Thiếu Thất Lục Môn

BỒ-ĐỀ ĐẠT-MA ĐẠI SƯ LƯỢC BIỆN ĐẠI THỪA NHẬP ĐẠO TỨ HẠNH QUÁN

菩提達磨大師略辨大乘入道四行觀

夫入道多途。要而言之不出二種。一是理入。二是行入。

理 入 者 謂 藉 教 悟 宗 。 深 信 含 生 同 一 真性。但為客塵妄想所覆不能顯了。

若也捨妄歸真。凝住壁觀。無自無他。凡聖等一堅住不移。更不隨文教。此即與 理 冥 符 無 有 分 別 。 寂 然 無 為 名 之 理入。

行入謂四行。其餘諸行悉入此中。何等

Nhập đạo Tứ hạnh quán

四耶。一報冤行。二隨緣行。三無所求行。四稱法行。

云何。報冤行。謂修道行人若受苦時。當自念言。我往昔無數劫中棄本從末流浪 諸 有 。 多 起 冤 憎 違 害 無 限 。 今 雖 無犯。是我宿殃惡業果熟。非天非人所能見與。甘心甘受都無冤訴。

經云。逢苦不憂。何以故。識達故。此心生時與理相應。體冤進道。故說言報冤行。

二隨緣行者。眾生無我並緣業所轉。苦樂齊受皆從緣生。若得勝報榮譽等事。是 我 過 去 宿 因 所 感 。 今 方 得 之 緣 盡 還無。何喜之有。得失從緣心無增減。喜風不動冥順於道。是故說言隨緣行。

三無所求行者。世人長迷處處貪著名之為求。智者悟真理將俗反。安心無為形隨運轉。萬有斯空無所願樂。功德黑暗

入道四行觀

常相隨逐。三界久居猶如火宅。有身皆苦誰得而安。了達此處故捨諸有止想無求。

經曰。有求皆苦。無求即樂。判知無求真為道行。故言無所求行。

四稱法行者。性淨之理目之為法。此理眾相斯空。無染無著無此無彼。

經曰。法無眾生離眾生垢故。法無有我離我垢故。

智者若能信解此理。應當稱法而行。法體無慳身命財。行檀捨施心無吝惜。脫解三空不倚不著但為去垢。稱化眾生而不取相。此為自行復能利他。亦能莊嚴菩提之道。檀施既爾餘五亦然。為除妄想修行六度而無所行。是為稱法行。

AN TÂM PHÁP MÔN

Trích Liên đăng hội yếu

祖有安心法門云。迷時人逐法。解時法逐人。解時識攝色。迷時色攝識。但有心 。 分 別 計 較 。 自 心 現 量 者 。 悉 皆 是夢。若識心寂滅。無一動念處。是名正覺。

問。云何自心現量。

答。見一切法有。有不自有。自心計作有。見一切法無。無不自無。自心計作無。乃至一切法亦如是。並是自心計作有。自心計作無。又若人造一切罪。自見己之法王即得解脫。若從事上得解者。氣力壯。從事中見法者。即處處不失念。

從文字解者。氣力弱。即事即法者深。從 汝 種 種 運 為 。 跳 踉 顛 蹶 。 悉 不 出 法界。若以法界入法界。即是癡人。凡有施為。皆不出法界心。何以故。心體是法界故。

問。世間人。種種學問。云何不得道。

答 。 由 見 己 故 。 所 以 不 得 道 。 己 者 我也。至人逢苦不憂。遇樂不喜。由不見己故。所以不知苦樂。由亡己故。得至虛 無 。 己 尚 自 亡 。 更 有 何 物 。 而 不 亡也。

問。諸法既空。阿誰修道。答。有阿誰。須修道。若無阿誰。即不須修道。阿誰者。亦我也。若無我者。逢物不生是非。是者我自是。而物非是也。非者我自非。而物非非也。即心無心。是為通達佛道。即物不起見。是名達道。逢物直達。知其本源。此人慧眼開。智者任物不任己。即無取捨違順。

愚人任己不任物。即有取捨違順。

不見一物。名為見道。不行一物。名為行 道 。 即 一 切 處 無 處 。 即 作 處 。 無 作處。無作法。即見佛。

若見相時。即一切處見鬼。取相故墮地獄。觀法故得解脫。若見憶想分別。即受鑊湯爐炭等事現見生死相。

若見法界性。即涅槃性。無憶想分別。即是法界性。心非色故非有。用而不廢故非無。又用而常空故非有。空而常用故非無。

期 城 大 守 楊 衒 之 。 竭 誠 參 扣 。 乞 示 宗旨。師說偈云。

亦不睹惡而生嫌。亦不觀善而勸措。亦不捨智而近愚。亦不拋迷而就悟。

達大道兮過量。通佛心兮出度。不與凡聖同躔。超然名之曰祖。

Trích Chánh pháp nhãn tạng

達磨大師安心法門云。迷時人逐法。解時法逐人。解則識攝色。迷則色攝識。但 有 心 分 別 計 較 。 自 心 現 量 者 悉 皆 是夢 。 若 識 心 寂 滅 。 無 一 動 念 處 是 名 正覺。

問。云何自心現量。

荅。見一切法有。有自不有。自心計作有。見一切法無。無自不無。自心計作無。乃至一切法亦如是。並是自心計作有。自心計作無。

又若人造一切罪。自見己之法王即得解脫。

若從事上得解者氣力壯。從事中見法者即處處不失念。從文字解者氣力弱。即事即法者深。從汝種種運為跳踉顛蹶。悉不出法界。亦不入法界。若以法界入法界即是癡人。

凡有所施為終不出法界心。何以故。心體是法界故。

問。世間人種種學問云何不得道。答。由見己故不得道。己者我也。至人逢苦不憂遇樂不喜。由不見己故。所以不知苦樂者。由亡己故。得至虗無。己自尚亡。更有何物而不亡也。

問。諸法既空阿誰修道。

答。有阿誰須修道。若無阿誰即不須修道。阿誰者亦我也。若無我者。逢物不生是非。是者我自是而物非是也。非者我自非而物非非也。即心無心是為通達佛道。即物不起見名為達道。逢物直達知其本原。此人慧眼開。智者任物不任己。即無取捨違順。愚者任己不任物。

即有取捨違順。

不 見 一 物 名 為 見 道 。 不 行 一 物 名 為 行道。即一切處無處。即作處無作處無作法即見佛。

若 見 相 時 即 一 切 處 。 見 鬼 取 相 故 墮 地獄。觀法故得解脫。若見憶想分別即受鑊湯鑪炭等事。現見生死相。

若見法界性即涅槃性。無憶想分別即是法界性。心非色故非有。用而不廢故非無。又用而常空故非有。空而常用故非無。

Trích Tông cảnh lục

師述安心法門云。迷時人逐法。解時法逐人。解則識攝色。迷則色攝識。但有心分別計校自心現量者。悉皆是夢。若識心寂滅無一動念處。是名正覺。

問。云何自心現。

答。見一切法有。有自不有。自心計作有。見一切法無。無自不無。自心計作無。乃至一切法亦如是。並是自心計作有。自心計作無。又若人造一切罪。自見己之法王。即得解脫。若從事上得解者。氣力壯。從事中見法者。即處處不失念。從文字解者。氣力弱。即事即法者。深從汝種種運為。跳踉顛蹶。悉不出法界。亦不入法界。若以界入界。即是癡人。凡有所施為。終不出法界心。

何以故。心體是法界故。

問。世間人種種學問。云何不得道。

答。由見己故。不得道。己者我也。至人逢苦不憂。遇樂不喜。由不見己故。所 以 不 知 苦 樂 者 。 由 亡 己 故 。 得 至 虛無。己自尚亡。更有何物而不亡也。

問。諸法既空。阿誰修道。答。有阿誰。須修道。若無阿誰。即不須修道。阿誰者。亦我也。若無我者。逢 物 不 生 是 非 。 是 者 我 自 是 。 而 物 非是也。非者我自非。而物非非也。即心無心。是為通達佛道。即物不起見。名為達道。逢物直達知其本原。此人慧眼開。

智者任物不任己。即無取捨違順。愚者任己不任物。即有取捨違順。

不見一物。名為見道。不行一物。名為行道。即一切處無。處即是法處。即作處無作處。無作法。即見佛。

若見相時。則一切處見鬼。取相故墮地獄。觀法故得解脫。若見憶想分別。即受鑊湯爐炭等事。現見生死相。若見法界性。即涅槃性。無憶想分別。即是法界性。心非色。故非有。用而不廢。故非無。又用而常空。故非有。空而常用。故非無。

ĐẠT-MA ĐẠI SƯ NGỘ TÁNH LUẬN

達磨大師悟性論

夫道者。以寂滅為體。脩者。以離相為宗。故經云。寂滅是菩提。滅諸相故。佛者覺也。人有覺心。得菩提道。故名為佛。

經云。離一切諸相。即名諸佛。是知有相是無相之相。不可以眼見。唯可以智知。若聞此法者。生一念信心。此人以發大乘超三界。

三界者。貪嗔癡是。返貪嗔癡。為戒定慧。即名超三界。然貪嗔癡亦無實性。但據眾生而言矣。若能返照。了了見貪嗔癡性即是佛性。

貪嗔癡外。更無別有佛性。

經云。諸佛從本來。常處於三毒。長養於 白 法 。 而 成 於 世 尊 三 毒 者 。 貪 嗔 癡也。言大乘最上乘者。皆是菩薩所行之處。無所不乘。亦無所乘。終日乘未嘗乘。此為佛乘。經云。無乘為佛乘也。

若 人 知 六 根 不 實 。 五 蘊 假 名 。 遍 體 求之 。 必 無 定 處 。 當 知 此 人 解 佛 語 。 經云。五蘊窟宅名禪院。內照開解。即大乘門。可不明哉。不憶一切法。乃名為禪定。若了此言者。行住坐臥皆禪定。

知心是空。名為見佛。何以故。十方諸佛皆以無心。不見於心。名為見佛。捨身不吝。名大布施。離諸動定。名大坐禪。何以故。凡夫一向動。小乘一向定。謂出過凡夫小乘之坐禪。名大坐禪。若作此會者。一切諸相不求自解。一切諸病不治自差。此皆大禪定力。

凡 將 心 求 法 者 為 迷 。 不 將 心 求 法 者 為悟 。 不 著 文 字 名 解 脫 。 不 染 六 塵 名 護法 。 出 離 生 死 名 出 家 。 不 受 後 有 名 得道。不生妄想名涅槃。不處無明為大智慧。無煩惱處名般涅槃。無心相處名為彼岸。

迷時有此岸。若悟時無此岸。何以故。為凡夫一向住此。若覺最上乘者。心不住此。亦不住彼。故能離於此彼岸也。若見彼岸異於此岸。此人之心。已得無禪定。

煩 惱 名 眾 生 。 悟 解 名 菩 提 。 亦 不 一 不異。只隔具迷悟耳。迷時有世間可出。

悟時無世間可出。

平等法中。不見凡夫異於聖人。經云。平等法者。凡夫不能入。聖人不能行。平等法者。唯有大菩薩。與諸佛如來行也。若見生異於死。動異於靜。皆名不平等。不見煩惱異於涅槃。是名平等。

何以故。煩惱與涅槃。同是一性空故。

是以小乘人妄斷煩惱。妄入涅槃。為涅槃所滯。菩薩知煩惱性空。即不離空。

故常在涅槃。

涅槃者。涅而不生。槃而不死。出離生死。出般涅槃。心無去來。即入涅槃。

是知涅槃即是空心。

諸佛入涅槃者。為在無妄想處。菩薩入道場者。即是無煩惱處。空閑處者。即是無貪嗔癡也。貪為欲界。嗔為色界。癡為無色界。若一念心生。即入三界。一念心滅。即出三界。是知三界生滅。

萬法有無。皆由一心。

凡言一法者。似破瓦石竹木無情之物。若知心是假名。無有實體。即知自家之心亦是非有。亦是非無。

何以故。凡夫一向生心。名為有。小乘一向滅心。名為無。菩薩與佛。未曾生心。未曾滅心。名為非有非無心。非有非無心。此名為中道。

是知持心學法。則心法俱迷。不持心學法。則心法俱悟。凡迷者迷於悟。悟者悟於迷。正見之人。知心空無。即超迷悟。無有迷悟。始名正解正見。

色不自色。由心故色。心不自心。由色故心。是知心色兩相俱生滅。

有者有於無。無者無於有。是名真見。夫真見者。無所不見。亦無所見。見滿十方。未曾有見。何以故。無所見故。見無見故。見非見故。凡夫所見。皆名妄想。若寂滅無見。始名真見。心境相對。見生於中。若內不起心。則外不生境 。 境 心 俱 淨 。 乃 名 為 真 見 。 作 此 解時。乃名正見。

不見一切法。乃名得道。不解一切法。乃名解法。何以故。見與不見。俱不見故。解與不解。俱不解故。無見之見。

乃名真見。無解之解。乃名大解。

夫 正 見 者 。 非 直 見 於 見 。 亦 乃 見 於 不見。真解者。非直解於解。亦乃解於無解。凡有所解。皆名不解。無所解者。

始名正解。解與不解。俱非解也。經云。不捨智慧名愚癡。以心為空。解與不解俱是真。以心為有。解與不解俱是妄。

若解時法逐人。若不解時人逐法。若法逐於人。則非法成法。若人逐於法。則法成非法。若人逐於法。則法皆妄。若法逐於人。則法皆真。

是 以 聖 人 亦 不 將 心 求 法 。 亦 不 將 法 求心。亦不將心求心。亦不將法求法。所以心不生法。法不生心。心法兩寂。故常為在定。

眾 生 心 生 則 佛 法 滅 。 眾 生 心 滅 則 佛 法生。心生則真法滅。心滅則真法生。已知一切法各各不相屬。是名得道人。知心不屬一切法。此人常在道場。

迷時有罪。將時無罪。何以故。罪性空故 。 若 迷 時 無 罪 見 罪 。 若 解 時 即 罪 非罪。何以故。罪無處所故。

經 云 。 諸 法 無 性 。 真 用 莫 疑 。 疑 即 成罪。何以故。罪因疑惑而生。若作此解者。前世罪業即為消滅。

迷時六識五陰皆是煩惱生死法。悟時六識五陰皆是涅槃無生死法。脩道人不外求道。何以故。知心是道。若得心時。無心可得。若得道時。無道可得。若言將心求道得者。皆名邪見。

迷時有佛有法。悟無佛無法。何以故。

悟即是佛法。

夫脩道者。身滅道成。亦如甲折樹。生此業報身。念念無常。無一定法。但隨念 修 之 。 亦 不 得 厭 生 死 。 亦 不 得 愛 生死。但念念之中。不得妄想。則生證有餘涅槃。死入無生法忍。眼見色時。不染於色。耳聞聲時。不染於 聲 。 皆 解 脫 也 。 眼 不 著 色 。 眼 為 禪門。耳不著聲。耳為禪門。

總而言。見色有見色性不著。常解脫。見色相者常繫縛。不為煩惱所繫縛者。

即名解脫。更無別解脫。

善觀色者。色不生心。心不生色。即色與 心 俱 清 淨 。 無 妄 想 時 。 一 心 是 一 佛國。有妄想時。一心是一地獄。眾生造作妄想。以心生心。故常在地獄。菩薩觀察妄想。不以心生心。常在佛國。若不以心生心。則心心入空。念念歸靜。從一佛國。至一佛國。若以心生心。則心心不靜。念念歸動。從一地獄。歷一地獄。

若一念心起。則有善惡二業。有天堂地獄。若一念心不起。即無善惡二業。亦無天堂地獄。為體非有非無。在凡即有。在聖即無。聖人無其心。故胸臆空洞。與天同量。此已下並是大道中證。非小乘及凡夫境界也。心得涅槃時。即不見有涅槃。何以故。心是涅槃。若心外更見涅槃。此名著邪見也。

一切煩惱為如來種心。為因煩惱而得智慧。只可道煩惱生如來。不可得道煩惱是如來。

故身心為田疇。煩惱為種子。智慧為萌牙。如來喻於穀也。佛在心中。如香在樹 中 。 煩 惱 若 盡 。 佛 從 心 出 。 朽 腐 若盡。香從樹出。即知樹外無香。心外無佛 。 若 樹 外 有 香 。 即 是 他 香 。 心 外 有佛。即是佗佛。

心中有三毒者。是名國土。穢惡心中無三毒者。是名國土清淨。經云。若使國土不淨。穢惡充滿。諸佛世尊於中出者。無有此事。

不淨穢惡者。即無明三毒是。諸佛世尊者。即清淨覺悟心是。

一切言語無非佛法。若能無其所言。而盡日言是道。若能有其所言。即終日默而 非 道 。 是 故 如 來 言 不 乘 默 。 默 不 乘言 。 言 不 離 默 。 悟 此 言 默 者 。 皆 在 三昧。若知時而言。言亦解脫。若不知時而默。默亦繫縛。是故言若離相。言亦名解脫。默若著相。默即是繫縛。

夫 文 字 者 。 本 性 解 脫 。 文 字 不 能 就 繫縛。繫縛自本來未就文字。法無高下。若見高下非法也。非法為筏。是法為人筏者。人乘其筏者。即得渡於非法。則是法也。若世俗言。即有男女貴賤。以道 言 之 。 即 無 男 女 貴 賤 。 以 是 天 女 悟道。不變女形。車匿解真。寧移賤稱乎。此蓋非男女貴賤。皆由一相也。天女於十二年中求女相 。 了 不 可 得 。 即 知 於 十 二 年 中 求 男相。亦不可得。十二年者。即十二入是也。

離心無佛。離佛無心。亦如離水無冰。

亦如離冰無水。

凡言離心者。非是遠離於心。但使不著心相。經云。不見相名為見佛。即是離心相也。

離佛無心者。言佛從心出。心能生佛。然佛從心生。而心未嘗生於佛。亦如魚生於水。水不生於魚。欲觀於魚。未見魚。而先見水。欲觀佛者。未見佛。而先見心。即知已見魚者忘於水。已見佛者忘於心。若不忘於心。尚為心所惑。若不忘於水。尚被水所迷。

眾生與菩提。亦如冰之與水。為三毒所燒。即名眾生。為三解脫所淨。即名菩提。為三冬所凍。即名為冰。為三夏所消。即名為水。若捨卻冰。即無別水。

若棄卻眾生。則無別菩提。

明知冰性即是水性。水性即是冰性。眾生性者。即菩提性也。眾生與菩提同一性 。 亦 如 烏 頭 與 附 子 共 根 耳 。 但 時 節不同。迷異境故。有眾生菩提二名矣。是以蛇化為龍。不改其鱗。凡變為聖。不改其面。但知心者智內。照身者戒外真。

眾生度佛。佛度眾生。是名平等。眾生度佛者。煩惱生悟解。佛度眾生者。悟解滅煩惱。是知非無煩惱。非無悟解。是知非煩惱無以生悟解。非悟解無以滅煩惱。若迷時佛度眾生。若悟時眾生度佛 。 何 以 故 。 佛 不 自 成 。 皆 由 眾 生 度故。

諸佛以無明為父。貪愛為母。無明貪愛皆是眾生別名也。眾生與無明。亦如左掌與右掌。更無別也。

迷時在此岸。悟時在彼岸。若知心空不見相。則離迷悟。既離迷悟亦無彼岸。如 來 不 在 此 岸 。 亦 不 在 彼 岸 。 不 在 中流。

中流者小乘人也。此岸者凡夫也。彼岸菩提也。

佛有三身者。化身報身法身。化身亦云應身。若眾生常作善時即化身。現脩智慧時即報身。現覺無為即法身。常現飛騰十方隨宜救濟者。化身佛也。若斷惑即是是雪山成道。報身佛也。無言無說無作無得湛然常住。法身佛也。

若論至理。一佛尚無。何得有三。此謂三身者。但據人智也。人有上中下說。下智之人妄奧。福力也。妄見化身佛。中智之人妄斷煩惱。妄見報身佛。上智之人妄證菩提。妄見法身佛。上上智之人內照圓寂。明心即佛。不待心而得佛智。

知三身與萬法。皆不可取不可說。此即解脫心。成於大道。經云。佛不說法。

不度眾生。不證菩提。此之謂矣。

眾生造業。業不造眾生。今世造業。後世受報。無有脫時。唯有至人。於此身中。不造諸業。故不受報。

經 云 。 諸 業 不 造 。 自 然 得 道 。 豈 虛 言哉 。 人 能 造 業 。 今 不 能 造 人 。 人 若 造業。業與人俱生。人若不造業。業與人俱滅。是知業由人造。人由業生。人若不造業。即業無由生人也。亦如人能弘道 。 道 不 能 弘 人 。 今 之 凡 夫 。 往 往 造業。妄說無報。豈至少不苦哉。

若以至少而理前心。造後心報。何有脫時。若前心不造。即後心無報。復安妄見業報。

經 云 。 雖 信 有 佛 。 言 佛 苦 行 。 是 名 邪見。雖信有佛。言佛有金鏘馬麥之報。是名信不具足。是名一闡提。解聖法名為聖人。解凡法者。名為凡夫。但能捨凡法就聖法。即凡夫成聖人矣。

世間愚人。但欲遠求聖人。不信慧解之心。為聖人也。經云。無智人中。莫說此經。經云。心也法也。無智之人。不信此心解法成於聖人。但欲遠外求學受慕空中佛像光明香色等事。皆墮邪見。失心狂亂。

經云。若見諸相非相。即見如來。八萬四 千 法 門 。 盡 由 一 心 而 起 。 若 心 相 內淨。由如虛空。即出離身心內。八萬四千煩惱。為病本也。凡夫當生憂死。飽臨 愁 飢 。 皆 名 大 惑 。 所 以 聖 人 不 謀 其前。不慮其後。無戀當今。念念歸道。若來悟此大理者。即須早求人天之善。

無令兩失。 夜坐偈云。

一更端坐結跏趺

怡神寂照泯同虛

曠劫由來不生滅

何須生滅滅無餘

一切諸法皆如幻

本性自空那用除

若識心性非形像

湛然不動自真如

二更凝神轉明淨

不起憶想同真性

森羅萬像併歸空

更執有空還是病

諸法本自非空有

凡夫安想論邪正

若能不二其居懷

誰道即凡非是聖

三更心淨等虛空

遍滿十方無不通

山河石壁無能障

恒沙世界在其中

世界本性真如性

亦無無性即含融

非但諸佛能如此

有情之類並皆同

四更無滅亦無生

量與虛空法界平

無去無來無起滅

非有非無非暗明

不起諸見如來見

無名可名真佛名

唯有悟者應能識

未會眾生由若盲

五更般若照無邊

不起一念歷三千

欲見真如平等性

慎勿生心即目前

妙理玄奧非心測

不用尋逐令疲極

若能無念即真求

更若有求還不識。

ĐẠT-MA ĐẠI SƯ HUYẾT MẠCH LUẬN

達磨大師血脈論

三界混起。同歸一心。前佛後佛以心傳心。不立文字。

問曰。若不立文字。以何為心。

答曰。汝問吾即是汝心。吾答汝即是吾心 。 吾 若 無 心 。 因 何 解 答 汝 。 汝 若 無心。因何解問吾。問吾即是汝心。

從無始曠大劫以來。乃至施為運動。一切時中一切處所。皆是汝本心。皆是汝本佛。即心是佛亦復如是。除此心外。終 無 別 佛 可 得 。 離 此 心 外 。 覓 菩 提 涅槃。無有是處。

自性真實。非因非果法。即是心義。自心是涅槃。若言心外有佛及菩提可得。

無有是處。

佛及菩提皆在何處。譬如有人以手提虛空得否。虛空但有名。亦無相貌。取不得 捨 不 得 。 是 捉 空 不 得 。 除 此 心 外 見佛。終不得也。佛是自心作得。因何離此心外覓佛。前佛後佛只言其心。

心即是佛。佛即是心。心外無佛。佛外無心。若言心外有佛。佛在何處。心外既無佛。何起佛見。遞相誑惑。不能了本心。被它無情物。攝無自由。若也不信。自誑無益。佛無過患。

眾生顛倒。不覺不知自心是佛。若知自心是佛。不應心外覓佛。

佛不度佛。將心覓佛。不識佛但是外。覓佛者盡是不識自心是佛。亦不得將佛禮佛。不得將心念佛。佛不誦經。佛不持戒。佛不犯戒。佛無持犯。亦不造善惡。

若欲覓佛。須是見性。見性即是佛。若不 見 性 。 念 佛 誦 經 。 持 齋 持 戒 亦 無 益處。念佛得因果。誦經得聰明。持戒得生天。布施得福報。覓佛終不得也。

若自己不明了。須參善知識了卻生死根本。若不見性。即不名善知識。若不如此 。 縱 說 得 十 二 部 經 。 亦 不 免 生 死 輪迴。三界受苦。無出期時。

昔有善星比丘。誦得十二部經。猶自不免輪迴緣。為不見性。善星既如此。今時人講得三五本經論。以為佛法者。愚人也。

若 不 識 得 自 心 。 誦 得 閑 文 書 。 都 無 用處。若要覓佛。直須見性。性即是佛。

佛即是自在人。無事無作人。

若不見性。終日茫茫。向外馳求覓佛。元來不得。雖無一物可得。若求會。亦須參善知識。切須苦求。令心會解生死事大。不得空過。自誑無益。

縱有珍寶如山。眷屬如恒河沙。開眼即見。合眼還見麼。故知有為之法。如夢幻等。若不急尋師。空過一生。然即佛性自有。若不因師。終不明了。不因師悟者。萬中希有。

若自己以緣會。合得聖人意。即不用參善知識。此即是生而知之勝學也。

若未悟解。須勤苦參學。因教方得悟。

若未悟了。不學亦得。不同迷人不能分別皂白。妄言宣佛敕。謗佛忌法。如斯等 類 。 說 法 如 雨 。 盡 是 魔 說 。 即 非 佛說。師是魔王。弟子是魔民。

迷人任它指揮。不覺墮生死海。但是不見 性 人 。 妄 稱 是 佛 。 此 等 眾 生 是 大 罪人。誑它一切眾生。令人魔界。

若 不 見 性 。 說 得 十 二 部 經 教 。 盡 是 魔說。魔家眷屬。不是佛家弟子。既不辨皂白。憑何免生死。若見性即是佛。不見性即是眾生。若離眾生性別有佛性可得者。佛今在何處。即眾生性即是佛性也。性外無佛。佛即是性。除此性外。

無佛可得。佛外無性可得。

問曰。若不見性。念佛誦經。布施持戒精進。廣興福利。得成佛否。

答曰。不得。

又問。因何不得。

答 曰 。 有 少 法 可 得 。 是 有 為 法 。 是 因果。是受報。是輪迴法。不免生死。何時得成佛道。

成佛須是見性。若不見性。因果等語。

是外道法。

若 是 佛 不 習 外 道 法 。 佛 是 無 業 人 無 因果。但有少法可得。盡是傍佛。憑何得成。但有住著一心一能一解一見。佛都不許。

佛無持犯。心性本空。亦非垢淨諸法。無脩無證。無因無果。佛不持戒。佛不脩 善 。 佛 不 造 惡 。 佛 不 精 進 。 佛 不 懈怠。佛是無作人。但有住著心。見佛即不許也。佛不是佛。莫作佛解。

若不見此義。一切時中。一切處處。皆是不了本心。若不見性。一切時中。擬作無作想。是大罪人。是癡人。落無記空中。昏昏如醉人。不辨好惡。若擬修無作法。先須見性。然後息緣慮。若不見性。得成佛道。無有是處。

有人撥無因果。熾然作惡業。妄言本空作 惡 無 過 。 如 此 之 人 。 墮 無 間 黑 暗 地獄。永無出期。若是智人。不應作如是見解。

問曰。既若施為運動。一切時中。皆是本心。色身無常之時。云何不見本心。

答曰。本心常現前。汝自不見。

問曰。心既見在。何故不見。

師曰。汝曾作夢否。

答。曾作夢。

問曰。汝作夢之時。是汝本身否。

答。是本身。

又問。汝言語施為運動與汝別不別。

答曰。不別。

師曰。既若不別。即此身是汝本法身。

即此法身是汝本心。

此心從無始曠大劫來。與如今不別。未曾有生死。不生不滅。不增不減。不垢不 淨 。 不 好 不 惡 。 不 來 不 去 。 亦 無 是非。亦無男女相。亦無僧俗老少。無聖無凡。亦無佛亦無眾生。亦無修證。亦無因果。亦無筋力。亦無相貌。猶如虛空。取不得捨不得。山河石壁。不能為礙。出沒往來。自在神通。透五蘊山。

渡生死河。一切業拘此法身不得。

此心微妙難見。此心不同色心。此心是人 皆 欲 得 見 。 於 此 光 明 中 。 運 手 動 足者。如恒河沙。及乎問著。總道不得。猶如木人相似。總是自己受用。因何不識。

佛言。一切眾生盡是迷人。因此作業。

墮生死河。欲出還沒。只為不見性。眾生若不迷。因何問著其中事。無有一人得會者。自家運手動足。因何不識。故知聖人語不錯。迷人自不會曉。故知此難明。惟佛一人。能會此法。餘人天及眾生等。盡不明了。

若智慧明了。此心號名法性。亦名解脫生死。不拘一切法。拘它不得。是名大自在王如來。亦名不思議。亦名聖體。亦名長生不死。亦名大仙。名雖不同。

體即是一。

聖 人 種 種 分 別 。 皆 不 離 自 心 。 心 量 廣大。應用無窮。應眼見色。應耳聞聲。應鼻嗅香。應舌知味。乃至施為運動。皆是自心。一切時中。但有語言道斷。

即是自心。

故云如來色無盡。智慧亦復然。色無盡是自心。心識善能分別一切。乃至施為運用。皆是智慧。心無形相。智慧亦無盡。故云如來色無盡。智慧亦復然。四大色身即是煩惱色身。即有生滅。法身常住。無所住。如來法身常不變異。故經云。眾生應知佛性本自有之。迦葉只 是 悟 得 本 性 。 本 性 即 是 心 。 心 即 是性。性即此同諸佛心。前佛後佛只傳此心。除此心外。無佛可得。

顛倒眾生。不知自心是佛。向外馳求。終日忙忙。念佛禮佛。佛在何處。不應作 如 是 等 見 。 但 知 自 心 心 外 。 更 無 別無。經云。凡所有相皆是虛妄。又云。所在之處即為有佛。

自心是佛。不應將佛禮佛。但是有佛及菩 薩 相 貌 。 忽 爾 見 前 。 切 不 用 禮 敬 我心。空寂本無。如是相貌。若取相即是魔。盡落邪道。若是幻從心起。即不用禮。禮者不知。知者不禮。禮被魔攝。

恐學人不知。故作是辨。

諸佛如來本性體上。都無如是相貌。切須在意。但有異境界。切不用採括。亦莫生怕怖。不要疑惑。我心本來清淨。何處有如許相貌。乃至天龍夜叉鬼神帝釋梵王等相。亦不用心生敬重。亦莫怕懼。

我心本來空寂。一切相貌皆是妄相。但莫取相。若起佛見法見。及佛菩薩等相貌。而生敬重。自墮眾生位中。

若欲直會。但莫取一切相即得。更無別語。故經云。凡所有相皆是虛妄。都無定 實 。 幻 無 定 相 。 是 無 常 法 。 但 不 取相。合它聖意。故經云。離一切相。即名諸佛。

問曰。因何不得禮佛菩薩等。

答曰。天魔波旬阿脩羅示見神通。皆作得菩薩相貌。種種變化。是外道。總不是佛。佛是自心。莫錯禮拜。

佛是西國語。此土云覺性。覺者靈覺。應機接物。揚眉瞬目。運手動足。皆是自己靈覺之性。性即是心。心即是佛。

佛即是道。道即是禪。

禪之一字。非凡聖所測。又云。見本性為禪。若不見本性。即非禪也。假使說得千經萬論。若不見本性。只是凡夫。

非是佛法。

至道幽深。不可話會典教。憑何所及。但見本性。一字不識。亦得見性。即是佛 聖 體 。 本 來 清 淨 。 無 有 雜 穢 。 所 有言說。皆是聖人。從心起用。用體本來空。名言猶不及。十二部經憑何得及。道本圓成。不用脩證。道非聲色。微妙難見。如人飲水。冷暖自知。不可向人說也。唯有如來。能知餘人天等類。都不覺知。凡夫智不及。所以有執相。不了自心本來空寂。妄執相及一切法。即墮外道。

若 知 諸 法 從 心 生 。 不 應 有 執 。 執 即 不知。若見本性。十二部經總是閑文字。千經萬論只是明心。言下契會。教將何用。至理絕言。教是語詞。實不是道。道本無言。言說是妄。若夜夢見樓閣宮殿象馬之屬。及樹木叢林池亭。如是等相。不得起一念樂著。盡是托生之處。切須在意。臨終之時。不得取相。即得除障。疑心瞥起即魔攝。

法身本來清淨無受。只緣迷故。不覺不知。因茲故妄受報。所以有樂著不得自在。只今若悟得本來身心。即不染習。若 從 聖 入 凡 。 示 見 種 種 雜 類 。 自 為 眾生。故聖人逆順皆得自在。一切業拘它不得。聖成久有大威德。一切品類業。

被它聖人轉。天堂地獄。無柰何它。凡夫神識昏昧。不同聖人內外明徹。若有疑即不作。作即流浪生死。後悔無相救 處 。 貧 窮 困 苦 皆 從 妄 想 生 。 若 了 是心。遞相勸勉。但無作而作。即入如來知見。

初發心人。神識總不定。若夢中頻見異境。輒不用疑。皆是自心起故。不從外來。

夢 若 見 光 明 出 現 過 於 日 輪 。 即 餘 習 頓盡。法界性見。若有此事。即是成道之因。唯自知。不可向人說。

或靜園林中。行住坐臥。眼見光明。或大或小。莫與人說。亦不得取。亦是自性光明。或夜靜暗中。行住坐臥。眼睹光明。與晝無異。不得怪。並是自心欲明顯。或夜夢中。見星月分明。亦自心諸緣欲息。亦不得向人說。

夢若昏昏。猶如陰暗中行。亦是自心煩惱障重。亦自知。

若見本性。不用讀經念佛。廣學多知無益。神識轉昏。設教只為標心。若識心何用看教。

若 從 凡 入 聖 。 即 須 息 業 養 神 。 隨 分 過日。若多嗔恚。令性轉與道相違。自賺無益。

聖人於生死中。自在出沒。隱顯不定。一切業拘它不得。聖人破邪魔。一切眾生但見本性。餘習頓滅。神識不昧。須是直下便會。只在如今。欲真會道。莫執一切法。息業養神。餘習亦盡。自然明白。不假用切。外道不會佛意。用功最多。違肯聖意。終日驅驅念佛轉經。昏於神性。不免輪迴。佛是閑人。何用軀軀廣求名利。後時何用。

但不見性人。讀經念佛。長學精進。六時行道。長坐不臥。廣學多聞。以為佛法。此等眾生。盡是謗佛法人。

前佛後佛只言見性。諸行無常。若不見性。妄言我得阿耨菩提。此是大罪。

入十大弟子。阿難多聞中得第一。於佛無識。只學多聞。二乘外道皆無識佛。識數脩證。墮在因果中。是眾生業報。不免生死。遠背佛意。即是謗佛眾生。

殺卻無罪過。

經云。闡提人不生信心。殺卻無罪過。若有信心。此人是佛位人。若不見性。

即不用取次。謗它良善。自賺無益。善惡歷然。因果分明。天堂地獄只在眼前。愚人不信現墮黑暗地獄中。亦不覺不知。只緣業重故。所以不信。譬如無目人不信道有光明。縱向伊說亦不信。只緣盲故。憑何辨得日光。愚人亦復如是。現今墮畜生雜類。誕在貧窮下賤。求生不得。求死不得。雖受是苦。直問著。亦言我今快樂。不異天堂。故知一切眾生。生處為樂。亦不覺不知。如斯惡人。只緣業障重故。所以不能發信心者。不自由它也。

若見自心是佛。不在剃除鬢髮白衣亦是佛。若不見性。剃除鬚髮亦是外道。

問曰。白衣有妻子。婬欲不除。憑何得成佛。

答曰。只言見性。不言婬欲。只為不見性。但得見性。婬欲本來空寂。自爾斷除。亦不樂著。縱有餘習。不能為害。何以故。性本清淨故。雖處在五蘊色身中。其性本來清淨。染污不得。法身本來無受。無飢。無渴。無寒熱。無病。無恩愛。無眷屬。無苦樂。無好惡。無短長。無強弱。

本來無有一物可得。只緣執有。此色身因。即有飢渴寒熱瘴病等相。若不執即一 任 作 。 若 於 生 死 中 得 自 在 。 轉 一 切法。與聖人神通自在無礙。無處不安。若 心 有 疑 。 決 定 透 一 切 境 界 。 不 過 不作 。 最 好 作 了 。 不 免 輪 迴 生 死 。 若 見性。旃陀羅亦得成佛。

問曰。旃陀羅殺生作業。如何得成佛。答曰。只言見性。不言作業。縱作業不同。一切業拘不得。從無始曠大劫來。只為不見性。墮地獄中。所以作業輪迴生死。從悟得本性。終不作業。若不見性。念佛免報不得。非論殺生命。若見性。疑心頓除。殺生命亦不柰它何。自西天二十七祖。只是遞傳心印。吾今來此土。唯傳頓教大乘。即心是佛。不言持戒精進苦行。乃至入水火。登於劍輪。一食長坐不臥。盡是外道有為法。

若 識 得 施 為 運 動 靈 覺 之 性 。 汝 即 諸 佛心。前佛後佛只言傳心。更無別法。若識此法。凡夫一字不識亦是佛。若不識自己靈覺之性。假使身破如微塵。覓佛終不得也。

佛 者 亦 名 法 身 。 亦 名 本 心 。 此 心 無 形相。無因果。無筋骨。猶如虛空。取不得。不同質礙。不同外道。此心除如來一人能會。其餘眾生迷人不明了。此心不離四大色身中。若離是心。即無能運動。是身無知。如草木瓦礫。

身是無性。因何運動。若自心動。乃至語言施為運動。見聞覺知。皆是動心動用。動是心動。動即其用。動用外無心。心外無動。動不是心。心不是動。動本無心。心本無動。動不離心。心不離動。動無心離。心無動離。動是心用。用是心 動 。 動 即 心 用 。 用 即 心 動 。 不 動 不用。用體本空。空本無動。動用同心。

心本無動。

故經云。動而無所動。終日去來而未曾去 。 終 日 見 而 未 曾 見 。 終 日 笑 而 未 曾笑 。 終 日 聞 而 未 曾 聞 。 終 日 知 而 未 曾知 。 終 日 喜 而 未 曾 喜 。 終 日 行 而 未 曾行。終日住而未曾住。

故經云。言語道斷。心行處滅。

見聞覺知。本自圓寂。乃至嗔喜痛痒何異木人。只緣推尋痛痒不可得。

故 經 云 。 惡 業 即 得 苦 報 。 善 業 即 有 善報。不但嗔墮地獄。喜即生天。若知嗔喜性空。但不執即業脫。若不見性。講經決無憑。

說 亦 無 盡 。 略 標 邪 正 如 是 。 不 及 一 二也。

頌曰。

心心心難可尋。

寬時遍法界。

窄也不容針。

偈曰。

吾本來此土

傳法救迷情

一華開五葉

結果自然成

Hết

Giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự, trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật. (教外別傳,不立文字,直指人心, 見性成佛。)

Có người cho rằng “Một hoa nở năm cánh” là chỉ đến 5 vị tổ sư lần lượt nối pháp của Tổ Bồ-đề đạt-ma, gồm Nhị tổ Huệ Khả, Tam tổ Tăng Xán, Tứ tổ Đạo Tín, Ngũ tổ Hoằng Nhẫn và Lục tổ Huệ Năng. Thật ra, nếu hình dung 5 vị này là 5 “cánh hoa” thì thật gượng ép, hoàn toàn không phù hợp với hình tượng mô tả trong bài kệ. Bởi 5 cánh hoa chỉ có thể nở ra đồng thời, chứ không thể nở dần từng cánh. Hơn nữa, chính vào giai đoạn mà từ đạo trường Tào Khê của Lục tổ nảy sinh “5 cánh hoa” là năm tông phái như đã kể trên, Thiền học mới thực sự hưng thịnh, mới đúng với câu kệ tiếp theo: “kết quả tự nhiên thành”.

Núi Thiếu Thất nằm ở phía bắc huyện Đăng Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Hoa, là nơi có ngôi chùa Thiếu Lâm nổi tiếng.

Xem “Sáu cửa vào động Thiếu Thất”, Bồ-đề Đạt-ma, Trúc Thiên dịch, Nxb An Tiêm, 1971.

Cuối quyển luận này có một dòng cho biết ngày tháng ghi chép: 庚申年五月二十三記 (-Ghi chép ngày 23 tháng 5 năm Canh Thân). Tuy nhiên, với riêng nội dung này thì cũng bằng như không, vì chúng ta không thể biết được là năm Canh Thân nào trong số rất nhiều năm Canh Thân qua các thế kỷ. Ngoài ra, cũng xin phân biệt quyển này với Quán tâm luậncủa ngài Trí Khải, được xếp vào Đại tạng kinh (bản Đại chánh tân tu) ở quyển 46, trang 584, số hiệu 1920.

Điều đáng tiếc là bản dịch Thiếu thất lục môn trước đây đã lược bỏ khá nhiều đoạn. Đây cũng là một trong những lý do thúc đẩy chúng tôi hình thành bản dịch này.

Chữ trí (智) ở đây ngờ là chữ tri (知).

Sáu xứ (lục xứ): sáu đối tượng của sáu căn, bao gồm hình sắc (đối tượng của mắt), âm thanh (đối tượng của tai), mùi hương (đối tượng của mũi), vị nếm (đối tượng của lưỡi), sự xúc chạm (đối tượng của thân) và các pháp (đối tượng của ý).

Bốn đế (Tứ đế), tức là Tứ diệu đế, bốn chân lý được Phật truyền dạy, bao gồm Khổ đế, Tập đế, Diệt đế và Đạo đế. Về ý nghĩa chi tiết của Tứ diệu đế, xin tìm đọc sách Vì sao tôi khổ của Nguyên Minh, NXB Tổng hợp TP. HCM.

Tức Hoan hỷ địa, tiếng Phạn là Pramuditā-bhūmi, là địa vị tu chứng đầu tiên trong Thập địa của hàng Bồ Tát. Đạt đến địa vị này, Bồ Tát được hoan hỷ trên đường tu học, phát tâm cứu độ cho tất cả chúng sinh thoát khỏi luân hồi, không còn nghĩ đến bản thân mình nữa. Bồ Tát vì thế thực hiện hạnh bố thí không cầu được phúc đức, chứng được tính vô ngã của tất cả các pháp.

Tức Phát quang địa, tiếng Phạn là Prabhākārī-bhūmi, là địa vị tu chứng thứ 3 trong Thập địa của hàng Bồ Tát. Đạt đến địa vị này, Bồ Tát chứng được luật vô thường, tu trì tâm mình, thực hành nhẫn nhục khi gặp chướng ngại trên đường hóa độ chúng sinh. Ở địa vị này, Bồ Tát trừ được ba độc là tham, sân, si và được bốn cấp định an chỉ của bốn xứ, chứng đạt năm phần trong lục thông.

Tức Nan thắng địa, hay Cực nan thắng địa, tiếng Phạn là Su dur- jay ā-bhūmi, là địa vị tu chứng thứ 5 trong Thập địa của hàng Bồ Tát. Đạt đến địa vị này, Bồ Tát nhập định, đạt được trí huệ, từ đó liễu ngộ được pháp Tứ diệu đế và chân như, diệt hết các mối nghi ngờ và biết phân biệt, lại tiếp tục hành trì 37 giác chi (hay 37 phẩm trợ đạo).

Tức Viễn hành địa , tiếng Phạn là Dūraṅgamā-bhū mi, là địa vị tu chứng thứ 7 trong Thập địa của hàng Bồ Tát. Đạt đến địa vị này Bồ Tát có đầy đủ mọi khả năng, phương tiện để giáo hóa chúng sanh. Ở địa vị này, Bồ Tát có thể tùy nguyện lực hóa thân ở bất kỳ hình tướng nào.

Tức Bất động địa, tiếng Phạn là Acalā-bhūmi, là địa vị tu chứng thứ 8 trong Thập địa của hàng Bồ Tát. Đạt đến địa vị này, Bồ Tát không còn bị dao động bởi bất kỳ một cảnh ngộ nào, và đã biết chắc khi nào mình sẽ đạt quả vị Phật.

Tức Thiện huệ dịa, tiếng Phạn là Sādhumatī-bhū mi, là địa vị tu chứng thứ 9 trong Thập địa của hàng Bồ Tát. Đạt đến địa vị này, Bồ Tát đạt trí huệ viên mãn, có đủ mười sức, sáu thần thông, bốn tự tin và tám giải thoát, thông đạt cơ sở của mọi giáo pháp và giảng dạy cho chúng sanh.

Ba pháp thí (Tam đàn): bao gồm tài thí (bố thí tiền của, tài vật cho người khác), pháp thí (truyền bá, giảng dạy Chánh pháp giúp người khác tu tập) và vô úy thí (mang lại sự bình an, không sợ sệt cho người khác).

Bốn trí (Tứ trí): bao gồm: Đại viên cảnh trí, Bình đẳng tánh trí, Diệu quán sát trí và Thành sở tác trí.

Sáu độ (Lục độ): hay Sáu pháp ba-la-mật, bao gồm Bố thí ba-lamật, Trì giới ba-la-mật, Nhẫn nhục ba-la-mật, Tinh tấn ba-lamật, Thiền định ba-la-mật và Trí huệ ba-la-mật.

Mười địa (Thập địa, tiếng Phạn là Daśabhūmi): Mười địa vị tu chứng của hàng Bồ Tát, được tính từ Sơ địa (hay Đệ nhất địa) lên đến Thập địa. Cụ thể bao gồm:
1. Hoan hỷ địa (tiếng Phạn là Pramuditā-bhūmi)
2. Ly cấu địa (tiếng Phạn là Vimalā-bhūmi)
3. Phát quang địa (tiếng Phạn là Prabhākārī-bhū mi)
4. Diệm huệ địa (tiếng Phạn là Arciṣmatī-bhū mi)
5. Cực nan thắng địa (tiếng Phạn là Su durja yā-bhūmi)
6. Hiện tiền địa (tiếng Phạn là Abhimukhī-bhū mi)
7. Viễn hành địa (tiếng Phạn là Dūraṅgamābhū mi)
8. Bất động địa (tiếng Phạn là Acalā-bhūmi)
9. Thiện huệ địa (tiếng Phạn là Sādhumatī-bhū mi)
10. Pháp vân địa (tiếng Phạn là Dharma megh ā-bhū mi).

Ba thừa: gồm Thanh văn thừa, Duyên giác thừa và Bồ Tát thừa. Sự tu chứng trong cả ba thừa này đều được xem là phương tiện quyền thuyết, chỉ có quả vị Phật mới thật sự giải thoát rốt ráo.

Ba thân (Tam thân): gồm Pháp thân, Báo thân và Hóa thân.

Tám thức (Bát thức): gồm nhãn thức, nhĩ thức, tỉ thức, thiệt thức, thân ý thức, mạt-na thức và a-lại-da thức . Trong kinh điển Tiểu thừa thường chỉ nhắc đến sáu thức (Lục thức), ít thấy đề cập đến mạt-na thức và a-lại-da thức.

Sáu thông (Lục thông): Các loại thần thông mà một vị tu chứng thánh quả sẽ có được, bao gồm Thiên nhãn thông, Thiên nhĩ thông, Tha tâm thông, Túc mệnh thông, Thần túc thông và Lâu tận thông

Kiếp thạch: kiếp đá, một thuật ngữ dùng để chỉ quãng thời gian rất lâu, được giải thích là: Giả sử như có một hòn đá vuông vức 40 dặm, cứ 100 năm dùng chiếc áo mà phất vào hòn đá một lần. Cứ như vậy cho đến khi hòn đá mòn và tiêu hết, đó là một “kiếp thạch”.

Nẻo dữ (ác đạo, hay tam ác đạo): những cảnh giới nhiều đau khổ mà chúng sinh tạo nghiệp dữ phải thác sinh vào, bao gồm địa ngục, ngạ quỷ và súc sinh.

Sáu giặc (Lục tặc): chỉ sáu căn trong trạng thái buông thả, đắm mê theo sáu trần, do đó mà tạo nên các nghiệp dữ.

Mười ác (Thập ác), bao gồm: 1. giết hại, 2. trộm cắp, 3. tà dâm, 4. nói dối, 5. nói lời thô tục, vô nghĩa, 6. nói lời đâm thọc, gây chia rẽ, 7. nói lời độc ác, gây tổn hại, 8. tham lam, ham muốn những thứ không phải của mình, 9. nóng giận, 10. si mê, tà kiến. Đây là 10 điều ngược lại với mười điều lành (Thập thiện).

Ba độc (Tam độc): tham lam, sân hận và si mê, ba yếu tố độc hại làm mất đi sự sáng suốt của tự tâm.

Đoạn trích dẫn này không được tìm thấy trong kinh Thập địa, nhưng thấy xuất hiện nguyên văn trong Tối thượng thừa luận của Ngũ tổ Hoằng Nhẫn, cũng ghi là trích từ kinh Thập địa, chỉ khác một chữ duy nhất là trọng vân (重雲) thấy viết thành hắc vân ( 黑雲). Không biết là người soạn Thiếu Thất lục môn đã trích từ Tối thượng thừa luận hay ngược lại.

Kể từ đoạn này trở xuống hết phần Phá tướng luận là nội dung tương tự như toàn quyển Quán tâm luận (Đại Chánh tân tu Đại tạng kinh, quyển 85, trang 1270, số hiệu 2833), cũng là một tác khuyết danh. Không biết có phải là do cùng một người biên soạn hay không?

Trong Quán tâm luận dùng hai chữ 畫樣 (họa dạng) thay cho 模揆 (mô quỹ), ý nghĩa cũng không khác mấy.

Ba cõi (Tam giới): Bao gồm Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Hết thảy chúng sanh do tạo nghiệp mà phải luân hồi thọ báo, đều không ra ngoài ba cõi này.

Tám mươi bốn ngàn (bát vạn tứ thiên): không hàm ý tính đếm, chỉ là cách nói biểu trưng, diễn ý là rất nhiều, như cũng thường nói tám mươi bốn ngàn pháp môn (bát vạn tứ thiên pháp môn), nghĩa là có rất nhiều pháp tu.

Sáu căn (lục căn): tức là sáu giác quan, bao gồm nhãn căn (mắt), nhĩ căn (tai), tị căn (mũi), thiệt căn (lưỡi), thân căn (thân thể) và ý căn (năng lực tư duy). Thông qua sáu căn mà chúng ta giao tiếp với môi trường sống, tức là ngoại cảnh. Riêng ý căn lấy đối tượng là các ý tưởng, các pháp.

Sáu thức (lục thức): tức là chức năng, công dụng của sáu căn trong việc tiếp xúc và nhận biết sáu trần, như do mắt tiếp xúc và nhận biết các hình sắc mà sinh ra sự thấy. Tương tự, do tai tiếp xúc và nhận biết các âm thanh, cũng như mũi với mùi hương, lưỡi với vị nếm, thân với những sự xúc chạm và ý với các pháp.

Trong ba cõi (tam giới) lại chia ra có sáu cảnh giới khác nhau, gọi là sáu đường (lục đạo), bao gồm cảnh giới các cõi trời (thiên đạo), cảnh giới cõi người (nhân đạo), cảnh giới của loài a-tu-la, tuy cũng giống như chư thiên nhưng không có hình thể và oai đức, lại có nhiều sân hận (a-tu-la đạo) và các cảnh giới địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, gọi chung là ba đường ác (tam ác đạo).

Ba nhóm giới thanh tịnh (tam tụ tịnh giới), bao gồm: 1.Nhiếp luật nghi giới (攝律儀戒): các điều giới luật giúp người tu nhiếp phục được thân tâm, hình thành các oai nghi. Tùy theo sự phát nguyện khác nhau, có thể là Ngũ giới (năm giới), Thập giới (mười giới) hay Cụ túc giới (250 giới)... 2.Nhiếp thiện pháp giới (攝善法戒): xem việc tu tập, thực hành hết thảy các điều thiện là giới, nên cũng gọi là Nhiếp thiện phụng hành (衆善奉行). 3.Nhiếp chúng sanh giới (攝眾生戒), cũng gọi là nhiêu ích hữu tình giới (饒益有情戒), xem việc làm lợi ích cho hết thảy chúng sinh là giới. Các nhóm giới này giúp cho người trì giới được thân tâm trong sạch, không cấu nhiễm, nên được gọi chung là tịnh giới.

Sáu ba-la-mật (lục-ba-la-mật): sáu pháp tu tập giúp đạt đến sự giải thoát, cũng ví như con thuyền có thể đưa người qua sông. , Ba-lamật nói đủ là ba-la-mật-đa dịch âm từ tiếng Phạn là pāramitā, Hán dịch nghĩa là đáo bỉ ngạn (到彼岸), có nghĩa là “đến bờ bên kia”. Bờ bên kia là cách nói hình dung để chỉ cảnh giới giải thoát, so với bờ bên này là cảnh giới phàm phu, trần tục. Và khoảng cách giữa hai bờ là con sông mê, chỉ cho sự mê muội do vô minh che lấp của chúng sinh.

Nhân thành chánh giác: Thiền tông chỉ thẳng tâm người, thấy tánh thành Phật, chính là dạy người hiểu rõ cái nhân thành chánh giác. Tu tập hết thảy các điều thiện, đó là tạo ra thiện nghiệp, tất sẽ nhận lấy thiện báo, nhưng hoàn toàn không thể nhờ đó mà được giải thoát, ra khỏi ba cõi, sáu đường. Chính theo nghĩa này mà tổ Đạt-ma bảo vua Lương Võ Đế là “xây chùa, độ tăng đều không có công đức”, tức là không thể dựa vào đó để cầu giải thoát được. Vì thế, cốt yếu của cả tập luận này cũng không ngoài việc làm rõ cái nhân thành chánh giác, tức là phương cách tu tập để đạt đến sự giác ngộ, giải thoát.

Ba môn giải thoát( Tam giải thoát hay Tam giải thoát môn), Tiếng Phạn (Sanskrit) là vimokṣa, cũng thường được hiểu là ba cánh cửa giải thoát. Đây là ba phép quán giúp người tu đạt đến sự giải thoát, bao gồm: Không (空, tiếng Phạn: śūnyatā), Vô tướng (無相, tiếng Phạn: ānimitta) và Vô nguyện (無願, tiếng Phạn: apraṇihita).

Thời đại chánh pháp đã suy yếu, đi dần đến chỗ hoại mất.

Tức là Nhiếp luật nghi giới. Nhờ giữ giới mà dứt được hết thảy mọi điều ác, chẳng hạn như: không sát sinh, không trộm cắp...

Tức là Nhiếp thiện pháp giới.

Tức là Nhiếp chúng sanh giới hay Nhiêu ích hữu tình giới .

Vì ba-la-mật có nghĩa là “đến bờ bên kia”, hàm nghĩa là phép tu đưa người sang đến bờ kia, nên Hán dịch nghĩa là độ (度), cũng có nghĩa là đi qua, sang đến.

Đây muốn nhắc đến việc đức Phật nhận cháo sữa cúng dường của nàng Câu-xà-đề (Sujata) sau 6 năm khổ hạnh. Nhờ dùng sữa, ngài khôi phục sức khỏe và sau đó mới thiền định dưới cội cây bồ-đề, và chứng quả Phật.

Đấu và thăng là hai đơn vị đo lường thời xưa. Mỗi đấu bằng 10 thăng.

Nguyên tác dùng hai chữ hành đạo (行道), xưa nay vẫn thường bị hiểu sai theo nghĩa là “thực hành đạo lý”. Thực ra, hành đạo ở đây mang nghĩa là “di trên đường”, và ý nghĩa được dùng của cụm từ này liên quan đến một tập quán của người Ấn Độ vào thời đức Phật. Để tỏ lòng cung kính đối với một người hay một đối tượng thờ kính, người ta thường đi quanh người hay đối tượng ấy nhiều vòng theo chiều từ trái sang phải. Cách đi để tỏ lòng cung kính như thế cũng gọi là “đi nhiễu”, như trong cụm từ “nhiễu tháp”.

Phật, nói đủ là Phật-đà (佛陀), phiên âm từ tiếng Phạn là Buddha, dịch nghĩa là giác-giả (覺者), hay người tỉnh thức, rõ biết, hay bậc giác ngộ.

Tức là Phật thuyết Ôn thất tẩy dục chúng tăng kinh(佛說溫室洗浴眾僧經), do ngài An Thế Cao dịch trong khoảng từ năm 34 đến năm 176 (vào đời Hậu Hán) được đưa vào Đại chánh tân tu Đại tạng kinh, quyển 16, trang 802, số hiệu 701.

Bảy pháp: Bao gồm giới hạnh, trí huệ, phân biệt, chân thật, chánh tín, nhẫn nhục và tàm quý. Bảy pháp này sẽ được giải thích chi tiết ở các đoạn sau.

Chất để làm sạch thân thể khi tắm gội, tương tự như ngày nay ta dùng xà-phòng tắm

Chúng tăng ngày xưa dùng cành dương để làm sạch miệng sau bữa ăn, khi mới ngủ dậy hoặc sau khi tắm gội, như ta ngày nay chải răng, xỉa răng.

Nguyên văn dùng nội y, tức là tấm vải được quấn lên người trước khi đắp y. Người xuất gia ngày xưa dùng tấm nội y này thay cho cái quần.

Tức là tham, sân và si, thường được gọi là Ba độc.

Điều lành nhỏ nhoi trước mắt tức là những việc thiện theo pháp hữu vi, dù có quả báo tốt nhưng chẳng giúp gì cho việc giải thoát. Nỗi khổ lớn mai sau tức là vòng sinh tử luân hồi triền miên chẳng dứt.

Bản Quán tâm luận (chúng tôi có nhắc đến ở đầu sách) chấm dứt ở đây, không có bài kệ tiếp theo sau.

Nguyên văn dùng báo oan (報冤), nghĩa là đáp trả lại sự oan khuất, nạn khổ. Có người hiểu là báo oán hay trả oán, trả thù . Nhưng theo nội dung giảng giải về hạnh này thì không liên quan đến việc báo oán.

Nguyên văn dùng chư hữu (諸有), tức chỉ cho 25 cảnh có ( Nhị thập ngũ hữu- 二十五有), cũng tức là Tam giới (三界) hay
Ba cõi, bao gồm Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới.

Câu này được trích từ kinh Duy-ma-cật, còn gọi là kinh Tịnh Danh, do ngài Cưu-ma-la-thập dịch từ Phạn văn sang Hán văn.

Ba pháp không: Người thực hành hạnh bố thí quán xét thấy thật ra là không có vật bố thí, không có người bố thí, và cũng không có người nhận bố thí.

Ngoài bố thí ba-la-mật, năm pháp ba-la-mật còn lại là trì giới, ba-la-mật, nhẫn nhục ba-la-mật, tinh tấn ba-la-mật, trí huệ ba-la-mật và thiền định ba-la-mật.

Trong Tông cảnh lục và Chánh pháp nhãn tạng đều ghi là 自心現量者 (tự tâm hiện lượng giả), có lẽ chính xác hơn vì phù hợp với câu hỏi tiếp theo.

Trong Tông cảnh lục chép đoạn này là: 即一切處無。處即是法處。即作處無作處。無作 法。即見佛。
Trong Chánh pháp nhãn tạng thì chép là: 即一切處無處。即作處無作處 無作法即見佛。Khảo sát văn cảnh, chúng tôi thấy câu văn của Tông cảnh lục có vẻ hợp lý và đầy đủ nhất. Hai bản Thiếu thất lục môn và Chánh pháp nhãn tạng dường như mỗi bản đều bị sót mất một phần..Vì thế, chúng tôi đã dịch theo câu văn của Tông cảnh lục.

Tông cảnh lục và Chánh pháp nhãn tạng đều chép là 憶想分別 (ức tưởng phân biệt). Chữ 想 (tưởng) ở đâycó lẽ hợp lý hơn chữ 相 (tướng). Hơn nữa, ngay câu văn sau đã thấy dùng 無憶想分別 (vô ức tưởng phân biệt ).

Có 6 thức là nhãn thức, nhĩ thức, tỉ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức.

Nguyên văn dùng sắc (色). Các pháp được chia làm sắc pháp và tâm pháp. Sắc pháp chỉ những gì thuộc về hình sắc, vật thể, có thể nhìn thấy, sờ mó được.Tâm pháp chỉ những gì không hình sắc, không thể nhìn thấy, sờ mó được.

Nguyên tác ghi là 自身現量 (Tự thân hiện lượng), không hợp với văn cảnh trong câu hỏi tiếp theo là 自心現量 (Tự tâm hiện lượng). Chúng tôi đã tham khảo phần này trong Tông cảnh lục và Chánh pháp nhãn tạng đều thấy ghi là 自心現量 (Tự tâm hiện lượng). Có lẽ đây là một sai sót trong in ấn, nên chúng tôi đã điều chỉnh lại cho phù hợp.

Đoạn trước nói về sắc pháp (những sự vật do mắt nhìn thấy), đoạn này muốn bao gồm cả sắc pháp và tâm pháp (gồm cả những pháp không thể nhìn thấy).

Nguyên tác dùng kỷ chi pháp vương(己之法王), vị vua pháp của chính mình, đó là chỉ cho tự tâm, bởi trong kinh dạy rằng tâm là vua của các pháp.

Trong bản Đạt-ma Đại sư Ngộ tánh luận ( Đại tạng kinh bản chữ
Vạn) chép là 捨身不吝 (xả thân bất lận).

Trong bản Đạt-ma Đại sư Ngộ tánh luận ( Đại tạng kinh bản chữ
Vạn) ba chữ 此經者 ở đây được chép là 經云.

Ở đây, căn cứ vào văn cảnh tiếp theo sau, chúng tôi ngờ là 心解法也 (tâm giải pháp dã) chứ không phải là 心也法也 (tâm dã pháp dã).

Bài kệ tụng này chỉ được nguyên tác trình bày trong dạng một đồ hình chứ không ghi rõ ra. Chúng tôi theo sự nhận hiểu của mình để viết ra như trên. Nguyên dạng của đồ hình được trình bày ngay trang sau đây để độc giả tiện so sánh đối chiếu.
[lxxv] Duy-ma-cật sở thuyết kinh, phẩm thứ tư: Bồ-tát.
[lxxvi] Kim cang Bát-nhã ba-la-mật kinh, thường gọi tắt là kinh Kim cang.
[lxxvii] Phật thuyết Pháp cú kinh (佛說法句經), phẩm thứ 11: Phổ Quang vấn Như Lai từ kệ đáp (普光問如來慈偈答品),
Đại chánh tân tu Đại tạng kinh, quyển 85, trang 1432, số hiệu 2901.
[lxxviii] Có người nghi rằng ở đây là “bỏ thân “ chứ không phải “bỏ tâm”. Trong bản Đạt-ma Đại sư Ngộ tánh luận (Đại tạng kinh bản chữ Vạn) cũng chép là “xả thân” chứ không phải “xả tâm” như trong Thiếu thất lục môn. Khái niệm “xả thân” quả thật rất quen thuộc trong nhiều kinh luận, còn cụm từ “xả tâm” lại rất hiếm thấy. Trong văn cảnh này, chúng tôi tin rằng “xả tâm” là cụm từ được dùng đúng chứ không phải do nhầm lẫn. Tuy nhiên, “xả tâm” ở đây cần hiểu theo như ý của đoạn văn đang trình bày, đó là “ lìa bỏ tất cả những gì hiện có trong tâm để đạt đến tâm không “, chứ không phải là không còn có tâm.
[lxxix] Sáu trần là: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, sự xúc chạm và các pháp.
[lxxx] Bờ bên kia (彼岸 - bỉ ngạn) tức là đạt đến sự giải thoát, ngược với bờ bên này (此岸 - thử ngạn) là còn trong chỗ mê muội.
[lxxxi] Nguyên tác dùng không nhàn xứ (空閑處), một thuật ngữ dùng để dịch chữ araṇya (a-lan-nhã) trong tiếng Phạn, cũng dịch là viễn ly xứ. Từ này dùng để chỉ những nơi hoang vắng, tịch tĩnh, thích hợp với người tu hạnh viễn ly.
[lxxxii] Sắc và tâm ở đây chỉ sắc pháp và tâm pháp, do đối đãi với nhau mà có trong thế giới nhận thức của chúng ta.
[lxxxiii] Trạng thái Niết-bàn được chứng nhập ngay khi còn mang thân sinh tử, nên gọi là Niết-bàn hữu dư, tiếng Phạn là sopadhiśeṣanirvāṇa. Niết-bàn của hàng Tiểu thừa cũng gọi là Niết-bàn hữu dư nhưng không phải nghĩa dùng ở đây.
[lxxxiv] Sáu căn nhập với sáu trần, sáu trần nhập với sáu căn, đó gọi là mười hai nhập.
[lxxxv] Ba pháp giải thoát, hay tam giải thoát môn, bao gồm Không ( 空; Sanskrit: śūnyatā), Vô tướng (無相; Sanskrit: ānimitta), Vô nguyện (無願; Sanskrit: apraṇihita). Ba pháp quán tưởng giúp người tu tập đạt đến sự giải thoát nên gọi là Ba pháp giải thoát.
[lxxxvi] Ô đầu là tên một loại cây thuốc, cũng gọi là phụ tử, xuyên ô... Do cách chế biến khác nhau mà thành 2 vị thuốc là ô đầu và phụ tử.
[lxxxvii] Những việc như đức Phật tu sáu năm khổ hạnh, đức Phật gặp nạn đói phải ăn lúa ngựa... đều có truyền lại. Nhưng người hiểu thấu pháp Đại thừa thì biết rằng đó không phải là những sự việc xảy ra như đối với người phàm tục, mà thảy đều là do đức Phật tùy duyên thị hiện để hóa độ chúng sinh mà thôi. Vì thế, những ai không hiểu được lẽ ấy mới gọi là tà kiến, là không đủ lòng tin.
[lxxxviii] Nhất-xiển-đề(一闡提, Sanskrit: icchantika), Hán dịch nghĩa là tín bất cụ, nghĩa là không đủ lòng tin, chỉ hạng người không có lòng tin nơi Tam bảo: Phật, Pháp và Tăng.
[lxxxix] Kinh Kim cang Bát-nhã Ba-la-mật-đa, thường gọi tắt là kinh Kim cang.
[xc] Chúng tôi ngờ là hai chữ 色身 (sắc thân) thì hợp lý hơn.
[xci] Trong Đạt-ma Đại sư Huyết mạch luận(Đại tạng kinh bản chữ Vạn) thấy chép là (Đãn hữu ngữ ngôn đạo đoạn). Chúng tôi xét thấy hợp nghĩa hơn, nên ngờ là bản Thiếu thất lục môn sót mất 2 chữ cuối.
[xcii] Trong Đạt-ma Đại sư Huyết mạch luận(Đại tạng kinh bản chữ Vạn) thấy chép là 無恩愛 (vô ân ái). Chúng tôi xét thấy có vẻ hợp nghĩa hơn là 無因愛 (vô nhân ái).
[xciii] Trong Đạt-ma Đại sư Huyết mạch luận(Đại tạng kinh bản chữ Vạn) thấy chép là 一切業拘不得 (nhất thiết nghiệp câu bất đắc). Chúng tôi xét thấy có vẻ hợp nghĩa hơn, vì đại từ 他 (tha) ở đây không chỉ đến ai cả.
[xciv] Mười hai bộ kinh hay đúng hơn là Mười hai phần giáo, chỉ cho toàn bộ giáo điển mà Phật truyền lại, được phân ra làm 12 loại. Nếu nói cụ thể, Mười hai phần giáo bao gồm:
1.Kinh hoặc Khế kinh, cũng được gọi theo âm là tu-đa-la;
2.Trùng tụng hoặc Ứng tụng, gọi theo âm là Kì-dạ, chỉ loại kệ tụng với nhiều câu, đoạn được lặp lại;
3.Thụ kí , âm là Hoa-già-la-na, chỉ những lời do Phật thụ kí cho các vị Bồ Tát sẽ thành Phật và những việc sẽ xảy ra sau này;
4.Kệ-đà , cũng được gọi là kí chú hay phúng tụng, là những bài thơ ca không thuộc loại văn trường hàng;
5.Vô vấn tự thuyết hoặc Tán thán kinh, âm là ưu-đà-na, chỉ những kinh Phật tự thuyết, không có người thỉnh cầu, thưa hỏi;
6.Nhân duyên hay Quảng thuyến, gọi theo âm là Ni-đà-na, chỉ những kinh nói về nhân duyên Phật thuyết pháp, người nghe pháp; 7.Thí dụ hoặc Diễn thuyết giải ngộ kinh, âm là A-ba-đà-na, chỉ những kinh sử dụng thí dụ, ẩn dụ để người nghe dễ hiểu;
8.Như thị pháp hiện hoặc Bản sự kinh, âm là Y-đế-mục-đa-già, chỉ những kinh nói về sự tu nhân chứng quả của các vị đệ tử trong quá khứ và vị lai;
9.Bản sinh kinh , gọi theo âm là Xà-đà-già, là những kinh nói về tiền thân đức Phật khi còn tu hạnh Bồ Tát;
10. Phương quảng, Phương đẳng hoặc Quảng đại kinh, gọi theo âm là Tì-phật-lược, chỉ những kinh Đại thừa;
11. Hi pháp hoặc Vị tằng hữu, âm là A-phù-đà-đạt-ma, kinh nói về thần lực chư Phật thị hiện, cảnh giới kì diệu, hi hữu;
12. Luận nghị, cũng được gọi là Cận sự thỉnh vấn kinh hoặc theo âm là Ưu-ba-đề-xá, chỉ những kinh có tính cách vấn đáp, lí luận phân biệt tà, chính.
[xcv] Ý nói khi chết đi.
[xcvi] Năm uẩn: Sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn, là năm yếu tố tạo thành cái gọi là “bản ngã” của mỗi chúng sinh. Do năm uẩn đều không chắc thật nên “bản ngã” cũng chỉ là sự giả hợp không thật. Quán chiếu được rằng “Năm uẩn đều là không” (ngũ uẩn giai không) thì có thể phá vỡ được chấp ngã . Đó gọi là qua được ngọn núi năm uẩn (thấu ngũ uẩn sơn).
[xcvii] Nguyên văn dùng mộc nhân (木人), chỉ loại tượng gỗ cử động được nhờ có đặt máy móc bên trong. Ở đây so sánh khi chưa thấy được bản tâm thì mọi hành vi cử động đều không được nhận thức đúng thực, nên cũng tương tự như người máy bằng gỗ kia mà thôi.
[xcviii] Bốn đại: đất, nước, gió và lửa. Theo quan niệm xưa kia, bốn đại là bốn yếu tố cấu thành mọi vật chất. Cũng có thể hiểu theo ý nghĩa tượng trưng của bốn đại: đất tượng trưng cho mọi chất rắn, nước tượng trưng cho mọi chất lỏng, gió tượng trưng cho sự vận động và lửa tượng trưng cho nguồn năng lượng, nhiệt lượng.
[xcix] Kinh Kim cang Bát-nhã Ba-la-mật-đa, thường gọi tắt là kinh kim cang.
[c] Kinh Kim cang Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
[ci] Ngôn ngữ của nước Ấn Độ vào thời đức Phật, sau được dùng để ghi chép kinh điển. Có 2 loại tiếng Phạn là Nam Phạn và Bắc Phạn hay thường gọi là tiếng Pāli và tiếng Sanskrit.
[cii] Danh xưng Phật nếu gọi đủ là phật-đà, vốn được phiên âm từ tiếng Sanskrit là Buddha, có nghĩa là Bậc tỉnh thức, giác ngộ.
[ciii] Ngài A-nan được Phật nhận là “Đa văn đệ nhất”, đối với tất cả những kinh điển do Phật thuyết, không ai nghe nhớ được nhiều hơn ngài. Mặc dù vậy, cho đến khi Phật nhập Niết-bàn, ngài vẫn chưa chứng được thánh quả A-la-hán.
[civ] Nguyên văn dùng nhị thừa, chỉ Thanh văn thừa và Duyên giác thừa.
[cv] Chỉ người xuất gia tu hành.
[cvi] Nguyên văn dùng bạch y (áo trắng) để chỉ những người tin Phật nhưng chưa xuất gia, vẫn còn sống cuộc sống thế tục.
[cvii] Nguyên tác dùng Tây thiên, người Trung Hoa dùng để chỉ nước Ấn Độ, đôi khi cũng thấy dùng Thiên Trúc, Tây Trúc. Đây nói 27 vị tổ sư trước tổ Bồ-đề Đạt-ma, vì ngài là tổ thứ 28 của Thiền Ấn Độ.
[cviii] Tức là Trung Hoa. Tổ Bồ-đề Đạt-ma đến Trung Hoa truyền pháp Thiền, trở thành Sơ tổ của Thiền Trung Hoa.