Biện Chính Phật Học — Tập III

4. VÀI TRƯỜNG HỢP LƯU Ý VỀ THUẬT NGỮ SA-MÔN, BÀ-LA-MÔN TRONG KINH ĐIỂN

Trong kinh điển Phật giáo, các thuật ngữ Sa-môn, Bà-la-môn và Phạm-chí thường được sử dụng lẫn lộn, đôi khi nhằm chỉ cho các đạo sĩ Bà-la-môn và có lúc nhằm chỉ cho Đức Phật và các vị Thánh giả A-la-hán. Về phương diện văn bản, tên gọi Sa-môn, Bà-la-môn đi liền nhau trên bi ký số IV của vua A-dục, dường như chỉ cho hai đại diện tôn giáo lớn nhất thời bấy giờ là Phật giáo và Ấn giáo⁴⁰.

Trước hết, trong giai đoạn đầu khi mới thành đạo, Đức Phật thường tự nhận mình là một vị đại Sa-môn hoặc là một vị đại Bà-la-môn, hoặc Phạm-chí. Cần phải thấy rõ tính chất của danh từ gắn với từng giai đoạn lịch sử⁴¹.

Trong kinh Phật tự thuyết, một vị Tỳ-kheo đã hỏi Đức Phật:

- Cho đến như thế nào, bạch Thế Tôn, là Bà-la-môn, và có bao nhiêu pháp, tác thành Bà-la-môn?

Rồi Thế Tôn sau khi hiểu biết ý nghĩa này, ngay trong lúc ấy, nói lên lời cảm hứng này:

Sau khi loại ác pháp,

Ai thường hành chánh niệm,

Kiết sử đoạn, giác ngộ,

Những vị ấy ở đời,

Thật là Bà-la-môn.

Như vậy, một vị Bà-la-môn đã đoạn trừ hết phiền não và giác ngộ thì được gọi là Bà-la-môn, tương đương một vị Thánh giả A-la-hán.

Thứ hai, trên một phương diện khác, xét về bản chất, đời sống tại gia cũng như xuất gia của các đạo sĩ Bà-la-môn nếu như tuân giữa theo giới luật thì chứa đựng nhiều giá trị nhân văn, tạo nên truyền thống tốt đẹp mà Đức Phật đã từng ca ngợi. Do vậy, đôi khi Đức Phật tán thán Bà-la-môn như chính thực Bà-la-môn. Điều này được khẳng định rõ ràng hơn trong kinh Trung A-hàm⁴²:

Thế nào gọi là “Sa-môn”? Là người đã đình chỉ các pháp ác bất thiện, các lậu ô uế, là gốc rễ của sự hữu trong tương lai, là sự phiền nhiệt, là nhân của khổ báo, của sanh lão bệnh tử. Đó gọi là Sa-môn.

Thế nào gọi là “Phạm chí”? Là người xa lìa các pháp ác, pháp bất thiện, các lậu ô uế mà là gốc rễ của sự hữu trong tương lai, là sự phiền nhiệt, là nhân của khổ báo, của sanh lão bệnh tử. Đó gọi là Phạm chí. (Tuệ Sĩ, dịch)⁴³.

Cần lưu ý rằng, Sa-môn hay Phạm-chí chỉ mới đạt được ngưỡng đình chỉ (息止) và xa lìa (遠離) ác pháp nên chính là Sa-môn, Bà-la-môn của Ấn giáo.

Tương tự, trong kinh Pháp Cú, có những đoạn ca ngợi tâm thế ẩn cư ly dục, ly bất thiện pháp, hành bất hại tương tự như hành hoạt của một vị Bà-la-môn, Phạm chí Ấn giáo. Cụ thể, kinh Pháp Cú ghi:

Tâm trút bỏ pháp ác

Giống như rắn thay da

Dục chẳng làm sa đà

Là xứng danh phạm chí⁴⁴.

Hoặc:

Bỏ gậy gộc, vũ khí

Tâm ý không hại ai

Chẳng tổn hại muôn loài

Là xứng danh phạm chí⁴⁵. (Thích Nguyên Hùng, dịch) Có thể nói, với bốn trọng giới của Bà-la-môn như không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm và không uống rượu cùng với những thiết chế nghiêm ngặt về một đời sống thanh cao của Bà-la-môn theo luật Manu (manusmṛti: मनुस्मृति), quả đúng như Đức Phật đã từng tán thán:

Họ còn sống ở đời,

Dân chúng hưởng an lạc⁴⁶

(Yāva loke avattiṃsu, sukhamedhitthayaṃ pajā (Sn. 50)⁴⁷

5. KẾT LUẬN

Có những thuật ngữ đặc thù được sử dụng với những nghĩa khác nhau, tùy theo cách hiểu của mỗi tôn giáo. Khái niệm Sa-môn, Bà-la-môn là những trường hợp như vậy. Việc hiểu không đầy đủ về khái niệm này sẽ dẫn đến những hệ luận sai lầm nghiêm trọng.

Xét về nguồn cội, Bà-la-môn là một cộng đồng dân cư với những nguyên tắc sống thanh sạch, có trách nhiệm, với lý tưởng vươn tới một cảnh giới tự tại an nhiên, vô dục như Phạm thiên. Hiện thực cuộc sống cũng như lý tưởng hướng về của Bà-la-môn giáo thời kỳ đầu đúng nghĩa với nguyên ngữ Phạm-hạnh (brahmacariyā).

Trong giai đoạn đầu của quá trình hoằng hóa, Đức Phật đã vận dụng những thuật ngữ có sẵn như Sa-môn, Bà-la-môn để nói về Ngài và chỉ cho các bậc đệ tử A-la-hán nhưng có những thay đổi cần thiết về nội dung. Nói cách khác, Đức Phật đã tái định nghĩa danh từ Sa-môn, Bà-la-môn bằng cách chuyển tải một chất liệu mới, chất liệu vô lậu giải thoát vào những danh xưng này.

Theo nhịp vận hành của lịch sử, Bà-la-môn với tư cách là một tôn giáo ở thời Đức Phật đã bộc lộ những dấu hiệu suy tàn. Quá trình tha hóa ngày càng gia tăng khi các vị Bà-la-môn ở thời Phật không hiểu rõ về nguồn gốc thủy tổ, không giữ được phẩm hạnh vốn có, ngay cả việc tế tự cũng thực hành sai lệch so với pháp cựu truyền, chưa kể đến những thủ pháp thấp hèn nhằm phương hại thanh danh Phật giáo. Do vậy, tên gọi Bà-la-môn ở thời kỳ này thường gắn với những giá trị tiêu cực, hủ bại.

Như vậy, trong kinh điển Phật giáo, tùy theo ngữ cảnh xuất hiện mà tên gọi Sa-môn, Bà-la-môn được hiểu theo ba khuynh hướng. Thứ nhất, chỉ cho những phẩm tính trong sạch của Bà-la-môn giáo thời kỳ đầu. Thứ hai, biểu thị cho Đức Phật và các bậc thánh giả A-la-hán. Thứ ba, dùng để xác định một mảng tối, tiêu cực trong hành hoạt của một bộ phận tu sĩ Bà-la-môn.

Kinh Tăng chi bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn giáo, 2015, tr.67.

大正藏第 21 冊 No. 1331 佛說灌頂經.

大正藏第 21 冊 No. 1331 佛說灌頂經,佛說灌頂拔除過罪生死得度經卷第十二.

大正藏第 14 冊 No. 0449 佛說藥師如來本願經.

大正藏第 14 冊 No. 0450 藥師琉璃光如來本願功德經.

大正藏第 55 冊 No. 2157 貞元新定釋教目錄,卷第十一.

大正藏第 14 冊 No. 0451 藥師琉璃光七佛本願功德經.

大正藏第 55 冊 No. 2154 開元釋教錄, 卷第九.

Theo Phật Quang đại từ điển, và theo Lời dẫn của Tỳ-kheo Thích Nguyên Chơn, trong bản Việt dịch: Kinh Dược Sư thất Phật bản nguyện công đức.

大正藏第 55 冊 No. 2145 出三藏記集, 卷第五. Nguyên văn: 灌頂經一卷(一名藥師琉璃光經或名灌頂拔除過罪生死得度經) 右一部. 宋孝武帝. 大明元年. 𥘯陵鹿野寺比丘慧簡. 依經抄撰(此經後有續命法所以偏行於世).

大正藏第 55 冊 No. 2154 開元釋教錄, 卷第十七.

Phật Quang đại từ điển, tập 1, Sa-môn Thích Quảng Độ dịch, Hội Văn hóa Giáo dục Linh Sơn xuất bản, 200, tr.1380-1381.

大正藏第 50 冊 No. 2059 高僧傳, 卷第一, 帛尸梨密多羅.

大正藏第 55 冊 No. 2145 出三藏記集, 卷第四. Nguyên văn: (本名普廣菩薩經或名灌頂隨願往生十方淨土經凡十一經從七萬二千神王呪至召五方龍王呪凡九經是舊集灌頂總名大灌頂經從梵天神策及普廣經拔除過罪經凡三卷是後人所集足大灌頂為十二卷其拔除過罪經一卷摘入疑經錄中故不兩載).

大正藏第 49 冊 No. 2034 歷代三寶紀, 卷第十.Nguyên văn: 藥師瑠璃光經一卷 (大明元年出. 一名拔除過罪生死得度經. 一名灌頂經. 出大灌頂經.祐錄注為疑房勘婆羅門本今有梵本神言小異耳).

大正藏第 55 冊 No. 2154 開元釋教錄,卷第五.Nguyên văn: 藥師琉璃光經 (亦云灌頂拔除過罪生死得度經出大灌頂經祐錄注為疑經者非).

http://www.schoyencollection.com/22-buddhism-collec-tion/22-3-mahayana-sutras/bhaisaiyagur-vajracchedika-ms-2385.

Kinh Tăng chi bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn giáo, 2015, tr.58-63.

Kinh Dược Sư bổn nguyện công đức, HT. Thích Huyền Dung dịch, Nxb Tôn giáo, 2012, tr.66-67.

“書·酒誥”經德秉哲.(傳)能常德持智.(左傳·昭二十五年)夫禮，天之經也.(註)經者，道之常.

Kinh Tăng chi bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn giáo, 2015, tr.67.

Từ điển các thuật ngữ Vô tỷ pháp của ngài Tịnh Sự, được chép từ phần ghi chú thuật ngữ trong các bản dịch của ngài.

大正藏第 25 冊 No. 1509 大智度論, 卷第七. Nguyên văn: 念佛三昧能除種種煩惱及先世罪… 念佛三昧有大福德,能度眾生.

Với Đức Phật, khi Ngài hướng tâm đến một đối tượng nào đó, thì ngay tức khắc, như người lực dĩ duỗi cánh tay, ngài sẽ nhận ra tâm tư, bối cảnh cụ thể và tùy theo đó mà có những lời dạy phù hợp. Theo Tích truyện pháp cú, phẩm Hạnh phúc, thứ 15, mỗi sáng sớm, Đức Phật quán sát thế gian xem ai đủ duyên để hóa độ. Trường hợp Phạm thiên Baka và các vị Phạm thiên khác vừa khởi lên tà kiến, thì Đức Phật đã nhận biết và ngay tức khắc, từ tinh xá Jetavana, Đức Phật hiện ra ở Phạm thiên giới để giáo hóa (S.i,142; S.i,144). Tương tự, khi Đức Phật về quê nhà lần đầu tiên, đọc được tâm không thanh tịnh của các vị thân bằng Thích tử, Đức Phật đã thị hiện biến hóa thần thông để giáo hóa.

Kinh Tương ưng bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn giáo, 2013, tr.372

Abhidhammattha Saṅgaha. Nguồn: http://www.dhammadipa. net/2014/12/08/abhidhammattha-sa%E1%B9%85gaha/.

Kinh Tương ưng bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.742.

大正藏第 32 冊 No. 1647 四諦論, 卷第二. Nguyên văn:毒火刀杖等自作或他作. 因此命根斷.是名橫死.

大正藏第 04 冊 No. 0211 法句譬喻經, 卷第一,多聞品第三. Nguyên văn: 人生世間，橫死有三：有病不治為一橫死，治而不慎為二橫死，憍恣自用不達逆順為三橫死.

Kinh Trung bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn giáo, 2012, tr. 579-588.

大正藏第 02 冊 No. 0150B 九橫經.

大正藏第 02 冊 No. 0150B 九橫經.

Kinh Tăng chi bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2015, tr.650-651.

大正藏第 43 冊 No. 1830 成唯識論述記, 卷第一.

Kinh Tương ưng bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2013, tr.336-339.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第十四, 高幢品

大正藏第 10 冊 No. 0279 大方廣佛華嚴經,卷第四十七,佛不思議法品

大正藏第 21 冊 No. 1331 佛說灌頂經, 卷第五, 佛說灌頂呪宮宅神王守鎮左右經.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.1149-1150.

Kinh Tăng chi bộ, tập 1, chương 4 pháp, phẩm Nguồn sanh phước, kinh Các đồ ăn, VNCPHVN, 1996, tr.674.

Tích truyện Pháp cú, tập 2, Viên Chiếu dịch, Nxb Tôn Giáo, 2012, tr.101-103.

大正藏第 04 冊 No. 0210 法句經, 卷上, 述千品. Nguyên văn: 能善行禮節，常敬長老者，四福自然增，色力壽而安.

大正藏第 04 冊 No. 0211 法句譬喻經, 卷第一.

大正藏第 04 冊 No. 0203 雜寶藏經, 卷第四, 沙彌救蟻子水災得長命報緣.

大正藏第 01 冊 No. 0081 分別善惡報應經. Nguyên văn: 一離自手殺，二離勸他殺，三離慶快殺，四離隨喜殺，五救刑獄殺，六放生命，七施他無畏，八慈恤病人，九惠施飲食，十幡燈供養.

大正藏第 04 冊 No. 0203 雜寶藏經, 卷第四. Nguyên văn: 昔有比丘,死時將至,會有外道婆羅門見,相是比丘,知七日後必當命終. 時此比丘,因入僧坊, 見壁有孔, 即便團泥, 而補塞之. 緣此福故, 增其壽命，得過七日.婆羅門見, 怪其所以, 而問之言: “汝修何福”. 比丘答言: “我無所修, 唯於昨日, 入僧房中,見壁有孔, 補治而已”. 婆羅門歎言: “是僧福田, 最為深重, 能使應死比丘續命延壽”.

卍新續藏第 21 冊 No. 0381 藥師經直解.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.528.

Ibid., p.743.

Ibid., p.767.

Ibid., p.359.

Ibid., p.767.

Ibid., p.433.

Ibid., p.93.

Ibid., p.1181.

Ibid., p.434.

Ibid., p.235.

Ibid., p.767.

Ibid.

大正藏第 54 冊 No. 2125 南海寄歸內法傳, 卷第三,鞞殺社譯之為藥.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.1167.

Ibid., p. 1284.

大正藏第 50 冊 No. 2059 高僧傳, 卷第一, 帛尸梨密多羅: Nguyên văn: 密善持呪術所向皆驗.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.632.

Kinh Trường bộ, kinh Phúng tụng, HT.Thích Minh Châu dịch, Nxb Tôn giáo, 2013, tr.651.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 47.

大正藏第 45 冊 No. 1865 八識規矩補註卷下. Nguyên văn: 依憑經 (即雜寶藏經).

大正藏第 49 冊 No. 2036 佛祖歷代通載, 卷第十二.

Pháp sư Đạo Thế, Hương hoa vườn chánh pháp (Pháp uyển châu lâm), tập 7, Thích Nguyên Chơn chủ biên, NXB. Phương Đông, 2011, tr.570.

大正藏第 29 冊 No. 1558 阿毘達磨俱舍論, 卷第十. Nguyên văn: 於命終位何身分中識最後滅. 頓命終者意識身根欻然總滅. 若漸死者往下人天.於足齊心如次識滅. 謂墮惡趣說名往下. 彼識最後於足處滅. 若往人趣識滅於臍若往生天識滅心處. 諸阿羅漢說名不生. 彼最後心亦心處滅. 有餘師說. 彼滅在頂.

Luận Du-già-sư-địa, tập 1, Nguyên Huệ dịch, NXB.Hồng Đức, 2013, tr.11.

大正藏第 50 冊 No. 2049 婆藪槃豆法師傳.

Luận Du-già-sư-địa, tập 1, Nguyên Huệ dịch, NXB.Hồng Đức, 2013, tr. 31. Nguyên tác: 大正藏第 30 冊 No. 1579 瑜伽師地論, 卷第一. Nguyên văn: 又將終時. 作惡業者. 識於所依從上分捨. 即從上分冷觸隨起. 如此漸捨乃至心處. 造善業者. 識於所依從下分捨. 即從下分冷觸隨起. 如此漸捨乃至心處. 當知後識唯心處捨. 從此冷觸遍滿所依.

大正藏第 30 冊 No. 1584 決定藏論.

大正藏第 30 冊 No. 1584 決定藏論. Nguyên văn: 如善惡二人臨命終時. 善人足冷煖上至頂.頂若冷時人命即滅.惡人死時從頂冷至足煖氣滅時此人命終. 意識常在身. 阿羅耶識持身故. 阿羅耶識滅而身即冷. 便不覺觸. 此冷煖二事不由意識故. 知有阿羅耶識.

Ekībhavati: trở về cái Nhất thể.

Tác giả Swami Krishnananda cho rằng, thuật ngữ vijñāno bhavati là một giác quan đặc biệt. Nó ngụ ý rằng, có một ý thức tiềm ẩn dành cho đời sống tương lai, đó là Linh thức (Vijñana). Swami Krishnananda. Bṛhadāraṇyaka Upaniṣhad. Ashram, Rishikesh, India: The Divine Life Society Sivananda, 1983. p. 435. Cf: Now this term vijñāno bhavati has a special sense. It seems to imply that there is a feeble consciousness of the future stage that is Vijñana.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, MA: Nataraj Books, 2014, p.643.

The Principal Upaniṣad. Edited by S. Radhakrishnan. London: George Allen & Unwin Ltd., 1968. p.270. Cf: Ekī-bhavati, na paśyati, ity āhuḥ; ekī-bhavati, na jighrati ity āhuḥ; ekī-bhavati na rasayati, ity āhuḥ; ekī-bhavati, na vadati, ity āhuḥ; ekī-bhavati na śṛṇoti, ity āhuḥ; ekī-bhavati, na manute, ity āhuḥ; ekī-bhavati na spṛśati, ity āhuḥ; ekībhavati, na vijānāti, ity āhuḥ. Tasya haitasya hṛdayasyāgram pradyotate, tena radyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati, cakṣuṣo vā mūrdhno vā anyebhyo vā śarīra-deśebhyaḥ; tam utkrāmantam prāṇo’nutkrāmati, prāṇam anūtkrāmantaṁ sarve prāṇā nūtkrāmanti; sa vijñāno bhavati, sa vijñānam evānvavakrāmati; taṁ vidyā-karmaṇī samanvārabhete pūrva-prajñā ca.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, MA: Nataraj Books, 2014, p. 705.

Swami Krishnananda. Bṛhadāraṇyaka Upaniṣhad. Ashram, Rishikesh, India: The Divine Life Society Sivananda, 1983. p. 435.

大正藏第 30 冊 No. 1579 瑜伽師地論, 卷第一.

The Principal Upaniṣad. Edited by S. Radhakrishnan. London: George Allen & Unwin Ltd., 1968. p.270

大正藏第 29 冊 No. 1558 阿毘達磨俱舍論, 卷第十.

The Principal Upaniṣad. Edited by S. Radhakrishnan. London: George Allen & Unwin Ltd., 1968. p.270

Nhiều khái niệm của Ấn giáo đã được Đức Phật tái định nghĩa với nội dung mới. Từ những khái niệm quan trọng và căn bản như Nghiệp, Luân hồi, Niết-bàn, Sa-môn…cho đến những khái niệm mang tính chuyên sâu như Mộc dục, Bất hại, Thanh tịnh, Trưởng lão… đều được Đức Phật tái định nghĩa với những nội dung khác biệt hoàn toàn so với quan niệm của Ấn giáo cũng như các quan niệm thông thường.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十, 四. Xem thêm, Trưởng lão Tăng kệ, Vangisa. Tích truyện Pháp Cú, phẩm Bà-la-môn.

大正藏第 04 冊 No. 0210 法句經, 吉祥品.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 742.

大正藏第 01 冊 No. 0001 長阿含經, 卷第二, 遊行經. Nguyên văn: 若一一人死，來問我者，非擾亂耶? Bản Pāli ghi: Tasmiṃyeva kālaṅkate tathāgataṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchissatha, vihesā hesā, ānanda, tathāgatassa. Xem tại: www.tipitaka.org

大正藏第 01 冊 No. 0001 長阿含經, 卷第二, 遊行經. Xem thêm, 大正藏第 02 冊 No. 0099 雜阿含經, 卷第三十, 八五一. Nguyên văn: 我今當說法鏡經， 諦聽， 善思， 當為汝說. 何等為法鏡經？ 謂聖弟子於佛不壞淨， 於法、僧不壞淨，聖戒成就，是名法鏡經.

Ngạn ngữ Phật giáo. Nguyên tác xưa nhất của câu ngạn ngữ này được tìm thấy trong ngữ lục của thiền sư Viên Ngộ Phật Quả (1063-1135): Sống như mặc thêm áo, chết như cởi hạ y (生如著衫.死如脫袴). Xem, 大正藏第 47 冊 No. 1997 圓悟佛果禪師語錄, 卷第十三, 小參六. Ở Việt Nam, câu ngạn ngữ này cũng xuất hiện ở dòng dầu tiên trong bài thơ Sanh tử (生死)của Trần Thánh Tông (1240-1290): 生如著衫, 死如脫褲

大正藏第 48 冊 No. 2025 敕修百丈清規.

大正藏第 54 冊 No. 2127 釋氏要覽.

大藏經補編第 19 冊 No. 0103 禪林象器箋.

Thích Nguyên Tâm, thâu lục, Thiền môn chánh độ viên tịch khoa nghi, bản lưu hành nội bộ, 2001.

Monier-Williams, M. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014. p. 1115.;Buddhadatta MahātheraA.P.Consice Pāli-English Dictionary. Sri Lanka: University of Ceylon, 1949. p. 292.

Hán tạng tương đương: 大正藏第 01 冊 No. 0026 中阿含經, 卷第二十九, 說無常經.

大正藏第 24 冊 No. 1462 善見律毘婆沙, 卷第十一.

大正藏第 54 冊 No. 2125 南海寄歸內法傳, 卷第二, 十二尼衣喪制.

大正藏第 48 冊 No. 2025 敕修百丈清規, 卷第三.

Đơn cử gần nhất là tang lễ của HT. Thích Thông Lạc, ở Tây Ninh.

Như tang lễ của HT. Thánh Nghiêm ở Đài Loan.

Tác phẩm này dựa trên bộ Thanh quy của ngài Bách Trượng Hoài Hải (720- 784) biên soạn vào thế kỷ VIII, đời Đường. Do thất lạc nên đến thế kỷ XIV, cháu nối dòng là ngài Đông Dương Đức Huy, vâng sắc mệnh của nhà Nguyên biên soạn lại, lấy tên là Sắc tu Bách trượng thanh quy. Xem, Sắc tu bách trượng thanh quy, Thích Phước Sơn và Lý Việt Dũng, dịch, NXB. Tôn giáo, 2008

大正藏第 49 冊 No. 2035 佛祖統紀, 卷第四十四. Nguyên văn: 僧二十三萬百二十七人. 尼萬五千六百四十三人.

大正藏第 49 冊 No. 2035 佛祖統紀, 卷第四十四. Nguyên văn: 錢唐月輪山沙門道誠.以朝廷覃恩普度.撰釋氏要覽三卷.

Tăng huy ký gọi cho đủ là Hành sự sao tăng huy ký (行事鈔增暉紀), gồm 20 quyển, do ngài Hi Giác soạn. Theo Tống cao tăng truyện, quyển 16, ngài Hi Giác ngoài kiến giải về Phật pháp còn rất am tường Dịch lý của Nho gia.

Bạch hổ thông là một tác phẩm văn hiến quan trọng của Nho gia thời cổ đại. Theo Phật tổ lịch đại thông tải, quyển 5, vào thời Đông Hán (25-220) Hán Chương Đế ra lệnh cho Trịnh Huyền cùng những nho sinh khác biên soạn sách Bạch hổ thông. Xem, 大正藏第 49 冊 No. 2036 佛祖歷代通載, 卷第五. Nguyên văn: 帝命鄭玄等諸生作白虎通.

Cao Xuân Huy, Tư tưởng phương Đông – Gợi những điểm nhìn tham chiếu, NXB. Văn Học, 1995, tr.197.

程颢, 程颐, 著.二程集. 北京:中華書局.1981年版, 58頁.Nguyên văn: 今有狂夫醉人,妄以其先人棺櫬一彈,則便以爲深讎臣怨,及親拽其親而納之火中,則略不以爲怪, 可不哀哉.

Bốn lần pháp nạn của Phật giáo Trung Hoa, được cô động trong bốn chữ: Tam Võ nhất Tôn chi ách.

大正藏第 50 冊 No. 2060 續高僧傳, 第十七, 釋智顗.

大正藏第 50 冊 No. 2060 續高僧傳, 卷第十七, 釋智顗. Nguyên văn:.人命將終.聞鍾磬聲增其正念.唯長唯久氣盡為期.云何身冷方復響磬.世間哭泣著服皆不應作.且各默然.吾將去矣.

大正藏第 50 冊 No. 2053 大唐大慈恩寺三藏法師傳,卷第十. Nguyên văn: 於是門人遵其遺命,以籧篨為輿,奉神柩還京,安置慈恩翻經堂內.

大正藏第 50 冊 No. 2060 續高僧傳, 卷第二十.

大正藏第 50 冊 No. 2064 神僧傳, 卷第六.

大正藏第 52 冊 No. 2120 代宗朝贈司空大辨正廣智三藏和上表制集,三藏和上遺書一首. Nguyên văn: 汝等須知.人代無常誰免此也.師資之道以法義情親不同骨肉.與俗全別.汝等若依吾語是吾法子.若違吾命則非法緣.吾壽終後.並不得著服及有哭泣攀慕.憶吾即勤加念誦.是報吾恩.亦不得枉破錢財威儀葬送.亦莫置其塋域虛棄人功.唯持一床.盡須念誦.送至郊外.依法荼毘.取灰加持.便即散却.亦不得立其靈机圖寫吾形.儒生七十二子尚有心喪.吾教灌頂相傳都不然也.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 574-577.

Áo lót phủ vai. Theo, 大正藏第 54 冊 No. 2130 翻梵語, 卷第三, 僧祇支.

Cái quần. Theo, 大正藏第 54 冊 No. 2130 翻梵語, 卷第三, 泥洹僧.

大正藏第 24 冊 No. 1483a 佛說目連問戒律中五百輕重事. 問比丘死亡事品第十. Nguyên văn:僧與泥洹僧僧祇支自覆,自餘盡入僧物, 一切不得埋.埋滿五錢,犯棄.

Luật tổ Đạo Tuyên, Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao, tập 2, Tỳ-kheo Thích Minh Thông chủ biên, NXB. Hồng Đức, 2017, tr. 362.

大正藏第 54 冊 No. 2128 一切經音義, 卷第六十, 五磨灑.

大正藏第 04 冊 No. 0202 賢愚經, 卷第六.

Kinh Tiểu Bộ, tập 4, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 644.

大正藏第 24 冊 No. 1483a 佛說目連問戒律中五百輕重事. 問比丘死亡事品第十. Nguyên văn: 問:師徒父母兄弟死,得哭不? 答:不得, 一舉聲犯墮.

Luật tổ Đạo Tuyên, Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao, tập 2, Tỳ-kheo Thích Minh Thông chủ biên, NXB. Hồng Đức, 2017, tr.361.

Kinh Trung bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2012, tr. 25.

Toàn bộ trích dẫn Pāli trong bài đều sử dụng từ nguồn: http://www. tipitaka.org/

Kinh Tăng chi bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr. 411.

Kinh Trường bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr. 647.

大正藏第 01 冊 No. 0001 長阿含經, 卷第八,眾集經第五.

Kinh Trung bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr. 402.

Kinh Trung bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr. 267.

Arthur Berriedale Keith. The religion and phylosophy of the Veda and Upanishads. Vol 2. London: Humphrey Milford. 1925. p.454-468.

Monier-Williams, M. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p.839.

Kinh Trung bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.115.

Kinh Tiểu bộ, tập 4. HT. Thích Minh Châu dịch NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.309.

Kinh Tương ưng bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.144-146.

Kinh Tăng chi bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.382-383.

Kinh Trường bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.136.

Kinh Trường bộ, HT. Thích Minh Châu dịch NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.661.

Kinh Trung bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.106.

Kinh Tương ưng bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.69.

Kinh Trung bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.509.

Kinh Tăng chi bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2015, tr.719-720.

Kinh Trung bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.500-501.

Kinh Tương ưng bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.811.

Kinh Tương ưng bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.608.

Kinh Trung bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.498.

Kinh Trung bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.509.

Kinh Tương ưng bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.830.

Kinh Tăng chi bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.720.

The Pāli Text Society’s Pāli-English Dictionary. Rhys Davids T.W – Stede William (Ed). Part V (P-Ph). London: Published by he Pāli Text Society. 1952. p. 94.

Kinh Tăng chi bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.361.

Kinh Tương ưng bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.599-606

Kinh đã dẫn, tr.600.

The Pāli Text Society’s Pāli-English Dictionary. Rhys Davids T.W – Stede William (Ed). Part VII (Y-Vibh). London: Published by he Pāli Text Society. 1952. p.3

Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 2. London: Luzac & Company Ltd., 1960, p. 675. Cf: in fact, some of the happier Petas are called Yakkhas.

Kinh Trung bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.289.

大正藏第 09 冊 No. 0262 妙法蓮華經, 卷第七,陀羅尼品第二十六.

Kinh Tiểu bộ, tập 4, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.572.

Kinh Tương ưng bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2015, tr.313-315.

Kinh Tương ưng bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.124-125.

Kinh Tiểu bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.367-370.

Kinh Tương ưng bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.328-332.

Kinh Tương ưng bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.318-320.

Kinh Tương ưng bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.150-152.

Kinh Trường bộ, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.477.

Kinh Tương ưng bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.321.

Hán tạng chuyển dịch Pettivisaya bằng từ 處餓鬼. Xem, 大正藏第 02 冊 No. 0099 雜阿含經, 卷第三十七, 一〇四一

The Pāli Text Society’s Pāli-English Dictionary. Rhys Davids T.W – Stede William (Ed). Part V (P-Ph). London: Published by he Pāli Text Society. 1952. p. 94. Cf: manussapeta a ghost in human form.

Kinh Tăng chi bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.223.

Kinh Mi Tiên vấn đáp, HT.Giới Nghiêm dịch, NXB. Tôn Giáo, 2003, tr.733-734.

Kinh Tăng chi bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn Giáo, 2015, tr.720. Nguyên văn: Thưa Tôn giả Gotama, nếu bà con huyết thống đã chết, không sanh vào chỗ ấy, và các bà con huyết thống khác cũng không sanh vào chỗ ấy, thời ai hưởng bố thí ấy? - Không có trường hợp ấy, không có cơ hội ấy, này Bà-la-môn, rằng chỗ ấy có thể trống không trong một thời gian dài, không có người bà con huyết thống đã chết.

Kinh Tương ưng bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.30.

Monier-Williams, M. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. P.594.

A.P. Buddhadatta Mahāthera, Consice Pāli-English Dictionary. University of Ceylon, 1949, p. 180. Cf: transference of merit.

Kinh Trung bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.51. Kinh Trung bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu, dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.166.

The Pāli Text Society’s Pāli-English Dictionary. Rhys Davids T.W – Stede William (Ed). Part IV (Cit-No). London: Published by he Pāli Text Society. 1952. p.153.

Kinh Trung bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.166. Xem thêm, Tiểu kinh Saccaka.

Kinh Trung bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.51-52.

Kinh Tăng chi bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.223.

Theo Sớ giải (Ṭīkā), gọi là công đức địa, đôi khi cũng dịch là quả phước vẻ vang.

Kinh Tiểu bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.455.

Bhadanta Cariya Buddhaghosa, Thanh tịnh đạo, Tập 2, TN.Trí Hải dịch, NXB.Tôn Giáo, 2001, tr.895.

Có ba việc tạo ra công đức: bố thì, trì giới và thiền định. Xem, kinh Tăng chi bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.356. Xem thêm ba pháp ở kinh Phúng tụng, thuộc Trường bộ.

Kinh Tiểu bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.99-101.

Kinh Tương ưng bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.32-34.

Kinh Trung bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr.57-58.

Kinh Tăng chi bộ, tập 2, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.223

Xem, Thích Chúc Phú, Kinh Tứ thập nhị chương – đối chiếu và nhận định, NXB.Tôn Giáo, 2014, tr.87.

Kinh Tăng chi bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2015, tr.761.

Kinh Trung bộ, tập 1, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2012, tr.25.

大正藏第 25 冊 No. 1509 大智度論, 卷第四十八. Nguyên văn: 因字有語, 因語有名, 因名有義.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 18.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr.70.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch. NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 370-371

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.394-396

大正藏第 23 冊 No. 1435 十誦律, 卷第七. Nguyên văn: 若比丘自手取鐵錢, 突吉羅. 若取銅錢, 白鑞錢, 鉛錫錢, 樹膠錢, 皮錢, 木錢, 皆突吉羅.

大正藏第 22 冊 No. 1428 四分律, 卷第八, 三十捨墮法之三. Nguyên văn: 若比丘自手捉錢, 若金銀, 若教人捉, 若置地受者, 尼薩耆波逸提: Tỳ-kheo nào, tự tay cầm tiền, hoặc vàng, bạc hoặc bảo người cầm, hoặc để xuống đất mà nhận, Ni-tát-kỳ Ba-dật-đề.

Luật ngũ phần, HT. Thích Đỗng Minh dịch, tập 1, chương 4, Xả đọa, NXB. Hồng Đức, 2011, tr.299

大正藏第 22 冊 No. 1425 摩訶僧祇律, 卷第十, 明三十尼薩耆波夜提法之三. Nguyên văn: 若比丘自手捉生色, 似色, 若使人捉舉, 貪著者, 尼薩耆波夜提.

大正藏第 23 冊 No. 1442 根本說一切有部毘奈耶, 卷第二十一, 捉金銀等學處第十八.Nguyên văn: 若復苾芻自手捉金銀錢等，若教他捉，泥薩祇波逸底迦.

Phân tích giới Tỳ-kheo, Tập 2, chương 7, Ưng xả đối trị, phần tơ tằm, giới điều 18. Tỳ-kheo Indacanda dịch.

Đại Phẩm, chương Dược phẩm, [85] Cho phép sự tiên liệu về hành trình đường xa. Nguyên văn: này các tỳ khưu ta không nói rằng: “Vàng và bạc có thể được chấp nhận, có thể được tầm cầu bởi bất cứ cách thức nào. ” Tỳ-kheo Indacanda dịch.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu, dịch. NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 371.

http://www.tipitaka.org

大正藏第 23 冊 No. 1435 十誦律, 卷第三十九, 明雜法之四.

大正藏第 23 冊 No. 1435 十誦律, 卷第七. Nguyên văn: 若比丘自手取鐵錢, 突吉羅. 若取銅錢, 白鑞錢, 鉛錫錢, 樹膠錢, 皮錢, 木錢, 皆突吉羅.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 434.

Kinh Tiểu Bộ, tập 4, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 660-661.

Jataka 415. Trong kinh Tăng-nhất-A-hàm, quyển 3, Mạt-lợi phu nhân được ghi nhận là người cúng dường Như lai đệ nhất. Xem, 大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第三,二. Nguyên văn: 我弟子中第一優婆斯, 供養如來, 所謂摩利夫人是.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.556.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3. Trần Phương Lan dịch, NXB. Tôn giáo, 1015, tr. 296-309. Xem thêm, kinh Trung Bộ, kinh Ái Sanh, số 87.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch. NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 144.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.554.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.556.

大正藏第 23 冊 No. 1435 十誦律, 第三十八. Nguyên văn: 佛在舍衛國. 爾時末利夫人入祇桓聽法, 諸比丘闇中說法. 末利夫人語諸比丘: 何不然燈? 答言: 無燈. 夫人言: 我與燈. 答言: 佛未聽我等然燈. 是事白佛, 佛言:聽.

大正藏第 23 冊 No. 1435 十誦律, 第三十八. Nguyên văn: 佛在舍衛國. 時末利夫人施僧高座, 諸比丘言: 佛未聽我等受. 是事白佛, 佛言: 聽受

大正藏第 23 冊 No. 1435 十誦律, 第三十八. Nguyên văn: 佛在舍衛國. 末利夫人作一講堂種種莊嚴施僧, 諸比丘言: 佛未聽我等受種種莊嚴講堂在中出入. 諸比丘不知云何? 是事白佛, 佛言: 此堂清淨, 可受在中出入.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014, p. 474.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, MA: Nataraj Books, 2014, p. 187.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, MA: Nataraj Books, 2014, p. 466.

大正藏第 49 冊 No. 2035 佛祖統紀, 卷第四十三.

大正藏第 04 冊 No. 0202 賢愚經, 卷第十二, 波婆離品. Nguyên văn: 波婆梨自竭所有, 合集財賄, 為設大會, 請婆羅門, 一切都集, 供辦餚饍種種甘美. 設會已訖, 大施噠嚫, 一人各得五百金錢.

Suttanipātapāḷi. Pārāyanavaggo.Vatthugāthā. Xem tại: http:// www.tipitaka.org/romn/

大正藏第 54 冊 No. 2128 一切經音義, 卷第五十五.

大正藏第 54 冊 No. 2127 釋氏要覽, 卷上. Nguyên văn: 梵語達嚫拏. 此云財施. 今略達拏. 但云嚫. 五分律云. 食後施衣物名達嚫.

Thực sự ra, theo nguyên tác của tác phẩm: Tôn-bà-tu-mật Bồ-tát sở tập luận (尊婆須蜜菩薩所集論), quyển 2, thì Đạt-sấn (達嚫) ở đây mang nghĩa phước thiện (Puṇya: पुण्य). Nguyên văn: 施法果報是達嚫法.故曰說檀嚫法. Đạt-sấn (達嚫) mang nghĩa công đức có thể tìm thấy trong kinh Tạp-A-hàm, quyển 37, kinh số 1041.

大正藏第 54 冊 No. 2131 翻譯名義集, 四. Nguyên văn: 達嚫. 尊婆須密論. 作檀嚫. 此云財施. 解言. 報施之法. 名曰達嚫.

大正藏第 02 冊 No. 0143 玉耶經.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第九, 四.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十五,二.

大正藏第 22 冊 No. 1428 四分律, 卷第四十[11]九. Nguyên văn: 時有比丘, 食已默然而去, 彼檀越不知食好不好? 食為足不足? 諸居士皆譏嫌: 諸外道人皆稱歎布施讚美檀越, 而沙門釋子食已默然而去, 令我等不知食好不好? 足不足? 諸比丘白佛, 佛言: 不應食已默然而去, 應為檀越說達嚫, 乃至為說一偈.

Jataka 238.

大正藏第 04 冊 No. 0202 賢愚經, 卷第十二, 波婆離品.

Visuddhimagga, Brahmavihāraniddeso, Mettābhāvanākathā, Paki-ṇṇakakathā.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2014, tr. 352

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014, p.473.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014, p.796.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014, p.839.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014, p. 577.

The Principal Upaniṣad. Edited by S. Radhakrishnan. London: George Allen & Unwin Ltd., 1968. p.290.

The Principal Upaniṣad. Edited by S. Radhakrishnan. London: George Allen & Unwin Ltd., 1968. p.396.

大正藏第 04 冊 No. 0202 賢愚經, 卷第十二, 波婆離品.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015. tr. 531-533.

SBE. Vol 25. p.430. Cf: Him who wishes (to marry for the sake of hav-ing) offspring, him who wishes to perform a sacrifice, a traveller, him who has given away all his property, him who begs for the sake of his teacher, his father, or his mother, a student of the Veda, and a sick man.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2014, tr.408-409.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2014, tr.404. Nguyên văn: cả hai người là đồng tín, đồng giới, đồng thí, đồng trí tuệ

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2014, tr.411.

Kinh Tiểu Bộ, tập 6, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 58-59.

大正藏第 03 冊 No. 0171 太子須大拏經; 大正藏第 03 冊 No. 0152 六度集經, 卷第二, 須大拏經.

Kinh Tiểu Bộ, tập 6, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.584-705.

Sanjay Agarwal. Daan and Other Giving Traditions in India. New Del-hi: AccountAid India. 2010. p.28.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2014, tr. 356.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2014, tr.639.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu, dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr77-78.

Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, tập 2, NXB. KHXH, Hà Nội, 2004, tr. 13.

The Rig Veda, Hymn 117, Ralph T. H. Griffith (Translator). Cf: 1; The Gods have not ordained hunger to be our death: even to the well-fed man comes death in varied shape.The riches of the liberal never waste away, while he who will not give finds none to comfort him. 2; The man with food in store who, when the needy comes in miserable case beg-ging for bread to eat. Hardens his heart against him-even when of old he did him service-finds not one to comfort him. 3; Bounteous is he who gives unto the beggar who comes to him in want of food and feeble. Success attends him in the shout of battle. He makes a friend of him in future troubles.

The Principal Upaniṣad. Edited by S. Radhakrishnan. London: George Allen & Unwin Ltd., 1968. p. 405.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo, 2013, tr. 647.

Có thể đối chiếu bản Hán tương đương: 大正藏第 01 冊 No. 0001 長阿含經, 卷第八,眾集經第五.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2014, tr.316.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2014, tr.316.

Kinh Trung Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2012, tr.463.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr.145-146.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014, p.796.

The Agni Purāṇa. Trans. and ed by N. Gangadharan. Delhi: Motilal Banarsidass. 1985. p.544.

Sanjay Agarwal. Daan and Other Giving Traditions in India. New Delhi: AccountAid India. 2010. p.112-117.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2014, tr.469-477.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr.124.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2014, tr.360.

Kinh Tương Ưng Bộ, chương 1, tương ưng chư thiên, Phẩm Thiêu cháy, Kinh Cho gì?.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2014, tr.127.

http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/sltp/MN_III_utf8.htm-l#pts.258.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2012, tr.601-606.

Kinh Tiểu Bộ, tập 6, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 705.

Thanh Tịnh Đạo, tập 2, Thích Nữ Trí Hải dịch, NXB. Tôn giáo, 2001, tr.1089-1111.

Thanh Tịnh Đạo, tập 2, Thích Nữ Trí Hải dịch, NXB. Tôn giáo, 2001, tr.1014.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, kinh Phật tự thuyết, chương một, phẩm Bồ đề, Ud.5, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Viện NCPHVN, 1999, tr. 124. Nội dung cơ bản đề cập đến câu chuyện tôn giả Sangamāji đã có gia đình rồi mới xuất gia, người vợ không hiểu đạo, đem con giao cho tôn giả, tôn giả không đoái hoài làm cho người vợ phải ôm con trở về, được Phật tự kể lại qua những vần kệ sống động trong kinh Phật tự thuyết: Không hoan hỷ, nàng đến/ Không sầu muộn, nàng đi/ Giải thoát khỏi ái phược/ Là Sangamàji/ Ta gọi người như vậy/ Là vị Bà-la-môn.

大正藏第 04 冊 No. 0203 雜寶藏經,卷第九, 求毘摩天望得大富緣. Nguyên văn: 一切由行得,求天何所為.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr.23. Xem thêm, kinh Sa-môn quả, tr.75.

Xem tại: http://www.tipitaka.org/romn/

Milindapañhapāḷi. Xem tại: http://www.tipitaka.org/romn/

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield,VA: Na-taraj Books, 2014, p.892.

George M. Williams. Handbook of Hindu Mythology. Santa Barbara, California: ABC-CLIO, Inc. 2003. p.196-198.

The Atharva-Veda (Sanskrit text), Devi Chand M.A Trans. New Delhy: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd, Reprinted 2014, p. 333.

大正藏第 54 冊 No. 2135 梵語雜名.

大正藏第 04 冊 No. 0201 大莊嚴論經, 卷第四.

Donald Alexander Mackenzie. Indian Myth and Legend. London: The Gresham Publishing Company. 1913, p. 150-151.

大正藏第 51 冊 No. 2087 大唐西域記, 卷第二. Nguyên văn: 跋虜沙城東北五十餘里,至崇山.山有青石大自在天婦像, 毘摩天女也.聞諸土俗曰: 此天像者,自然有也.靈異既多,祈禱亦眾,印度諸國,求福請願,貴賤畢萃,遠近咸會.其有願見天神形者,至誠無貳,絕食七日, 或有得見,求願多遂.

George M. Williams. Handbook of Hindu Mythology. Santa Barbara, California: ABC-CLIO, Inc. 2003. p.21.

Donald Alexander Mackenzie. Indian Myth and Legend. London: The Gresham Publishing Company. 1913, p. 144, 149. See also, Mahābhārata. Krishna-Dwaipayana Vyasa trans. vol 1. 65-67

Encyclopedia of Hinduism. Constance A. Jones and James D. Ryan. New York: Facts On File, Inc. 2007.p.135-136.

Lakshmi Puja. Kanai L. Mukherjee ed. Nashville: Association of Grandparents of Indian Immigrants. 2012.p.92. Cf: Om Lakshmi devi khamasya.

大正藏第 16 冊 No. 0663 金光明經.

大正藏第 16 冊 No. 0663 金光明經. Nguyên văn bài chú thần tài (Công đức Thiên) như sau: 波利富樓那遮利三曼陀達舍尼羅佉摩訶毘呵羅伽帝三曼陀毘陀那伽帝摩訶迦梨波帝波婆禰薩婆哆㖃三曼陀脩鉢梨富隷阿夜那達摩帝摩訶毘鼓畢帝摩訶彌勒簸僧祇帝醯帝簁三博祇悕帝三曼陀阿咃阿㝹婆羅尼.

大正藏第 16 冊 No. 0665 金光明最勝王經, 卷第八. Nguyên văn bài thần chú tăng trưởng tài vật của thiên nữ Đại cát tường: 南謨室唎莫訶天女怛姪他鉢唎脯𠷈拏折囇三曼䫂達喇設泥 (去聲，下皆同爾)莫訶毘訶囉揭諦　三曼哆毘曇末泥莫訶迦哩也鉢喇底瑟侘鉢泥薩婆頞他娑彈泥蘇鉢喇底晡囇㢌耶娜達摩多莫訶毘俱比諦莫訶迷咄嚕鄔波僧呬羝莫訶頡唎使蘇僧近(入聲)哩呬羝三曼多頞他阿奴波喇泥莎訶.

大正藏第 46 冊 No. 1945 金光明懺法補助儀.

大正藏第 49 冊 No. 2035 佛祖統紀, 卷第十. Xem thêm, 大正藏第 49 冊 No. 2036 佛祖歷代通載, 卷第十八.

大正藏第 46 冊 No. 1945 金光明懺法補助儀, 第四召請誦呪方法 (次當胡跪手執香爐燒眾名香.一心召請三寶及功德天等.起殷重心涕淚悲泣.一一想至道場.其辭出補助儀.應檢閱.口作是言).

嘉興藏第 19 冊 No. B044 諸經日誦集要, 卷下.

簡豐祺. 古梵文佛教咒语全集 (修正版). 佛陀教育差会會, 印贈. 2007. p.250.

大正藏第 21 冊 No. 1251 吽迦陀野儀軌.

大正新脩大藏經第 50 冊 No. 2061 宋高僧傳卷第一.

大正藏第 21 冊 No. 1252a 佛說大吉祥天女十二名號經.

大正藏第 16 冊 No. 0665 金光明最勝王經, 卷第八. Nguyên văn: 世尊!若人誦持如是神呪請召我時,我聞請已,即至其所,令願得遂.

大正藏第 49 冊 No. 2036 佛祖歷代通載, 卷第十八.

大正藏第 50 冊 No. 2059 高僧傳, 卷第二.

大正藏第 50 冊 No. 2059 高僧傳, 卷第二. Nguyên văn: 臨發之日.讖乃流涕告眾曰.讖業對將至.眾聖不能救矣.

大正藏第 23 冊 No. 1442 根本說一切有部毘奈耶, 卷第四十五. Nguyên văn: 人命將盡時,呪藥不能救;神仙及諸聖,無能違拒者. Xem thêm, 大正藏第 12 冊 No. 0338 佛說離垢施女經. Nguyên văn: 若墮惡趣,生死之難,雖有父母,不能救濟,亦無餘人,及財神呪,獨斯等類,乃能救脫.

大正藏第 04 冊 No. 0203 雜寶藏經, 卷第九, 求毘摩天望得大富緣.

大正藏第 04 冊 No. 0203 雜寶藏經,卷第九, 求毘摩天望得大富緣. Nguyên văn: 一切由行得,求天何所為.

大正藏第 04 冊 No. 0193 佛本行經, 卷第六. Nguyên văn: 拒逆佛世尊,為祀吉祥天;若入無擇獄,恐連曳吾等.

大正藏第 13 冊 No. 0417 般舟三昧經. Nguyên văn: 優婆夷欲學三昧,奉持五戒勿缺毀,承事善師視如佛,不得拜天祠祀神.

大正藏第 52 冊 No. 2108 集沙門不應拜俗等事,卷第四, 右驍衛長史王玄策騎曹蕭灌等議狀一首. Nguyên văn: 五戒優婆塞尚不得禮天.況具戒僧尼而令拜俗.

大正藏第 14 冊 No. 0450 藥師琉璃光如來本願功德經.

大正藏第 23 冊 No. 1442 根本說一切有部毘奈耶, 卷第三十一. Nguyên văn: 諸外道輩於晨朝時禮諸天廟.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 317.

大正藏第 16 冊 No. 0665 金光明最勝王經, 卷第六, 四天王護國品第十二. Ngài Tuân Thức, pháp hiệu là Từ Vân (慈雲) đã biên soạn Kim Quang Minh Hộ Quốc Nghi (金光明護國儀). Xem tại, 大正藏第 49 冊 No. 2035 佛祖統紀, 卷第二十五.

大正藏第 50 冊 No. 2059 高僧傳, 卷第一. Nguyên văn: 攝摩騰.本中天竺人.善風儀.解大小乘經.常遊化為任.昔經往天竺附庸小國講金光明經.

大正藏第 49 冊 No. 2035 佛祖統紀, 卷第二十三.

大正藏第 39 冊 No. 1783 金光明經玄義; 大正藏第 39 冊 No. 1785 金光明經文句.

卍新續藏第 20 冊 No. 0361 金光明經照解, 卷上.

大正藏第 49 冊 No. 2035 佛祖統紀, 卷第三十七. Tuy nhiên, theo Khai nguyên thích giáo lục, quyển sáu và Lịch đại Tam bảo ký quyển bảy, thì bản kinh này ngài Chân Đế dịch vào niên hiệu Thừa Thánh nguyên niên (承聖元年), tức năm 552.

大正藏第 55 冊 No. 2154 開元釋教錄, 卷第七. Nguyên văn: 金光明經更廣壽量大辯陀羅尼經五卷(於歸聖寺譯智僊筆受此五卷金光明經非是今譯但於曇無讖四卷經中續壽量大辯二品今在刪繁錄).

大正藏第 55 冊 No. 2154 開元釋教錄, 卷第七.

大正藏第 49 冊 No. 2037 釋氏稽古略, 卷三. Nguyên văn: 長安三年譯金光明最勝王等經百一羯磨等. Trong khi đó, theo Phật tổ thống kỷ, ngài Nghĩa Tịnh dịch bản kinh này vào tháng tư niên hiệu Cửu Thị nguyên niên (700). Xem tại, 大正藏第 49 冊 No. 2035 佛祖統紀,卷第三十九. Nguyên văn: 久視元年四月.詔斂天下僧尼日一錢.作大像於白司馬坂(音反).詔義淨三藏.於東都譯金光明最勝王經.天后製聖教序.

Xem bài tựa Hiệp bộ kinh Kim Quang Minh (合部金光明經序).

Cụm từ này, kinh Pháp Hoa chỉ xuất hiện một lần, riêng kinh Kim Quang Minh, bản dịch của ngài Đàm-vô-sấm đã xuất hiện tới 4 lần.

大正藏第 03 冊 No. 0152 六度集經, 卷第一, 四.

大正藏第 25 冊 No. 1509 大智度論,卷第十六. Nguyên văn: 如菩薩行檀波羅蜜時,見餓虎飢急，欲食其子,菩薩是時興大悲心,即以身施.菩薩父母以失子故,憂愁懊惱,兩目失明;虎殺菩薩.亦應得罪.而不籌量父母憂苦,虎得殺罪;但欲滿檀,自得福德.

大正藏第 03 冊 No. 0172 菩薩投身飴餓虎起塔因緣經.

大正藏第 55 冊 No. 2154 開元釋教錄,卷第四. Nguyên văn: 有人癩病及癲狂聾盲手脚躄跛. 及種種疾病悉來就此塔. 燒香燃燈香泥塗地. 修治掃灑并叩頂懺悔. 百病皆愈.

大正藏第 51 冊 No. 2087 大唐西域記,卷第三.

Richard Bernstein. Ultimate Journey: Retracing the Path of an An-cient Buddhist Monk who Crossed Asia in Search of Enlightenment. New York: Alfred A. Knopf. 2001. p.201.

大正藏第 54 冊 No. 2125 南海寄歸內法傳, 卷第四. Nguyên tác ghi: 社得迦摩羅.

Từ điển Phật Quang do pháp sư Từ Di chủ biên (慈怡法師主編), sau khi đối khảo các nguồn tư liệu, đã cho rằng, niên đại của tác phẩm Bổn-sanh-man (本生鬘) vào khoảng thế kỷ II.

Ming-Kuo Wu. 2008. The Jataka Tales of the Mogao caves, China in anthropological perspective. PhD. thesis. Washington State University De-partment of Anthropology. p.190-198.

Chỉ cho những khu vực phía Bắc sông Dương Tử, tức sông Trường Giang ngày nay.

Chỉ cho khu vực phía Nam sông Dương Tử.

大正藏第 39 冊 No. 1785 金光明經文句, 卷第一. Nguyên văn: 江北諸師以初品為序.壽量下訖捨身為正.讚佛為流通.正文又三.壽量下是正說.四王下大誓護經.除病下大悲接物.江南諸師以初品為序.壽量下為正.四王下十三品為流通.真諦三藏分新文二十二品.初品為序.壽量下至捨身十九品為正.後兩品為流通.

大正藏第 13 冊 No. 0417 般舟三昧經. Nguyên văn: 優婆夷欲學三昧,奉持五戒勿缺毀,承事善師視如佛,不得拜天祠祀神.

http://www.tipitaka.org/romn/. Cf: Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gota-mo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ.

大正藏第 13 冊 No. 0411 大乘大集地藏十輪經, 卷第六. Nguyên văn:具正歸依，遠離一切妄執吉凶，終不歸依邪神外道.; 大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經, 懺悔第六. Nguyên văn: 善知識！ 歸依覺,兩足尊.歸依正,離欲尊.歸依淨,眾中尊.從今日去,稱覺為師,更不歸依邪魔外道.

George M. Williams. Handbook of Hindu Mythology. Santa Barbara, California: ABC-CLIO, Inc. 2003. p.21

Ibid. p.196-198.

大正藏第 21 冊 No. 1252a 佛說大吉祥天女十二名號經.

大正藏第 54 冊 No. 2135 梵語雜名.

大正藏第 21 冊 No. 1251 吽迦陀野儀軌, 卷第三.

大正藏第 16 冊 No. 0665 金光明最勝王經, 卷第六.

大正藏第 16 冊 No. 0665 金光明最勝王經, 卷第八.

大正藏第 16 冊 No. 0663 金光明經, 卷第二.

Nguyên tác: 敷淨好座. Bảo tòa này vốn gọi là Sirisayana (Bảo tọa, vương sàng) dành cho thiên nữ Siri ngồi, được đề cập đến trong tạng Nikāya qua Jātaka 382.

大正藏第 16 冊 No. 0663 金光明經, 卷第二. Nguyên văn: 若自住處,若阿蘭若處,以香泥塗地,燒微妙香,敷淨好座,以種種華香布散其地以待於我,我於爾時如一念頃,入其室宅即坐其座,從此日夜令此所居,若村邑,若僧坊,若露地,無所乏少,若錢若金銀若珍寶,若牛羊若穀米,一切所須即得具足悉受快樂.

大正藏第 16 冊 No. 0663 金光明經, 卷第二.

大正藏第 16 冊 No. 0665 金光明最勝王經, 卷第八.

簡豐祺. 古梵文佛教咒语全集 (修正版). 佛陀教育差会會, 印贈. 2007. p.250.

大正藏第 16 冊 No. 0665 金光明最勝王經, 卷第八, 大吉祥天女增長財物品.

Donald Alexander Mackenzie. Indian Myth and Legend. London: The Gresham Publishing Company. 1913, p. 150-151.

大正藏第 16 冊 No. 0665 金光明最勝王經, 卷第八, 大辯才天女品 [26]第十五之二. Nguyên văn: 聰明大智，巧妙言詞，博綜奇才，論議文飾.

Kinsley, David (1988), Hindu Goddesses: Vision of the Divine Femi-nine in the Hindu Religious Traditions, University of California Press, pages 55-64. See also, Donald Alexander Mackenzie. Indian Myth and Legend. London: The Gresham Publishing Company. 1913, p.379

大正藏第 16 冊 No. 0665 金光明最勝王經, 卷第八, 大辯才天女品第十五[29]之一.

Cũng chính là thần Pārvatī (पार्वती), là người phối ngẫu thứ hai của thần Shiva. Ở Việt Nam, tượng nữ thần này còn được gọi là Ngu Ma, hiện thờ phụng tại đền Po Nagar, Nha Trang, Khánh Hòa.

Phạn ngữ ghi là स्कन्द, thần chiến tranh.

Gọi đủ phải là Ma-na-tư Long vương (摩那斯龍王: Manasvati).

Vị thần của ban đêm. Xem thêm, M.Monier-Williams, A Sanskrit En-glish Dictionary. Springfield,VA: Nataraj Books, 2014, p.876.

Donald Alexander Mackenzie. Indian Myth and Legend. London: The Gresham Publishing Company. 1913, p.119-137.

Thiên nữ Tỳ-ma (毘摩天女= Parvati), phối ngẫu của thần Shiva.

Quỷ tử mẫu. Xem thêm, 大正藏第 21 冊 No. 1262 佛說鬼子母經.

Một vị thần Dược xoa với mũ Ngũ đảnh. Nguyên văn: 滿財及五頂. Xem thêm, M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield,- VA: Nataraj Books, 2014, p.642.

大正藏第 16 冊 No. 0665 金光明最勝王經, 卷第八, 僧慎爾耶藥叉大將品第十九.

大正藏第 03 冊 No. 0152 六度集經, 卷第八. Nguyên văn: 擇吉日祠天.

大正藏第 24 冊 No. 1450 根本說一切有部毘奈耶破僧事, 卷第八. Nguyên văn: 選擇吉日策立為主.

大正藏第 03 冊 No. 0160 菩薩本生鬘論, 卷第三. Nguyên văn: 乃擇吉日聚粮積薪，集諸商人共入大海

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr.23.

Kinh Ánh sáng hoàng kim, HT. Trí Quang dịch, NXB. TP.HCM, tr.254- 256.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield,VA: Na-taraj Books, 2014, p.640.

大正藏第 21 冊 No. 1418 佛說一切如來安像三昧儀軌經

Vāgbhaṭa. Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā (27.1). Cf: dvijān abhyarcya taiḥ puṣye kalpayed agadottamam. See also: B. K. Chaturvedi. Garuda Pura-na. New Delhy: Diamond Pocket Books Pvt Ltd. 2016.p.79-80. Cf: It is said that under the Pushya Nakshatra (the 8th lunar asterism), this herb should be crushed and its juice to be drunk with water.; Michael James Slouber. Gāruḍa Medicine: A History of Snakebite and Religious Healing in South Asia. PhD thesis. University of California, Berkeley. 2002. p.24.

大正藏第 02 冊 No. 0099 雜阿含經, 卷第三十, 八四二.

大正藏第 22 冊 No. 1425 摩訶僧祇律, 卷第三十八. Nguyên văn: 授醫方者, 呪蛇, 呪毒, 乃至呪火,呪星宿日月,波夜提.

The Atharva-Veda (Sanskrit text), Devi Chand M.A Trans. New Delhy: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd, Reprinted. 2014. p.307-308.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十五. Nguyên văn: 第一福德者, 尸婆羅比丘是也.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經.

大正藏第 25 冊 No. 1507 分別功德論.

大正藏第 04 冊 No. 0212 出曜經, 卷第十五. Nguyên văn: 猶如尸婆羅比丘, 阿那律比丘, 功德滿足不求自至.

大正藏第 01 冊 No. 0024 起世經, 卷第十.

大正藏第 01 冊 No. 0025 起世因本經, 名世婆羅.

大正藏第 25 冊 No. 1509 大智度論, 卷第三. Nguyên văn: 甘露味女有一子，名施婆羅.

大正藏第 28 冊 No. 1546 阿毘曇毘婆沙論, 卷第五十一.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu, dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.59.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 124-127.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.386-388.

Kinh Tiểu Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.230-231.

Apadāna, Thánh nhân ký sự, Tỳ khưu Indacanda dịch.

Chú giải kinh Tăng Chi Bộ, (Aṅguttaranikāya-aṭṭhakathā). Xem tại, tipitaka.org.

Nguyên tác: Dhammapada-aṭṭhakathā. Xem tại, tipitaka.org. Tham khảo: Tích chuyện Pháp Cú, tập 2, Thiền viện Viên chiếu, dịch, NXB. Tôn giáo, 2012, tr. 66-75

Theragāthā-aṭṭhakathā. Xem tại, tipitaka.org.

Aṅguttaranikāya, Ekakanipāta, Etadaggavagga. Xem tại, tipitaka.org.

Bản kinh Tăng-nhất-a-hàm đầu tiên, gồm 51 quyển, do ngài Đàm-ma-nan-đề (曇摩難提) dịch vào niên hiệu Kiến Nguyên năm thứ 21 (385), thời Tiền Tần. Xem, 大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第一, 序. Nguyên văn: 有外國沙門曇摩難提者,兜佉勒國人也,齠齓出家,孰與廣聞,誦二阿含,溫故日新,周行諸國,無土不涉.以秦建元二十年來詣長安,外國鄉人咸皆善之.武威太守趙文業求令出焉.佛念譯傳, 曇嵩筆受, 歲在甲申夏出，至來年春乃訖.

大正藏第 55 冊 No. 2154 開元釋教錄, 卷第三. Nguyên văn: 增壹阿含經五十一卷(第二出隆安元年正月出與難提本小異竺道祖筆受或四十二或三十三無定亦有六十卷成者見道祖及寶唱錄).

大正藏第 55 冊 No. 2145 出三藏記集, 卷第四. Nguyên văn: 分別功德經五卷(一名增一阿含經疏迦葉阿難造).

Theo ngài Trí Thăng (智昇), trong tác phẩm Khai nguyên thích giáo lục, quyển thứ 13, đã cho rằng, căn cứ vào thông tin ở quyển thứ nhất của luận Phân biệt công đức, thì tác giải của bộ luận này không phải do hai ngài Ca-diếp và A-nan soạn (如論第一卷中引外國師及薩婆多說故知非是二尊所撰). Chúng tôi đã khảo sát lại, và thấy rằng, quan điểm của ngài Trí Thăng chưa đúng, vì ngữ cảnh câu văn không liên quan đến tác giả của bộ luận này. Và như vậy, quan điểm của ngài Tăng Hựu trong Xuất Tam Tạng Ký Tập quyển 4, là quan điểm đáng được ghi nhận. Xem thêm tại, 大正藏第 55 冊 No. 2154 開元釋教錄, 卷第十三.

Apadāna, câu 6105. Tỳ khưu Indacanda, dịch.

Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 2. London: Luzac & Company Ltd., 1960, p. 1163.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu, dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 63; tr. 405-406; Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu, dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 434.

Chuyện tiền thân Asātarūpa (Jataka 100) đã giải thích, trong kiếp quá khứ, tôn giả Sīvali là hoàng tử con vua Ba-la-nại, bị vua nước Ko-sa-la tấn công và cưỡng chiếm thành. Trong khi tái chiếm thành Ba-la-nại, nghe lời mẹ, hoàng tử đã bao vây, cắt đứt mọi nguồn viện trợ từ bên ngoài, thế nên đến ngày thứ bảy đã chiếm được thành. Do nghiệp cũ đó mà ngài phải chịu bảy năm trong thai và bảy ngày đau đớn trong khi chuyển dạ. Khổ đau cũng tương ứng với người mẹ, vì lúc xưa mẹ ngài đã góp lời khuyên thực hiện kế sách này. Xem, Kinh Tiểu Bộ, tập 3, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015 tr. 388.

Chú giải kinh Tăng Chi Bộ, (Aṅguttaranikāya - aṭṭhakathā, Sīvalit-theravatthu); Chú giải Trưởng lão Tăng kệ (Theragāthā-aṭṭhakathā, Sīvalittheragāthāvaṇṇanā). Xem tại, tipitaka.org.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015 tr. 387.s

Apadāna, câu 88, bản Pāli. Xem tại, tipitaka.org.

Tích chuyện Pháp Cú, tập 2, Thiền viện Viên chiếu dịch, NXB. Tôn giáo, 2012, tr. 69.

Nguyên tác: Dhammapada-aṭṭhakathā. Nội dung tương tự cũng được tìm thấy trong Chú giải kinh Tăng Chi Bộ, chuyện về ngài Revata. Xem tại, tipitaka.org.

Là vị Phật thứ 10 trong 24 vị Phật quá khứ. Xem, Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 2. London: Luzac & Company Ltd., 1960, p. 136.

Apadāna, câu 6090. Tỳ khưu Indacanda, dịch.

大正藏第 02 冊 No. 0150A 七處三觀經, 四五. Nguyên văn: 比丘有三大藥, 風者比丘大病, 麻油大藥, 亦麻油輩. 熱大病者, 酪酥大藥, 亦如酪酥輩. 寒大病者, 蜜大藥, 亦如蜜輩.

Tích chuyện Pháp Cú, tập 2, Thiền viện Viên chiếu dịch, NXB. Tôn giáo, 2012, tr. 73-74.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.59.

Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 2. London: Luzac & Company Ltd., 1960, p. 1171.

Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 2. London: Luzac & Company Ltd., 1960, p.1171.

大正藏第 03 冊 No. 0190 佛本行集經, 卷第十一.

大正藏第 01 冊 No. 0025 起世因本經, 卷第十.

大正藏第 03 冊 No. 0156 大方便佛報恩經, 卷第三; 大正藏第 03 冊 No. 0190 佛本行集經, 卷第五; 大正藏第 25 冊 No. 1509 大智度論, 卷第三. Nguyên văn: 昔有日種王名師子頰, 其王有四子: 第一名淨飯, 二名白飯, 三名斛飯，四名甘露飯. 有一女, 名甘露味. 淨飯王有二子佛, 難陀. 白飯王有二子:跋提, 提沙. 斛飯王有二子: 提婆達多, 阿難. 甘露飯王有二子: 摩訶男, 阿泥盧豆. 甘露味女有一子, 名施婆羅.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十五. Nguyên văn: 今此小兒極有大福, 此小兒若當大者, 當將五百徒眾來至我所, 而出家學道得阿羅漢, 我聲聞中福德第一, 無能及者.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十五. Nguyên văn:復有諸天告諸村落: 今有尊者尸婆羅,得阿羅漢福德第一, 將五百比丘, 在人間遊化. 諸賢可往供養, 今不為者. 後悔無益.

大正藏第 02 冊 No. 0099 雜阿含經, 卷第四十, 一一〇六,

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十五. Nguyên văn: 爾時,世尊告尸婆羅曰:汝今可受此長者百千兩金, 使蒙其福, 此是宿緣之業,可受其報.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十五. Nguyên văn: 我今躬持此酪往施如來.

Là Đức Phật thứ 20 trong 24 vị cổ Phật. Theo, Malalasekera, G.P. Buddhist Dictionary of Pāli Proper Names. Vol 2. London: Luzac & Company Ltd., 1960, p. p.1130.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十五. Nguyên văn: 持此功德, 所生之處, 饒財多寶, 無所乏短, 無令手中有空缺時,乃至母胞胎中亦使不空.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十五. Nguyên văn: 我持功德,所生之處,常值三尊,無所短乏,恒多使人,令將來之世值如來, 如今日也.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第三. Nguyên văn: 所生之處常饒財多寶,莫生貧賤之家,使我所生之處恒得四事供養,為四部之眾,國王,人民所見宗敬,天,龍,鬼神,人若非人,所見接遇.

Apadāna, câu 88, bản Pāli. Xem tại, tipitaka.org.

大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經. Nguyên văn: 應無所住而生其心. Hòa thượng Trí Quang dịch là: hãy đừng ở vào, bất cứ chỗ nào, mà sinh tâm ra. Câu kinh này có vài điểm tương đồng với ý kinh Trung Bộ: Này cư sĩ, hãy học tập như sau: «Tôi sẽ không chấp thủ những gì được thấy, được nghe, được cảm thọ, được nhận thức, được hy cầu, được tư sát với ý, và tôi sẽ không có thức y cứ vào các pháp (nói trên)». Này Cư sĩ, hãy học tập như vậy. Xem tại: Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2012, tr. 604.

大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經. Nguyên văn: 時, 有一客買柴, 使令送至客店; 客收去, 惠能得錢, 却出門外, 見一客誦經. 惠能一聞經語, 心即開悟.

Cullavagga, chương Sàng tọa, đoạn 241, Câu chuyện gia chủ Anāthapiṇḍika: Nghe danh đức Phật, Tỳ-kheo Indacanda dịch.

Mahāvagga, chương trọng yếu, đoạn 64, Câu chuyện về Sārīputta và Moggallāna. Câu chuyện về trưởng lão Assaji. Tỳ-kheo Indacanda dịch.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 454.

Kđd, tr. 545.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第四十,九眾生居品,七.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 65.

大正藏第 24 冊 No. 1463 毘尼母經, 卷第一. Nguyên văn:云何名種性地？有人在佛邊聽法，身心不懈念念成就，因此心故豁然自悟得須陀洹.

大正藏第 50 冊 No. 2061 宋高僧傳, 卷第八, 唐韶州今南華寺慧能傳.

大正藏第 04 冊 No. 0211 法句譬喻經,卷第二,喻華香品. Nguyên văn: 凝神斷想自致得道.

大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經.

大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經. Nguyên văn: 乃蒙一客，取銀十兩與惠能，令充老母衣糧.

大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經. Nguyên văn: 米熟也未.

大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經. Nguyên văn: 米熟久矣，猶欠篩在.

大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經. Nguyên văn: 應無所住而生其心.

大正藏第 04 冊 No. 0212 出曜經, 卷第二. Nguyên văn: 得法眼淨成須陀洹.

大正藏第 30 冊 No. 1579 瑜伽師地論, 卷第八十六. Nguyên văn: 於四聖諦已善見故.說名見法.

Luận-du-già-sư-địa, tập 4, Nguyên Huệ dịch, NXB. Hồng Đức, 2013, tr.216-217.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.163.

大正藏第 16 冊 No. 0670 楞伽阿跋多羅寶經, 卷第二. Nguyên văn: 佛告大慧:我說如來藏,不同外道所說之我. 大慧!有時說空, 無相, 無願, 如, 實際, 法性, 法身, 涅槃, 離自性, 不生不滅, 本來寂靜, 自性涅槃, 如是等句, 說如來藏已.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 406-408.

大正藏第 30 冊 No. 1564 中論, 卷第四. Nguyên văn: 以有空義故,一切法得成.

Kinh Mi-tiên vấn đáp, HT. Giới Nghiêm dịch, NXB. Tôn giáo, 2003, tr.578.

大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經. Nguyên văn: 此衣表信，可力爭耶

Tích truyện Pháp cú, Viên Chiếu dịch, tập 2, NXB. Tôn giáo,2012, tr. 104-105.

Tipitaka.org. Dhammapada-aṭṭhakathā.

大正藏第 26 冊 No. 1536 阿毘達磨集異門足論, 卷第十四.

大正藏第 26 冊 No. 1544 阿毘達磨發智論, 卷第十八.

大正藏第 27 冊 No. 1545 阿毘達磨大毘婆沙論, 卷第一百七十四.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013 tr. 560.

大正藏第 01 冊 No. 0005 佛般泥洹經, 卷上. Nguyên văn: 持二百五十戒具以得阿羅漢道.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2012, tr.102. Xem thêm, Jataka, No.9; Kinh Trung A-hàm, Kinh đại thiên nại lâm, số 67.

Kinh Mi-tiên vấn đáp, HT. Giới Nghiêm dịch, NXB. Tôn giáo, 2003, tr.578.

Phật Tổ Thống Kỷ quyển 29 cũng xác định rằng, ngài Huệ Năng được Ấn Tông pháp sư xuất gia vào niên hiệu Nghi Phượng nguyên niên và được ngài Trí Quang lâm đàn truyền giới cụ túc..

卍新續藏第 86 冊 No. 1598 曹溪大師別傳.

大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經. Nguyên văn: 時夜暮,行昌入祖室,將欲加害. 師舒頸就之,行昌揮刃者三，悉無所損.

大正藏第 17 冊 No. 0784 四十二章經.

大正藏第 19 冊 No. 0974F 佛頂尊勝陀羅尼別法. Nguyên văn: 得金剛不懷身.此生即證無生法忍.

大正藏第 10 冊 No. 0279 大方廣佛華嚴經,卷第三十四. Nguyên văn: 一者歡喜地，二者離垢地，三者發光地，四者焰慧地，五者難勝地，六者現前地，七者遠行地，八者不動地，九者善慧地，十者法雲地.

大正藏第 12 冊 No. 0374 大般涅槃經, 卷第十一. Nguyên văn: 菩薩住是不動地中,不動,不墮,不退,不散.

Thích Chơn Thiện, Phật học khái luận, chương 3, Tăng bảo, Quả vị sa môn. Xem thêm, 大正藏第 25 冊 No. 1509 大智度論,卷第四十八. Nguyên văn:須陀洹道,乃至阿羅漢,辟支佛道,即是菩薩無生法忍.

大正藏第 50 冊 No. 2061 宋高僧傳, 卷第八, 唐韶州今南華寺慧能傳.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu, dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 327. Nguyên văn: Trong Pháp và Luật này, các học pháp là tuần tự, các quả dị thục là tuần tự, các con đường là tuần tự, không có sự thể nhập chánh trí thình lình. Xem thêm: 大正藏第 01 冊 No. 0026 中阿含經, 卷第八, 阿修羅經. Nguyên văn: 若我正法,律中漸作漸學, 漸盡漸教者, 是謂我正法.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.78-79.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3. HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 476.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.261-262.

大正藏第 02 冊 No. 0099 雜阿含經, 卷第二十四, 六二四.

Kinh Tiểu Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 212.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 579.

Nguyên văn: Này Vương tử, đừng nói chi một đêm ngày, một Tỷ-kheo thành tựu năm tinh cần chi này, chấp nhận Như Lai là bậc lãnh đạo, nếu được giảng dạy buổi chiều thời chứng được sự thù thắng buổi sáng, nếu được giảng dạy buổi sáng, thời sẽ chứng được sự thù thắng buổi chiều. Xem, Kinh Trung Bộ, tập 2, kinh Bồ-đề vương tử, HT. Thích Minh Châu, dịch, NXB. Tôn giáo, 2012, tr.123.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3. HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 42.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3. HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 43.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3. HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.44.

The Pāli Text Society. The Jātaka together with its commentary, be-ing tales of the anterior births Gotama Buddha. Vol 1. Edited by V. Faus Boll. London: Messrs. Luzac and Company, Ltd. 1962. p.117.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3. HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.44.

Trong kiếp quá khứ, thời Đức Phật Kassapa, tôn giả đã khi bỉ một vị Tỳ-kheo đang cố học thuộc lòng một đạon kinh. Do nghiệp cũ đó nên kiếp này ngu si ám độn. Xem, Tích truyện Pháp cú, tập 1, Viên Chiếu dịch, NXB. Tôn giáo, 2012, tr.266.

Xem tại: tipitaka.org.

大正藏第 50 冊 No. 2061 宋高僧傳, 卷第八, 唐韶州今南華寺慧能傳.

Nguyên văn: 一聞經語,心即開悟. Xem, 大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經.

大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經.

Nguyên văn: 身是菩提樹,心如明鏡臺,時時勤拂拭,勿使惹塵埃. Xem, 大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經.

Nguyên văn: 菩提本無樹,明鏡亦非臺,本來無一物, 何處惹塵埃. Xem, 大正藏第 48 冊 No. 2008 六祖大師法寶壇經.

Nguyên văn: 應無所住而生其心. Hòa thượng Trí Quang dịch là: hãy đừng ở vào, bất cứ chỗ nào, mà sinh tâm ra.

Xem, 卍新續藏第 86 冊 No. 1598 曹溪大師別傳.

Nguyên văn: 應無所住而生其心. Hòa thượng Trí Quang dịch là: hãy đừng ở vào, bất cứ chỗ nào, mà sinh tâm ra.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2012, tr. 604.

Xem tại: tipitaka.org.

Hai cơ quan đó là Hội đồng chứng minh và Hội đồng trị sự.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.685.

Kinh Trường Bộ, kinh Chủng Đức, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr.120.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.61. 大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第三, 比丘尼品, 一. Cūḷavaggapāḷi. Bhikkhunikkhandhakaṃ. Nguyên văn: ‘‘sādhu, bhante, labheyya mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajja’’nti. ‘‘Alaṃ, gotami, mā te rucci mātugāmassa tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajjā’’ti. Tỳ-kheo Indacanda – Nguyệt Thiên, dịch: Bạch ngài, tốt đẹp thay người nữ có thể đạt được sự xuất gia rời nhà sống không nhà trong Pháp và Luật đã được đức Như Lai công bố. - Này Gotamī, thôi đi! Bà chớ có nghĩ đến việc nữ nhân rời nhà xuất gia sống không nhà trong Pháp và Luật đã được đức Như Lai công bố nữa.

Williams, Liz (2000) A Whisper in the Silence: Nuns before Mahāpa-jāpatī?’, Buddhist Studies Review,17 (2): 167-173. Khảo cứu mang tính phát hiện của Liz Williams dựa trên tư liệu của hai bản kinh: kinh Đại Bát Niết-bàn thuộc Trường Bộ và kinh Phân biệt cúng dường thuộc Trung Bộ.

Bhikkhu Sujato. White Bones Red Rot Black Snakes. Bundanoon, Aus-tralia: Santipada, 2011. p.161-167. See also: Bhikkhu Sujato. Bhikkhuni Vinaya Studies. Bundanoon, Australia: Santipada, 2012. p.10.

Dakkhiṇāvibhaṅgasuttaṃ. Xem tại: tipitaka.org.

大正藏第 01 冊 No. 0026 中阿含經, 卷第四十七,（一八〇）中阿含, 心品, 瞿曇彌經第九.

Kinh Trung B8.

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.61.

Achariya Dhammapāla. Therīgāthā-aṭṭhakathā. Edited by William Pruitt. Oxford: The Pali Text Society. 1998. p.105. Nguyên văn đoạn chú giải như sau: Ehi, bhaddeti maṃ avaca, sā me āsūpasampadāti yaṃ maṃ bhagavā arahattaṃ patvā pabbajjañca upasampadañca yācitvā ṭhitaṃ ‘‘ehi, bhadde, bhikkhunupassayaṃ gantvā bhikkhunīnaṃ santike pab-baja upasampajjassū’’ti avaca āṇāpesi. Sā satthu āṇā mayhaṃ upasam-padāya kāraṇattā upasampadā āsi ahosi.

Khác với phong cách của ngài Buddhaghosa, cụ thể là ở trong tác phẩm Thanh tịnh đạo luận (Visuddhimagga), khi đưa ra một quan điểm mới, ngài Buddhaghosa thường chú dẫn nhiều kinh điển để tham chiếu.

Bhikkhunivibhanga, chương Pārājika, điều Pārājika thứ nhất, đoạn 3. Bản dịch tiếng Việt của Tỳ-kheo Indacanda.

Luật tứ phần, HT. Thích Đỗng Minh dịch, NXB. Phương Đông, TP. Hồ Chí Minh, 2013, tr. 760.

大正藏第 24 冊 No. 1463 毘尼母經, 卷第一. Nguyên văn: 云何名善來比丘尼受具? 當於爾時, 世尊在舍衛國. 摩登祇女來到佛所, 頭面著地禮世尊足, 退坐一面. 佛即為說法. 深悟法性, 得須陀洹果, 求佛出家. 世尊告曰: 聽汝於我法中善修梵行盡諸苦際. 佛言已訖, 頭髮自落, 法服應器忽然在身, 威儀庠序如久服法者. 是故名為善來受具.

大正藏第 42 冊 No. 1824 中觀論疏, 卷第八.

大正藏第 55 冊 No. 2154 開元釋教錄, 卷第七.

大正藏第 24 冊 No. 1461 律二十二明了論. Nguyên văn: 比丘尼有三種圓德: 一由善來比丘尼方得,二由遣使方得,三由廣羯磨方得.

大正藏第 24 冊 No. 1461 律二十二明了論. Nguyên văn: 二由遣使方得. Theo Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương, quyển 3, thì 遣使 được giải thích: 二遣使.即法授尼. 瞿婁多達磨 (Gurudharma – người viết chú) 敬尊重法. 遣阿難傳語遙為授故.

大正藏第 24 冊 No. 1461 律二十二明了論. Nguyên văn: 三由廣羯磨方得. Theo Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương, quyển 3, thì 廣羯磨 được giải thích: 廣羯磨. 略羯磨者. 佛初成時. 聞法得戒故名略羯磨. 即見諦得. 其信佛為大師.

大正藏第 04 冊 No. 0200 撰集百緣經, 卷第八.

大正藏第 45 冊 No. 1861 大乘法苑義林章, 卷第三.

HT Thích Minh Châu lược bỏ địa danh Kāsī trong bản dịch.

HT Thích Minh Châu ghi nhầm, ngài cho là mười lăm năm. Xem, Kinh Tiểu Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu, dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 566: Mười lăm năm không nợ. Tuy nhiên, nguyên tác Pāli ghi là Paṇṇāsa, tức là 50 năm.

Kinh Tiểu Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 566.

Achariya Dhammapāla. Therīgāthā-Aṭṭhakathā. Edited by William Pruitt. Oxford: The Pali Text Society. 1998. p.105

Tư liệu về người nữ xuất gia trong Kỳ-na giáo (Jain) có nguồn gốc từ bà Rājīmatī, vốn là vợ của thái tử Nemi, thường được gọi là Ariṣṭanemi, là Đấng Chiến Thắng (Jina, cũng được gọi là Tīrthaṅkara) thứ 22 của Kỳ-na. Theo, The Uttaradhyayana Sutra, SBE. 45.p.116. Trong tương quan niên đại, người nữ xuất gia ở Kỳ-na xuất hiện rất sớm, vì vị Tīrthaṅkara 24 là Mahāvīra, người sống cùng thời với Đức Phật.

Kinh Tăng-nhất-a-hàm, quyển ba, phẩm Tỳ-kheo Ni, có dẫn một vị tên là Bạt-đà Quân-đà-la (拔陀軍陀羅), người nước Câu-di (拘夷國) là Tỳ-kheo Ni đệ nhất cuối cùng trong hàng Thanh văn, với lời chú dẫn là Tỳ-kheo Ni Bhaddā Kuṇḍalakesā. Theo Trưởng lão Ni kệ, Tỳ-kheo Ni Bhaddā Kuṇḍalakesā sinh tại Vương-xá (Rajagaha), thuộc quốc gia Ma-kiệt-đà (Magadha). Trong khi đó Tỳ-kheo Ni Bạt-đà Quân-đà-la là người nước Câu-di. Nước Câu-di, viết tắt của Câu-di-na-kiệt (拘夷那竭). Theo Phiên Phạn-ngữ, quyển sáu, Câu-di-na-kiệt tức thành Câu-thi-na (拘尸那: Kushinagar), nơi Đức Phật nhập Niết-bàn. Như vậy, đây là hai vị Tỳ-kheo Ni khác nhau, có lẽ chú dẫn trong Đại chính tạng bị nhầm.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.261-262.

大正藏第 24 冊 No. 1462 善見律毘婆沙,卷第五, 舍利弗品.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr.566-567.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 155.

LGBT là tên viết tắt của cộng đồng những người đồng tính luyến ái nữ (Lesbian), đồng tính luyến ái nam (Gay), song tính luyến ái (Bisexual) và hoán tính hay còn gọi là người chuyển giới (Transgender).

Thirty minor Upaniṣads. Trans by K. Nārāyaṇasvāmi Aiyar. Madras: 1914. p.117-118. Tham chiếu thêm Garbha Upaniṣad, bản Devanagari của Subhash Kak, सुभाष काक, 2006.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014, p.523.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 317-318. Bản kinh tương đương trong Hán tạng: 大正藏第 02 冊 No. 0099 雜阿含經, 卷第四十九, 一三〇〇.

Theo chúng tôi, có nhiều điểm tương đồng giữa kinh văn Phật giáo và cổ thư Upaniṣads về quá trình sinh trưởng của thai nhi. Hiện vẫn chưa đủ cơ sở để khẳng định Phật giáo tiếp biến từ cổ thư Upaniṣads hoặc ngược lại. Chúng tôi sẽ tiếp tục làm rõ điều này trong một chuyên khảo khác.

大正藏第 11 冊 No. 0317 佛說胞胎經.

大正藏第 11 冊 No. 0310 大寶積經, 卷第五十七.

大正藏第 11 冊 No. 0310 大寶積經, 卷第五十五.

大正藏第 17 冊 No. 0721 正法念處經, 卷第三十四.

大正藏第 25 冊 No. 1509 大智度論, 卷第四.

Chỉ trừ những bản kinh Đại bảo tích, Chánh pháp niệm xứ và luận Đại trí độ vừa nêu, khảo toàn bộ kinh tạng Nikāya và kinh văn Hán tạng, chúng tôi không tìm thấy bất cứ một đoạn kinh văn khả tín nào – chúng tôi nhấn mạnh - đặc tả về nguyên nhân sinh trai hay gái. Chỉ duy nhất có một đoạn trong luật Tứ-phần, phần 90 pháp đơn đề, phu nhân Mạt-lợi đặt nhiều hỏi với Đức Phật như nguyên nhân nào sinh ra người nữ, nguyên nhân nào tạo nên sự xấu đẹp, nguyên nhân nào được tôn kính hoặc ngược lại… Ngay đó, Đức Phật đã tuần tự trả lời tất cả các câu hỏi, riêng câu hỏi: Do nhân duyên nào, thọ thân người nữ (以何因緣受女人身) thì không thấy Đức Phật trả lời. Từ thực trạng xã hội trọng nam khinh nữ ở Ấn Độ cổ đại, từ những hệ quả của thuyết ưu sinh (eugenics) thảng hoặc xuất hiện ở nhiều nơi, phải chăng, việc trả lời câu hỏi nguyên nhân sinh gái hay trai không phù hợp với căn cơ và tuệ giác của chúng sanh cõi Ta-bà? Điều này, chúng tôi sẽ đề cập trong một chuyên khảo khác.

Vakkalittheragāthāvaṇṇanā. Xem tại, http://www.tipitaka.org.

Kinh Tiểu Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 339.

Kđd.

Xem tại, http://www.tipitaka.org.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr.742-747.

Cullavagga, Chương sàng tọa, Chỉ định vị phân phối sàng tọa. Tỳ-kheo Indacanda Nguyệt Thiên dịch.

Xem tại, http://www.tipitaka.org. Cf: Tattha paṇḍakoti āsittapaṇḍako usūyapaṇḍako opakkamikapaṇḍako pakkhapaṇḍako napuṃsakapaṇḍa-koti pañca paṇḍakā. Tesu yassa paresaṃ aṅgajātaṃ mukhena gahetvā asucinā āsittassa pariḷāho vūpasammati, ayaṃ āsittapaṇḍako. Yassa paresaṃ ajjhācāraṃ passato usūyāya uppannāya pariḷāho vūpasammati, ayaṃ usūyapaṇḍako. Yassa upakkamena bījāni apanītāni, ayaṃ opakkami-kapaṇḍako. Ekacco pana akusalavipākānubhāvena kāḷapakkhe paṇḍako hoti, juṇhapakkhe panassa pariḷāho vūpasammati, ayaṃ pakkhapaṇḍako. Yo pana paṭisandhiyaṃyeva abhāvako uppanno, ayaṃ na puṃsakapaṇḍako.

Luật Tứ-phần gọi là biến và giải thích: 變者, 與他行婬時失男根變為黃門. Trong xã hội ngày nay, có hai trường hợp, đồng tính nam được gọi là gay, và đồng tính nữ được gọi là lesbian.

Hán tạng phiên âm Y-lợi-sa (伊利沙). Luật Tứ-phần gọi là đố và giải thích: 妬者，見他行婬已有婬心起. Theo tâm lý học lâm sàng, gọi đó là thị dâm (voyeurism).

Hán tạng phiên âm Lưu-noa-bàn-gia-ca (留拏般荼迦). Luật Tứ-phần gọi là kiền (người bị thiến) và giải thích: 犍者, 生已都截去作黃門.

Hán tạng phiên âm Bác-xoa (博叉). Luật Tứ-phần gọi là bán nguyệt và giải thích: 半月者，半月能男半月不能男. Nhất thiết kinh âm nghĩa, quyển 67, giải thích rõ hơn, nghĩa là nửa tháng là nam và nửa tháng là nữ. Xem, 大正藏第 54 冊 No. 2128 一切經音義, 卷第六十七. Nguyên văn: 半月作男半月作女. Hạng người tương đương trong xã hội ngày nay được gọi là song tính luyến ái (bisexual).

Hán tạng phiên âm Phiến-sĩ-ca-bán-trạch-ca (扇搋迦半擇迦). Luật Tứ-phần gọi là sanh và giải thích 生者，生已來黃門. Trong thời đại ngày nay, hạng người này được xem tương đương như người vô tính (nonsexuality).

Nguyên tác: 大正藏第 22 冊 No. 1425 摩訶僧祇律, 卷第二十三, 明雜誦跋渠法之一.

Linh sơn pháp bảo Đại tạng kinh, tập 72, luật Ma-ha-tăng-kỳ, Hội văn hóa giáo dục Linh Sơn Đài Bắc xuất bản, tr. 394-395.

大正藏第 27 冊 No. 1545 阿毘達磨大毘婆沙論, 卷第一百一十七. Nguyên văn: 盡壽律儀由四緣捨。一捨所學。二二形生。三斷善根。 四捨眾同分.

Tích truyện Pháp cú, tập 1, Viên Chiếu dịch, NXB. Tôn giáo, 2007, tr.328.

Tích truyện Pháp cú, tập 1, Viên Chiếu, dịch, NXB. Tôn giáo, 2007, tr. 332-333.

Phân tích giới Tỳ-kheo 1, Chương Pārājika thứ nhất (Paṭhamapārājik-akaṇḍaṃ): Tội thực hiện việc đôi lứa. Tỳ-kheo Indacanda Nguyệt Thiên dịch.

Lamotte, Étienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Oriental-iste Louvain-La-Neuve, 1988, p. 551. Cf: The Tathagata can express every-thing he wishes in any language whatever.

Phạn ngữ hiện đang được sử dụng như một sinh ngữ lại làng Mattur, quận Shimoga, bang Karnataka, nam Ấn Độ. Bản tin từ hãng thông tấn BBC ngày 22.12. 2014. Xem tại, http://www.bbc.com/news/world-asia-india-30446917.

大正藏第 05 冊 No. 0220 大般若波羅蜜多經(第1卷-第200卷), 卷第五十三.

大正藏第 11 冊 No. 0310 大寶積經, 卷第六十八.

大正藏第 09 冊 No. 0278 大方廣佛華嚴經, 卷第五十七.

大正藏第 03 冊 No. 0187 方廣大莊嚴經, 卷第四.

大正藏第 14 冊 No. 0469 文殊問經字母品第十四.

大正藏第 25 冊 No. 1509 大智度論, 卷第二十八.

大正藏第 54 冊 No. 2132 悉曇字記.

大正藏第 09 冊 No. 0278 大方廣佛華嚴經, 卷第五十七.

大正藏第 51 冊 No. 2087 大唐西域記, 卷第二. Nguyên văn: 詳其文字,梵天所製,原始垂則,四十七言也.

大正藏第 54 冊 No. 2125 南海寄歸內法傳, 卷第四. Nguyên văn: 本有四十九字.

大正藏第 54 冊 No. 2128 一切經音義, 卷第十一. Nguyên văn: 阿字為初(阿字取上聲梵字也毘盧遮那經云阿字門一切法本不生義能生一切世間文字偈云阿字第一句明法普周遍字輪以圍遶彼尊無有相以此義故所以得居眾字之首次第向下更有四十九字總名一切文字之母即梵字根本五十字也.

大正藏第 21 冊 No. 1340 大法炬陀羅尼經, 卷第六. Nguyên văn: 譬如童幼初受教時. 彼師先授摩帝迦字.次授頞字. 後授阿字. 如是次第教十四音已復次第教三十四字.具教如是五十二字已. Xem thêm, 大正藏第 54 冊 No. 2131 翻譯名義集, 五. Nguyên văn: 方由三十六字母而生諸字. 澤州云. 梵章中. 有十二章.其悉曇章以為第一. 於中合五十二字.

Williams, Monier. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014, p.3.

Lê Tự Hỷ, Tự học tiếng Phạn, tập 1, NXB. Tổng hợp TP.HCM, 2012, tr. 18.

大正藏第 25 冊 No. 1509 大智度論, 卷第四十八.

Nguyên văn: 阿字為先、荷字為後. Xem tại: 大正藏第 11 冊 No. 0310 大寶積經,卷第四.

Williams, Monier. A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014, p.1215.

大正藏第 54 冊 No. 2125 南海寄歸內法傳, 卷第四. Nguyên văn:六歲童子學之，六月方了.

大正藏第 55 冊 No. 2154 開元釋教錄, 卷第七. Nguyên văn: 大法炬陀羅尼經二十卷(開皇十二年四月出十四年六月訖沙門道邃[＊]等筆受見長房錄).

大正藏第 25 冊 No. 1509 大智度論, 卷第四十八. Nguyên văn: 因字有語, 因語有名, 因名有義.

大正藏第 09 冊 No. 0278 大方廣佛華嚴經, 卷第五十七.

大正藏第 14 冊 No. 0469 文殊問經字母品第十四.

大正藏第 54 冊 No. 2128 一切經音義, 卷第一. Nguyên văn: 至如四十二字母及十二字音.從毘盧遮那佛心生.

嘉興藏第 19 冊 No. B044 諸經日誦集要, 卷中, 普庵祖師神咒.

卍新續藏第 79 冊 No. 1562 南宋元明禪林僧寶傳, 卷四, 慈化普菴肅禪師.

卍新續藏第 84 冊 No. 1579 續指月錄, 卷一, 袁州慈化普庵印肅禪師.

嘉興藏第 19 冊 No. B044 諸經日誦集要, 卷中, 普庵祖師神咒.

大正藏第 22 冊 No. 1421 彌沙塞部和醯五分律, 卷第二十六. Nguyên văn: 諸大德！久出家,而不知男,女語,一語,多語,現在,過去,未來語,長,短音,輕,重音,乃作如此誦讀佛經.

大正藏第 22 冊 No. 1421 彌沙塞部和醯五分律, 卷第二十六. Nguyên văn: 聽隨國音讀誦,但不得違失佛意! 不聽以佛語, 作外書語, 犯者偷蘭遮. Cùng đề cập sự kiện này, Cullavagga ghi: Này các tỳ khưu, không nên hoán chuyển lời dạy của chư Phật sang dạng có niêm luật; vị nào hoán chuyển thì phạm tội dukkaṭa (tác ác). Này các tỳ khưu, ta cho phép học tập lời dạy của đức Phật bằng tiếng địa phương của chính bản thân (sakāya niruttiyā). Xem, Tiểu Phẩm, bản dịch tiếng Việt của Tỳ-kheo Indacanda.

大正藏第 23 冊 No. 1435 十誦律, 卷第三十八. Nguyên văn: 從今以外書音聲誦佛經者,突吉羅.

大正藏第 50 冊 No. 2053 大唐大慈恩寺三藏法師傳, 卷第三. Nguyên văn: 每於劫初，梵王先說傳授天人, 以是梵王所說, 故曰梵書.

Kinh Mi tiên vấn đáp, HT. Giới Nghiêm dịch, NXB. Tôn giáo, 2003, tr.105.

V. Fausboll. The Jātaka together with its commentary being tales of the anterior births of Gotama Buddha. Vol 1. London: Messrs.Luzac and Company Ltd., 1962. p.402.

Kinh Tiểu Bộ, tập 3, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 377.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 521. Nguyên văn: Chớ có dùng bùa chú./ A-thar-va Vệ-đà./ Chớ tổ chức đoán mộng./ Coi tướng và xem sao. Mong rằng đệ tử Ta./ Không đoán tiếng thú kêu./ Không chữa bệnh không sanh./ Không hành nghề lang băm.

Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr.256-257.

Lamotte, Étienne. History of Indian Buddhism. Paris: Institut Orien-taliste Louvain-La-Neuve, 1988, p. 551. Cf: The Tathagata can express ev-erything he wishes in any language whatever.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十一. Nguyên văn: 彼云何名為辭辯? 若前眾生, 長短之語, 男語, 女語, 佛語, 梵志, 天, 龍, 鬼神之語, 阿須倫, 迦留羅甄陀羅彼之所說, 隨彼根原與其說法, 是謂名為辭辯.

大正藏第 25 冊 No. 1509 大智度論, 卷第二十五. Nguyên văn: 當以言辭分別莊嚴, 能令人解, 通達無滯, 是名辭無礙智

Mahāvagga, chương Kosambī, Đức Thế Tôn và con long tượng ở Pārileyyaka, Tỳ-kheo Indacnada, dịch.

大正藏第 01 冊 No. 0026 中阿含經,卷第四十四, 鸚鵡經第九

大正藏第 04 冊 No. 0203 雜寶藏經, 卷第八, 五百白鴈聽法生天緣.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十一. Nguyên văn: 如我今日觀諸眾中, 得四辯才, 無有出拘絺羅. 若此四辯, 如來之所有, 是故, 當求方便, 成四辯才. Kinh Tăng Chi cũng ghi nhận: Trong các đệ tử Tỷ-kheo của Ta, thuyết giảng rộng rãi những điều được nói lên một cách vắn tắt, tối thắng là Mahàkaccàna. Xem, Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu, dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 58.

Nguồn gốc của quan điềm này được được tìm thấy trong câu kinh: Này Vakkali, ai thấy Pháp, người ấy thấy Ta. Ai thấy Ta, người ấy thấy Pháp. Xem, Kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr.744. Các tư liệu Hán tạng liên quan như bài kệ: Nếu thấy thân Như Lai./ Hoặc dùng âm thanh thỉnh./ Phương cách ấy lầm lạc./ Kẻ ấy không thấy Phật, trong kinh Phật thuyết ly cấu thí nữ: 其有見我色, 若以音聲聽,斯為愚邪見,此人不見佛. Xem tại: 大正藏第 12 冊 No. 0338 佛說離垢施女經. Hoặc tương tự bài kệ ở kinh Kim Cang: Nếu lấy sắc tìm Ta./ Dùng thanh để cầu Ta./ Kẻ ấy hành tà đạo./ Không thế thấy Như Lai. Xem, 大正藏第 08 冊 No. 0235 金剛般若波羅蜜經. Nguyên văn: 若以色見我,以音聲求我,是人行邪道,不能見如來.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.313.

大正藏第 51 冊 No. 2087 大唐西域記, 卷第三. Nguyên văn:捨身北有石窣堵波,高二百餘尺,無憂王之所建也.

Abigail Eliza Martin. Bodily transfer and sacrificial gestures: rethinking the Hungry Tigress Jataka in Mogao Cave 254. Thesis MA. Department of Art and Art History The University of Utah. 2014. p.19.

Monier-Williams, M. A. Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Nataraj Books, 2014. p. 1115;Buddhadatta MahātheraA.P. Consice Pāli-En-glish Dictionary. Sri Lanka: University of Ceylon, 1949. p. 292.

大正藏第 03 冊 No. 0152 六度集經,卷第一, 四.

大正藏第 49 冊 No. 2034 歷代三寶紀, 卷第三.

大正藏第 03 冊 No. 0178 前世三轉經.

大正藏第 04 冊 No. 0202 賢愚經, 卷第一, 摩訶薩埵以身施虎品.

大正藏第 03 冊 No. 0172 菩薩投身飴餓虎起塔因緣經.

大正藏第 16 冊 No. 0663 金光明經.

卍新續藏第 20 冊 No. 0361 金光明經照解, 卷上

大正藏第 49 冊 No. 2035 佛祖統紀, 卷第三十七.

大正藏第 16 冊 No. 0664 合部金光明經.

大正藏第 55 冊 No. 2154 開元釋教錄, 卷第七.

大正藏第 16 冊 No. 0665 金光明最勝王經.

大正藏第 49 冊 No. 2037 釋氏稽古略, 卷三. Nguyên văn: 長安三年譯金光明最勝王等經百一羯磨等.

大正藏第 25 冊 No. 1507 分別功德論.

大正藏第 55 冊 No. 2145 出三藏記集, 卷第四. Nguyên văn: 分別功德經五卷(一名增一阿含經疏迦葉阿難造).

大正藏第 25 冊 No. 1509 大智度論.

大正藏第 49 冊 No. 2035 佛祖統紀, 卷第五, 十三祖龍樹尊者.

大正藏第 49 冊 No. 2034 歷代三寶紀, 卷第八.

大正藏第 03 冊 No. 0160 菩薩本生鬘論.

http://namobuddha.org/.

http://www.nepaladventuretrip.com/nepal/namobud-dha-kathmandu-valley-trekking.html.

大正藏第 24 冊 No. 1458 根本薩婆多部律攝, 卷第六; 大正藏第 23 冊 No. 1442 根本說一切有部毘奈耶, 卷第二十一.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield,VA: Nataraj Books, 2014, p.858.

大正藏第 51 冊 No. 2066 大唐西域求法高僧傳.

Munshī Shew Shunker Singh-Pandit Shrī Gunānand. History of Nepal.Daniel Wright ed. Cambrigde: At the University Press. 1877. p.110

Sylvain Lévi.Le Népal: Étude historique d’un royaume hindou. Vol 2. Paris: Ernest Leroux Éditeur 1905. p.63.

D. B. Shrestha, C. B. Singh. The History of Ancient and Medieval Nepal in a Nutshell With Some Comparative Traces of Foreign History. Kathmandu: HMG Press. 1972.p.13.

Theo Tả Truyện (左傳):凡火,人火曰火,天火曰災.

大正藏第 51 冊 No. 2087 大唐西域記, 卷第七. Nguyên văn:尼波羅國,周四千餘里,在雪山中.國大都城周二十餘里.山川連屬,宜穀稼,多花菓,出赤銅,犛牛,命命鳥.貨用赤銅錢.氣序寒烈,風俗險詖, 人性剛獷,信義輕薄.無學藝,有工巧.形貌醜弊,邪正兼信.伽藍,天祠接堵連隅.僧徒二千餘人,大小二乘,兼功綜習.外道異學,其數不詳.王,剎帝利栗呫婆種也.志學清高,純信佛法.近代有王,號鴦輸伐摩(唐言光胄).碩學聰叡,自製 “聲明論”,重學敬德.遐邇著聞. 都城東南有小水池，以人火投之，水即焰起，更投餘物，亦變為火.

Wylie, Turrell.A Tibetan Religious Geography of Nepal.Roma: Instituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente, 1970.p.24.

Will Tuladhar-Douglas.Remaking Buddhism for Medieval Nepal: The Fifteenth-Century Reformation of Newar Buddhism. London: Routledge, 2006.p.86.

Pentti Aalto.Notes on the Altan Gerel (the Mongolian Version of the Suvarnaprabhāsa-sūtra). Hensinki:Societas Orientalis Fennica. 1950.p.4.

Wylie, Turrell.A Tibetan Religious Geography of Nepal.Roma: Instituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente, 1970. p.24.

Johannes Nobel. Suvarnaprabhasottama Sutra. Leiden: E.J. Brill. 1944.p. 154-174.

大正藏第 50 冊 No. 2059 高僧傳,卷第三, 釋法顯一.

卍新續藏第 44 冊 No. 0744 四分律名義標釋, 卷第十一. Nguyên văn:北天竺乾陀羅國城名也.

大正藏第 03 冊 No. 0172 菩薩投身飴餓虎起塔因緣經.

大正藏第 55 冊 No. 2154 開元釋教錄, 卷第四. Nguyên văn:沙門釋法盛.高昌人也.亦於涼代譯投身餓虎經一卷.故前高僧曇無讖傳末云.于時有高昌沙門法盛.亦經往外國有傳四卷.其投身餓虎經後記云.爾時國王聞佛說已.即於是處起立大塔.名為菩薩投身餓虎塔.今見在塔.東面山下有僧房講堂精舍.常有五千眾僧四事供養.法盛爾時見諸國中.有人癩病及癲狂聾盲手脚躄跛.及種種疾病悉來就此塔.燒香燃燈香泥塗地.修治掃灑并叩頂懺悔.百病皆愈.

Cụm từ này dễ bị hiểu nhầm. Trong Đại tạng kinh nhiều thời kỳ, đã sử dụng chữ 莵 thay thế chữ 烏擇. Theo Từ điển Khang Hy, người nước Sở dùng chữ 虎để chỉ cho莵(楚人謂虎爲於菟). Cũng theo kinh Kim Quang Minh chiếu giải, ngài Tông Hiểu (宗曉:1151-1214) đã giải thích vì sao chữ 莵 được dùng thay cho chữ虎. Xem, 卍新續藏第 20 冊 No. 0361 金光明經照解, 卷下. Nguyên văn: 見有一虎說文曰虎山獸之君也或名白額侯方言謂陳魏宋楚之間以虎為李父江淮南楚以虎為李耳亦曰於菟見左傳準玄奘三藏傳西域虎稱烏擇(音徙).

大正藏第 51 冊 No. 2087 大唐西域記, 卷第三. Nguyên văn: 從此復還呾叉始羅國北界,渡信度河,南東行二百餘里,度大石門,昔摩訶薩埵王子,於此投身飤餓烏擇(音徒).其南百四五十步有石窣堵波, 摩訶薩埵愍餓獸之無力也,行至此地,乾竹自刺以血啗之,於是乎獸乃噉焉.其中地土,洎諸草木,微帶絳色,猶血染也.人履其地,若負芒刺, 無云疑信,莫不悲愴.捨身北有石窣堵波,高二百餘尺,無憂王之所建也.雕刻奇製,時燭神光.小窣堵波及諸石龕動以百數周此塋域,其有疾病,旋繞多愈.

Jason Emmanuel Neelis. Early Buddhist Transmission and Trade Net-works. Vol 2. Boston: Leiden, Brill. 2011 p.201. See also: HISTORIA I ŚWIAT, nr 4 (2015). Abhijeet Kuma. Looking at Gandhāra.p.439.

Population census of Pakistan 1961.District Census Report Rawalpin-di. Part I-V.p.21. Cf: About 14 miles south of Rawalpindi and three miles from Rewat lie the ruins of Mankiala. Raja Man or Manik, is said to have built the great stupa to the south of this village. The old town is usually said to have been called Manikpur or Maniknagar. And it is so named in most versions of the legend or Rasalu according to which it was the res-idence of Rakshasas, or demons, in the old city to the north of the great lope. The legend of Rasalu runs as follows:-Rasalu, son of Salivahana, Raja of Sialkot, was the enemy of the seven rakshasas who lived at Manik-pur, or Udinagar, to the west of the Jhelum. Every day these rakshasas ate a man, the victim being drawn by lot from the people of Manikpur. One day Rasalu came to the city where he found a woman cooking her food, and alternately weeping and singing. Astonished at her strange behaviour, Rasalu addressed the woman, who replied: “ I sing for joy, be-cause my only son is to be married today, and I weep for grief because he has been drawn by lot as the victim of the rakshasas”. “Weep no more”, said Rasalu “ and keep your son, for f will encounter the rakshasas. ” Ac-cordingly Rasalu offered to take the place of the victim and went forth to meet the seven demons. He boldly attacked them and killed them all, except Thera, who is said to be still a live in a cavern of Gandgarh. This legend General Cunningham identifies with the Buddhist legend of Sakay’s offering of his body to appease the hunger of seven tiger cubs. The scene of this legend is placed by Hiwen Tsang 33 miles to the south-east of Taxila,which is the exact bearing and distance of Mankia la from the mined city near Shahdheri.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第四十六, 四. Nguyên văn: 遊於世俗禪,至竟不解脫，不得滅盡跡，復習於五欲.無薪火不燃,無根枝不生,　石女無有胎,羅漢不受漏.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield, VA: Na-taraj Books, 2014, p.1096.

Ibid.

Ibid.

Ibid.

大正藏第 01 冊 No. 0001 長阿含經, 卷第一, 大本經. Nguyên văn: 沙門者,捨離恩愛,出家修道,攝御諸根,不染外欲, 慈心一切, 無所傷害, 逢苦不慼，遇樂不欣，能忍如地，故號沙門.

Trường A-hàm, tập 1, Tuệ Sỹ dịch và chú. NXB. Phương Đông, 2008, tr.50.

大正藏第 23 冊 No. 1440 薩婆多毘尼毘婆沙, 卷第七.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.804.

Sacred Books of the East, Volume 25. George Bühler, trans. p.75. Cf: a twice-born man shall marry a wife of equal caste who is endowed with auspicious (bodily) marks

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield,VA: Na-taraj Books, 2014, p.1131.

M.Monier-Williams, A Sanskrit English Dictionary. Springfield,VA: Na-taraj Books, 2014, p.741. Cf: One who knows and repeats the Vedas.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.804.

Kinh Doṇabrāhmaṇasuttaṃ ở văn hệ Pāli ghi nhận khoảng thời gian này là 48 năm: aṭṭhacattālīsavassāni. Tư liệu Hán tạng cũng tương tự: 行童真梵行四十八年. Xem tại, 大正藏第 01 冊 No. 0026 中阿含經, 卷第四十, 頭那經.

Sacred Books of the East, Volume 25. George Bühler, trans. p.74. Cf: The vow (of studying) the three Vedas under a teacher must be kept for thirty-six years, or for half that time, or for a quarter, or until the (student) has perfectly learnt them.

大正藏第 54 冊 No. 2131 翻譯名義集, 一.

Sacred Books of the East, Volume 25. George Bühler, trans p. 75.

Sacred Books of the East, Volume 25. George Bühler, trans. p.198. Cf: When a householder sees his (skin) wrinkled, and (his hair) white, and. the sons of his sons, then he may resort to the forest.

Ibid. p. 204-205. Cf: But having thus passed the third part of (a man’s natural term of) life in the forest, he may live as an ascetic during the fourth part of his existence, after abandoning all attachment to worldly objects.

Ibid. p. 205. Cf: A twice-born man who seeks final liberation, without having studied the Vedas, without having begotten sons, and without hav-ing offered sacrifices, sinks downwards.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.805-806.

大正藏第 54 冊 No. 2130 翻梵語, 卷第三. Nguyên văn: 梵志舊譯曰. 梵者淨. 案梵志是此間語. 非外國音. 梵是訓淨. 如猶寂訓靜. 非異國音. 聲論者云. 外國呼梵為婆羅摩. 呼志為婆他刺.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 803-804

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu, dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 392-394. Kinh Hán tạng tương đương: 大正藏第 01 冊 No. 0026 中阿含經, 卷第三十九, 梵波羅延經.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 1012, tr. 253-254.

Trung A-hàm, tập 3, Tuệ Sỹ dịch và chú, NXB. Phương Đông, 2009, tr.1573.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 524-526. Hán tạng tương tương: 大正藏第 02 冊 No. 0099 雜阿含經, 卷第三十五, 九七二.

大正藏第 21 冊 No. 1300 摩登伽經, 卷上. Nguyên văn: 婆羅門法. 犯四種罪. 名為極惡. 非婆羅門. 何等為四. 一者殺害諸婆羅門. 二婬師妻. 三者盜金. 四者飲酒. 唯此四惡. 名之為罪.

Nguyên văn: 外道亦制四重：一不婬師婦、二不盜金、三不殺婆羅門、四不飲白酒.

Nguyên văn:不得殺人,殺牛, 不得盜金銀, 不婬師家及弟子婦, 不得飲酒.

Nguyên văn:不盜金飲酒.不為犯師婦.無害諸梵志.是為四句法.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr.554-555.

Kinh Trường Bộ, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2013, tr. 653.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 1012, tr. 261.

Kinh Trung Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 1012, tr.225-235.

Kinh Tăng Chi Bộ, tập 2, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 500-502.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十, 四. Xem thêm, Trưởng lão Tăng kệ, Vangisa. Tích truyện Pháp Cú, phẩm Bà-la-môn.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr.110-111.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第四十六, 四. Nguyên văn: 遊於世俗禪,至竟不解脫，不得滅盡跡，復習於五欲.無薪火不燃,無根枝不生,　石女無有胎,羅漢不受漏.

Cunningham, Alexander. Corpus Inscriptionum Indicarum: Inscrip-tions of Asoka. Vol. I. Calcutta: Office of the Superintendent of Govern-ment Printing. 1877. p.69.

大正藏第 02 冊 No. 0125 增壹阿含經, 卷第二十五. Nguyên văn: 如來成佛未久，眾人稱號名大沙門.

大正藏第 01 冊 No. 0026 中阿含經, 卷第四十八, 馬邑經. Nguyên văn: 云何沙門?謂息止諸惡不善之法,諸漏穢污,為當來有本,煩熱苦報,生,老,病,死因,是謂沙門. 云何梵志?謂遠離諸惡不善之法,諸漏穢污,為當來有本,煩熱苦報,生,老,病,死因,是謂梵志.

Trung A-hàm, tập 4, Tuệ Sỹ dịch và chú, NXB. Phương Đông, 2009, tr.1934-1935.

Kinh Pháp cú Bắc truyền, Thích Đồng Ngộ-Thích Nguyên Hùng, dịch, NXB. Tôn giáo, 2017, tr. 171. Nguyên tác Hán tạng: 大正藏第 04 冊 No. 0210 法句經, 卷下. Nguyên tác: 心棄惡法,如蛇脫皮，不為欲污,是謂梵志.

Kinh Pháp cú Bắc truyền, Thích Đồng Ngộ-Thích Nguyên Hùng dịch, NXB. Tôn giáo, 2017, tr. 171. Nguyên tác Hán tạng:大正藏第 04 冊 No. 0210 法句經, 卷下. Nguyên tác: 棄放活生，無賊害心，無所嬈惱， 是謂梵志.

Kinh Tiểu Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, NXB. Tôn giáo, 2015, tr. 394.

Suttanipātapāḷi. Xem tại: http://www.tipitaka.org/romn/.