị hiển ám đầu minh

‘Nhược nhân tu đạo, đạo bất hành’. Nếu người có ý niệm có đạo cần phải tu, thì lúc đó đạo không còn là đạo nữa, nên gọi là ‘đạo bất hành’.

‘Vạn ban tà cảnh cạnh đầu sanh’. Vạn ban là mười ngàn; tà cảnh là cảnh giới tà ma; cạnh đầu sanh là tranh nhau mà sinh khởi. Tại vì sao? Tại vì khi có ý niệm trong ta không có gì cả, tất cả chỉ có ở bên ngoài, thì từ tâm niệm lưỡng nguyên đó mà ta mới phải hướng ngoại tìm cầu, làm phát sanh ra không biết bao nhiêu cảnh giới sai lạc, mộng tưởng, hư ảo. Đây là ý niệm sai lầm căn bản.

‘Trí kiếm xuất lai vô nhất vật’. Một khi rút thanh gươm trí tuệ ra, thì muôn ngàn cảnh giới do tâm vẽ ra không còn nữa.

‘Minh đầu vị hiển ám đầu minh’. Phía sáng chưa xuất hiện thì phía tối đã bắt đầu có ánh sáng. Câu này tựa như khó hiểu, nhưng thật ra cũng không có gì khó hiểu. Nếu hiểu theo nghĩa tương tức, thì ta thấy trong tối có sáng và trong sáng có tối, cũng như trong rác có hoa và trong hoa có rác.

Tôi xin trích một đoạn trong Cảnh Đức Truyền Đăng Lục, quyển thứ 30, của thiền sư Thạch Đầu (sư ông của thiền sư Lâm Tế) ở núi Nam Nhạc, thì quý vị sẽ thấy rõ ràng Tổ đã đọc và thấy được những tư tưởng này từ thiền sư Thạch Đầu.

Đương minh trung hữu ám

Vật dĩ ám tương ngộ

Đương ám trung hữu minh

Vật dĩ minh tương đỗ

Minh ám các tương đối

Thử như tiền hậu bộ

Vạn vật tự hữu công

Đương ngôn dụng cập xứ

‘Đương minh trung hữu ám’, nghĩa là ngay trong sáng có tối, tối và sáng không phải là hai thực thể độc lập. Cũng như bên trái và bên phải của một cây viết (nằm ngang), thì hai đầu cây viết không phải là hai thực thể độc lập. Nếu như mình ghét bên trái và muốn cắt khúc trái này bỏ đi, thì khúc kế tiếp trở thành trái; mình ghét phải và muốn cắt khúc phải bỏ đi, thì khúc kế tiếp trở thành phải... Chừng nào còn trái là có phải, chừng nào còn phải là có trái, thành ra trái và phải nương nhau mà cùng có mặt. Trong mỗi điểm từ trái sang phải, điểm nào cũng đồng thời chứa đựng trái và phải. Quý vị có thấy không?

Chúng ta hãy tưởng tượng đoạn đường giữa xóm Hạ và xóm Thượng. Từ xóm Hạ đi lên xóm Thượng, trong mỗi bước chân của ta đều có chứa đựng xóm Thượng. Nếu đi được một phần ba đường mà quay đầu đi trở lại, ta thấy bước nào cũng chứa đựng xóm Hạ trong đó. Mỗi bước từ xóm Thượng tới xóm Hạ và từ xóm Hạ tới xóm Thượng đều bao gồm cả Thượng và Hạ trong đó. Trái và phải, sáng (minh) và tối (ám) cũng giống như vậy. Trong bài tựa cho bản dịch kinh Viên Giác của Pháp sư Thánh Nghiêm, tôi có viết cái ý như vậy, nhưng thay vì từ xóm Thượng tới xóm Hạ, tôi viết từ New York tới Boston.

‘Đương minh trung hữu ám. Vật dĩ ám tương ngộ.’ Nếu đã biết trong sáng có tối và trong tối có sáng, thì đừng đem tối đi gặp sáng làm gì. Sự thật là trong cha có con và trong con có cha. Không cần phải đem người con tới gặp người cha, tại vì người cha nằm ngay trong người con. Cái thấy đó không phải là cái thấy nhị nguyên. Cái thấy theo tinh thần cartésien, theo tinh thần Descartes, là cái thấy chia thực tại ra làm hai phần rạch ròi: sáng không phải tối, cha không phải là con...

‘Đương ám trung hữu minh. Vật dĩ minh tương đỗ.’ Chữ ‘đương’ nghĩa là trong giờ phút hiện tại. Chữ ‘đỗ’ nghĩa là thấy, là coi mặt. Trong giờ phút hiện tại, trong tối đã có sáng rồi, cho nên khỏi phải đem cái sáng tới để coi mặt cái tối.

‘Minh ám các tương đối. Thử như tiền hậu bộ.’ Chữ ‘bộ’ là bước chân. ‘Minh ám các tương đối,’ nghĩa là sáng và tối đều tương đối, đều do đối lập nhau mà có. Cũng giống như bước chân trước và bước chân sau. Khi vừa nói nó là bước trước (sau), thì nó đã trở thành bước sau (trước). Thành ra, bước nào cũng là bước trước, bước nào cũng là bước sau. Trước và sau là một.

‘Vạn vật tự hữu công.’ Nghĩa là mọi hiện tượng (vạn vật) tự có công dụng riêng để đóng vai trò của nó trong không gian và thời gian. Ban đầu chúng ta đóng vai trò đệ tử, sau đó chúng ta đóng vai trò thầy. Ban đầu chúng ta đóng vai trò khách, sau đó chúng ta đóng vai trò chủ. Vì vậy khách và chủ, thầy và trò, không phải là hai thực thể riêng biệt. Khách không phải là khách, chủ không phải là chủ. Khách là chủ và chủ là khách.

‘Đương ngôn dụng cập xứ’, tức là chỉ nên nói tới công dụng và cách sử dụng của mỗi vật mà không nên xem nó như một thực thể tách rời ra khỏi những hiện tượng khác.

Đoạn này trích trong Cảnh Đức Truyền Đăng Lục, quyển thứ 30. Điều này chứng tỏ Lâm Tế Lục có nguồn gốc trong những văn kiện và giáo điển mà Tổ đã nghiên cứu và học hỏi từ hồi còn trẻ. Tư tưởng của Tổ Lâm Tế do đó không phải từ hư không mà tới, và nó cũng được truyền thừa từ Sư ông của Tổ (thiền sư Mã Tổ). Điều đó cũng chứng tỏ rằng tuy Tổ nói cần vứt hết kinh điển, nhưng kỳ thực Tổ đã biết sử dụng những gì Tổ đã học vào việc truyền đạt những tuệ giác của mình.

Và cũng vì vậy cho nên cổ nhân nói: ‘Tâm bình thường là đạo’.

Câu nói này cũng là của thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất. ‘Bình thường tâm thị đạo’, tức là đừng đi tìm đạo ngoài tâm. (Everyday mind is the Dharma). Cái tâm ta sống trong đời sống hằng ngày là đạo. Câu này có công dụng và mục đích giúp chấm dứt sự tìm cầu của người, để người đừng rong ruổi chạy theo những cái bên ngoài. Nhưng một câu nói được lặp đi lặp lại nhiều lần thì dễ trở thành một giáo điều, và người ta dễ bị kẹt vào giáo điều ấy.

Này các vị đại đức! Các vị đang đi tìm gì? Trong giây phút hiện tại, các vị đang ngồi trước mặt tôi nghe pháp, sáng rỡ và rõ ràng, không cần nương tựa vào đâu cả, các vị không thiếu thốn gì hết mà phải đi tìm cầu.

Nếu quý vị muốn giữa quý vị và chư Bụt chư Tổ không có gì khác thì quý vị phải thấy điều này, đừng có nghi ngờ gì nữa, đừng có sai lầm gì nữa. Nếu cái thấy này cứ được tiếp tục duy trì như thế mãi (tâm tâm bất dị) thì quý vị là những vị Tổ sống.

Nếu thấy được sự thật là không có đối tượng của giác ngộ và của tìm cầu nằm ngoài tâm ta, là cái ta đã đi tìm và đang đi tìm đều có sẵn trong ta, thì những đối tượng tìm cầu đó đều trở thành ta. Và trong cái thấy đó không còn sự nghi ngờ, không có sự sai lầm gì nữa. Tổ dạy ta phải duy trì cái thấy đó. ‘Tâm tâm bất dị’, nghĩa là từ sát-na này của tâm đến sát-na kia của tâm ta vẫn duy trì được cái thấy đó. Nếu làm được như vậy thì quý vị là những vị Tổ sống (the living Patriarches).

Nếu cái thấy ấy không còn được như thế (tâm nhược hữu dị) thì giữa tánh và tướng sẽ có sự phân biệt.

Chính vì câu này mà nhiều dịch giả nghĩ rằng hai chữ ‘tâm tâm’ có nghĩa là tâm ta và tâm Bụt, hay tâm ta và tâm Tổ. Sự thật không như vậy. Khi ta đánh mất tuệ giác về Vô đắc thì ta có sự phân biệt.

Sở dĩ tâm không khác cho nên tánh và tướng mới không bị phân biệt ra làm hai.

Ta thường lấy hình ảnh của sóng và nước để ví cho tánh và tướng. Khi có tuệ giác vô phân biệt, sóng tự biết nó cũng là nước, và nước cũng là sóng. Nhưng nếu cái thấy còn phân biệt, thì sóng chỉ là sóng, và nước chỉ là nước. Sóng không thể là nước, vì vậy mới có chuyện sóng đi tìm nước. Chừng nào sóng biết mình là nước, chừng đó nó sẽ chấm dứt mọi tìm cầu.

Trong chúng ta, ai cũng có tâm niệm đi tìm cầu. Người cầu thành Bụt, người cầu giải thoát, người cầu Niết Bàn, người cầu sanh Tịnh Độ, người cầu được hạnh phúc... vì cho rằng những cái ấy nằm ở ngoài mình. Cũng như đợt sóng kia thao thức muốn đi tìm bản thể của nó: Một cái gì rất mênh mông và vững chãi, không sanh không diệt mà nó có thể nương tựa suốt đời. Thế là sóng đi tìm nước. Vì ý niệm nước là một thực thể ở ngoài, cho nên sóng không chấm dứt được sự tìm cầu. Nhưng một khi sóng biết mình chính là nước trong giây phút hiện tại, thì sóng sẽ chấm dứt ngay sự tìm cầu, và sóng sẽ rất hạnh phúc. Lúc bấy giờ, sóng có lên cao hay xuống thấp, sóng cũng hạnh phúc; sóng lớn hay sóng nhỏ cũng hạnh phúc; có sóng cũng hạnh phúc, sóng không còn nữa cũng hạnh phúc.

Những điều Tổ nói, chúng ta đã học qua rồi, không có gì mới lạ. Vấn đề là: Làm sao sống được với những điều chúng ta đã và đang học? Làm sao trong mỗi giây phút của đời sống hằng ngày, chúng ta chấm dứt được sự chạy quanh tìm cầu, biết dừng lại để có hạnh phúc? Trong khi ngồi thiền, ta làm gì? Ta tìm cầu gì? Ngồi thiền là một cơ hội để dừng lại, để thấy rằng không có điều gì ta phải tìm cầu trong tương lai hay ở một nơi nào khác. Những cái ta muốn tìm cầu đều có sẵn trong giây phút hiện tại. Ngồi là để thấy được như vậy. Trong Lâm Tế Lục, Tổ thường hay nói: ‘Dù chỉ là một sát na’. Trong một thời ngồi thiền ba mươi phút, nếu sư chú (sư cô) chỉ trong một sát-na mà thấy được mình đang thật sự ngồi đây và không tìm cầu gì hết, thì sát na đó đủ cho mình cứu chuộc được hai mươi chín phút mấy mươi giây còn lại của cái thời ngồi thiền đó. Nhưng nếu trong ba mươi phút ngồi thiền mà không có được một sát na đó, thì buổi ngồi thiền đó đã đi qua một cách oan uổng. Cũng giống như hạt lúa lép không có hạt gạo bên trong, như phong bì không có lá thư vậy. Tương tự như vậy, nếu từ xóm Hạ lái xe lên xóm Thượng mất mười phút thời gian, trong mười phút đó mà ta không ý thức rằng ta đang ngồi trên xe, cũng không ý thức rõ rệt là ta đang thở vào hay đang thở ra, thì mười phút đó đi qua rất uổng phí. Nhưng nếu từ xóm Hạ tới xóm Mới, ta nhớ tới hơi thở dù chỉ một lần, thì cái nhớ đó đủ cứu chuộc được cái thời gian ta ngồi trên xe. Ngồi trên xe từ xóm Hạ tới xóm Mới hay từ xóm Mới tới xóm Thượng, giây phút nào ta cũng thấy có hạnh phúc, không còn tìm cầu. Nếu ta làm được như vậy trong mỗi giây mỗi phút mà không phải là một cái thoáng qua (flash), đó gọi là tâm tâm bất dị.

Giữa ta với Bụt có gì khác? Giữa Tổ với ta có gì khác? Ta đang là Bụt ngồi xe van, ta đang là Tổ ngồi xe van. Là người lái xe hay là người ngồi trên xe, ít nhất ta phải có một sát-na thấy được điều đó, thấy được những gì ta đang tìm cầu không phải ở ngoài ta, tất cả đều ở trong ta. Đi thiền hành cũng vậy. Trong khi đi thiền hành mà có một bước dẫm được vào Tịnh Độ thì sự có mặt của ta ở tu viện mới có ý nghĩa và không uổng phí.