Người Vô Sự

Là người tu, ta phải giúp đỡ lẫn nhau. Ta phải ngồi như thế nào để có thể hiến tặng cho ta giây phút đó, để hiến tặng cho tăng thân ta giây phút đó, thì cuộc sống của ta trong tu viện mới có ý nghĩa. Chỉ một sát na thôi đã có thể cứu chuộc những giây phút khác, huống hồ là ta có hơn một giây đồng hồ. Thực tập được như vậy thì không uổng bát cơm ta ăn, không uổng sự trông đợi của mẹ cha, gia đình, dòng họ và đất nước. Nếu như ta để nửa giờ hay một giờ đồng hồ đó để trông ngóng, mong cầu, không có được một chút an lạc, thì ta thất bại, cha mẹ ta thất bại, gia đình ta thất bại và đất nước ta thất bại.

Ta như một đợt sóng đã tìm ra được bản chất của mình là nước, ta không còn sợ khổ nữa, dù có lên xuống, ra vào, cao thấp..., ta đều có hạnh phúc. Tổ có nói tới những người hành cước (đi chu du để tìm đạo), đi cho tới nỗi rách không biết bao nhiêu là đôi dép. Tại trong khi đi không có hạnh phúc, an lạc, không dẫm được vào mảnh đất của thực tại. ‘Đi như vậy sẽ có ngày phải trả tiền giày dép.’ Tổ nói như vậy hai ba lần. Ta cũng như vậy, một ngày kia ta sẽ phải trả tiền xăng từ xóm Hạ đi xóm Thượng và từ xóm Thượng đi xóm Mới. Nhưng nếu từ xóm Hạ lên xóm Mới mà có được một thoáng giác ngộ, dừng lại hay an lạc, thì ta không phải trả gì hết. Nếu tâm bình an được kéo dài (tâm tâm bất dị), thì ta là Bụt, là Tổ ngay trong giây phút hiện tại, không phải đi tìm đâu xa.

Tại Làng Mai, chúng ta đã được trao truyền những phương pháp rất thực tế để có thể làm được chuyện đó: dừng lại không tìm cầu và thấy được hiện tại nhiệm mầu. Hạnh phúc có thể có được ngay trong giây phút này bằng hơi thở ý thức, bằng bước chân chánh niệm. Hôm qua, thấy một sư chú (sư cô) đang rửa rau, tôi hỏi: ‘Con đang làm gì đó?’ Lúc đó tôi đóng vai trò của vị thiện tri thức để nhắc cho sư chú (sư cô) biết là trong khi rửa rau, sư chú (sư cô) có thể có hạnh phúc tràn trề. Nhờ câu nói đó mà sư chú (sư cô) có thể thức tỉnh, biết rằng mình đang rửa rau và không có gì phải bận tâm, và sư chú (sư cô) mỉm cười. Mỗi người trong chúng ta có thể làm thiện tri thức cho anh, cho chị, cho em và cho gia đình ta, nếu ta sống được như vậy. Ta đang đóng vai học trò, nhưng nếu ta sống được giây phút ấy, thì ta có thể đóng vai thầy. Tại vì có thể có sư anh (sư chị) đang rửa rau mà không an trú được trong giây phút hiện tại, ta đứng bên sư anh (sư chị) cùng rửa rau nhưng ta sống được với giây phút đó, thì ta không còn là sư em nữa, ta là thầy, ta là thiện tri thức.

Tu không phải là để đóng kịch. Cạo đầu, mặc áo nhà tu, làm ra vẻ có chánh niệm, nhưng bên trong thì không có chánh niệm, trong nhà thiền gọi đó là giả trang thiền tướng (disguised in the appearance of Zen). Nếu suốt đời tu như vậy, thì sau này ta sẽ phải trả nợ giày dép, trả nợ áo cơm. Nhưng nếu trong một chớp nhoáng ta có cái thấy rằng tất cả những mầu nhiệm của sự sống đang có mặt trong giây phút hiện tại, ta chấm dứt được sự tìm cầu, an lành được trong giây phút đó, thì giây phút đó ta trở thành Bụt, thành Tổ. Nếu giây phút nào cũng được như vậy, thì chính là Bụt đang sống chứ không phải ta đang sống. Bụt đang đi, Bụt đang rửa rau, Bụt đang chùi nồi, Bụt đang quét nhà bếp, Bụt đang chùi cầu tiêu. Từ nay về sau, trong mỗi chuyến xe từ xóm Thượng đi xóm Mới, từ xóm Mới đi xóm Hạ, từ xóm Hạ đi xóm Thượng..., chúng ta phải tổ chức như thế nào để ít nhất trong chuyến đi hai mươi phút đó, chúng ta có được một giây phút như vậy để sau này ta khỏi phải trả nợ. Chỉ cần một người làm được như vậy là cứu được những người khác ở trong xe.

Tôi còn nhớ trong những chuyến đi Ấn Độ, Mỹ quốc và các nước ở Âu châu, mỗi khi cần di chuyển từ vùng này sang vùng khác tôi cùng với quý thầy cô thường đi bằng xe buýt. Trên xe buýt luôn luôn có một người giữ chuông, và thỉnh thoảng người đó thỉnh lên một tiếng chuông để đại chúng trên xe cùng trở về với hơi thở. Tiếng chuông rất hay. Ngày xưa ở Làng Mai, mỗi khi đi thiền hành đều có người mang chuông theo để thỉnh. Tiếng chuông là để nhắc cho những ai đánh mất bước chân có thể tìm lại được mình. Quý vị là những người có tâm tu học, quý vị phải có óc sáng tạo, phải biết làm thế nào để cho sự thực tập của mình đừng rơi vào cái bẫy hình thức mà phải có nội dung, thực chất. Khi ăn cơm, ta thực sự là ăn cơm; khi quét nhà, ta thực sự là quét nhà. Ta ăn cơm trong Tịnh Độ, ta quét nhà trong Tịnh Độ, ta đánh răng trong Tịnh Độ, ta đi cầu trong Tịnh Độ. Chúng ta có an lạc, có hạnh phúc, thì lúc đó chúng ta mới có thể giúp người độ đời được. Nếu như suốt ngày chỉ biết trông ngóng, mong chờ, thì chúng ta không giúp được mình, còn nghĩ gì tới giúp những người khác chứ. Như vậy chúng ta không phải là sự tiếp nối của Bụt, không phải là sự tiếp nối của Tổ. Nếu ta muốn mình là sự tiếp nối của Bụt, là sự tiếp nối của Tổ, điều ấy không khó. Nếu muốn, ta có thể làm được chuyện này ngay ngày hôm nay, trong giây phút này, không phải đợi tới khi được xuất gia hay lên giáo thọ rồi. Ta có thể làm ngay bây giờ với tư cách một người tập sự (aspirant), với tư cách một người cư sĩ, với tư cách một vị sa di hay với tư cách một người tỳ khưu mới (tân tỳ khưu). Tất cả chúng ta đều làm được chuyện đó. Chúng ta phải giúp nhau, chúng ta phải nhắc nhở nhau, chúng ta phải làm thiện tri thức cho nhau, nếu không chúng ta sẽ phụ công ơn của Bụt, của chư Tổ, của tăng đoàn, của những người đã có công tạo dựng ra khung cảnh này để cho chúng ta thực tập những điều Bụt và chư Tổ đã từng thực tập.

Chúng ta là những người rất may mắn. Chúng ta đã được trao truyền những giáo pháp và những pháp môn rất gần với Lâm Tế Lục. Trong việc dạy dỗ của Tổ có cả tiếng hét và cây gậy giúp để thức tỉnh người đến tham vấn. Nhưng từ Tổ Lâm Tế (thế kỷ thứ 9) cho đến chúng ta (thế kỷ thứ 21) đã trên một ngàn năm. Chúng ta không thể áp dụng theo phương pháp xưa được nữa. Bây giờ chúng ta có thứ ngôn ngữ diễn tả được những điều này một cách dễ dàng hơn, bằng chứng là bản Tinh Yếu Lâm Tế Lục. Hơn nữa, chúng ta có những pháp môn rất cụ thể để có thể thực tập và áp dụng được lời dạy của Tổ: ‘Làm thế nào để trở thành một con người thật?’ Sống và tiếp xúc được với con người thật của mình mà không cần bám víu vào bên ngoài. Một ngày hai mươi bốn giờ là để làm Bụt làm Tổ ngay trong giây phút hiện tại. Chúng ta có những phương pháp rất cụ thể mà trong Lâm Tế Lục không nói đến. Con cháu làm ăn giỏi hơn cha ông thì ‘truyền thống’ đó có phước. ‘Con hơn cha là nhà có phước.’ Quý vị tiếp nhận được gia tài này, quý vị phải biết trân quý, bảo tồn và phát triển để đền ơn Bụt, đền ơn Tổ đã trao truyền lại cho chúng ta ngày càng dễ hiểu, ngày càng cụ thể hơn.

Hỏi: ‘Thế nào gọi là cái thấy được tiếp tục (tâm tâm bất dị)?

Thiền Sư đáp:

- Đặt câu hỏi là đã có sự phân biệt (sự sai khác) rồi, và làm cho tánh tách rời khỏi tướng.

Thành ngữ ‘tâm tâm bất dị’ có nhiều người hiểu khác nhau nên có các bản dịch khác nhau. Có người nghĩ chữ ‘tâm’ đầu là nói về tâm ta, chữ ‘tâm’ kế là nói về tâm của Bụt, cho nên họ dịch tâm ta và tâm Bụt không khác nhau. Nhưng ở đây, chúng ta hiểu là tâm trước cũng giống như tâm sau, tâm sau cũng giống như tâm trước. Nếu như trong cái tâm trước, ta ý thức rằng Bụt với ta không phải là khác, thì cái tâm sau ta cũng còn ý thức như vậy, cho nên gọi là ‘tâm tâm bất dị’. Nếu ta thấy có sự sai khác, tức là có sự tách rời, có sự phân biệt, có sự kỳ thị: Bụt là Bụt, ta là ta. Như vậy tức là tánh tách rời khỏi tướng.

Này các bạn tu, xin đừng lầm. Tất cả các pháp thế gian và xuất thế gian đều không có tự tánh, đều là vô sinh, cho nên chúng chỉ là giả danh (tên gọi suông), chính cái tên cũng là trống rỗng. Tại sao quý vị lại nhận cái danh làm cái thật? Như vậy là lầm lớn.

Các pháp được phân ra làm hai loại: pháp thế gian và pháp xuất thế gian. Pháp thế gian là những pháp đang nằm trong vòng chìm đắm, hệ lụy. Pháp xuất thế gian là những pháp vượt ra khỏi vòng chìm đắm, hệ lụy. Các pháp thế gian nếu được nhìn bằng con mắt giác ngộ thì trở thành ra pháp xuất thế gian. Các pháp xuất thế gian nếu được nhìn bằng con mắt giác ngộ thì không còn bị tách rời ra khỏi các pháp thế gian. Ví dụ như uống trà. Uống trà trong thất niệm là pháp thế gian. Nhưng khi ta đưa chánh niệm vào, thì hành động uống trà trở thành pháp xuất thế gian, vì nó có thể làm cho ta vượt thoát sinh tử. Thành ra vấn đề là: Uống trà như thế nào? Uống trà có thể là pháp thế gian hay pháp xuất thế gian. Cũng như đi. Có khi ta đi như bị ma đuổi, đó là bước đi của thế gian. Nhưng khi ta đi có chánh niệm, tạo ra phép lạ, thì bước đi đó là xuất thế gian.

Tất cả các pháp thế gian và xuất thế gian đều không có tự tánh, nghĩa là không có một pháp gì chắc thật của riêng nó. Giống như củ hành, khi ta lột hết lớp vỏ hành này tới lớp vỏ hành khác... và cứ tiếp tục như vậy cho tới hết. Củ hành không có cái lõi bên trong. Cũng vậy, các pháp không có tự tánh, không có chắc thật. Bông hường cũng vậy. Trong bông hường có ánh sáng mặt trời, có đám mây, có đại địa, có mưa.... tất cả những yếu tố đó tụ hợp lại làm nên bông hường. Bông hường cũng không có ngã, không có tự tánh. Tất cả các pháp đều là vô sinh. Ta tưởng bông hường có tự tánh, có sinh, có diệt, nhưng nhìn kỹ lại, đó chỉ là quá trình biểu hiện và sự ngưng biểu hiện mà thôi. Chúng chỉ là giả danh (tên gọi suông), nghĩa là những cái tên trống rỗng (empty name), cũng có thể gọi là hư danh. Hư danh có nghĩa là danh vọng hư huyền.

Bông hường là một cái tên. Cái tên đó chỉ cho một hiện tượng được cấu hợp bởi những điều kiện. Bông hường không có tự ngã riêng biệt. Nhưng phần đông chúng ta tưởng rằng khi gọi tên một pháp tức là pháp đó có cốt lõi chắc thật và có mặt biệt lập ra khỏi những pháp khác. Chúng ta lầm! Đó chỉ là tên gọi suông. Tự thân của pháp đó đã trống rỗng mà tên gọi cũng trống rỗng. Tại sao quý vị lại nhận cái danh làm cái thật? Như vậy là lầm lớn.

Giả sử có gì đi chăng nữa, thì đó cũng chỉ là những biểu hiện nương dựa vào nhau gọi là y (y tha).

Nếu có một pháp, pháp đó cũng chỉ là sự biểu hiện nương tựa vào nhau của các điều kiện. Ví dụ như bông hường. Bông hường là một biểu hiện của những điều kiện nương tựa vào nhau như hạt giống, đất, nước, đám mây, mặt trời... Tất cả những thứ ấy nương vào nhau làm nên sự biểu hiện, gọi là y. Chữ ‘y’ ở đây nên hiểu là y tha, tức là nương vào nhau mà có. Cũng như hai mặt của một tờ giấy, mặt trái và mặt phải nương nhau mà có. Nếu không có mặt trái, mặt phải không thể nào tự mình có được. Y tha hoặc y biến, tiếng Phạn gọi là paratantra. Y biến là sự biểu hiện trên căn bản nương tựa vào nhau mà biểu hiện.

Bồ Đề cũng thế mà Niết Bàn cũng thế, giải thoát cũng thế mà ba thân cũng thế.

Chúng ta thường nghĩ rằng phải từ bỏ thế giới của ảo mộng, của phù hoa, của luân hồi, thì mới tìm thấy được một cái gì đó chắc thật. Cái chắc thật đó là Bồ Đề, là Niết Bàn, là giải thoát, là Tam Thân. Nhưng ở đây, Tổ nhắc chúng ta là những cái đó cũng là y biến. Bồ Đề là đối lập với sinh tử, đối lập với phiền não. Vì có phiền não nên có Bồ Đề. Nếu không có phiền não, thì không thể nào có Bồ Đề, cho nên Bồ Đề cần phiền não để có mặt. Cũng như tay trái cần có tay phải để có mặt. Bồ Đề cũng nương vào những pháp khác để biểu hiện. Vậy thì Bồ Đề là một pháp y biến. Cho nên trong đạo Bụt Đại Thừa nói: ‘Phiền não tức Bồ Đề’. Như hoa với rác, đừng tưởng hoa có thể đứng độc lập được. Nếu không có rác thì hoa không thể có mặt. Hoa cũng là một pháp y biến. Bỏ một cái để chạy theo một cái như yêu thánh ghét phàm, đó không phải là thái độ khôn ngoan.

Cảnh trí (connaissance des objects) cũng thế mà Bồ-tát hay Bụt cũng thế, đều là những cảnh do y biến.

Không những pháp thế gian là y biến mà pháp xuất thế gian cũng là y biến, vì vậy cho nên chúng ta không nên có thái độ trốn chạy pháp thế gian để đi tìm pháp xuất thế gian. Có một thiền sinh hỏi: ‘Con phải đi tìm chỗ giải thoát sinh tử ở đâu?’ Vị thiền sư nói: ‘Tìm ở ngay chỗ sinh tử.’ Cảnh trí tức là những đối tượng của nhận thức. Nhận thức hay trí tuệ, Bồ-tát hay Bụt, đều là những cảnh do y biến.

Quý vị tìm cái gì nơi những cảnh giới Bụt được biểu hiện trên sự nương tựa (vào nhau) đó?

Ta đang có ý rời bỏ, phủ nhận và chạy trốn pháp thế gian để đi tìm pháp xuất thế gian. Ta đi tìm Bụt, ba thân, Niết Bàn. Cho nên Tổ hỏi là: ‘Ta tìm gì ở trong đó?’ Rồi Tổ nói một câu rất mạnh:

Tam thừa và mười hai thể tài giáo pháp cũng chỉ là giấy vệ sinh. Bụt là thân huyễn hóa, Tổ là những vị tỳ kheo già.

Giấy vệ sinh (toilet paper) tức là giấy chùi đít. Tam thừa tức là thanh văn thừa, duyên giác thừa và Bồ-tát thừa. Mười hai thể tài tức là trường hàng, trùng tụng, cô khởi, thí dụ, nhân duyên, vô vấn tự thuyết v.v... nghĩa là giáo lý được diễn bày qua mười hai thể tài như văn xuôi (trường hàng), văn vần (trùng tụng), thí dụ, không ai hỏi mà Bụt tự nói (vô vấn tự thuyết)... Tổ nói ba thừa và mười hai thể tài đều là giấy vệ sinh. Cũng như nói hoa là rác. Nếu không có rác thì làm gì có hoa? (Tổ nói như vậy thì không có tội, còn ta nói như vậy thì sẽ có tội. Tổ đã giải thoát, còn ta chưa giải thoát thì đừng có bắt chước.)

Tuệ Trung thượng sĩ là một thiền sư cư sĩ nổi tiếng thời nhà Trần. Ông là anh ruột của tướng Trần Hưng Đạo, là y chỉ sư của vua Trần Nhân Tông. Trần Nhân Tông hồi nhỏ học với Tuệ Trung Thượng Sĩ. Có người hỏi Tuệ Trung Thượng Sĩ: ‘Pháp thân thanh tịnh là gì?’ Tuệ Sĩ trả lời: ‘Nước tiểu ngựa và đám cứt trâu.’ Trả lời cũng giống như cách nói của Tổ Lâm Tế vậy: Bụt là thân huyễn hóa, Tổ là những vị tỳ kheo già. Là tỳ kheo, ta cứ tu thôi, không giỏi, không xuất sắc gì mấy, nhưng tới già ta cũng trở thành Tổ. Tổ là một vị tỳ kheo già, rất đúng chứ sao không? Bụt Thích Ca Mâu Ni chỉ là Hóa thân, không phải là một đối tượng trường tồn mãi, cho nên nói Bụt là thân huyễn hóa, điều này cũng rất đúng. Và đó không phải là đối tượng để ta tìm kiếm.

Quý vị có phải do mẹ mình sinh ra hay không? Đi tìm Bụt quý vị sẽ bị ma Bụt hớp hồn, đi tìm Tổ sẽ bị ma Tổ trói buộc.

Câu ‘Quý vị có phải do mẹ mình sinh ra không?’ ngụ ý là ta có gốc gác, ta có chỗ nương tựa, ta có đủ tất cả những gì ta đang tìm cầu. Ta còn đi tìm một bà mẹ nào khác nữa? Mẹ ta ở trong ta, ta đã có gốc gác. Phật tính, giải thoát tính đã có sẵn trong ta rồi, ta không cần phải đi tìm cầu nữa. Nếu không, ta sẽ bị ma Bụt hớp hồn. Bởi vì Bụt mà ta đi tìm là một con ma, không phải là Bụt thật. Khi ta có một ý niệm về Bụt, một tri giác về Bụt, thì ý niệm đó, tri giác đó là một con ma. Khi ta có quan niệm về Thượng Đế, thì đó không phải là Thượng Đế thật mà là con ma Thượng Đế, và con ma Thượng Đế sẽ hớp hồn ta. Cũng như ta có quan niệm về Tổ. Quan niệm của ta về Tổ có thể rất sai lầm, thì đó là con ma Tổ. Đôi khi ta có quan niệm sai lầm về cha ta, về mẹ ta, đó cũng là những con ma mà không phải là người cha đích thực, người mẹ đích thực. Cha mẹ đích thực nằm ở trong ta, ta có thể tiếp xúc mỗi giây mỗi phút. Còn những gì ta đi tìm chỉ là những con ma.

Có một người thiếu phụ nói: ‘Con không biết cha con là ai và con rất đau khổ. Con không thể nào có hạnh phúc như những người khác được, tại vì ai cũng có cha mà con thì không.’ Nói xong, cô ngồi khóc. Tôi trả lời cô: ‘Tại sao nói mình không có cha? Không có cha sao có cô ngồi đó được? Và đừng tưởng rằng có cha ngồi trước mặt thì ta có thể thấy được cha một cách đích thực, và ta sẽ có hạnh phúc. Nhiều người có cha mà vì cha cho nên muốn đi tự tử. Cái tưởng về cha, cái đó không phải là cha đích thực của ta. Cha ta có mặt trong mỗi tế bào của cơ thể ta. Giây phút nào ta cũng tiếp xúc được với cha. Vì vậy ý niệm của ta về cha là một con ma. Ma cha hớp hồn. Trong khi cha của sự thật ở ngay đó mà không tiếp xúc được, lại để cho một con ma cha hớp hồn.’

Ta cũng có thể tiếp xúc với Bụt thật (chân Phật) ngay trong giờ phút này, nhưng ta đã không tiếp xúc được. Chúng ta đi tìm ma Bụt, và chúng ta lại không biết sống với Bụt thật (chân Phật). Nhiều người trong chúng ta đang hành xử như vậy. Tỉnh dậy đi! Đó là ý của đoạn kinh này.

Đi tìm Bụt quý vị sẽ bị ma Bụt hớp hồn, đi tìm Tổ sẽ bị ma Tổ trói buộc. Các vị càng cầu càng khổ, tốt hơn hết là chỉ nên vô sự.

Vô sự ở đây tức là chấm dứt sự tìm cầu.

Có một bọn thầy tu đầu sói hay nói với người học đạo: ‘Bụt là mục tiêu tối hậu (cứu cánh).’

Cái đeo đuổi tối hậu của ta là thành Bụt.

‘Phải tu trong ba a-tăng-kỳ-kiếp lớn (ba đại vô lượng kiếp) cho công thành quả mãn thì mới thành Bụt được.’

Nói như vậy là ta bị ma Bụt hớp hồn, tại vì ta không biết rằng ngay trong giờ phút này ta đã là Bụt.

Này các bạn tu, nếu nói Bụt là cứu cánh, là mục tiêu tối hậu, thì tại sao chỉ mới có tám mươi năm đã phải nằm nghiêng giữa hai cây Sala trong rừng Song Lâm tại thành Câu-thi-na (kusinagara) mà chết?

Mục tiêu tối hậu gì mà kỳ vậy? Mới tám mươi tuổi đã phải chết rồi. Ta có muốn thành Bụt như thế không? Cây Sala, tiếng Latin là Shorea robusta, bên Ấn Độ gọi là cây Sal.

Cho nên ta phải biết rõ ràng Bụt cũng sinh tử như ta, không khác.

Bụt Hóa thân cũng có sinh có tử.

Nếu nói có ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp là Bụt, thì hóa ra Chuyển Luân Thánh Vương cũng là Bụt sao? Cho nên phải biết rằng tất cả đều là huyễn hóa.

Trong kinh Kim Cương nói rằng: Ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp là những dấu hiệu của một vị Bụt. Nhưng những vị Chuyển Luân Thánh Vương cũng có các tướng như vậy thì cũng đều là Bụt sao? Tổ chỉ lặp lại những điều trong kinh Kim Cương. Tổ đã dùng những hình ảnh, những câu nói trong kinh để đả phá. Cũng như Phù Đổng Thiên Vương khi đánh giặc Ân, trong tay không có khí giới liền nhổ những bụi tre để đánh giặc. Mục đích của Tổ là đánh phá, cho nên sử dụng được dụng cụ nào để đánh phá thì Tổ sử dụng ngay. Đối với Tổ, những câu kinh không phải là chân lý cứu cánh mà là những phương tiện để đánh phá những khối u mê của ta.

Cổ nhân bảo: ‘Như Lai hiện thân tướng, vì chiều theo thế gian, sợ người sinh đoạn kiến, tạm thiết lập giả danh. Tạm gọi băm hai tướng, tám mươi cũng hư thanh, có thân không giác thể, vô tướng mới chân hình.’

Cổ nhân đây là Phó Đại Sĩ, thế kỷ thứ 16, trong tác phẩm Lương Triều Phó Đại Sĩ Tụng Kim Cương Kinh (Taisho 2722). Như Lai hiện thân tướng đẹp là vì chiều theo thế gian, sợ người sinh đoạn kiến, tạm thiết lập giả danh. Hình tướng đó là giả danh Bụt, giả danh Như Lai. Đoạn kiến (annihilism) nghĩa là cho rằng sau khi ta chết thì không còn gì nữa. Đó là một tà kiến. Ngược với đoạn kiến là thường kiến (eternalism). Tạm gọi băm hai tướng, tám mươi cũng hư thanh. Cái gọi là ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp đều là hư thanh. Hư thanh nghĩa là những âm thanh trống rỗng. Có thân không giác thể, vô tướng mới chân hình. Khi bị kẹt vào thân tướng, ta không thấy được bản chất của giác ngộ, dù thân của Bụt có ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp. Vô tướng mới chân hình. Khi nào nhìn bằng con mắt vô tướng, ta mới tiếp xúc được với thực tại của Bụt. Cũng như đám mây trên bầu trời, có tướng đám mây. Nhưng khi đám mây trở thành mưa, thì tướng của đám mây không còn, vì tướng của nó bây giờ là mưa. Khi mưa trở thành tuyết, tướng của mưa mất đi, nhưng lại có tướng của tuyết. Nếu kẹt vào tướng, ta sẽ không có cơ hội thấy được nước chính là bản chất của mưa, của mây và của tuyết. Kẹt vào tướng, ta sẽ không thấy được thực tại. Dù đó là tướng Bụt, tướng chúng sanh, tướng sinh, tướng trụ, tướng dị hay tướng diệt..., một khi kẹt vào tướng rồi thì ta không còn thấy được sự thật nữa.

Các vị nói Bụt có sáu thần thông không thể nghĩ bàn. Vậy thì chư thiên, chư thần tiên, các loài A-tu-la và các loài quỷ có sức mạnh lớn, vì có thần thông cho nên họ là Bụt cả hay sao?

Kinh nói các loài ấy có thần thông, cho nên Tổ lặp lại, không hẳn là Tổ tin như vậy. Trong kinh điển có câu nào dùng được, Tổ lấy ra để đánh phá cho tiêu tan tà kiến của ta. Phải hiểu là như vậy. Đừng tưởng trong đoạn này Tổ công nhận là có thần thông.

Có những người cư sĩ tu thiền rất giỏi. Họ làm bạn với các thầy, đôi khi họ giúp cho các thầy nữa. Bàng Uẩn là một trong những vị cư sĩ rất nổi tiếng sống vào thế kỷ thứ tám, là bạn rất thân với hòa thượng Thạch Đầu. Cư sĩ Bàng Uẩn thường ở trong chùa sinh hoạt, làm thơ, đi thiền hành, chẻ củi, gánh nước, chấp tác với các thầy, rất thân. Ông nói rằng: ‘Thần thông tinh diệu dụng. Vận thủy cập bang sàng’. Nghĩa là thần thông và diệu dụng là khi mình đi kiếm củi về bếp để nấu cơm, hay đi gánh nước ở ngoài sông về để rửa chén. Hai câu này rất nổi tiếng trong nhà thiền.

Các bạn tu, các bạn chớ lầm! Khi đoàn A-tu-la giao chiến với quân trời Đế Thích bị thua, cùng với 8.400 quyến thuộc núp vào trong một lỗ củ sen, họ có thần thông như vậy, liệu họ có là Bụt hay là Thánh chăng?

Khi đoàn A-tu-la giao chiến với quân trời Đế Thích bị thua, cùng với 8.400 quyến thuộc núp vào trong một lỗ củ sen..., đây là những điều được nói tới trong kinh, và được Tổ sử dụng để đánh phá, không có nghĩa là Tổ tin. Tổ Lâm Tế hoàn toàn không tin vào thần thông. Các kinh Tiểu thừa cũng như Đại thừa đều có nói tới thần thông. Đối với những bậc giác ngộ, các vị thấy rằng thần thông chẳng qua chỉ là những y biến, những y thông, những phương tiện quyền xảo. Quan niệm về thần thông của các vị rất thực tế. Thần thông ở chỗ nào? Đối với các vị, thần thông là ta đang ngồi đây, biết thở vào thở ra; thần thông là ta được đi những bước chân trên mặt đất; thần thông là ta đang mở mắt ra và thấy được trời xanh, mây trắng; thần thông là ta đang gánh nước, bửa củi... Tất cả đều là phép lạ (miracle).

Theo chỗ tôi nói thì tất cả những cái đó chỉ là thần thông của nghiệp và thần thông của sự nương tựa (nghiệp thông, y thông).

Nghiệp là hành động, y là nương tựa vào nhau. Cũng như hiện nay, nhờ có đường dây điện thoại mà tiếng nói của ta có thể đi ngoài ngàn dặm, và những người bên kia trái đất có thể nghe ta được. Điều ấy có thể gọi là thần thông, nhưng cũng là những điều nương vào nhau mà thành nên gọi là nghiệp thông. Nghiệp thông cũng có nghĩa là thần thông của nghiệp, tức là những điều do ta tạo tác ra. Ví dụ gởi một lá thơ bằng fax. Viết thơ xong để vào máy gởi đi, chỉ một phút sau thì bên kia người nhận có thể đọc được, đó là thần thông. Nhưng thần thông ấy cũng chỉ dựa trên hành động và căn cứ vào sự nương tựa mà có, cho nên gọi là y thông. Nghiệp là hành động, y là nương tựa vào nhau. Đối với Tổ, những điều ấy không phải là mới lạ, nó chưa phải là thần thông, kể cả lục thông (thiên nhãn thông, thiên nhĩ thông, thần túc thông, tha tâm thông, túc mạng thông, lậu tận thông).

Sáu phép thần thông của Bụt rất khác. Bụt đi vào cảnh giới của Sắc mà không bị sắc mê hoặc, đi vào cảnh giới của Thanh mà không bị thanh mê hoặc, đi vào cảnh giới của Hương mà không bị hương mê hoặc, đi vào cảnh giới của Vị mà không bị vị mê hoặc, đi vào cảnh giới của Xúc mà không bị xúc mê hoặc, đi vào cảnh giới của Pháp mà không bị pháp mê hoặc.

Tại vì sao?

Tại vì Bụt đã đạt tới cái thấy là sáu cái (sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp) đều biểu hiện tính Không (không tướng) và những cái ấy đều không thể ràng buộc người tu không bám víu (vô y đạo nhân).

Người tu không bám víu (vô y đạo nhân) là người có tự do lớn. Đi vào cõi Sắc không bị sắc ràng buộc, đi vào cõi Thanh không bị Thanh ràng buộc..., đó gọi là thần thông đích thực. Điện thoại và fax chưa phải là thần thông; bay lên hư không, đi hia ngàn dặm, đó chưa phải là thần thông; đó là nghiệp thông, y thông.

Những người tu này tuy vẫn còn mang chất liệu hữu lậu của năm uẩn mà đã có thể thực hiện được phép lạ là đi trên mặt đất (địa hành thần thông).

Bửa củi là thần thông, vo gạo là thần thông, gánh nước là thần thông, đi trên mặt đất là thần thông. Không có giây phút nào mà chúng ta không thực hiện được thần thông, nếu chúng ta có tự do, nếu chúng ta có tuệ giác. Ở Làng Mai, chúng ta thường nói: ‘Phép lạ là đi trên mặt đất’. Chúng ta ý thức là mình đang còn sống, đang an trú trong giây phút hiện tại và thấy rõ sự sống là mầu nhiệm, cho nên chúng ta vững bước đi trong cuộc đời với ý thức sáng tỏ đó. Làm được như vậy là thực hiện thần thông.

Đặt chân lên mặt đất

Là thể hiện thần thông

Từng bước chân tỉnh thức

Làm hiển lộ Pháp thân.

Tổ rất gần với chúng ta. Làng Mai đang thực tập nối tiếp sự nghiệp của Tổ, đang thực hiện tuệ giác của Tổ. Nấu bếp là thần thông, pha trà là thần thông, tắm gội, giặt áo... đều là thần thông. Khi ta an trú trong giây phút hiện tại, ta nhận ra rằng những mầu nhiệm của sự sống đang có mặt hay là phép lạ đang có mặt. Trái cam kia là một phép lạ, ly nước kia là một phép lạ. Thấy được như vậy, ta trân quý tất cả và không giây phút nào ta không sống trong an lạc, thảnh thơi và hạnh phúc. Vì vậy cho nên thần thông có thể được thực hiện trong nhà bếp, trong thiền đường, ngoài vườn rau và ngay ở trong phòng vệ sinh nữa. Khi sống có tự do, ta không bị sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp câu thúc và giam hãm, lúc đó ta làm gì cũng thể hiện thần thông. Đó là thần thông của Bụt. Chúng ta có thể làm được như Bụt ngay trong giờ phút này.

Cuốn Phép Lạ Của Sự Tỉnh Thức được in bằng tiếng Pháp, lần đầu sách có tên là Le Miracle Est De Marcher Sur Terre (Phép lạ là đi trên mặt đất). Không có nghĩa là đi trên mây là phép lạ, hay đi trên lửa than hồng là phép lạ mà đi trên mặt đất mới là phép lạ. Năm uẩn của ta tuy là pháp hữu lậu, nhưng mỗi giây phút ta đều có thể thực hiện được thần thông, ta có thể sống được như Bụt, như Tổ, nếu ta có tự do. Tự do đây là tự do đối với sáu đối tượng: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. Ta không còn bị chúng câu thúc, ràng buộc.

Này các bạn tu, Bụt chân thật thì vô hình, Pháp chân thật thì vô tướng.

Chạy theo Bụt hữu hình, chạy theo Pháp hữu tướng là ta bị ma bắt. Nếu có tự do, ta không bị những phiền não, những đam mê ràng buộc, ta có thể đi như Bụt và Bồ-tát. Mỗi bước chân dẫm vào Tịnh Độ, đó là phép lạ. Đừng đi tìm phép lạ ở chỗ khác. Định nghĩa thần thông của Tổ rất rõ ràng: mỗi giây phút của đời sống hằng ngày đều là phép lạ. Chúng ta có thể sống được như vậy. Nếu tuệ giác của chúng ta được sáng tỏ, thì sống và chết không ràng buộc được ta. Cũng như một đợt sóng. Đợt sóng một khi đã nhận thức được nó là nước, thì dù có lên có xuống, nó cũng không sợ; nhỏ cũng không buồn mà lớn cũng không hãnh diện. Nó hoàn toàn bình tĩnh. Thành ra có, không, còn, mất... không làm nó sợ hãi nữa. Nó có tự do, vì vậy mỗi giây phút là một niềm vui lớn của nó.

Tại sao quý vị lại nương vào trên cái huyễn hóa mà tạo tác ra những mô hình để nắm bắt?

Những mô hình đó có thể là Thiên quốc (kingdom of God), Bụt, Chúa, Tịnh Độ, Giải Thoát hay là Tam Thân.

Dù có nắm bắt được cái gì đi nữa, thì cái ấy cũng chỉ là chồn hoang tinh mỵ, không phải là Bụt chân thật, mà chỉ là kiến giải của ngoại đạo. Người tu chân chính thì không nắm bắt Bụt, nắm bắt Bồ-tát, A-la-hán, không nắm bắt những cái gì gọi là hay đẹp nhất trong ba cõi.

Hay đẹp nhất là dịch từ chữ thù thắng.

Người ấy một mình thong dong, không bị sự vật nào câu thúc. Dù trời đất có đảo ngược tôi cũng không bị một chút nghi hoặc nào làm cho ngần ngại. Dù cho chư Bụt mười phương có xuất hiện trước mặt thì tôi cũng không khởi một tâm vui mừng. Dù cho địa ngục và ba đường dữ xuất hiện trước mặt tôi thì tôi cũng không khởi một niệm sợ hãi.

Sự lo lắng và mừng vui không câu thúc được ta, không làm cho ta mất tự do, nếu ta thấy được chư Bụt mười phương đang có mặt bây giờ và ta có thể nắm tay chư Bụt mười phương đi thiền hành. Tại sao ta chỉ vui mừng khi chư Bụt mười phương hiện ra? Ta đã có Bụt rồi thì cần gì phải vui mừng nữa. Đợt sóng biết một khi nó đi xuống nó cũng là nước, thì tại sao nó phải sợ hãi? Vì vậy cho nên không có điều gì có thể làm cho ta sợ hãi, cũng không có điều gì làm cho ta phải mừng vui.

Tại sao thế? Tại vì tôi đã thấy được tướng không của các pháp, khi biểu hiện gọi là có, khi không biểu hiện gọi là không, ba cõi đều do tâm, vạn pháp đều do thức. Cũng vì vậy cho nên tất cả đều là mộng huyễn, đều là hoa đốm giữa hư không, tại sao ta phải đi tìm bắt cho mệt nhọc?

Duy chỉ có con người thật của các bạn đang có mặt nghe pháp trong giờ phút này và ngay ở đây mới có thể đi vào lửa mà không bị cháy, đi vào nước mà không bị trôi, đi vào địa ngục và ba đường mà như đi du ngoạn trong công viên, đi vào giới ma đói và súc sinh mà không nhận chịu quả báo.

Nếu ta đồng nhất ta với năm uẩn, nếu ta thấy còn một cái cần để trốn chạy, còn một cái cần để nắm bắt, thì ta vẫn còn bị lửa đốt cháy hay bị nước cuốn trôi. Nhưng nếu ta thoát ra được cái thấy còn câu thúc và nắm bắt ấy thì ta thấy được con người thật của ta. Con người thật không bị những điều ấy câu thúc, cho nên lửa không thể đốt cháy mà nước cũng không cuốn trôi đi.

Tại sao như thế? Tại vì các vị không kỳ thị bất cứ một cái gì.

Tức là các vị không có chán ghét, không chạy trốn bất cứ một cái gì.

Nếu quý vị còn yêu thánh ghét phàm thì quý vị sẽ còn bị nổi chìm trong biển sinh tử.

Ở đây, Tổ nhấn mạnh tới thái độ buông bỏ cái nhìn có tính cách nhị nguyên: thánh và phàm. Thái độ cho rằng thánh hoàn toàn ở ngoài phàm và phàm hoàn toàn ở ngoài thánh. Buông bỏ được thái độ này thì ta dừng lại được sự tìm kiếm và có tự do.

Phiền não do tâm mà có, nếu vô tâm thì phiền não làm sao trói buộc được ta? Không mất công phân biệt, không kẹt vào tướng thì tự nhiên chứng đắc được đạo quả ngay trong khoảng khắc.

Đây là một câu Tổ trích dẫn trong Cảnh Đức Truyền Đăng Lục, tác giả là hòa thượng Chí Công. Cảnh Đức Truyền Đăng Lục là một tác phẩm về thiền, ghi chép lại những lời dạy của nhiều thế hệ thiền sư. Bốn câu này ở trong đoạn văn ‘Chí Công hòa thượng Đại Thừa tán’:

Phiền não nhân tâm hữu cố

Vô tâm phiền não hà cư

Bất lao phân biệt thể tướng

Tự nhiên đắc đạo tu du.

Cảnh Đức Truyền Đăng Lục được sáng tác vào đầu thế kỷ thứ 11. Cảnh Đức tức là niên hiệu 1004, đầu thế kỷ thứ 11. Trong bản chữ Hán của Lâm Tế Lục là ‘phiền não do tâm hữu cố’; thay vì chữ nhân (trong Cảnh Đức Truyền Đăng Lục) thì là chữ do (trong Lâm Tế Lục). Đó là sự khác nhau.

‘Phiền não nhân tâm hữu cố’: Phiền não do tâm mà có.

‘Vô tâm phiền não hà cư’: Nếu tâm phiền não không có, thì phiền não nằm ở đâu?

‘Bất lao phân biệt thể tướng’: Không để thì giờ ra để phân biệt hay vướng vào tướng.

‘Tự nhiên đắc đạo tu du’: Chuyện đắc đạo tự nhiên thành, chỉ trong một sát na. Tu du là trong chốc lát.

Càng đọc Lâm Tế lục càng thấy phương pháp của Tổ không phải là đưa ra những tư tưởng uyên thâm để cho chúng ta xây dựng cấu trúc của học hỏi, của nhận thức. Phương pháp của Tổ là đánh phá.

Chúng ta có nhận thức về Bụt, Pháp, Tăng và về sự tu học, đó là những cấu trúc sẵn có ở trong ta. Khi đến tham học với Tổ, những ai đem những cấu trúc đó tới liền bị Tổ đánh phá bằng bất cứ phương tiện nào. Những điều Tổ trích dẫn, đừng tưởng Tổ cho những điều đó là quan trọng nhất trên đời. Thấy được cái gì có ích Tổ dùng cái đó. Cũng như Phù Đổng Thiên Vương, hễ thấy lùm tre nào có thể nhổ lên là nhổ lên để đánh giặc. Tổ cũng làm như vậy. Tổ đã nói: ‘Mục đích của tôi là để đánh phá và trị bệnh.’ Vì vậy ta không ngạc nhiên khi thấy Tổ sử dụng tiếng hét và cái phất trần, có khi còn dùng gậy để đánh nữa. Vua Trần Thái Tông là vị vua đầu của đời nhà Trần, cũng là người đã tiếp nhận được giáo lý Tổ Lâm Tế. Vua có làm bài thơ:

Mới tới cửa ngoài nghe tiếng hét

Tỉnh giấc hôn trầm lũ cháu con

Một tiếng sấm Xuân vừa chấn động

Khắp nơi cây cối nẩy mầm xanh.

Mới tới cửa thiền viện đã nghe tiếng hét ở trong thiền viện rồi, ngán quá đi! Theo vua Trần Thái Tông, tiếng hét của Tổ như là tiếng sấm Xuân ra hiệu lệnh cho cây cối nẩy mầm. Nhờ tiếng sấm Xuân mà tất cả những hoa trái của sự giác ngộ nơi ta được biểu lộ ra sau khi những hôn trầm đều tan biến. Tiếng sấm cũng như tiếng hét có sức công phá, hủy diệt để cho mùa Xuân có thể trở về. Mùa Xuân của hạnh phúc, của giác ngộ.

Nếu các vị cứ bôn ba chạy đi tìm người mà học đạo thì dù có học hỏi trong vô lượng kiếp cuối cùng cũng vẫn còn qua lại trong cõi sinh tử. Chẳng bằng làm một con người vô sự, đi vào chùa, xếp bằng lại mà ngồi.

Tổ khuyên chúng ta đừng chạy đi tìm người mà học đạo. Ta phải thấy được ý của Tổ trong câu này. Tổ lặp lại những điều Tổ đã nói ở những đoạn trước là ta phải có đức tin nơi chính ta. Phải có đức tin rằng ta có hạt giống của tuệ giác, hạt giống của giải thoát, hạt giống của hạnh phúc trong con người của ta mà không cần đi tìm ở bên ngoài cũng không đi xin xỏ. Tổ khuyên chúng ta đừng có tâm niệm tìm cầu ở bên ngoài, cái chúng ta muốn tìm đã có sẵn ở trong tự tâm. Đợt sóng đi tìm nước thì rất kỳ! Đợt sóng đi tìm nước, ta cho là khờ dại, nhưng ta cũng như vậy. Ta cũng dại khờ không khác gì đợt sóng. Ta đi học đạo với thầy này, rồi lại đi học đạo với thầy kia. Cũng vậy, những người có bệnh tâm thần đi tìm ở những nhà tâm lý trị liệu một sự an ủi, một sự lắng nghe. Họ nghĩ rằng nếu không có những người này, họ sẽ khổ vô cùng, họ sẽ không có con đường thoát, cho nên họ nghĩ chính nhà tâm lý trị liệu sẽ ban cho họ an lạc, hạnh phúc và sự trị liệu. Họ không biết rằng bản chất và khả năng trị liệu đã có sẵn trong thân và tâm của họ. Thân và tâm có những yếu tố có thể giúp cho họ trị liệu, nhưng họ đã không thấy và không sử dụng được những yếu tố có sẵn đó, cho nên họ mới đi tìm từ những nhà trị liệu.

Nếu ta là một nhà trị liệu đúng theo tinh thần của Tổ Lâm Tế, ta phải nói cho bệnh nhân biết rằng: ‘Trong cơ thể và tâm hồn của anh (chị) có những yếu tố có thể trị liệu. Anh (chị) phải trở về để nương vào những yếu tố ấy, và cho phép những yếu tố đó biểu hiện để làm công việc của chúng.’ Trong cuộc sống hằng ngày, ta có khuynh hướng cấm cản không cho những yếu tố, những khả năng trong thân và tâm ta biểu hiện và hoạt động, để rồi ta đi tìm những yếu tố trị liệu ở ngoài, thì điều ấy không đúng. Một nhà trị liệu có thể giúp được người bệnh tâm thần trở về thân tâm, có niềm tin nơi khả năng trị liệu của thân và tâm. Nhà trị liệu chân chính không bao giờ khiến cho những bệnh nhân tùy thuộc vào mình từ năm này sang năm khác, nghĩ rằng nếu không có mình thì họ sẽ chết. Làm cho bệnh nhân bị dính vào mình và không bao giờ bỏ mình được, đó không phải là một nhà trị liệu chân chính. Nhà trị liệu chân chính là phải làm cho bệnh nhân tự chủ, tự cường và tự túc được. Nếu không, người bệnh suốt đời sẽ phải bám víu vào nhà trị liệu, và nhà trị liệu cũng có thể bám víu trở lại vào bệnh nhân, cả hai bên đều bị vướng mắc. Đây là một vấn đề lớn trong giới tâm lý trị liệu ngày nay.

Chúng ta thấy Siddhartha cũng đã đi tìm đạo, cũng đã học với một số các thầy. Nhưng cuối cùng, Siddhartha trở về với chính mình, và dưới cội Bồ Đề, Siddhartha đã tìm thấy đạo. Tới Làng Mai, quý vị phải tới với tinh thần đó. Tức là quý vị đã có sẵn yếu tố của sự thức tỉnh, của giác ngộ, của hạnh phúc trong người quý vị, cho nên khi tới Làng Mai là để có cơ hội trở về với chính mình và tiếp xúc được với những yếu tố đó. Tới Làng Mai không phải để tìm kiếm những yếu tố đó ở bên ngoài.

Câu này của Tổ có hàm ý tinh thần ‘đã về đã tới’. Tôi đã về, tôi đã tới; tôi không đi tìm cầu gì nữa, tôi đã chấm dứt sự tìm cầu. Khi ta ngưng lại sự rong ruổi, tự nhiên ta có hạnh phúc. Cho nên Tổ nói: Chẳng bằng làm một con người vô sự, đi vào chùa, xếp bằng lại mà ngồi.

Vài người trong tăng thân sống không có hạnh phúc, tâm cứ bồn chồn, mong ngóng đi tìm sự an tâm, đi tìm hạnh phúc. Họ ở yên trong chúng không được, họ ngồi như ngồi trên đống lửa. Được các anh em khuyên là nên trở về thực tập và tìm hạnh phúc ngay trong tự thân, họ làm không được. Và cuối cùng họ phải bỏ chúng ra đi. Tìm Đông, tìm Tây, tìm Nam, tìm Bắc, họ tìm không được gì hết. Trở về lại Làng, họ thấy khỏe quá. Sau lần ra đi tìm kiếm đó, họ thật sự đã về đã tới. Phải đi và tiếp xúc với thực tế mới biết cái ta đi tìm không ở đâu có cả, nó chỉ có trong tự tâm. Người nào có ý muốn bỏ chạy (run away), đi tìm, thì nên nhớ lời của Tổ: ‘Đi đâu, anh (chị) cũng chỉ nhìn thấy anh (chị), anh (chị) cũng sẽ gặp những khó khăn, những cô đơn buồn khổ. Chẳng bằng ngồi ngay tại chỗ, trở về tiếp xúc với những yếu tố của hạnh phúc, của giải thoát, của giác ngộ ngay ở trong anh (chị) trong tăng thân của anh (chị), thì anh (chị) có thể vượt thoát được.’ Cho nên câu ‘Chẳng bằng làm một con người vô sự’ rất thực tế. Ngồi như vậy rất hạnh phúc thì còn chạy đi đâu nữa? Vô sự tức là không còn tìm cầu, không nghĩ rằng hạnh phúc có mặt ở một phương trời nào đó, trong một tương lai nào đó.

Có một bọn sói đầu không biết được tốt xấu ra sao, cứ chỉ Đông trỏ Tây, ưa mưa thích tạnh, khen chiếc đèn lồng này đẹp hay cây trụ kia là xinh.

Ai vậy? Thầy nào vậy? Sư cô nào vậy?

Nhìn họ xem, để coi lông mày của họ còn có bao nhiêu sợi!

Những người ăn cơm của tín thí mà không lo tu chỉ lo tán dóc thì lông mày của họ từ từ rụng xuống, nhìn vào là biết họ Tổn phước, Tổn đức vô cùng.

Những cơ sự như thế xảy ra không phải là không có nguyên do. Kẻ học nhân không hiểu, cho nên tâm trí bị mê cuồng. Những kẻ đó hoàn toàn là một bọn chồn hoang tinh mị. Những bậc học nhân chân chính thấy họ thì khúc khích cười chê, nói rằng bọn sói đầu mù mắt này chỉ gây rối loạn và mê hoặc trong nhân gian.

Câu này tố cáo tình trạng đương thời của Phật giáo, và loại thầy tu ấy có quá nhiều, tràn ngập trong nhân gian. Nhìn vào họ người ta không có tín tâm, không có cảm hứng để tu tập.

Này các bạn tu! Những người xuất gia còn trẻ thì cần phải học đạo; tôi đây (hồi còn trẻ) ngày nào cũng lưu tâm học hỏi giới luật và uy nghi, và đã từng nghiên cứu tìm hiểu và tham vấn không biết bao nhiêu kinh luận. Sau một thời gian tôi mới biết đó là những phương dược cứu đời, được diễn bày qua hình thức lý thuyết. Vì vậy cho nên tôi đã nhất thời buông bỏ tất cả để đi tham vấn và thực tập thiền. May mắn vì gặp được các bậc thiện tri thức lớn cho nên tôi mới có được con mắt đạo để có khả năng nhìn thấy rõ ràng, nhận ra được ai thật sự là những vị cao túc đang có mặt trên đời, ai là giả dối. Cái thấy này không phải tự mình có được từ khi mẹ mình sinh ra, mà là một cái thấy do sự mài dũa, luyện tập, thể nghiệm và nghiên tầm rồi một mai tự chứng ngộ.

Tổ dạy ta phải ‘có công mài sắt có ngày nên kim’. Điều này cũng cho ta thấy được sự giác ngộ của Tổ, sự tự do và hùng khí của Tổ không phải một sáng một chiều có được, mà Tổ đã đi qua mọi giai đoạn. Đoạn này cho ta thấy lòng từ bi rất lớn của Tổ. Trong đoạn sau, Tổ như nói ngược lại những điều Tổ đã nói trong đoạn trước là những điều chứng ngộ có thể tới một cách cấp tốc, ngay trong giờ phút hiện tại, không cần phải chầy năm chầy tháng, chỉ cần trở về trong giây phút hiện tại, sử dụng sáu đạo thần quang là ta làm Phật làm Tổ ngay tức thì.

Đoạn này chứng tỏ rằng Tổ đã học kinh, luận, luật rất vững chãi. Trong thời gian học kinh, luật và luận, Tổ nghĩ rằng mình có thể tìm thấy tuệ giác, tìm thấy giác ngộ trong đó. Nhưng sau đó, Tổ giật mình tỉnh thức thấy rằng giác ngộ không ở trong kinh điển mà ở trong tâm của mình. Nhưng học là một yếu tố rất cần thiết. Nếu học để trở thành một vị học giả, học để trở thành một vị giáo thọ, học để trở thành một vị viện chủ, thì động cơ (motivation) của cái học đó không tốt. Nhưng học là một chuyện tốt. Không có điều gì đã học mà không giúp được ta, dù là học y khoa, khoa học hay xã hội học. Ngày xưa ta học với mục đích có một cái nghề, có một chỗ đứng trong xã hội, có lương bổng cao... Khi xuất gia tu học, những cái ta học ở trường, ở ngoài đời, tưởng là vô ích, nhưng nếu ta tu học đàng hoàng thì tất cả những kiến thức về khoa học, âm nhạc, xã hội học... đều trở thành hữu ích trong giây phút hiện tại. Ở đây cũng vậy, Tổ đã sử dụng những kinh đã học để đánh phá, để trị liệu. Học kinh, luận và luật là điều quan trọng, nhưng ta đừng học với tâm niệm trở thành một học giả với bằng cấp tiến sĩ Phật học. Có học thì có buông bỏ, nếu không thì buông bỏ cái gì? Tổ có một kiến thức rất lớn, rất giàu về Phật học, cho nên Tổ buông bỏ được. Còn ta chưa có gì cả thì ta buông bỏ cái gì? Muốn có giác ngộ, muốn có giải thoát, muốn có thảnh thơi, thì ta không nên theo con đường học hỏi tìm cầu như trước.

Có lần Tổ Lâm Tế đi vào phương trượng, thấy Tổ Hoàng Bích (thầy của thiền sư Lâm Tế) đang đọc kinh, Tổ cười, nói: ‘Ha ha... con tưởng thầy là một bậc giác ngộ hoàn toàn, ai ngờ miệng thầy còn ngậm đầy đậu đen.’ Nghĩa là thầy còn đọc kinh. Thầy trò chơi với nhau những cú như vậy đó. Tổ Hoàng Bích đọc kinh cho vui vậy thôi, đâu phải đọc để đi tìm giác ngộ, giải thoát ở trong kinh. Đôi khi đọc kinh là để xem lại những danh từ để dạy lại cho đệ tử. Hai thầy trò cư xử như hai người bạn thân. Đôi khi trò lại thụi cho thầy một cái nữa. Đọc Lâm Tế Lục tới đây, ta thấy rõ Tổ rất thương chúng ta. Tổ dạy: ‘Tôi nói như vậy đó, nhưng nếu anh bỏ học giới, bỏ học uy nghi thì không được. Nguy lắm! Anh phải đi ngồi thiền cho đều, anh phải đi thiền hành với chúng, anh không được đóng cửa ở trong phòng một mình, anh phải tham gia tất cả mọi sinh hoạt trong chúng... Ngày xưa tôi cũng làm như vậy.’ Với sức tu học đó, ta cần phải có một vị thiện tri thức lớn khai tỏ cho ta, thì ta mới có tuệ giác. Lúc đó ta mới phân biệt được đâu là những ông thầy thật, có giải thoát, và đâu là những ông thầy giả mạo, không có giải thoát.

May mắn vì gặp được các bậc thiện tri thức lớn cho nên tôi mới có được con mắt đạo để có khả năng nhìn thấy rõ ràng, nhận ra được ai thật sự là những vị cao túc đang có mặt trên đời, ai là giả dối. Cái thấy này không phải tự mình có được từ khi mẹ mình sinh ra, mà là một cái thấy do sự mài dũa, luyện tập, thể nghiệm và nghiên tầm rồi một mai tự mình chứng ngộ.

Đây là quan điểm tiệm ngộ, đi ngược lại với quan điểm đốn ngộ. Một bên là đốn ngộ (sudden enlightenment), một bên là tiệm ngộ (gradual enlightenment), hai cái chống đối nhau. Khởi đầu Lâm Tế Lục ta có cảm tưởng là Tổ chủ trương đốn ngộ, nhưng tới đoạn này ta thấy Tổ như nói ngược lại, đó là chủ trương tiệm ngộ. Chúng ta phải thấy rằng, vấn đề không phải là đốn ngộ hay tiệm ngộ mà là đi đúng con đường. Đốn ngộ là một ý niệm, tiệm ngộ cũng là một ý niệm. Chúng ta là con cháu của Tổ, chúng ta phải thấy được điều này để tiếp nối con đường của Tổ.

Này các bạn tu nếu các bạn muốn có được kiến giải đúng theo sự thật thì đừng để cho người khác mê hoặc.

Ta phải có nhận thức độc lập, đừng nên thấy và hiểu theo lời giảng giải của người khác, dù đó là của hòa thượng, thượng tọa hay của bất kỳ một bậc đạo sư nào. Kiến giải đúng theo sự thật có nghĩa là nhận thức phù hợp với thực tại mà không phải là những tạo tác của tâm ý (mental constructions), những phân biệt hư vọng, những tri giác sai lầm. Những tri giác sai lầm có thể là tự mình sáng tạo, đôi khi bị ảnh hưởng của những người khác. Ví dụ như Làng Mai là một thực tại. Ta có thể đã nghe nhiều người nói về Làng Mai, và ta có một tri giác về Làng Mai. Tri giác đó có thể sai lầm. Người thương Làng Mai cho rằng Làng Mai quá đẹp. Người ghét Làng Mai lại có ý chê bai. Tri giác của ta căn cứ trên điều ta thấy, nghe, suy nghĩ và tưởng tượng ra. Tri giác không phù hợp với sự thật, gọi là vọng tưởng, vọng giác hay là tri giác sai lầm (wrong perception). Kiến giải đúng theo sự thật tức là kiến giải không có sai lầm. Bình thường ta bị ảnh hưởng bởi người khác, ta không có khả năng nhận thức độc lập. Nhận thức của ta có là do sự thương hay ghét của ta, ta không có cái nhìn khách quan.

Một chàng thanh niên yêu một cô thiếu nữ. Anh tạo ra hình ảnh cô thiếu nữ với tri giác của anh về cô thiếu nữ đó. Sự thật là anh yêu đối tượng của tri giác đó hơn là yêu bản thân cô thiếu nữ. Thực tại của cô thiếu nữ không hoàn toàn giống với hình ảnh anh tưởng tượng về cô. Anh nói: ‘Nếu không cưới được cô này chắc là tôi chết. Chết còn hơn là cưới người khác.’ Như vậy là anh yêu cô thiếu nữ đó hay yêu hình ảnh mà anh tạo về cô ở trong đầu? Quý vị yêu Bụt phải không? Quý vị có chắc là mình yêu Bụt thật mà không phải là đang yêu một hình ảnh mà quý vị tạo về Bụt không? Chúng ta có thể đang giống như chàng thanh niên khờ dại đó. Chúng ta không biết Bụt là ai, chúng ta tạo ra một hình ảnh về Bụt, và chúng ta yêu hình ảnh đó. Chúng ta tạo ra hình ảnh về Thượng Đế, về Chúa Ki-tô, rồi chúng ta yêu những hình ảnh đó. Có các nhà thần học giảng giải, trình bày, vẽ vời ra hình ảnh của Thượng Đế, hình ảnh của Chúa Ki-tô, và chúng ta vướng vào đó, chúng ta yêu vớ vẩn những hình ảnh, những tri giác do chính mình tạo ra. Họ những người có uy tín, họ là những bậc thầy, họ nói ra điều gì là chúng ta có khuynh hướng tin ngay. Tại vì chúng ta tự cho mình không là gì cả, thành ra chúng ta bị lừa liên tiếp. Khi người làm mai mối tả về một cô gái thì cố nhiên bà phải tả cho thật đẹp, và ta cũng căn cứ vào sự đam mê của mình mà tạo ra hình dáng của cô gái. Nhưng khi cưới về ở với nhau chừng nửa năm, ta xúc chạm với sự thật, cái hình ảnh đối tượng thương yêu kia tan biến từ từ. Chúng ta thường bị kẹt vào tri giác sai lầm. Tri giác đó là kiến giải không đúng theo sự thật. Tổ nói rằng: ‘Này các bạn tu, nếu các bạn muốn có được kiến giải đúng theo sự thật thì đừng để cho người khác mê hoặc.’ Có thể người kia không muốn mê hoặc ta, có thể người kia cũng đang bị mê hoặc, nhưng nếu người kia đang có những kiến giải không đúng theo sự thật và muốn truyền bá kiến giải của người đó, thì chúng ta là nạn nhân và bị lọt vào những cái bẫy của người đó.

Bất cứ nội hướng hay ngoại hướng, hễ gặp cái gì thì đừng sợ hãi mà phải tìm cách diệt ngay cái đó.

Tiếp xúc với thế giới bên ngoài là ngoại hướng, tiếp xúc với thế giới bên trong là nội hướng. Nếu gặp bất cứ điều gì cũng đừng sợ hãi mà phải tìm cách diệt ngay. Tức là khi có một tri giác về điều gì đó thì phải lập tức nghĩ rằng tri giác đó có thể sai lầm, phải chấm dứt tri giác đó. Khi nhìn cái bông, ta tưởng cái bông là như vậy, nhưng có thể cái bông không phải như vậy, đó có thể là ảo giác của ta. Cái ta thấy đó, trước hết là một khái niệm (idea), một tri giác (perception) của ta, chứ không phải là sự thật. Cái bông thật là cái bông tự thân (the flower in itself), còn cái bông ta thấy là một cấu tạo của tâm thức. Hai cái có thể rất khác. Thành ra chữ hủy diệt nghĩa là phải cẩn thận, đừng để bị đánh lừa bởi cái tri giác của ta, mà tri giác của ta cũng được điều kiện hóa bởi tri giác của người khác.

Gặp Bụt thì giết Bụt, gặp Tổ thì giết Tổ.

Ta có một ý niệm về Bụt, chính vì ý niệm đó cho nên ta không bao giờ gặp được Bụt thật. Chúng ta hãy nhớ lại hồi ta còn nhỏ thường hay lên chùa lạy Bụt. Chúng ta có một ý niệm về Bụt rất đơn sơ: cái ông này cứ ngồi hoài ở trên bàn, không bao giờ thấy ổng bước chân xuống đất để đi chơi, và ổng chuyên môn ăn chuối, tại vì ai tới chùa cũng đều cúng chuối. Ở Việt Nam, Phật tử tới chùa thường cúng nhang, cúng chuối. Chuối là món người ta cúng nhiều nhất, rồi mới tới những loại trái cây khác như là đu đủ, xoài, cam... ‘Bụt ăn trái cây nhiều hơn ăn cơm.’ Quan niệm của một đứa con nít về Bụt có thể là như vậy. Theo thời gian tu học, hình ảnh đó về Bụt từ từ bị xóa nhòa để chúng ta có những hình ảnh của Bụt gần hơn với sự thật (tuy vậy, nó có thể vẫn còn xa lắc xa lơ!).

Ngày xưa có một chú điệu tên là Hưng, sau này là giám đốc của trường Thanh Niên Phụng Sự Xã Hội. Chú đi tu hồi còn nhỏ, tại chùa Linh Phong ở Đà Lạt. Chú thường thấy người ta đến chùa, người nào cũng đem chuối tới cúng. Trong đầu chú điệu nghĩ rằng: ‘Bụt ưa ăn chuối lắm, cho nên người ta mới cúng chuối, nếu Bụt không ưa ăn chuối thì ai cúng chuối làm gì.’ Có một bữa, chú đợi mọi người về hết, rồi chú rình ở ngoài cửa, chú hé mắt nhìn vào kẹt cửa để coi Bụt ăn chuối như thế nào. Chú nhìn giờ này sang giờ khác mà vẫn thấy Bụt không ăn chuối. Lạ quá! Bụt cứ ngồi yên như vậy thôi. Trong đầu, chú tưởng tượng rằng Bụt ngồi yên để khi chùa vắng tanh từ trong ra ngoài, thì Bụt mới bắt đầu nhìn lại xung quanh xem có ai không, rồi mới giơ tay ra bẻ một trái chuối. Thật tình là chú có trông đợi như vậy. Và chú đợi hoài vẫn không thấy Bụt đưa tay ra bẻ trái chuối để ăn. Với chú bé, Bụt là cái tượng bằng gỗ (bằng thạch cao hay bằng đồng) và Bụt có thể ăn chuối được, nhưng phải đợi người ta về hết rồi mới ăn. Sau đó chú được dạy rằng đó chỉ là hình tượng của Bụt, Bụt không phải ở trong chùa, Bụt đang ở xa lắm, ở cõi Tây Phương. Chú mới hỏi: ‘Tại sao Bụt lại ở bên đó làm chi xa quá vậy? Tại sao không ở đây mà ở bên đó?’ Chú sống trong khung cảnh đó cho đến năm mười hai tuổi mới gặp được tôi để giúp cho chú vượt thoát những hình ảnh Bụt đó. Sau này, chú biết rằng Bụt là ở trong tâm mình, khi nào chú có chánh niệm thì chú tiếp xúc được với Bụt.

Hiện bây giờ ở Trung Quốc và Việt Nam có rất nhiều bà theo đạo Bụt. Mỗi khi có những khó khăn như chồng mê say cờ bạc, hay chồng đi theo người đàn bà khác, thì các bà tới chùa dâng hương, cúng dường, để cầu Bụt làm sao giúp cho chồng mình đừng tiếp tục bài bạc nữa, hoặc cầu Bụt làm sao cho người đàn bà kia buông chồng mình ra. Họ có quan niệm về Bụt như vậy với tâm rất thành kính. Họ không biết rằng Bụt là sự tỉnh thức, là sự hiểu biết, là sự thương yêu. Mỗi khi thấy chồng như vậy, mà nếu các bà khó chịu, nóng nảy, chua chát, trách móc..., thì những ông chồng sẽ càng ngày càng xa lánh, càng đi tìm sự quên lãng nơi bài bạc, hoặc nơi những người đàn bà khác. Họ không biết rằng Bụt có thể có mặt trong giây phút hiện tại, nếu họ biết thở, biết cười, biết hiểu, biết nói lời ái ngữ. Một khi tươi mát, dễ thương, có tuệ giác thì họ có thể làm cho người chồng tỉnh lại và bỏ những đam mê kia mà trở về với họ. Họ không biết tiếp xúc với Bụt thật, mà chỉ biết đi cầu nguyện với Bụt tưởng tượng ở trong họ thôi. Biết bao nhiêu người Phật tử có tín ngưỡng, nhận thức và hành xử như vậy. Ở trong các đạo khác cũng vậy. Họ cầu nguyện: ‘Cầu trời ngày mai nắng để con được đi picnic.’ Trong khi những người nông dân thì nói: ‘Trời nắng lâu nay không có mưa, lúa gần chết hết, con cầu trời ngày mai mưa.’ Không biết Thượng Đế sẽ tin vào ai, và làm thỏa mãn ai? Đó là những quan niệm về Thượng Đế, về Bụt, mà ta cần phải chặt đầu.

Gặp Bụt thì giết Bụt, gặp Tổ thì giết Tổ.

Tiếng Hán-Việt là ‘phùng Phật sát Phật, phùng Tổ sát Tổ’. Đây là câu nói làm rúng động hết cả thế giới. Chỉ có một người giác ngộ, một người vô úy, một người không còn vướng vào danh từ, vướng vào ý niệm mới có thể tuyên bố như vậy. Những người tầm thường không dám nói như vậy.

Gặp A-la-hán thì giết A-la-hán, gặp cha mẹ thì giết cha mẹ, gặp thân quyến thì giết thân quyến, như vậy mới giải thoát được.

Đây là một lời tuyên bố rất kinh khiếp. Bên Trung Hoa, đạo hiếu được coi là đạo căn bản. Trong lịch sử Phật giáo Trung Quốc, mỗi khi nhà Nho muốn chê bai nhà Phật, luôn luôn họ nói nhà Phật là bất hiếu, tại vì người xuất gia bỏ nhà, bỏ cha, bỏ mẹ, cạo đầu đi tu. Và họ cứ lặp đi lặp lại cái lý luận ấy. Vì vậy bên đạo Phật phải dùng đủ mọi cách để chứng tỏ rằng mình cũng rất có hiếu. Nho giáo đã từng là một lực lượng công kích thường trực đạo Bụt. Có nhiều tác phẩm nói về chuyện báo ân phụ mẫu, điển hình là Báo Phụ Mẫu Ân Kinh là một kinh được sáng tác tại Trung Quốc để đối phó với sự tấn công của Nho giáo. Các vị Tổ bên Trung Quốc ngày xưa đã ngụy tạo ra kinh này. Kinh được viết ở Trung Quốc, nhưng phù hợp với tinh thần đạo Bụt thì cũng được xem như là kinh của Bụt. Các vị Tổ ngày xưa ở Trung Quốc cần có một Kinh như vậy để chống đỡ sự tấn công của Nho Giáo.

Ngay bên Việt Nam đạo Bụt cũng bị tấn công như vậy. Những tác phẩm bằng thơ Nôm nói về Quan Âm Thị Kính, Quan Âm Nam Hải đều giải thích rằng sự thực tập của những người tu hành cũng là để báo hiếu. Nói người xuất gia bất hiếu là sai. Trong tác phẩm Quan Âm Nam Hải có câu: ‘Chân như đạo Phật rất mầu, Tâm trung chữ hiếu niệm đầu chữ Nhân. Hiếu là độ được đấng thân, Nhân là cứu vớt trầm luân mọi loài.’ Những câu đầu ấy của Quan Âm Nam Hải đã nói rõ ràng sự thật giáo lý đạo Phật gồm có hai phần: Hiếu và Nhân. ‘Tâm trung chữ Hiếu niệm đầu chữ Nhân’ tức là trong tâm có chữ Hiếu, mà đầu niệm có chữ Nhân. Bản chất của đạo Bụt là Hiếu và Nhân: Hiếu là độ được đấng thân, Nhân là cứu vớt trầm luân mọi loài. Đi vào truyện Quan Âm Nam Hải ta thấy có khuynh hướng tự vệ, chống lại lý thuyết cho rằng tu hành theo đạo Bụt là bất hiếu. Vì vậy câu nói gặp cha mẹ thì giết cha mẹ của Tổ là rất can đảm.

Có rất nhiều người giận cha giận mẹ, tại vì họ có một ý niệm về cha của họ, về mẹ của họ, và chính ý niệm đó làm cho họ không thể nào gần gũi được với cha mẹ, cảm thông được với cha mẹ. Chỉ khi nào ta nghĩ cha ta là một thực tại nằm ngoài ta, mẹ ta là một thực tại nằm ngoài ta, thì ta mới giận được. Trong khi đó, tuệ giác của đạo Bụt cho thấy rằng cha ta có mặt trong từng tế bào cơ thể ta, mẹ ta có mặt trong từng tế bào cơ thể ta, thành ra ta không thể nào lấy cha ta ra khỏi ta được, ta không thể nào lấy mẹ ta ra khỏi ta được. Nghĩa là ta là sự tiếp nối của cha, ta là sự tiếp nối của mẹ. Cái thấy đó phù hợp với sự thật. Còn nói cha ta là một thực tại khác biệt có ngoài ta, không dính líu gì tới ta, mẹ ta là một thực tại khác biệt có ngoài ta, và cũng không dính líu gì tới ta, thì quan điểm đó là một tri giác sai lầm về cha và về mẹ. Có những người trẻ giận cha giận mẹ cho đến nỗi tuyên bố rằng: ‘Tôi không muốn có liên hệ gì với ông đó hết, tôi không muốn có liên hệ gì với bà đó hết.’ Nghĩa là họ có một quan niệm về người cha, về người mẹ rất sai lầm. Chính quan niệm sai lầm đó gây cho họ rất nhiều đau khổ, cho nên họ cần phải chặt đứt quan niệm đó, phải lấy quan niệm đó ra. Cái ý của Tổ sâu sắc là như vậy. Những ý niệm của ta về Bụt, về Tổ, về A-la-hán, về cha, về mẹ, về những người thân... có thể rất sai lạc, cho nên ta phải vượt thoát những ý niệm đó.

Như vậy mới giải thoát được. Giải thoát ở đây tức là thoát khỏi những tri giác sai lầm. Ví dụ mình giận thầy. Đệ tử giận thầy là chuyện rất thường. Có nhiều người giận cha tới chùa ở, lâu ngày tưởng thầy cũng là cha, vì giận cha cho nên giận luôn thầy. Những điều ấy là do tri giác sai lầm của mình. Vì vậy ‘phùng Phật sát Phật, phùng Tổ sát Tổ, phùng A-la-hán sát A-la-hán, phùng phụ mẫu sát phụ mẫu’ là sự thực tập để giúp chúng ta vượt thoát những tri giác sai lầm của mình về những ý niệm, về những sự vật và về những thực tại trong ta và xung quanh ta.

Đừng để cho sự vật trói buộc thì ta mới có thể ung dung tự tại.

Giải thoát trước hết là giải thoát ra khỏi những tri giác sai lầm của ta về những sự thật bên ngoài, và về những sự thật bên trong. Ví dụ ta có một quan niệm về ta (ngã), và phần lớn tất cả chúng ta đều có quan niệm sai lầm về bản thân của mình, chính quan niệm sai lầm đó đưa tới nhiều khổ đau.

Trong số các bạn tu bốn phương, chưa từng có một người nào tới đây mà không mang theo một cái gì mà họ đang vướng mắc phải.

Họ tới tay không, nhưng họ mang theo trong người rất nhiều khái niệm, kiến giải, thành kiến. Ít người tới với tư cách của một con người tự do. Người nào cũng có hành lý, toàn là những hành lý làm cho họ nặng nề, làm cho họ đau khổ.

Ông thầy tu núi là tôi đây hễ nhận ra được cái đó thì đánh liền.

Mục đích của Tổ là đánh phá và trị bệnh. Với con mắt sáng, với nhận thức tinh anh, Tổ nhìn là biết ngay người này đang mang theo cái gì, và cái đó nếu không bị đánh vỡ ra thì người đó cũng vẫn chưa vượt thoát được.

Nếu họ diễn tả cái ấy bằng tay thì tôi đánh vào tay, nếu họ diễn tả cái ấy bằng miệng thì tôi đánh vào miệng, nếu họ diễn tả cái ấy bằng mắt thì tôi đánh vào mắt. Chưa có một ai tới mà chứng tỏ được rằng mình có độc lập tự do, tất cả đều vướng vào những cái bẫy sập của cổ nhân giăng ra.

Ta học Phật, ta nghe thuyết pháp, để rồi ta chất chứa những kiến thức: ta có quan niệm về tu học, ta có quan niệm về giải thoát, ta có quan niệm về lý tưởng, về khổ đau... Ta mang theo tất cả những hành lý đó, và ta bị nô lệ cho những hành lý tri thức đó. Tổ nhận xét rất linh mẫn, chỉ cần nhìn, chỉ cần nghe vài điều là biết ngay người này đang kẹt về cái gì. Tôi có cái lỗ mũi rất tốt; nếu có thiền sinh nào trốn trong rừng để hút thuốc rồi ra ngồi trước mặt tôi, là tôi liền biết anh chàng này vừa mới hút thuốc; nếu có một sư chú vừa mới cạo gió bằng dầu cù là ngồi đây, tôi biết sư chú này vừa mới cạo gió bằng dầu cù là; nếu có một sư cô vừa mới nấu canh măng ở dưới bếp lên ngồi đó, tôi biết là sư cô này vừa mới nấu canh măng; nếu có sư chú ba ngày chưa tắm ngồi trước mặt, thì tôi biết rằng sư chú này ba ngày chưa tắm... Không ai có thể thoát khỏi lỗ mũi của tôi được. Cũng vậy, một vị thiện tri thức, một vị thầy phải có khả năng quán cơ. Người tới với ta, ta phải nhìn bằng con mắt quán cơ để thấy được tình trạng của họ. Nếu không thấy được tình trạng của họ, thì ta không đánh phá được, không giúp họ giải thoát được. Mục đích của Tổ không phải là để trao truyền cho người đó một mớ kiến thức. Người ta đã có gông cùm rồi, ta lại đưa thêm một ít gông cùm nữa để cho người ấy mang vô, đó là chuyện mà các thầy hay các thiền sư ngày nay thường hay làm. Phương pháp của Tổ là không hiến tặng, không trao truyền gì cả, chỉ đánh phá cho người kia không còn một manh giáp thì lúc đó người kia mới có thể giải thoát.

Tôi đây, tôi không có pháp nào để hiến tặng cho quý vị cả. Tôi chỉ giúp trị bệnh và cởi trói cho quý vị.

Đọc Lâm Tế Lục mà đi tìm những tư tưởng uyên áo để cất giữ, để thờ phụng là một sai lầm rất lớn. Tất cả những điều Tổ nói đều là gươm, là kiếm, là búa để đánh phá những khối si mê của ta mà thôi. Ta phải học sử dụng Lâm Tế Lục như những cây búa, những thanh gươm, những cái máy cắt cỏ thì ta mới cơ hội vượt thoát được những khổ đau.

Các vị học giả từ các nơi tới, quý vị hãy thử đừng nương tựa vào bất cứ một vật nào xem!

Phải từ bỏ tất cả những kiến thức, những khái niệm, những gì ta đã học hỏi để trở nên một con người tự do.

Tôi muốn bàn bạc với các vị.

Chữ bàn bạc đây, trong nguyên văn là thương lượng.

Từ mười lăm năm nay, tôi thực sự chưa gặp được một (con) người, chỉ gặp toàn những hồn ma nương tựa vào tre vào gỗ, vào cỏ vào lá, những con chồn hoang tinh mị đang gặm nhấm loạn xạ trên những đống phân.

Ghê không! Họ chỉ đi ăn phân thôi, không có gì hay ho hết.

Thật là những bọn mù. Họ chỉ làm uổng phí những phẩm vật cúng dường của tín thí mười phương. Kiến giải của họ nghèo nàn như thế đó, vậy mà họ cứ tuyên bố: ‘Chúng tôi là những người xuất gia’.

Rõ ràng những câu này Tổ đang nói với giới đầu trọc. Thật ra những người này không phải là họ không có tâm tu học. Họ có tâm tu học muốn xuất gia, nhưng vì không biết cách nên họ bị lường gạt. Suốt ngày, suốt năm, suốt tháng, họ chỉ tìm cách chạy theo để kiếm chác những kiến thức này kia. Điều này chúng ta thấy có xảy ra ở Việt Nam cũng như ở những nơi khác.

Phần lớn những người xuất gia đang đi kiếm chác những kiến thức để sau này làm ăn. Làm ăn với tư cách một vị thiền sư, một vị đạo sư, hay một vị giám đốc học viện. Vấn đề xuất gia tu học không phải để chứa chấp kiến thức, mà là buông bỏ những tri giác sai lầm. Vấn đề không phải là bỏ vô mà là lấy ra. Xuất gia có nghĩa là buông bỏ, nhưng trong chúng ta phần lớn không phải là buông bỏ mà là đi tom góp, tuy không tom góp những của cải vật chất mà tom góp những kiến thức mà họ nghĩ là cần phải có để sau này có thể đi làm ăn được. Học kinh với thái độ đó, thì kinh trở thành ra thuốc độc. Đọc Lâm Tế Lục với thái độ đó, thì Lâm Tế Lục trở thành ra thuốc độc. Trong khi đó, Lâm Tế Lục có phận sự giải độc, có mục đích đập phá và cởi trói. Nhiều khi những tư tưởng, những lời nói chưa đủ, có lúc phải dùng tới tiếng hét, có lúc phải dùng tới gậy mới trị nổi thái độ và thói quen đó.

Tôi muốn nói với quý vị rằng không có Bụt, không có Pháp, không có Tu cũng không có Chứng.

Đứng về phương diện lý luận hình thức, câu này rất buồn cười. Ông là người xuất gia theo đạo Bụt, đang ở chùa và dạy Phật pháp, mà ông dám nói là không có Bụt, không có Pháp, không có tu, không có chứng, thì ông ngồi thiền để làm cái gì? Đứng về phương diện hình thức mà nói không có Bụt, không có Pháp, không có tu, không có chứng thì không được. Nhưng chúng ta phải vượt qua lý luận hình thức để thấy rằng đây là những cơ quyền (expedient), những phương tiện quyền xảo để đánh phá; Bụt như vậy thì không nên có Bụt; Pháp như vậy thà đừng có Pháp; tu như vậy thì đừng nên tu; như vậy mà gọi là chứng thì thà không có chứng. Tại vì tất cả những cái ấy là gông cùm. Bụt là một khái niệm, Pháp là một khái niệm, tu là một khái niệm, chứng là một khái niệm. Cho nên mới nói là ‘vô tu vô chứng’. Khi ta nói ‘Bụt là lá chín, pháp là mây bay’ thì câu nói cũng mang ý nghĩa như vậy. ‘Bụt đang ngồi trong thiền đường đó không phải là Bụt. Anh ra ngoài vườn với tôi, cùng nhìn vào chiếc lá mùa thu chín vàng, anh sẽ thấy có Bụt trong ấy.’ Đó cũng là cách nói theo đường hướng của Tổ Lâm Tế, nhưng nhẹ nhàng và thi ca hơn.

Bụt là lá chín

Pháp là mây bay

Tăng thân khắp chốn

Quê hương nơi này

Thấy được như vậy là giải thoát ngay trong giây phút hiện tại.

Quý vị đi tìm cầu cái gì từ nơi người khác? Quý vị thiếu thốn cái gì? Đừng làm như những kẻ đui mù, trên cái đầu của mình lại muốn đặt thêm một cái đầu khác.

Bụt, Pháp, Tu, Chứng, đều có sẵn trong người anh, anh đem mấy hình nộm đó nhét vô đầu chỉ thêm chật phần kiến thức. Chỉ cần anh trở về trong giây phút hiện tại, thì anh tiếp xúc được Bụt, Pháp, Tu, Chứng trong từng giây phút. Đã có đầu muốn đặt thêm đầu là như vậy.

Này các bạn tu, trong giờ phút này, cái diệu dụng của quý vị không khác gì cái diệu dụng của Tổ của Bụt cả.

Chỉ cần trong một niệm ta có thể ngồi như một vị Bụt, ngồi như một vị Tổ, tự do chiếu tỏa được mười phương thế giới, thì ta thấy tất cả đều nằm trong mỗi niệm của ta.

Chỉ vì quý vị không có niềm tin cho nên quý vị mới đi tìm cầu bên ngoài. Đừng có lầm lẫn. Không có pháp nào ở ngoài để tìm, không có pháp nào ở trong để đạt.

Đây là giáo lý Vô nguyện, Vô tác.

Chi bằng nên nghe lời tôi, hãy nghỉ ngơi đi và thực tập làm một người vô sự.

Nghỉ ngơi đây tức là dừng lại (stop); dừng lại sự bôn ba đi tìm (stop seeking), không đi tom góp kiến thức khái niệm nữa. Nghỉ ngơi đây không có nghĩa là đừng đi ngồi thiền, đừng đi pháp đàm, đừng nấu ăn. Phải hiểu như vậy. Nếu không, tội cho Tổ, cho Thầy.

Cái gì đã phát khởi, đừng để cho nó tiếp tục; cái gì chưa phát khởi, đừng để cho nó phát khởi.

Câu này phải hiểu trong văn mạch của nó. Tức là tri giác sai lầm nào đã phát khởi, phải để cho nó dừng lại; tri giác sai lầm nào chưa phát khởi, đừng để cho nó phát khởi. Tại vì chúng ta đã có những hạt giống tri giác sai lầm trong người.

Làm được như thế còn có giá trị hơn mười năm đi hành cước.

Hành cước tức là đi đó đi đây tìm thầy học đạo; tới thầy này ở ba tuần hay nửa tháng, rồi chạy đi tìm thầy khác. Số người đi tìm thầy học đạo (hành cước) rất nhiều. Đi cho mòn hết đôi giày này tới đôi giày khác, chi bằng ngồi yên làm người vô sự. Người vô sự là người không để cho tri giác sai lầm phát khởi, và khi nó phát khởi rồi thì biết ngưng nó lại. Làm được như vậy Tổ cho là có giá trị hơn mười năm đi hành cước.

Theo cái thấy của tôi thì quý vị có cần phải làm gì đâu, chỉ nên sống cho bình thường thôi. Hãy mặc áo, ăn cơm, ngày này qua ngày khác làm một người vô sự.

Bình thường này là diệu dụng, là phép lạ. Chỉ cần đi, chỉ cần đứng, chỉ cần nằm, chỉ cần ngồi, chỉ cần nấu cơm, chỉ cần bửa củi, chỉ cần giã gạo, chỉ cần uống nước, gánh nước..., tất cả những cái đó đều là phép thần thông. Trong khi làm những việc ấy mà có niệm, định, tuệ, thì nó sẽ đưa lại hạnh phúc rất nhiều. Sống như Bụt như Tổ, điều ấy ta có thể làm được. Ta đã được trao truyền những phương pháp, tại sao ta không sống an lạc hạnh phúc ngay bây giờ mà còn đi tìm gì nữa? Sống bình thường là sống với niệm, với định, với tuệ. Nấu bếp cũng hạnh phúc mà rửa chén cũng hạnh phúc; đi bộ từ liêu xá ra thiền đường cũng hạnh phúc mà quét dọn trong thiền đường cũng hạnh phúc. Đừng hấp tấp. Đừng muốn làm cho xong để làm việc khác. Mỗi giây phút của đời sống hằng ngày là một châu báu, ta phải làm sao sống cho được hai mươi bốn giờ đồng hồ trong tinh thần ấy. Nói pháp, nghe pháp, tụng kinh, ngồi thiền.. tất cả đều mầu nhiệm, ta phải tận hưởng những giây phút ấy. Phải là người tự do ta mới làm được như vậy. Nếu ta vẫn còn thao thức, bồn chồn, vẫn muốn đi tìm kiếm trong tương lai hoặc ở một nơi nào khác, thì ta vẫn chưa có tự do. Chưa có tự do, thì ta không thể sống đời sống bình thường như một vị Bụt hay một vị Tổ. Đói ăn, khát uống, nấu cơm, giặt áo, quét nhà, lau bàn, tất cả những thứ ấy đều là phép thần thông; mỗi khi đi, mỗi khi ngồi đều thể hiện thần thông; ngồi là ngồi trên một đóa sen (liên hoa tọa), chứ không phải ngồi trên đống than hồng. Ta đi như con voi chúa, đi những bước rất uy nghi, dũng mãnh. Những điều ấy ta có thể làm được ngay bây giờ, không phải đợi đến ngày mai.

Các vị từ bốn phương tới đây đều nghĩ rằng mình là những người có tâm cầu Bụt, cầu Pháp, cầu giải thoát, cầu ra khỏi ba cõi. Đồ ngu. Ra khỏi ba cõi thì quý vị đi đâu?

Chúng ta thường lãi nhải rằng: ‘Ba cõi không yên, giống như căn nhà đang bốc cháy, phải tìm cách ra khỏi ba cõi liền.’ Đồ ngu! Ra khỏi ba cõi thì quý vị đi đâu? Đi đâu? Tại vì ba cõi là sáng tạo phẩm của tâm thức. Khi có một niệm tham dục khởi lên, thì ta đang ở dục giới. Nếu tâm ta thanh tịnh, thì ngay đây là Tịnh Độ. Ba cõi là đây, ra khỏi nơi này thì anh đi đâu? Trái đất của ta đẹp như vậy mà bỏ đi, thì ta đi đâu? Cho nên Tổ quở ta ngu là rất đúng. Nếu thấy ở đây có nhiều đau khổ quá, ta muốn dời bỏ chỗ này để đi đến chỗ khác, thì ta cũng là ‘đồ ngu’. Tất cả những tín hữu Ki-tô, hay tất cả những tín đồ Phật giáo, có ý muốn từ bỏ trái đất này để đi tới cõi thiên đường, cõi Tịnh Độ, đều bị Tổ cho là đồ ngu. Nếu anh nghĩ thiên quốc là cái gì nằm ngoài cái giây phút hiện tại, thì anh là đồ ngu; nếu anh nghĩ Tịnh Độ chỉ có ở phương Tây chứ không có ở đây, thì anh cũng là đồ ngu. Tổ nói rất rõ. Có thể từ khi Bụt nhập diệt cho đến bây giờ, chưa có thầy nào nói rõ và đơn giản như vậy. Anh muốn ra khỏi ba cõi (tam giới) hả? Đồ ngu. Ra khỏi ba cõi thì anh đi đâu? Hai chữ đồ ngu này rất dễ thương, không phải là lời nhục mạ ta mà là lời của người cha nói với người con, thầy nói với trò. Rất là thân ái: ‘Đồ ngu.’

Bụt và Tổ đều là những danh từ mà người ta ưa thích, để người ta sử dụng mà trói buộc chính mình.

Đúng như vậy! Bụt và Tổ trước hết là những danh từ, những khái niệm. Ta dùng những danh từ, những khái niệm để trói buộc ta, trong khi đó ta không sống được với thực tại của Bụt, của Tổ đang sờ sờ trước mặt. Bụt không nói rằng ‘tôi là Bụt’, Pháp không nói rằng ‘tôi là Pháp’. Ta đặt ra những cái tên để kêu, mà ta không tiếp xúc được với thực tại của Bụt và của Pháp. Cũng như con cá đang bơi trong nước, đang sống nhờ nước, mà cứ đi tìm nước và gọi: ‘Nước ơi, nước ơi! Sao nước không tới với tôi?’ Cái ngu của ta cũng giống như vậy.

Quý vị có biết ba cõi là gì không? Ba cõi chính là đất tâm của chính quý vị, những người trong giây phút này đang ngồi đây nghe pháp. Một niệm tham dục của quý vị phát khởi, đó là dục giới. Một niệm sân hận của quý vị phát khởi, đó là sắc giới. Một niệm nghi ngờ của quý vị phát khởi, đó là vô sắc giới.

Chất liệu làm ra tam giới là tham, sân, si. Khi ta để cho chất liệu tham, sân, si phát khởi là ta đang ở trong tam giới. Khi ta để cho chất liệu của từ bi, hiểu biết phát khởi thì ta không còn trong tam giới nữa, mà ta đang ở Tịnh Độ, không cần phải sử dụng xe buýt hay máy bay để đi đâu cả.

Ba cõi không bao giờ tự nói rằng ‘chúng tôi là ba cõi’. Chính quý vị đang có mặt tại đây với cái tinh minh sáng chói chiếu rõ muôn vật, chính quý vị là người ước lượng thế giới và cho ba cõi mỗi cõi một cái tên.

Chúng ta đặt tên cho tất cả mọi vật. Ví dụ như Hỏa tinh. Nó đâu có nói: ‘Tôi là Hỏa tinh, anh phải gọi tôi là Hỏa tinh.’ Tại ta đặt cho nó cái tên là Hỏa tinh vậy thôi. Bông hồng đâu có nói: ‘Tôi là bông hồng.’ Cái bông này màu vàng rõ ràng mà ta đặt tên cho nó là bông hồng. Ta có những khái niệm, những danh từ, rồi ta làm nô lệ cho khái niệm và danh từ của chính ta. Trong khi đó, ta không sống với thực tại mầu nhiệm, và ta chính là cái thực tại mầu nhiệm đó. Ta không biết ta là Bụt, ta là Tổ, ta là thiên quốc, ta là Tịnh Độ, ta là cái bất sinh bất diệt. Bụt, Tổ không phải là danh từ Bụt, danh từ Tổ, mà là cái thực chất của Bụt và Tổ ở trong ta.

Này các vị đại đức! Sắc thân bốn đại này là vô thường, kể cả tỳ, vị, gan, mật, tóc, lông, răng, móng. Nếu nhìn vào, ta chỉ thấy tướng Không của các pháp.

Trong Đại Tạng Kinh, có những kinh dạy chúng ta quán chiếu về hình hài của mình, tiêu biểu nhất là kinh Niệm Thân (The contemplation of the body). Khi quán chiếu về hình hài, ta thấy bốn đại (mahabhuta) tức là bốn yếu tố: đất, nước, gió và lửa; khi nhìn vào cơ thể, ta thấy bốn đại trong thân cũng là bốn đại ở ngoài thân; ta cũng có thể thấy được sự giao lưu giữa bốn đại trong cơ thể và ngoài cơ thể. Yếu tố đất tượng trưng cho sự rắn chắc, yếu tố gió tượng trưng cho sự lưu động, yếu tố lửa tượng trưng cho sức nóng (hơi ấm), và yếu tố nước tượng trưng cho sự lưu nhuận thấm vào. Bốn đại trong thân đứng vững được nhờ có bốn đại ở ngoài thân.

Trong tác phẩm ‘Trái tim mặt trời’, tôi có viết một đoạn như sau: ‘Mình nghĩ rằng mình có một trái tim ở trong cơ thể, và nếu trái tim đó ngưng đập một cái, thì mình chết liền lập tức. Nhưng nếu mình nhìn ra ngoài cơ thể, thì mình thấy mình có những trái tim ở bên ngoài cơ thể. Ví dụ như mặt trời ở trên hư không, nó cũng là trái tim của mình. Nếu mặt trời đó đứng lại, nghĩa là nó tắt đi, thì mình cũng chết liền lập tức, giống như trái tim ở trong cơ thể.’ Vì vậy cuốn sách đó có tên là ‘Trái tim mặt trời’. Trong người ta có hai lá phổi, và ta không biết rằng ngoài cơ thể ta cũng có những lá phổi. Ví dụ những rừng cây. Nếu không có những rừng cây đó thì làm sao ta có dưỡng khí để thở? Vì vậy rừng cây là lá phổi của ta. Trong các thành phố lớn, thành phố nào cũng có một công viên, tại vì dân chúng trong thành phố rất cần cây xanh, nếu không có cây xanh thì không có dưỡng khí để thở. Công viên lớn là lá phổi của dân thành phố, vậy cho nên có lá phổi bên trong và có lá phổi bên ngoài. Máu luân lưu trong huyết quản của ta là những dòng sông li ti, ở ngoài cũng có những dòng sông, dòng suối. Vì vậy ta thấy được cơ thể của mình không phải chỉ ở trong cơ thể mà thôi, ta cũng thấy được cơ thể của mình ở bên ngoài cơ thể nữa. Có câu thơ ‘thân ngoại phi thân, khước thị thân", nghĩa là những cái ta nghĩ không phải thân (phi thân), những cái nằm ở ngoài thân cũng là thân của ta (khước thị thân).

Pháp thiền quán của đạo Bụt gồm có bốn đối tượng, hay là bốn lĩnh vực (Tứ Niệm Xứ). Lĩnh vực đầu của sự quán chiếu (object of contemplation) là quán thân; lĩnh vực thứ hai là quán thọ (những cảm giác, cảm xúc); lĩnh vực thứ ba là quán tâm (bao gồm những tâm hành); lĩnh vực thứ tư là quán pháp, tức là đối tượng của tâm. Tất cả là đối tượng của tâm. Tâm là khả năng nhận thức. Mây, trời, cây cối, chúng sanh, và bản thân của ta đều là đối tượng quán chiếu của tâm. Thiền tập là nhìn sâu vào bốn lĩnh vực: thân, thọ, tâm, pháp. Và ta chỉ cần nhìn vào thân là có thể thấy thọ, tâm và pháp. Bốn lĩnh vực này chứa đựng lẫn nhau, gọi là tương tức. Bốn đại cũng vậy. Trong đất có nước, có lửa, có không khí; trong lửa cũng có ba yếu tố kia. Khi đốt lên cây đèn cầy, chúng ta thấy sáp, bấc, tim đèn, ngọn lửa. Chúng ta không thấy nước. Nhưng nhìn cho kỹ, ta sẽ thấy trong khi cây đèn cầy cháy, nó làm ra nước. Chính ta cũng vậy. Mỗi khi thở ra, hơi thở ra của ta đầy nước. Chỉ cần đứng ở cửa kính hà hơi một cái, ta thấy hơi nước đọng lại đầy trên khung kính. Vì vậy trong mỗi một đại đều có chứa đựng ba đại kia.

Này các vị đại đức! Sắc thân bốn đại này là vô thường kể cả tỳ, vị, gan, mật, tóc, lông, răng, móng.

Khi quán chiếu về thân, ta phải đi ngang qua ba mươi sáu yếu tố thuộc về thân. Nhìn sâu vào trong tự tánh của các hiện tượng đó, ta phát kiến ra được bốn đại và các hiện tượng sinh lý đó đều có tánh Không. Không ở đây có nghĩa là không thể tự mình có mặt được, cái gì cũng phải nương tựa trên những cái khác mới có thể tồn tại. Ví dụ bông hồng. Bông hồng không thể tự mình có mặt được nếu không có những yếu tố khác như đất, nước, gió, lửa, và ánh sáng mặt trời. Vì vậy khi nhìn vào bông hồng, nếu ta thấy được tất cả những yếu tố kia thì ta mới thật là thấy bông hồng. Còn nhìn bông hồng mà không thấy được những yếu tố đó thì ta chưa thật thấy bông hồng. Ví dụ khi ta nhìn sư cô Trang Nghiêm mà ta không thấy ba má, thầy, bạn, trường học, đất nước, Tổ tiên... của cô, thì ta chưa thật sự thấy sư cô Trang Nghiêm. Đó là tánh Không của sư cô Trang Nghiêm. Có nghĩa là sư cô Trang Nghiêm không thể nào tự mình mà có mặt. Các pháp phải nương vào các duyên trong không gian và trong thời gian mới có thể biểu hiện được, không có vật nào tự mình tồn tại độc lập được, đó gọi là tánh Không của vạn pháp.

Khi quý vị ngưng lại được mọi ý niệm thì đó đã là cội Bồ Đề.

Ý niệm ở đây có nghĩa là những ý tưởng, những khái niệm, những tri giác. Câu này nhắc tới danh từ ‘vô niệm’ mà trong nhà thiền thường sử dụng. Niệm có nhiều nghĩa. Niệm, trước hết có nghĩa là một đơn vị thời gian rất ngắn. Một sát na là chỉ cho thời gian. ‘Niệm niệm bất đình’ tức là không có lúc nào ngưng lại. Và nghĩa thứ hai của niệm là nhớ nghĩ, có ý thức. Đó là niệm của chánh niệm (mindfulness). Nghĩa thứ ba của niệm là quan niệm hay ý niệm (idea, notion, perception). Vậy thì niệm theo nghĩa thứ ba là tà niệm (niệm xấu), tức là những ý tưởng của ta chứa chất những sai lầm. Ví dụ khi nhìn một người hay một vật mà ta không thấy được tự tánh tương tức và duyên sinh của người đó hay vật đó, thì niệm của ta là một tri giác sai lầm. Và tri giác sai lầm đó đưa đến những khổ đau. Khi nhìn đứa con mà không thấy cha mẹ trong đứa con và nghĩ đứa con đó là một thực thể độc lập có ngoài cha mẹ nó, thì đó là một tà niệm, một vọng niệm, một nhận thức điên đảo (up side down). Những ý tưởng sai lầm đó gọi là tri giác sai lầm, đó là nền tảng của khổ đau. Nhìn vào một bông hồng, ta nghĩ bông hồng đó không phải là mặt trời, không phải là đám mây, không phải là đại địa, không phải là ánh sáng, nó có thể tồn tại độc lập với những thứ ấy, thì đó là một vọng niệm. Chánh niệm đưa tới tri giác đứng đắn, còn vọng niệm đưa tới tri giác sai lầm.

Ví dụ như niệm về sống và chết. Nếu ta nói sinh là từ không mà trở thành có, đó là niệm sinh (sống). Còn từ có mà trở thành không, đó là niệm tử (chết). Đó là những ý niệm (idea) không phù hợp với thực tại. Ta sống với những ý niệm (idea) như vậy thì ta còn khổ hoài. Cho nên vấn đề là dứt niệm, giết vọng niệm, và thực tập vô niệm. Bất cứ một tư tưởng nào, một ý niệm nào, một nhận thức nào, mà chứa đựng tính thường và tính ngã, thì đều là vọng niệm. Vô niệm nghĩa là vượt ra khỏi những khái niệm, đừng có tri giác sai lầm. Vô niệm không có nghĩa là đừng suy nghĩ, đừng nhận thức nữa; vô niệm có nghĩa là không bị những sai lầm về thường và về ngã lừa gạt. Nếu nhìn kỹ vào các pháp, ta sẽ thấy tướng Không của các pháp. Thấy được tướng Không của các pháp là đạt được vô niệm, ta chấm dứt được các vọng niệm. Khi quý vị ngưng lại được mọi ý niệm (nguyên văn là ‘nhất niệm tâm hiếp đắc xứ’) thì đó đã là cội Bồ Đề. Bồ Đề, giác ngộ, nằm ở chỗ vô niệm. Nhìn vào người con thì thấy được cha mẹ, Tổ tiên và con cháu trong người đó. Thấy được như vậy là vượt thoát được ý niệm về thường, về ngã. Cái thấy ấy là vô niệm. Còn nếu thấy con là kẻ thù của cha, con có thể tồn tại độc lập ngoài cha, ngoài mẹ, thì đó là vọng niệm. Đây là pháp Không quán. Thấy được tướng Không của các pháp là dừng lại được mọi ý niệm, đạt tới vô niệm. Đó là cội Bồ Đề. Bồ Đề không cần phải đi tìm xa, nó nằm ngay trong cách nhận thức của mình. Ví dụ mình nói ‘tương lai Thầy sẽ tịch’, đó là một vọng niệm. Nói như vậy là vì mình đang bị kẹt vào ý niệm có và ý niệm không. Nếu thấy được tính Không của Thầy, thấy được Thầy nằm ngoài ý niệm sống và chết, thì lúc đó là ta vô niệm. Có vô niệm thì hạnh phúc rất lớn, ta không còn lo lắng, không còn sầu khổ nữa.

Nếu ý niệm mà chưa ngưng được thì đó là cây vô minh.

Bồ Đề hay vô minh là tùy theo cách nhìn của ta. Quan trọng là trong đời sống hằng ngày ta phải tập nhìn bằng con mắt vô niệm. Ta có hai con mắt, hai lỗ tai, một cái đầu, tại sao ta không sử dụng để phải bị kéo đi ? Nhìn một cọng rau, một tờ lá, một đám mây, một người sư em, tại sao ta không sử dụng tuệ giác ‘vô thường vô ngã’ trong khi nhìn? Khi nhìn với tuệ giác ‘vô thường vô ngã’ thì ta không bị tà niệm kéo đi, và ta sống trong cội Bồ Đề. Còn nếu ta cứ dùng mắt chúng sinh để nhìn, mà không chịu nhìn bằng con mắt Bụt trao cho ta, thì ta sống với cây vô minh. Sống đời sống hằng ngày ta có thể chọn: cội Bồ Đề hoặc cây vô minh. Sống với cây vô minh thì ta đau khổ hoài, còn sống với cội Bồ Đề thì ta có nhiều hạnh phúc. Tại sao ta không chịu chọn cội Bồ Đề?

Vô minh không có chỗ ở, không có thỉ chung, nếu quý vị không ngưng được tâm ý thì quý vị sẽ leo lên cây vô minh, đi vào sáu nẻo, chui qua bốn cách thọ sinh để mang lông và đội sừng.

Chúng ta không phải đợi tới tương lai mới mang lông đội sừng, mà có thể mang lông đội sừng ngay trong giây phút hiện tại. Bốn cách thọ sinh là thai, noãn, thấp và hóa. Thai là sinh ra bằng con đường thai nhi; noãn là sinh ra bằng con đường trứng; thấp là sinh ra bằng sự ẩm ướt; hóa là sinh ra bằng sự hóa sinh. Ví dụ như con sâu hóa thành con bướm, con bướm được gọi là hóa sinh. Con bướm đẻ trứng, trứng thành ra con sâu; con sâu được gọi là noãn sinh. Còn thấp sinh là do ẩm ướt mà sinh ra. Nếu sống trong u mê (vô minh), ta sẽ bị sinh ra thành những loài đau khổ ngay trong giờ phút hiện tại như con bò, con trâu. Nếu sống trong Bồ Đề, ta được sinh thành Bụt, Bồ-tát, Tổ, và ta có hạnh phúc ngay trong giờ phút hiện tại. Ta là con bò, hay ta là Bụt, là Tổ trong giây phút hiện tại là bằng cách sống của ta.

Có mười giới (cõi) hay mười lĩnh vực: Trời, người, A tu la, địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, thanh văn, duyên giác, Bồ-tát, Bụt. Giống như có mười đài truyền hình. Đài thứ nhất là Bụt, đài thứ hai là Bồ-tát..., đài thứ chín là quỷ đói (ngạ quỷ), đài thứ mười là địa ngục. Bấm đài nào của máy truyền hình thì hiện ra đài đó. Tâm của ta cũng như cái máy truyền hình, tùy ta lựa chọn. Ta muốn sinh ra trong cõi nào cũng được, ngay trong giây phút hiện tại. Nếu muốn làm quỷ đói thì ta bỏ thầy, bỏ huynh đệ mà đi lang thang; nếu muốn vào địa ngục, ta cứ nổi tam bành lục tặc. Ta có mười đài, ta bấm vào đài nào thì đài đó phát hiện, có phải vậy không? Muốn làm quỷ đói thì cứ làm, không ai cấm ta cả. Muốn làm Bụt ngồi trên tòa sen mỉm cười thì cứ làm, không ai cấm ta cả. Không có một trở ngại nào hết! Mỗi ngày ta có vô số cơ hội để làm Bụt ngồi trên tòa sen mà có thể ta không chịu làm. Vua Trần Thái Tông có bài thơ:

Nhà Bụt thênh thang không chịu ở

Đêm đêm ngủ đỡ chốn bờ lau.

Nhưng nếu quý vị ngưng được thì quý vị đạt ngay tới thế giới của Pháp thân thanh tịnh.

Ngưng ở đây là ngưng được mọi vọng niệm, không leo lên cây vô minh, không đi vào sáu nẻo (lục đạo), không chui qua bốn cách thọ sinh để mang lông và đội sừng.

Đạt được trạng thái một niệm không sinh (nhất niệm bất sinh) thì quý vị leo lên được trên cây Bồ Đề, biến hóa thần thông trong ba cõi, sử dụng Hóa thân sinh ra từ ý (ý sinh thân), đạt được hoa pháp hỷ và thiền duyệt, hào quang nơi thân sẽ bắt đầu tự chiếu, nghĩ tới cái mặc thì sẽ có ngàn muôn lớp áo gấm sa, nghĩ tới cái ăn thì sẽ có đầy đủ hàng trăm hảo vị và quý vị sẽ không bao giờ lâm vào các chứng bệnh ngặt nghèo.

Những điều Tổ nói đây không phải là những mơ tưởng trong tương lai. Nếu ta leo được lên cây Bồ Đề thì tất cả những điều đó đều là hiện thực. Ta có thể biến hóa thần thông trong ba cõi ngay trong giây phút hiện tại. Ta có thể đi vào cõi dục, đi ra cõi sắc, đi vào cõi vô sắc ngay trong giây phút hiện tại. Tại vì ba cõi nằm ở trong tâm. Mỗi khi có một tâm niệm vướng mắc, một tâm niệm tham đắm, một tâm niệm đam mê hay thèm khát, thì ta đi vào cõi dục. Vì vậy ba cõi có mặt trong giây phút hiện tại. Nếu ta có tự do thì biến hóa thần thông, ra vào trong ba cõi mà không hề bị ngăn ngại.

Sử dụng Hóa thân sinh ra từ ý. Nguyên văn là ‘ý sinh thân’. Đó là những thân của ta được phát sinh ra từ ý của ta. Muốn làm Bụt thì hãy ngồi xuống cho thật thảnh thơi, nhẹ nhàng, giải thoát như ngồi trên tòa sen; muốn sinh ra thân Bồ-tát hay thân ngạ quỷ thì ta sinh được liền, bởi vì tất cả đều do ý mà sinh ra.

Đạt được pháp hỷ và thiền duyệt. Pháp hỷ và thiền duyệt là những thực phẩm hằng ngày của người tu. Người tu có thể ăn bánh bao hay spaghetti, nhưng người tu cũng có thể tự nuôi dưỡng bằng niềm vui của pháp và thiền. Pháp hỷ là niềm vui do sự thực tập giáo pháp mà có. Ví dụ như trong lúc nghe pháp thoại ta có niềm vui, đó là ta đang ăn pháp hỷ. Thiền duyệt là niềm vui của thiền tập. Mỗi khi ngồi thiền ta phải hưởng được sự an lạc. Còn nếu ngồi thiền mà đầu gục lên gục xuống thì không thể có thiền duyệt; khi đi thiền có hạnh phúc là có thiền duyệt; khi nấu cơm trong chánh niệm thì cũng có thiền duyệt. Người tu phải biết ăn những thức ăn đó, đừng chỉ biết có ăn bánh bao, hủ tiếu hay spaghetti mà thôi. Mỗi ngày ta phải được ăn niềm vui của pháp và của thiền. Trong nghi thức cúng cơm hằng ngày, chúng ta có bài kệ :

Khi dùng cơm này

Nguyện cho chúng sinh

Đầy đủ niềm vui

Thức ăn thiền pháp

Trong nguyên văn chữ Hán:

Nhược phạn thực thời

Đương nguyện chúng sinh

Thiền duyệt vi thực

Pháp hỷ sung mãn.

‘Thiền duyệt vi thực’, tức là lấy hạnh phúc của sự thiền tập làm thức ăn, và ‘pháp hỷ sung mãn’ là niềm vui của sự thực tập pháp cũng tràn đầy. Chúng ta đừng làm người chết khát bên bờ sông. Chúng ta phải biết chế tác ra thiền duyệt và pháp hỷ mỗi ngày để làm thức ăn. Người tu mà không có thiền duyệt và pháp hỷ để ăn mỗi ngày thì người tu đó sẽ héo hon, buồn rầu, khóc lóc và đòi bỏ đi. Thành ra mỗi sư cô, mỗi sư chú phải tự hỏi mình: Ngày hôm nay mình có được ăn thiền duyệt và pháp hỷ hay không? Nếu không thì ta là người đang chết khát bên bờ sông. Sông thì nước rất nhiều, nhưng ta không có khả năng uống, tại vì cổ họng ta bé nhỏ như cây kim. Vậy mà ta nói là ở đây không có nước.

Đạt được pháp hỷ và thiền duyệt, hào quang nơi thân sẽ bắt đầu tự chiếu.

Thân ta có thể phát ra điện, phát ra hào quang. Điều này rất rõ ràng. Khoa học đo được hào quang phát ra từ thân ta. Khi ta sống có chánh niệm, có thiền duyệt, chung quanh ta rạng rỡ hào quang. Chánh niệm là điện, là hào quang của ta. Ta đi thiền hành có chánh niệm, có hạnh phúc, ta sẽ tỏa ra hào quang của chánh niệm, của an lạc. Người nào thấy ta đi như vậy, thì hào quang của ta chạm vào người đó, và người đó sẽ nói: ‘Ta phải đi như vậy!’ Người đó liền trở về giây phút hiện tại, và cũng bước những bước chân chánh niệm như vậy. Mỗi khi ta ngồi, ta đi, ta làm việc trong chánh niệm là ta đang phóng hào quang. Đừng tưởng rằng người phóng hào quang chỉ là Bụt và Bồ-tát mà thôi.

Trong đời sống hằng ngày, ta có thể tỏa chiếu hào quang chánh niệm, tỏa chiếu thiền duyệt, tạo ảnh hưởng tốt đến những người chung quanh. Sa di (ni), tỳ kheo (ni), Bồ-tát, người tập sự (aspirant) để xuất gia... người nào cũng đều có thể tỏa chiếu hào quang cả. Ta tỏa chiếu hào quang trong mỗi một động tác: mắt nhìn trời xanh, tay nâng tách trà, chân cất bước... tại vì ta có chánh niệm. Chánh niệm là năng lượng của Bụt, năng lượng của sự giác ngộ. Tổ nói ta có thể có được thần thông diệu dụng ngay trong giây phút hiện tại.

Nghĩ tới cái mặc thì sẽ có ngàn muôn lớp áo gấm sa, nghĩ tới cái ăn thì sẽ có đầy đủ hàng trăm hảo vị và quý vị sẽ không bao giờ lâm vào các chứng bệnh ngặt nghèo.

Cố nhiên, sống được như vậy thì làm gì bị những bệnh hiểm nghèo như bệnh sida, bệnh trầm cảm hay bệnh tuyệt vọng; ăn cái gì cũng thấy ngon, cũng là cao lương mỹ vị; mặc chiếc áo nâu bạc màu cũng thấy như áo gấm sa..., ta không ham muốn gì những nhung lụa ngoài đời, không có gì là ta không có được trong giây phút hiện tại.

‘Bồ Đề không có chỗ ở (trú xứ) vì vậy cho nên gọi nó là Vô đắc.’

Đây là một câu trích trong kinh Duy Ma Cật: Bồ Đề vô trú xứ. Đây đúng là tinh thần đốn ngộ. Ta không cần phải tu hằng hà sa số kiếp mới có thể làm được như vậy. Nếu ta an trú được trong hiện tại, đưa chánh niệm vào đời sống hằng ngày, sử dụng tâm sáng chói để nhìn, để tiếp xúc với vô thường, vô ngã, Niết Bàn, thì tất cả những phép lạ có thể thực hiện được ngay trong giờ phút hiện tại. Không có cái lạc quan nào lớn hơn cái lạc quan này, không có tin mừng nào lớn hơn tin mừng này: Anh là Bụt, chị là Bụt, em là Bụt, cháu là Bụt, ta nên làm Bụt ngay trong giây phút hiện tại; ta có đủ điều kiện để làm như vậy, đừng đi tìm cầu ở tương lai, đừng đi tìm cầu ở chỗ khác.

Này các bạn tu, là bậc đại trượng phu (con người lớn), các vị còn nghi ngờ gì nữa? Cái diệu dụng đang xảy ra trong giờ phút hiện tại, đó là ai vậy? Nắm được nó để sử dụng, và đừng bị kẹt vào danh tự, cái đó gọi là huyền chỉ (tông chỉ huyền diệu). Ai thấy được như thế, kẻ ấy không còn bị một cái gì làm trở ngại. Người xưa nói: ‘Tâm tùy vạn cảnh mà đổi thay, và cái đổi thay này đâu có gì là lạ? Hãy tùy theo sự thay đổi ấy mà nhận ra tự tánh của mình, nhận ra được rồi thì vượt thoát cả mừng lẫn lo.’

Mừng ở đây là sự kích động (excitement), là hy vọng; lo là sự phiền muộn (depression), là tuyệt vọng (despair). Hai tâm hành này làm ta khổ trong giây phút hiện tại. Những câu này Tổ lấy cảm hứng trong Cảnh Đức Truyền Đăng Lục, quyển hai. Truyền đăng (lamp transmission) tức là trao đèn. Cảnh Đức Truyền Đăng Lục là một cuốn sách ghi chép lại sự trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, được viết vào niên hiệu Cảnh Đức, xuất bản vào năm 1004. Trong quyển hai, có bài kệ của Tổ thứ 22 của Mật Tông, tên là Ma Noa La (Aryamanura):

Tùy tâm vạn cảnh chuyển

Chuyển xứ thật năng u

Tùy lưu nhận đắc tánh

Vô hỷ phục vô ưu.

‘Tùy tâm vạn cảnh chuyển’: tùy nơi tâm mà cảnh vật thay đổi. Muốn địa ngục thì có địa ngục; muốn làm ma đói thì thành ma đói; muốn có Tịnh Độ thì có Tịnh Độ liền..., tất cả do tâm mà biểu hiện ra.

‘Chuyển xứ thật năng u’: sự thay đổi của hoàn cảnh rất mầu nhiệm, rất lạ lùng.

‘Tùy lưu nhận đắc tánh, vô hỷ phục vô ưu’: cứ đi theo dòng biến đổi mà nhận ra được tự tâm mình, và lúc đó mình không bị cái mừng, cái giận, cái lo lắng kéo đi nữa.

Cảnh Đức Truyền Đăng Lục trong Đại Tạng Kinh có vài chữ hơi khác lời trích trong Lâm Tế Lục:

Tâm tùy vạn cảnh chuyển

Chuyển xứ thật năng u

Tùy lưu nhận đắc tánh

Vô hỷ diệc vô ưu

Bài kệ trong Đại Tạng là chữ phục (và), thay vì chữ diệc (cũng) trong Lâm Tế Lục. Vậy thì, tùy vào tâm ta mà hoàn cảnh sẽ thay đổi. Có một sư chị giận các sư em tới nỗi muốn bỏ đi. Chuẩn bị va-li xong, sư chị điện thoại qua để xin phép thầy đi, nhưng trong bụng thì nghĩ thầy cho hay không cũng sẽ bỏ đi, tại vì quá giận các sư em. Thầy nói với sư chị: ‘Tâm con tốt lắm, tâm con rất dễ thương. Bề ngoài con ra vẻ giận như vậy, chứ thầy biết con thương các sư em lắm. Con viết cho thầy một lá thư đi, nói tại sao con buồn, con giận. Con viết vào hết để thầy rầy các sư em cho.’ Sư chị nói: ‘Bạch thầy, các sư em con dễ thương lắm, thầy đừng rầy tội nghiệp.’ Nói chuyện với thầy xong, sư chị dịu xuống, mở va-li lấy đồ ra, và không đi nữa. Từ cảnh địa ngục tới cảnh giới thiên đường rất mau, chỉ trong chốc lát. Vừa mới giận đó rồi thương liền, tất cả đều do tâm ta cả.

Này các bạn tu, chân lý khó đạt tới, Phật pháp rất u huyền, tuy nhiên ta vẫn có thể đi vào các lĩnh vực ấy để đạt được kiến giải.

Chân lý rất khó đạt, Phật pháp rất thâm sâu, nhưng tất cả chúng ta đều có thể đi vào để có được kiến giải chân chính.

Ngày này qua ngày khác, tôi chỉ ngồi đây mà thuyết giảng và đánh phá.

Thuyết giảng ở đây không có nghĩa là đưa ra những lý thuyết, mà nói với mục đích là đánh phá. Phương pháp của Tổ là không cho ta chất chứa thêm kiến thức.

Nhưng hầu hết bọn họ có chịu để ý đâu.

Họ là những người cầu học chỉ muốn kiếm thêm một ít để bỏ vào kho kiến thức của họ. Nhưng khi đến với Tổ, họ bị Tổ đánh phá tơi bời.

Ngàn lần vạn lần họ vẫn tiếp tục dẫm chân lên những vùng đất đen tối, không nhận ra được một cái gì rõ ràng, độc lập, chiếu sáng. Chỉ vì các vị còn thiếu đức tự tin, cứ đi tìm kiến giải trên chữ nghĩa văn cú. Nửa đời người đã đi qua (nửa cõi trăm năm đã đi qua) mà cứ vẫn còn ỷ lại vào kẻ khác, tiếp tục khiêng tử thi của chính mình như một gánh nặng mà đi trong cõi nhân gian.

Đây là những người đi hành hương (pilgrims). Họ tới thăm đức Dalai Lama xong, rồi đi tới thầy Nhất Hạnh, đi hết Rinpoche này tới Roshi khác; họ sống mà không biết là mình đang sống; họ khiêng tử thi của chính mình mà đi (phụ tử thi hành) mà cũng không hay. Ví dụ hình ảnh này rất hay, rất tuyệt vời. Hầu hết chúng ta đều làm chuyện đó: khiêng tử thi của mình đi vòng quanh. Chúng ta không thật sự đang sống. Chúng ta sống cũng như những người chết. Hình ảnh này đã được nhà văn Pháp - Albert Camus - dùng một lần. Albert Camus là tác giả những cuốn tiểu thuyết như L'Étranger, La Peste. Đôi khi ta tưởng ta đã biết ta, còn người kia là một người xa lạ. Nhưng kỳ thực ta mới không biết ta là ai, ta mới là một người xa lạ (étranger) đối với chính ta. Đó là một sự thật.

Trong cuốn tiểu thuyết L'Étranger, Albert Camus có nói tới một nhân vật tên là Mersault hơn ba mươi tuổi. Mersault đã lớn lên và sống ở Algérie. Mersault thuộc về giống dân Pháp nhưng sống ở Algérie, gọi là Piednoir (chân đen). Mersault đi đám tang mẹ, nhưng anh không buồn và không khóc. Anh sống không có niềm vui, không có lý tưởng. Cuộc sống của anh chỉ như vậy. Đám tang mẹ xong, thì chiều hôm đó, anh đi chơi với cô bạn gái. Anh đang đi trên bãi biển dưới ánh mặt trời sáng chói, có một người địa phương đi ngược lại vừa chọc tức anh vừa dọa nạt anh. Anh rút súng ra bắn người đó chết. Và anh bị bỏ tù. Người ta đưa ra những bằng chứng: sáng hôm đó, anh đi đám tang mẹ mà anh không khóc, chiều lại anh đi chơi với bạn gái; anh sống một cuộc sống bạo động, giết người, phi luân lý..., anh là một người không ra gì. Thành ra anh bị kết án tử hình.

Hôm đó, chỉ còn hai mươi bốn giờ trước khi bị tử hình, trong phòng giam, nằm ngửa nhìn lên trần nhà, qua khung cửa sổ vuông, tự nhiên anh thấy một khung trời xanh xuất hiện trong đó. Không biết vì một lý do gì anh đã tiếp xúc được với màu trời xanh rất sâu sắc, như là lần đầu anh mới thấy được bầu trời xanh. Vì vậy cho nên anh nằm rất yên để thở, để tiếp xúc với trời xanh. Anh thấy trời xanh là một cái gì mầu nhiệm vô cùng. Khi thấy được điều ấy, thì anh cũng thấy được hình hài của mình trên thế gian. Anh quyết định từ lúc đó cho đến khi lên máy chém, anh sẽ sống từng giây phút ý thức như vậy. Và Mersault đã sống một cách rất sâu sắc, rất mãnh liệt trong hai mươi bốn giờ còn lại. Đây là sự chứng ngộ của người tử tù không có thầy không có bạn chỉ dạy. Nhà văn Albert Camus không phải là nhà nghiên cứu Phật học, nghiên cứu thiền, nhưng để tạo ra được một nhân vật như vậy thì chắc chắn là Albert Camus đã đi ngang qua một kinh nghiệm tương tự.

Mersault đang sống một cách sâu sắc thì có tiếng gõ cửa. Một linh mục Công giáo muốn vô làm lễ rửa tội cứu chuộc linh hồn cho anh. (Trước giờ bị hành xử, những người tử tù được phép có một vị linh mục tới giúp làm lễ rửa tội. Họ có cơ hội sám hối tội lỗi trước khi về nước Chúa, thay vì vào địa ngục.) Mersault không muốn mở cửa, tại vì thì giờ còn lại đối với anh rất quý. Và Mersault thấy rằng vị linh mục có thể không giúp được gì cho mình. Mình là người thật sự đang sống. Còn vị linh mục đó, ông sống như một người chết. Đó là tư tưởng của Mersault lúc đó: ‘Il vie comme un mort’. Tức là một người đang mang tử thi của mình mà đi. Ai cần phải độ ai? Đó là chủ đề (thème) của cuốn tiểu thuyết L'Étranger. Albert Camus đã được giải Nobel văn chương năm 1957. Albert Camus là người của thế kỷ XX, nhưng ông đã thấy được rằng chung quanh ông phần nhiều người trong thiên hạ đang khiêng tử thi của mình mà đi chứ không thật sự đang sống.

Vào lứa tuổi trên ba mươi, cố nhiên là ta đã nhìn trời xanh không biết bao nhiêu lần, nhưng ta có thể đã không sống được như anh chàng tử tù này chỉ vì ta không có chánh niệm; ta đã đi trên mặt đất hàng trăm ngàn cây số, nhưng ta cũng không thực sự đã bước trên mặt đất, bởi vì ta không có chánh niệm. Giây phút chợt đến như giây phút giác ngộ, giây phút đó được gọi là giây phút ý thức (moment de conscience).

Tổ Lâm Tế sống vào thế kỷ thứ 9, Tổ đã dùng danh từ ‘phụ tử thi hành’. Phụ là mang, tử thi là xác chết. Hầu hết chúng ta đều mang tử thi của mình mà đi. Muốn sống như một người đang sống thì rất dễ, tất cả đều do tâm mà ra. Trong truyền thống Cơ đốc giáo, người ta làm lễ Phục Sinh kỷ niệm ngày Chúa từ cõi chết trở về cõi sống. Theo tinh thần của đạo Bụt, Phục Sinh không phải là một cái lễ, mà là một sự thực tập. Mỗi khi nghe tiếng chuông, ta trở về với hơi thở là ta sống trở lại. Phục sinh ở đây được thực hiện trong mỗi giây mỗi phút. Nhìn một sư anh, một sư em, một sư chị, ta có thể thấy được là họ đang sống hay đang chết. Có khi đang ngồi ăn mà sư anh buồn thương, hối tiếc, giận hờn, thì sư anh đang ngồi với tử thi của sư anh, sư anh không phải là một người đang sống. Bụt là gì? Bụt là người sống động, Bụt không mang tử thi của mình đi quanh. Ta có thể làm được như Bụt. Ta được trao truyền những phương pháp cụ thể để làm được chuyện đó. Mỗi bước chân, mỗi hơi thở giúp cho ta sống lại trong mỗi giây phút, và ta không tiếp tục mang tử thi mà đi trong cuộc đời này nữa.

Có ngày thế nào họ cũng sẽ phải trả tiền giày dép!

Trong thiền tông có danh từ ‘vân thủy’. Vân là mây, thủy là nước; mây và nước đều đi khắp nơi; mây bay trên bầu trời xanh, nước trôi theo dòng, không bao giờ dừng lại được. Những người đi hành cước (pilgrims) tìm thầy học đạo, đi đến mòn cả giày dép. Nhà văn Tô Hoài nói: ‘Đi lắm mòn người’. Tổ nói: ‘Đi lắm mòn giày’. Đời nhà Đường, người ta đi hành cước rất nhiều. Đi tới núi Ngũ Đài Sơn gặp đức Phổ Hiền, đi tới Nga My Sơn để gặp đức Địa Tạng, đi tới Phổ Đà Sơn để gặp đức Quan Âm. Đi mòn hết đôi giày này đến đôi giày khác.

Thời nay cũng vậy. Người ta không đi hành hương bằng giày dép như xưa mà đi bằng xe buýt; một lần đi như vậy là năm mươi người, từ chùa này tới chùa khác, tìm thầy này tới thầy khác. Tổ đang nhắm tới những người đó: ‘Quý vị tiếp tục khiêng tử thi của chính mình như một gánh nặng mà đi trong cõi nhân gian, có ngày sẽ trả tiền giày dép.’ Đối tượng đánh phá của Tổ là những người có thật trong thời của Ngài. Tổ sẽ còn tiếp tục đánh phá, bởi vì trong hiện tại vẫn có những đối tượng như những đối tượng trong thời đại của Tổ. Tổ đang có mặt ở đây và Tổ đang tiếp tục đánh phá. Nếu ta ngồi đây nghe Tổ, thì ta có một cơ hội sống trở lại, an trú trong giây phút hiện tại, có mặt ngay bây giờ, và làm chỗ nương tựa cho người mình thương, cho gia đình dòng họ và cho đất nước của mình.

Này các vị đại đức! Khi nghe tôi nói rằng ngoài kia không có pháp gì để tìm cầu cả, thì lại có những kẻ học nhân hiểu lầm, nghĩ rằng phải đi tìm ở bên trong. Họ ngồi xuống bất động, quay mặt vào tường, lưỡi dán vào đóc họng, cho rằng đó là pháp môn của Bụt, của Tổ. Họ lầm to! Nếu quý vị cho cái tĩnh (cảnh thanh tịnh bất động) là đạo thì quý vị đã nhận cái vô minh là ông chủ.

Trong lịch sử thiền tông Trung Hoa, chúng ta thấy có hai khuynh hướng thiền: công án và mặc chiếu. Hai phái này chống đối nhau kịch liệt. Phái chủ trương thiền công án là thiền sư Đại Huệ Tông Cảo. Thiền sư Tông Cảo rất ghét chuyện đàm luận về lý thuyết. Tác phẩm Bích Nham Lục được coi như một văn kiện tuyệt vời, đệ nhất trong giới thiền gia. Tác phẩm Bích Nham Lục đã được dịch ra tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Việt. Bích Nham Lục do thiền sư Viên Ngộ sáng tác, căn cứ vào một trăm công án của thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển ngày xưa biên tập lại. Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển là một thi sĩ, một văn tài. Khi ngài sưu tập được một trăm công án và đưa ra những bài tụng (tụng cổ), thì nó trở thành một công cụ của thiền công án, tức là đối tượng của thiền tập. Thực tập thiền công án nghĩa là ta phải mang công án đó suốt ngày đêm, làm sao để chọc thủng (break through) công án đó. Lúc mới sưu tập, những công án đó vẫn còn đơn giản, rồi đưa thêm vào một bài tụng để hướng dẫn - gọi là ‘tụng cổ’. Nhưng đến khi thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần biên tập lại, vì thiền sư là một thi sĩ và nhờ tài văn chương của mình, thiền sư đã thêm vào những mục ‘thùy thị’ và ‘bình xướng’. Thành ra Bích Nham Lục là một tác phẩm văn chương có những tư tưởng rất sâu sắc. Mọi người đều yêu thích, thi nhau học hỏi, đàm luận, và thực tập theo tác phẩm này. Hiện bây giờ cũng có nhiều người yêu thích Bích Nham Lục.

Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo là đệ tử của thiền sư Viên Ngộ. Ban đầu, thiền sư Tông Cảo cũng yêu thích Bích Nham Lục, nhưng về sau thấy người ta đi vào phương diện văn chương triết lý quá nhiều, và đánh mất tinh thần giáo ngoại biệt truyền của thiền tông, cho nên thiền sư - lúc đó có uy tín rất lớn - ra lệnh đốt hết tất cả những bản in của Bích Nham Lục. Và như vậy trong vòng hai trăm năm tác phẩm đó không có mặt. Sau đó mới có người đi tom góp những tờ còn sót lại, rồi thiết lập lại Bích Nham Lục. Tác phẩm Bích Nham Lục là một tác phẩm văn chương tuyệt diệu. Chính nhà văn Herman Hess của Đức quốc khi đọc Bích Nham Lục cũng khâm phục. Herman Hess là tác giả của cuốn Siddhartha, mà sư cô Trí Hải dịch là Câu Chuyện Dòng Sông.

Cùng thời với thiền sư Tông Cảo có một thiền sư tên là Hoằng Trí Chánh Giác, ngài không chủ trương thiền công án, mà chủ trương thiền mặc chiếu (nội hướng). Thiền mặc chiếu (silence illumination) nghĩa là không cần tham khảo công án, chỉ cần ngồi yên, đưa tâm vào bên trong. Mặc là im lặng, chiếu là chiếu sáng. Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo và Hoằng Trí Chánh Giác suýt soát bằng tuổi nhau. Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo lên tiếng công kích một cách thậm tệ thiền mặc chiếu là thiền xoay mặt vào trong im lặng không làm gì.

Tổ Lâm Tế đã biết trước tất cả những chuyện sẽ xảy ra của mấy thế hệ sau thời của Ngài. Tổ không muốn đệ tử của mình bị kẹt vào chữ nghĩa, chẳng khác gì đi tìm những giọt nước mát trong một khúc xương khô. Nhưng đệ tử của Tổ và những thế hệ sau này, trong đó có chúng ta nữa, đang làm chuyện đó. Có phải chúng ta đang phản Thầy phản Tổ hay không? Trước khi có sự xuất hiện của thiền sư Hoằng Trí Chánh Giác đã có những người thực tập thiền mặc chiếu, và Tổ Lâm Tế cũng đã lên án thiền mặc chiếu. Nó được phản chiếu trong đoạn văn sau đây của thiền sư Lâm Tế: Khi nghe tôi nói rằng ngoài kia không có pháp gì để tìm cầu cả, thì lại có những kẻ học nhân hiểu lầm, nghĩ rằng phải đi tìm ở bên trong. Họ ngồi xuống bất động, quay mặt vào tường, lưỡi dán vào đóc họng, cho rằng đó là pháp môn của Bụt, của Tổ.

Chữ bất động này rất quan trọng. Bất động có nghĩa là yên. Trong nhà thiền, thiền công án được xem là động, còn thiền mặc chiếu là bất động (tĩnh). Tham công án là tìm kiếm, là cố gắng chọc thủng, là có đối tượng để tìm cầu. Tham công án giống như con chuột khoét tủ đựng thức ăn, khoét chừng nào có lỗ chun vô được là thành công. Thiền công án thuộc về năng động (dynamic), trong khi đó thiền mặc chiếu chủ trương về tĩnh (static).

Người xưa đã nói: ‘Lẳng lặng là cái hầm sâu đen ngòm, thật là dễ sợ.’

Có nhiều sư cô sư chú đã từng đi vào cái hầm sâu đen ngòm này. Ngồi nhắm mắt lại, nói là ngồi thiền để minh tâm kiến tánh, nhưng thật ra, cái tâm lúc đó là đang ngồi trong hầm tối. Cái ngồi đó có ích lợi gì? Thà rằng, ta ra ngoài sân chơi bóng chuyền (volleyball) hay hơn là ngồi như vậy. Nguyên văn chữ Hán là ‘trạm trạm mặc ám thâm khanh’. Trạm trạm là lẳng lặng, mặc ám là đen tối, thâm khanh là cái hầm sâu. Những người thực tập theo thiền mặc chiếu tin rằng trí tuệ phát sinh ra từ cái tĩnh, và từ bỏ cái động. Đây cũng là một loại tìm cầu, nhưng tìm cầu gián tiếp.

Nếu ngược lại, quý vị nhận cái động là đạo thì hóa ra các loài cây cối đang động đậy ngoài kia đều là đạo hay sao?

Tổ nói tới hai ý niệm: tĩnh và động. Tĩnh không phải là đạo, động cũng không phải là đạo. Ý niệm về tĩnh và động rất sâu sắc, nếu chúng ta chưa học Trung Quán Luận thì không hiểu được. Những vị đã học Trung Quán Luận rồi thì nên ôn lại để hiểu được quan niệm của đạo Bụt về tĩnh và động. Tĩnh tức là nằm ỳ, bất động và không di chuyển. Động là từ chỗ này đi đến chỗ khác, có liên hệ tới khứ và lai. Khứ là từ đây đi, lai là từ kia tới. Sự thật là không có đi (khứ) cũng không có tới (lai), vô khứ vô lai.

Thầy Cưu Ma La Thập (Kumarajiva) là một dịch giả nổi tiếng của đạo Bụt Trung Quốc. Thầy cũng là một nghệ sĩ, đã để ra hàng chục năm để học hỏi và nghiên cứu và đã nắm vững được chữ nghĩa Trung Quốc. Với vốn liếng nghệ thuật ngôn ngữ giàu có, thầy đã cống hiến cho chúng ta những bản dịch kinh rất mầu nhiệm. Có rất nhiều kinh chúng ta đọc tụng là do thầy Cưu Ma La Thập phiên dịch. Đồng thời với thầy Cưu Ma La Thập là thầy Tăng Triệu, rất thông minh, cũng là học trò của thầy Cưu Ma La Thập. Thầy Tăng Triệu đã nghiên cứu giáo lý Trung Quán một cách thấu triệt và đã làm ra nhiều bộ luận về Trung Quán. Có bốn bộ luận góp lại thành một tác phẩm gọi là Triệu Luận. Thầy Tăng Triệu có nói như thế này: ‘Điều gì đã xảy ra trong quá khứ, đã có mặt trong quá khứ, thì không thể nói nó không có. Nhưng nhìn trong hiện tại, ta không thể nói là cái có trong quá khứ ấy đang có trong hiện tại. Nó chỉ có trong quá khứ, trong hiện tại thì không.’ Nghĩa là: quá khứ không đi tới hiện tại; nếu quá khứ đi tới hiện tại thì quá khứ phải có mặt trong hiện tại, đằng này thì không; vì vậy cho nên không có sự chuyển động (movement). Nếu cái trong quá khứ mà di chuyển được thì nó phải có mặt trong hiện tại. Vì nó không có mặt trong hiện tại, cho nên ta biết cái đã xảy ra trong quá khứ chỉ có trong quá khứ mà không di chuyển về hiện tại, gọi là vô lai.

Vậy thì tại sao ta lại nghĩ cái hiện tại có thể đi về tương lai? Có nghĩa là tại sao ta nghĩ là ta sẽ chết? Nếu quá khứ không đi về hiện tại, thì hiện tại cũng không đi về tương lai. Tại sao ta sợ chết? Thành ra bản chất của thực tại là vô lai vô khứ. Nói rằng ‘ngày mai tôi sẽ chết’ là vô lý, vì nó chứng tỏ hiện tại có thể đi về tương lai. Nếu quá khứ đã không đi về hiện tại, thì làm sao hiện tại có thể đi về tương lai được? Tại vì trong tương lai, cái hiện tại sẽ trở thành quá khứ. Đó là biện chứng pháp của Trung Quán Luận về cái nhìn nhị nguyên (dualistic). Thực tại thì vược thoát ý niệm ‘động, tĩnh’. Tổ nói câu ấy là có tuệ giác của Trung Quán Luận. Khi đọc kinh, ta phải thấy được điều ấy.

Động là phong đại, bất động là địa đại, động và bất động cả hai đều không có tự tính.

Đây cũng là tuệ giác của Trung Quán Luận. Động và bất động đều không có căn bản. Bản chất của thực tại nghĩa là không có động và tĩnh.

Nếu quý vị muốn tìm nó (đạo) trong cái động, nó sẽ đứng trong cái tĩnh; nếu quý vị muốn tìm nó trong cái tĩnh, nó sẽ đứng trong cái động, giống như con cá trong dòng suối đang vỗ sóng nhảy lên.

Có những loài cá đến mùa tìm về quê hương, chúng lội ngược dòng, và đến những chỗ có dòng thác nó sẽ nhảy lên, nhiều khi nó nhảy cao đến hai, ba thước. Ở Việt Nam gọi đó là cá vượt vũ môn. Muốn nhảy cao như vậy, con cá phải vùng vẫy rất mạnh, và nó tạo ra những chuyển động trong nước. Tâm ta cũng vậy. Ý niệm về động và bất động là sáng tạo của tâm thức.

Nguyên văn Hán-Việt: Sở dĩ động giả thị phong đại, bất động giả thị địa đại. Động dữ bất động, câu vô tự tánh. Nhĩ nhược hướng động xứ tróc tha, tha hướng bất động xứ lập. Nhĩ nhược hướng bất động xứ tróc tha, tha hướng động xứ lập. Thí như tiềm tuyền ngư, cổ bì tự dước.

Chúng ta tìm thấy trong tác phẩm Đại Thừa Thành Nghiệp Luận (Đại Tạng 1609, trang 781) của thầy Thế Thân (Vasubandhu, sống ở thế kỷ thứ năm, tác giả Duy Thức Tam Thập Tụng) có một bài kệ, và Tổ Lâm Tế đã lấy cảm hứng từ bài kệ này:

Do ngoại phát thân ngữ

Biểu nội tâm sở tư

Thí như tiềm uyên ngư

Cổ ba nhi tự biểu

Trong bản Lâm Tế Lục, Tổ Lâm Tế dùng chữ ‘tuyền’ thay vì chữ ‘uyên’, dùng chữ ‘dước’ thay vì chữ ‘biểu’. Tuyền là suối; uyên là sông; dước là nhảy lên; biểu là biểu hiện.

‘Do ngoại phát thân ngữ’: nhờ những hành động và nói năng của ta phát ra bên ngoài.

‘Biểu nội tâm sở tư’: nội tâm của ta suy tư như thế nào, thì nó biểu hiện ra bên ngoài như thế đó qua hình thái của ngôn ngữ và hành động. Nghĩa là ‘ý là nguồn gốc của thân và khẩu’.

‘Thí như tiềm uyên ngư’: giống như một con cá đang dầm mình dưới sông.

‘Cổ ba nhi tự biểu’: cổ ba là vỗ sóng mà nhảy lên.

Và bài kệ này là nguồn gốc cho câu nói của Tổ trong Lâm Tế Lục: ‘Giống như con cá trong dòng suối đang vỗ sóng nhảy lên.’

Này các vị đại đức, động và bất động chỉ là hai cảnh giới: con người tu không vướng mắc (vô y đạo nhân) có thể sử dụng cả động và bất động.

Vô y tức là không nương tựa, không bám víu. Người tu không bám víu (người tu có tự do) có thể sử dụng cả động và bất động mà không bị kẹt vào động hay bất động. Trong tác phẩm Tín Tâm Minh (Faith in Mind) cũng có bốn câu nói về động và bất động.

Chỉ động vô động

Động chỉ vô chỉ

Lưỡng ký bất thành

Nhất hà hữu chỉ

Như tôi đây, khi có học giả tới (tức là người tham vấn), thì tôi sử dụng ba phép quyết đoán để đối phó với ba loại căn cơ.

Ba phép quyết đoán để đối phó với ba loại căn cơ là dịch từ chữ ‘tam chủng căn khí’. Căn khí tức là tâm lý, điều kiện và căn cơ của người tham vấn.

Nếu người có căn cơ dưới trung bình tới, tôi sẽ đoạt cảnh của họ, nhưng không đoạt pháp của họ.

Căn cơ dưới trung bình là những thiền sinh và những học nhân, kém thông minh. Họ nói ra cái gì thì Tổ lấy cái đó liệng vào thùng rác. Tổ đoạt bằng một câu nói, hoặc đánh, hoặc hét. Nhưng không đoạt pháp của họ. Tổ sợ rằng nếu đoạt luôn pháp, họ sẽ bơ vơ, không nơi nương tựa, cho nên Tổ chỉ đoạt cảnh.

Ví dụ có một vị đệ tử lên hỏi thiền sư Triệu Châu:

- Bạch thầy, con chó có Phật tánh không?

Thiền sư nói: ‘Không.’ Tức là đoạt cảnh.

Tại vì vị đệ tử này đi tìm cầu kiến thức. Anh đã được học rằng tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, cho nên anh hạnh phúc cho đó là một kiến thức thâm uyên, quan trọng, nhờ đó anh có thể giải thoát, giác ngộ. Và vì vậy anh bị kẹt vào quan niệm rằng: người có Phật tánh, con chó cũng có Phật tánh, mà cây cỏ cũng có Phật tánh nữa. Thành ra anh muốn lên hỏi thầy để chứng tỏ mình là người thuộc bài. Nếu thầy nói ‘có’ thì anh càng cố chấp thêm, cho nên thầy đã nói ‘không’ là đoạt cảnh đi, để anh có cơ hội thoát ra khỏi thái độ cố chấp trên.

Nếu người có căn cơ trên trung bình tới, tôi sẽ đoạt cả cảnh cả pháp của họ.

Tại vì những người này có đủ sức để chịu đựng sự thật ấy. Họ không ngã lăn ra, không tuyệt vọng, không bỏ tu. Với người dưới trung bình mà đoạt cả cảnh cả pháp thì chắc chắn người đó sẽ bỏ tu.

Nếu là người có căn cơ bén nhạy tới, tôi sẽ không đoạt cảnh cũng không đoạt pháp cũng không đoạt người.

Đối với người có căn cơ bén nhạy, Tổ không cần đoạt cái gì hết, tại vì người này có tự do.

Nếu là người có kiến giải vượt bực tới (thiền sinh thượng thặng), tôi sẽ sử dụng toàn thân để đối phó, mà không liệt họ vào một loại căn cơ nào cả.

Toàn thân tức là không có che giấu gì cả. Trường hợp này, Tổ đem hết con người mình ra mà đối phó, tiếp xử, và coi người ấy như là một tri kỷ. Riêng người tri kỷ thì không nằm trong ba loại căn cơ trên.

Này các vị đại đức! Trong trường hợp này (trường hợp người có căn cơ bén nhạy) pháp lực của kẻ học nhân sẽ không để cho một ngọn gió nào đi qua và tốc độ của pháp lực ấy lửa đá và điện quang cũng không vượt qua được.

Tức là cái bén nhạy xảy ra chớp nhoáng, không cần đi ngang qua trung gian suy luận, không một giây phút ngần ngừ, tuệ giác phát sinh liền. Nếu có một giây phút để tìm câu trả lời, có sự lưỡng lự, thì đó là sự thất bại, đó không phải là tuệ giác đích thực, đó chỉ là sản phẩm của tư duy. Khi người ta đưa sản phẩm của tư duy ra thì ta biết liền. Khi tôi đi vào bếp thấy một sư chú đang cắt cà rốt, tôi hỏi: ‘Con làm gì đó?’ Nếu sư chú bén nhạy, thì sư chú mỉm cười không trả lời. Sư chú là tri kỷ của tôi. Nếu sư chú nói: ‘Bạch thầy, con đang cắt cà rốt’. Hỏng rồi! Trả lời như vậy nghĩa là tôi không thấy sư chú đang cắt cà rốt sao? Vậy thì căn cơ bén nhạy, nó mau hơn điện quang, lửa đá. Ngày xưa, nguời ta không có diêm quẹt, người ta phải dùng đá cọ xát vào nhau làm lửa. Điện quang tức là tia chớp sáng (lightening), nhưng cũng không mau hơn cái căn cơ bén nhạy của người thiền sinh ngộ đạo.

Vị học nhân ấy chỉ cần chớp mắt là đã đánh mất sự tương giao.

Trong thời gian một cái chớp mắt là cơ hội đã mất rồi, không có sự tâm truyền tâm. Nó đi vào tư duy, có sự lưỡng lự, là một sự thất bại. Ngày xưa trong thiền môn có những trận pháp chiến (dharma battle), hoặc thiền chiến (Zen battle) giữa hai thiền giả: thiền sư với thiền sinh. Trong từ ngữ thiền ngày xưa có danh từ ‘xuất trận’ và ‘nhập trận’. Trong những buổi đại tham hay tiểu tham thường có một vị thiền sinh đi lên để đối đáp, và đó là một cuộc thử nghiệm để coi vị đó chín chưa, thuộc căn cơ nào, gọi là xuất trận. Trong khi hai bên đối đáp qua lại, gọi là nhập trận. Có khi thành công, có khi thất bại.

Chỉ cần khởi ra một niệm là đã đi vào sự sai trái.

Niệm ở đây là một tư duy (thought). Tuệ giác thì không chấp nhận tư duy. Tư duy chưa phải là tuệ giác. Vị thiền sư không cần phải nói nhiều. Người kia không thể nào che giấu được, chỉ cần một cử chỉ, một phản ứng, nói ra một tiếng, là đủ để vị thiền sư biết được tâm trạng của người đó. Bác sĩ còn cần phải có ống nghe, độ đo huyết áp, hay hỏi bệnh nhân những câu hỏi..., nhưng thiền sư thì không cần những thứ ấy. Chỉ cần quán sát thiền sinh là biết được căn cơ của người đó.

Có hiểu được hay không là chỉ ngay trong giây phút đó mà thôi.

Cố gắng thêm cũng vô ích. Cơ hội mình được tiếp xúc với thầy rất ít. Mỗi lần thầy đưa ra một cây sào mà mình không nắm được là một lần thất bại. Có thể thầy đã đưa ra cây sào nhiều lần, và mỗi lần như vậy mình đều không nắm được. Chuyện này không phải chỉ xảy ra với các vị học nhân trong thời đại của thiền sư Lâm Tế, mà nó cũng xảy ra ngay ở Làng Mai. Có nhiều lần tôi đã đưa ra những cây sào liên tiếp, mà vị đệ tử đó đều không nắm được.

Này các vị đại đức, các vị mang bát, mang túi và mang một khúc ruột già đầy phân đi tới người ta để tìm cầu Phật và Pháp, quý vị có biết ai là kẻ đang đi tìm cầu ấy không?

Chữ khúc ruột già là do tôi thêm vô để cho nhẹ bớt. Trong nguyên văn là ‘một cái bọc phân’.

Đó là một kẻ sống động, linh hoạt, không vương vào dây mơ rễ má nào cả, lùa thì không vào, xua cũng không đi, chạy tìm thì nó càng lúc càng xa, không tìm thì nó đứng ngay trước mặt, tiếng nói của kẻ ấy đang vọng ngay vào tai quý vị. Không có đủ niềm tin nơi đây thì thật phí cả một cuộc trăm năm.

Đoạn này y như âm nhạc. Nhạc của Phạm Duy hay của Trịnh Công Sơn cũng không so sánh được với những câu văn như thế này.

Cái ta đi tìm đã có sẵn; ta là Bụt, là Tổ; ta có cái tinh minh diệu dụng, trong bất cứ giây phút nào ta cũng có thể tiếp xúc được với những mầu nhiệm của vũ trụ, với Tịnh Độ, với Niết Bàn; ta có thể đi vào lầu các của Di Lặc, đi vào thế giới Hoa Tạng. Sự sống mầu nhiệm có mặt trong ta và xung quanh ta; ta có khả năng và cơ hội để tiếp xúc, để thảnh thơi, để an lạc, để giải thoát ngay trong giờ phút hiện tại, mà không cần phải làm gì. Nhưng ta đã không sống cuộc đời ta mà chỉ lo đi tìm kiếm. Ta tin rằng ta là con số không, là một kẻ nghèo đói, một người không có giá trị; ta phải tìm thầy, tìm bạn, tìm thiện tri thức, để mong họ bố thí cho một chút bình an, một chút giải thoát... chỉ vì ta thiếu đức tin, ta mù mắt nên không thấy được tất cả những mầu nhiệm đang có trong giây phút hiện tại.

Không tìm thì nó đứng ngay trước mặt, tiếng nói của kẻ ấy đang vọng ngay vào tai quý vị. Ta không nghe, không thấy, không tiếp xúc được với con người thật của ta. Rất uổng!

Không có đủ niềm tin nơi đây thì thật phí cả một cuộc trăm năm. Cuộc trăm năm là một cuộc đời. Ta không có tự do, ta không có tuệ giác là ta bỏ phí cả cuộc đời ta. Nhìn lại xem, ta có như vậy không? Có ai nhắc nhở ta như vậy không?

Các bạn tu, chỉ trong một khoảnh khắc là ta có thể đi vào cảnh giới của Hoa Tạng.

Thế giới của Hoa Nghiêm là thế giới của một bông hoa vĩ đại, mỗi cánh hoa chứa đựng tất cả các bông hoa khác. Cái một chứa đựng cái tất cả và cái tất cả nằm trong cái một.

Đi vào cảnh giới của Bụt Tỳ Lô Giá Na.

Đi vào cảnh giới của Bụt Pháp thân, mà không phải Bụt ứng thân hoặc Hóa thân.

Đi vào các quốc độ của giải thoát, của thần thông, của thanh tịnh, đi vào pháp giới, đi vào uế, đi vào tịnh, đi vào phàm, đi vào thánh, đi vào ngạ quỷ súc sinh và nơi nào ta cũng không tìm kiếm ra được cái gọi là sinh tử.

Bản chất của thực tại là không sinh không tử. Như một đợt sóng, nếu nó đi vào nước thì nó tìm ra được cái không sinh và không tử. Không những đợt sóng đó không sinh không tử mà tất cả những đợt sóng khác cũng không sinh không tử. Thành ra không phải chỉ có Bụt và Bồ-tát mới có thể đi vào cảnh giới Hoa Tạng, đi vào Bản Môn, đi vào Pháp giới. Pháp giới và thế giới không tách rời nhau. Nếu ta biết sử dụng cái diệu dụng, cái tinh minh, cái tâm sáng chói của ta, thì từ thế giới ta có thể đi vào pháp giới nhanh như điện chớp. Trong pháp giới ta tiếp xúc được với tự tánh không sanh không diệt, và ta có tự do. Tại sao ta cứ giam hãm ta trong thế giới của sanh, diệt, còn, mất, tới, đi, có, không?

Tất cả đều chỉ là danh từ suông (không danh), là hoa đốm huyễn hóa trong hư không, không đáng để ta nhọc công đi tìm bắt. Lúc đó thì ta sẽ buông bỏ được hết tất cả mọi cái đắc, thất, thị và phi.

Bây giờ ta đang đau khổ vì bốn điều ấy: được (đắc), mất (thất), đúng (thị), sai (phi), hiểu lầm hay không hiểu lầm..., tất cả những điều này làm ta đau khổ hằng ngày. Nếu ta khám phá ra sự thật tất cả đều là những ý niệm, những danh từ suông, chúng đều không có mặt trong thực tại nhiệm mầu, lúc đó tất cả những điều ấy không làm cho ta đau khổ nữa, ta có tự do, ta có hạnh phúc.

Này các bạn tu, cái thấy về Phật pháp của tôi, tôi đã tiếp nhận từ các hòa thượng Ma Cốc, Đan Hà, Đạo Nhất, Lô Sơn và Thạch Đầu. Sự trao truyền của truyền thống này đã phổ biến trên thiên hạ, nhưng vì chưa tin nhận được nên nhiều người còn nhạo báng. Như ý chỉ của Tổ Đạo Nhất, thuần nhất và không tạp loạn như thế, mà cả ba trăm năm mươi người tới học cũng không nắm bắt được. Tổ Lô Sơn thảnh thơi và chính chân như thế, nắm vững được cả hai chiều thuận nghịch như thế, mà đệ tử cũng còn hoang mang không thăm dò được bờ mé của trí tuệ ngài. Tổ Đan Hà cũng vậy, đùa giỡn với hạt châu, khi ẩn khi hiện, kẻ học nhân tới không ai là không bị Tổ la mắng. Hành tung của Tổ Ma Cốc thì đắng như vỏ cây Hoàng Bá, ai đến gần cũng không được. Tổ Thạch Củng thì bí quyết là tìm người trên đầu một mũi tên làm cho ai nấy đều sợ hãi. Còn cái cách hành xử của ông thầy tu núi là tôi đây thì đó là sự thành hoại chân thật (chân chính thành hoại). Tôi đùa bỡn với sự thần biến tâm linh, tôi đi vào được trong tất cả mọi cơ cảnh, và ở đâu tôi cũng duy trì được (bản lĩnh của mình là) vô sự, cảnh không bao giờ đoạt được tôi. Nếu có ai tới tìm, tôi sẽ đi ra nhìn người ấy. Kẻ ấy không biết tôi. Tôi liền mặc áo vào. Áo có nhiều thứ. Kẻ học nhân nhìn thấy áo, trong tâm liền phát sinh kiến giải, kẹt ngay vào ngôn cú của tôi. Tội nghiệp cái ông thầy đui mù không mắt này quá đi; ông ta nhận lầm cái áo là tôi, cho tôi là hoặc vàng hoặc xanh hoặc trắng hoặc đỏ. Thấy thế tôi mới cởi hết áo đi và để lộ cái ‘thanh tịnh’ ra. Vị học nhân thấy thế, liền sinh tâm vui mừng và ham muốn. Tôi liền cởi bỏ luôn cái áo ‘thanh tịnh’ ấy ra nữa. Bấy giờ kẻ học nhân thất kinh, hoang mang, cuống cuồng bỏ chạy, nói rằng tôi ‘trần truồng như nhộng’. Tôi mới nói với kẻ ấy: ‘Chú có biết cái con người mặc áo trong tôi là ai chưa?’ Hốt nhiên kẻ kia quay đầu lại và nhận ra tôi.

Như ý chỉ của Tổ Đạo Nhất, thuần nhất và không tạp loạn như thế, mà cả ba trăm năm mươi người tới học cũng không nắm bắt được.

Câu này tiết lộ rằng trong tu viện của thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất có ba trăm năm mươi người xuất gia được nghe khai thị, và trong ba trăm năm mươi người đó không có ai nắm được ý chỉ của Tổ. Bây giờ nếu trong pháp hội của thầy Nhất Hạnh mà không có vị đệ tử nào nắm được ý thầy thì đó cũng là chuyện thường thôi. Mã Tổ Đạo Nhất là một thiền sư lớn, cự phách vào bậc nhất, đạo phong rất lẫm liệt, năng lượng rất vĩ đại. Mã Tổ Đạo Nhất là sư cố của thiền sư Lâm Tế và là bổn sư của thiền sư Bách Trượng Hoài Hải (sư ông của thiền sư Lâm Tế và là thầy của thiền sư Hoàng Bích Hy Vận - bổn sư của thiền sư Lâm Tế).

Ngày xưa ở chùa Bát Nhã, thiền sư Đạo Nhất rất siêng ngồi thiền: sáng, trưa, chiều, mười mấy giờ một ngày, có khi không ngủ. Hồi đó, thiền sư Nam Nhạc nghe tiếng đồn có một thầy chuyên ngồi thiền ở chùa Bát Nhã mới tìm tới để gặp. Khi gặp Mã Tổ, thấy người ngồi thiền siêng năng như vậy, thiền sư Nam Nhạc bèn lượm một viên ngói ngoài vỉa hè và bắt đầu ngồi xuống để mài. Mài một hồi lâu không biết để làm gì. Lúc ấy, Mã Tổ mới hỏi:

- Hòa thượng làm gì vậy?

Thiền sư Nam Nhạc:

- Tôi đang mài viên ngói.

Mã Tổ hỏi:

- Mài ngói để làm gì mà tốn công như vậy?

Thiền sư Nam Nhạc:

- Tôi mài ngói để làm tấm gương soi mặt.

Mã Tổ nói:

- Hòa thượng, sao ngài nói lạ vậy! Làm sao mà có thể mài ngói thành tấm gương soi mặt được?

Thiền sư Nam Nhạc mới nhìn Mã Tổ nói rằng:

- Vậy thì ngồi thiền làm sao mà thành Phật được?

Mã Tổ giật mình. Thiền sư Nam Nhạc nói:

- Khi chiếc xe bò ngừng lại không đi, thì mình nên đánh chiếc xe hay là đánh con bò?

Đánh con bò chứ đâu có thể đánh xe. Thiền không phải là vấn đề ngồi hay không ngồi. Ý của thiền sư Nam Nhạc là thiền không nằm trong tư thế ngồi mà thôi. Ăn cơm, uống trà, gánh nước, bổ củi, đi, đứng, nằm, ngồi..., tất cả đều là thiền. Nghĩ rằng chỉ có ngồi mới là thiền thì sai. Vì vậy thiền sư Nam Nhạc nói thêm: ‘Thiền không phải là vấn đề ngồi hay không ngồi. Không ngồi không phải là thiền, mà ngồi cũng không phải là thiền.’ Ban đầu, trong số ba trăm năm mươi người tới học với Tổ Đạo Nhất, thì chưa có người nào giỏi. Nhưng sau này, nhờ kiên nhẫn nên từ từ Tổ đã có những vị đệ tử giỏi, trong đó có Tổ Bách Trượng.

Thiền sư Bách Trượng là người đã sáng lập ra thanh quy rất nổi tiếng, gọi là Bách Trượng Thanh Quy. Ngài là đệ tử của thiền sư Mã Tổ. Thiền sư Bách Trượng là Sư Ông của Tổ Lâm Tế. Thiền sư Bách Trượng nổi tiếng một phần cũng nhờ ở lời tuyên bố: ‘Bất tác bất thực’(không làm thì không ăn). Chuyện kể: Tổ đã lớn tuổi mà khi nào cũng vác cuốc ra làm việc chung với chúng, chúng rất là thương. Một hôm đi chấp tác, chúng giấu cuốc của Tổ đi. Hôm đó, Tổ Bách Trượng không ra ăn cơm trưa. Chúng hỏi: ‘Hòa thượng có khỏe không, vì sao không ra ăn cơm trưa?’ Hòa thượng nói: ‘Ai đã giấu cái cuốc của tôi ở đâu rồi. Hôm nay, vì tôi không có làm việc nên tôi không ăn. Có làm mới có ăn.’ Vì vậy các thiền viện ngày xưa, đạo tràng nào cũng có vườn rau. Chùa Từ Hiếu có trồng sắn, trồng khoai, trồng rau, nuôi bò để lấy phân trồng rau. Các thầy, các sư cô làm việc ngoài vườn, trồng cây, trồng sắn, trồng rau, nhìn rất đẹp. Có những thiền viện căn cứ trên sự canh tác mà sống, được gọi là những Nông Thiền (Farming Zen Institute). Trong khi làm việc ta vẫn thiền quán được như thường, không có nghĩa là khi tưới rau, tưới cây, gánh nước, hay gieo hạt ta không tu tập được. Tất cả các chùa thuộc Mai Thôn đạo tràng đều có vườn rau: chùa Cam Lộ, chùa Pháp Vân, chùa Sơn Hạ, chùa Từ Nghiêm.

Tổ Đạo Nhất là người sáng tạo ra tiếng hét đầu tiên. Có một lần Tổ hét quá lớn, đến nỗi Tổ Nam Nhạc Hoài Nhượng bị điếc tai đến ba ngày. Trong ba ngày đó Tổ Nam Nhạc không nghe được gì cả. Nhưng chính Tổ Lâm Tế lại là người chuyên sử dụng tiếng hét. Và tiếng hét trở thành một pháp môn. Tiếng hét của sư cố (Mã Tổ) truyền lại tới đời của sư chít (Lâm Tế) mới thành ra pháp khí.

Như ý chỉ của Tổ Đạo Nhất. Ý chỉ là đường lối, là tông chỉ. Như ý chỉ của Tổ Đạo Nhất, thuần nhất và không tạp loạn như thế, mà cả ba trăm năm mươi người tới học cũng không nắm bắt được. Tổ Lô Sơn thảnh thơi và chính chân như thế, nắm vững được cả hai chiều thuận nghịch như thế, mà đệ tử cũng còn hoang mang không thăm dò được bờ mé của trí tuệ ngài.

Lô Sơn là một cảnh núi rất đẹp, nhiều người ao ước tới thăm. Ngày xưa có thiền sư Huệ Viễn cư trú trên đó. Tổ Lô Sơn tên là Quy Tông Trí Thường. Tổ Lô Sơn cũng là đệ tử của Mã Tổ Đạo Nhất, ngang hàng với Tổ Bách Trượng. Tổ Lô Sơn có một người đệ tử tên là Đại Ngu (không có nghĩa là rất ngu đâu). Chính nhờ Tổ Đại Ngu mà Tổ Lâm Tế bừng tỉnh và giác ngộ.

Hồi thầy Lâm Tế còn học với Tổ Hoàng Bích, có vị thủ tọa nhắc thầy: ‘Chú ở đây lâu rồi tại sao không lên thỉnh thầy để hỏi đạo?’ Thầy Lâm Tế lên gặp Tổ Hoàng Bích hỏi về đại ý Phật pháp. Mỗi lần hỏi như vậy thì bị Tổ Hoàng Bích đánh một cái. Cuối cùng quá tuyệt vọng thầy Lâm Tế muốn bỏ ra đi. Vị thủ tọa thấy thầy Lâm Tế là người có khả năng mà bỏ ra đi như vậy thì hơi uổng, cho nên mới lên bạch với Tổ Hoàng Bích: ‘Lát nữa nếu thầy đó lên xin từ biệt thì xin hòa thượng nói câu an ủi, chỉ đường cho thầy ấy. Đó là một pháp khí trong tuơng lai.’ Khi thầy Lâm Tế lên thì Tổ Hoàng Bích hỏi: ‘Đi đâu?’ Thầy Lâm Tế: ‘Con chưa biết đi đâu nữa.’ Tổ Hoàng Bích: ‘Thôi con đi tới Đại Ngu đi.’ Đại Ngu là đệ tử của Tổ Lô Sơn. Khi thầy Lâm Tế tới Đại Ngu, thì Đại Ngu hỏi: ‘Từ đâu tới?’ ‘Con từ đạo tràng Hoàng Bích tới.’ ‘Tạo sao bỏ đi tới đây?’ Thầy Lâm Tế liền kể: ‘Con ở đó đã bao nhiêu năm, không biết con có làm nên lầm lỗi gì không? Mỗi lần con hỏi về đại ý Phật pháp là bị đánh. Hỏi lần thứ hai bị đánh, hỏi lần thứ ba cũng bị đánh. Con thất vọng quá thành ra xin đi.’ Đại Ngu mới nói: ‘Thầy là đồ ngu! Lòng từ bi của hòa thượng Hoàng Bích lớn như vậy mà thầy không thấy.’ Khi nghe câu đó thì tự nhiên trong lòng của thầy Lâm Tế có sự bừng tỉnh. Thấy rõ ràng cái đánh đó không phải do ghét do giận mà là một pháp môn, đó là pháp môn đoạt cảnh. Ta tìm kiếm một cái gì đó, kẹt vào một ý tưởng nào đó, một vấn đề gì đó, mà sự tìm kiếm không đưa tới kết quả. Cho nên cái đánh của Tổ Hoàng Bích là để cho ta chặt đứt được cái kẹt ấy đi, để ta đừng quen thói đi tìm về phía ấy nữa. Thi sĩ Hoàng Cầm có làm một bài thơ, trong đó có câu như thế này:

Ta ru em.

Lớn lên, em đừng đi tìm mẹ phía cơn mưa