Thiếu Thất Lục Môn

Thiếu Thất Lục Môn

Thiếu Thất Lục Môn

Nguyễn Minh Tiến dịch

Mục Lục

ĐỆ NHẤT MÔN: TÂM KINH TỤNG

MA-HA BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA TÂM KINH

TÂM KINH TỤNG

ĐỆ NHỊ MÔN: PHÁ TƯỚNG LUẬN

PHÁ TƯỚNG LUẬN

ĐỆ TAM MÔN: NHỊ CHỦNG NHẬP

NHỊ CHỦNG NHẬP

ĐỆ TỨ MÔN: AN TÂM PHÁP MÔN

AN TÂM PHÁP MÔN

ĐỆ NGŨ MÔN: NGỘ TÁNH LUẬN

NGỘ TÁNH LUẬN

ĐỆ LỤC MÔN: HUYẾT MẠCH LUẬN

HUYẾT MẠCH LUẬN

PHỤ LỤC

QUÁN TÂM LUẬN

ĐẠT MA ĐẠI SƯ PHÁ TƯỚNG LUẬN

BỒ-ĐỀ ĐẠT-MA ĐẠI SƯ LƯỢC BIỆN ĐẠI THỪA NHẬP ĐẠO TỨ HẠNH QUÁN

AN TÂM PHÁP MÔN

ĐẠT-MA ĐẠI SƯ NGỘ TÁNH LUẬN

ĐẠT-MA ĐẠI SƯ HUYẾT MẠCH LUẬN

LỜI NÓI ĐẦU

Thiền học Trung Hoa khởi đầu từ Bồ-đề Đạt-ma, vị tổ sư đã khai mở pháp môn “truyền riêng ngoài giáo điển, chẳng lập thành văn tự, chỉ thẳng tâm người, thấy tánh thành Phật”.¹Tuy nhiên, từ khi tổ Bồ-đề Đạt-ma đến Trung Hoa (vào khoảng năm 520) cho đến lúc Thiền tông Trung Hoa thực sự phát triển hưng thịnh, đã phải mất gần hai thế kỷ, truyền qua năm đời tổ sư, cho đến vị tổ thứ sáu là Huệ Năng (638 - 713) thì Thiền tông mới thực sự trở thành một trong những tông phái mạnh nhất của Phật giáo Trung Hoa. Với sự hoằng hóa của Lục tổ Huệ Năng ở đất Tào Khê, Thiền tông đã lan rộng ra khắp nơi và không bao lâu đã phát triển thành 5 tông Lâm Tế, Quy Ngưỡng, Tào Động, Vân Môn và Pháp Nhãn. Quả đúng như bài kệ nổi tiếng được cho là do tổ Đạt-ma truyền lại:

一華開五葉,

結果自然成 。

Nhất hoa khai ngũ diệp,

Kết quả tự nhiên thành.

“Một hoa, năm cánh”² quả đúng là thời kỳ Thiền tông cực kỳ hưng thịnh, và tông chỉ “thấy tánh thành Phật” của Sơ tổ Bồ-đề Đạt-ma đã trở thành đặc điểm nổi bật của Thiền tông Trung Hoa kể từ đó trở về sau.

“Thành Phật” quả là mục đích tối thượng mà cho dù là Thiền tông, Giáo tông hay Mật tông cũng đều nhắm đến. Nhưng “thấy tánh thành Phật” thì duy nhất chỉ có Thiền tông nêu lên và dạy người thực hiện. Vì thế, những ý chỉ mà Tổ sư truyền lại qua bao nhiêu thế hệ vẫn luôn là sự cuốn hút không sao cưỡng lại được đối với những người quyết tâm học Phật.

Thiếu Thất lục môn (少室六門) là một tác phẩm Hán văn hiện còn được lưu giữ trong Đại tạng kinh (bản Đại chánh tân tu), được xếp vào quyển 48, trang 365, số hiệu 2009. Tác phẩm được chia làm 6 phần, mỗi phần xem như trình bày một khía cạnh của vấn đề chung, luận giải về một phần nhận thức cần thiết trên con đường hướng đến sự giải thoát, hoặc vạch rõ những trở lực cần phải vượt qua trên con đường ấy, vì thế mà có tên là “lục môn”.

Tuy chia làm sáu phần, nhưng thật ra cũng có thể nói là toàn bộ tác phẩm đều thống nhất hướng đến việc nêu bật những vấn đề được xem là cơ sở của tông chỉ “thấy tánh thành Phật”. Một mặt, tính chất bổ sung cho nhau đã làm cho cả 6 phần này trở thành một khối kết cấu chặt chẽ, và do đó mà người học cần phải vận dụng đồng thời cả 6 phần của tác phẩm mới có thể nắm vững được những gì tạm gọi là những “luận thuyết căn bản” của tông chỉ “thấy tánh thành Phật”. Mặt khác, do tính chất liên quan mật thiết và nhất quán của các phần trong tác phẩm, nên khi người đọc thực sự nắm vững, thấu hiểu được một trong sáu phần, thì những phần còn lại cũng tự nhiên được thông suốt.

Qua việc sử dụng hình thức vấn đáp tương tự như hầu hết các tác phẩm trong Luận tạng, tác phẩm cũng chỉ ra những cách hiểu sai lệch mà những người mới bước vào thiền rất dễ mắc phải. Vì thế, có thể xem đây là một trong số rất ít “giáo điển” quan trọng của Thiền tông, một tông phái vốn chủ trương “bất lập văn tự”.

Nhan đề của tác phẩm gợi sự liên tưởng mạnh mẽ đến tổ Bồ-đề Đạt-ma, bởi Thiếu Thất chính là tên gọi của ngọn núi nơi Tổ sư đã từng chín năm ngồi quay mặt vào vách,³ cũng là nơi Tổ sư truyền dạy pháp thiền cho Nhị tổ Huệ Khả và các vị đệ tử khác. Nội dung tác phẩm cũng chính là những gì mà Tổ sư đã từng truyền dạy. Hơn thế nữa, trong tác phẩm còn xuất hiện những bài kệ tụng mà xưa nay vẫn được tin là do chính tổ Bồ-đề Đạt-ma nói ra.

Trước đây, trong bản dịch tác phẩm này được ấn hành vào các năm 1969 và 1971,⁴ học giả Trúc Thiên đã có phần xác quyết đây là tác phẩm của Bồ-đề Đạt-ma khi ông chính thức ghi tên vị tổ sư này ngoài bìa sách, mặc dù trong lời đầu sách ông có nêu lên nghi vấn về tác giả của tác phẩm và không hề đưa ra ý kiến xác quyết.

Do sự tin tưởng chắc chắn rằng đây là tác phẩm của Bồ-đề Đạt-ma, nên ông cũng đặt nhan đề cho bản dịch của mình là “Sáu cửa vào động Thiếu Thất” để tạo mối quan hệ chặt chẽ hơn với nơi xuất phát của tác phẩm, đồng thời cũng đưa vào cuối sách một số bài viết về Tổ Bồ-đề Đạt-ma.

Hơn ba mươi lăm năm đã trôi qua kể từ khi bản dịch của Trúc Thiên ra đời. Tuy vẫn không có thêm cứ liệu nào khác hơn vào thời điểm ông Trúc Thiên dịch sách này, nhưng chúng tôi vẫn muốn đặt lại vấn đề bởi một số lý do sau đây.

Thứ nhất, các bậc tiền bối trước chúng ta chưa ai có đủ căn cứ để xác định đây là tác phẩm trực tiếp của Bồ-đề Đạt-ma. Cụ thể là trong bản Mục lục Đại Chánh tân tu Đại tạng kinh vẫn để trống tên tác giả của tác phẩm này, xem như là khuyết danh. Nếu chúng ta không có thêm cứ liệu nào chắc chắn, không thể dựa vào sự suy đoán để xác quyết đây là tác phẩm của Bồ-đề Đạt-ma.

Thứ hai, nếu căn cứ vào nội dung tác phẩm thì điều này hoàn toàn không đủ cơ sở. Bởi ngay cả một tác giả ở thế kỷ 21 này cũng vẫn có khả năng viết ra một tác phẩm hoàn toàn phù hợp với những gì mà Tổ sư xưa kia đã truyền dạy. Đơn giản chỉ là vì những điều đó được truyền lại trực tiếp qua nhiều thế hệ trong Thiền tông, cũng như bàng bạc trong rất nhiều bản ngữ lục hay thiền luận khác. Vì thế, nếu chỉ căn cứ vào nội dung của tác phẩm thì rõ ràng là không thuyết phục.

Thứ ba, nếu chỉ căn cứ vào danh xưng Thiếu Thất thì càng không đủ cơ sở. Bởi vì cũng giống như hai chữ Tào Khê được dùng để chỉ nguồn mạch Thiền tông được hoằng truyền từ Lục Tổ, danh xưng Thiếu Thất cũng được dùng để chỉ chung cho dòng thiền được xem là do tổ Bồ-đề Đạt-ma truyền lại, mà như thế thì cũng có thể xem là toàn bộ cội nguồn của Thiền tông Trung Hoa. Như vậy, tên gọi tác phẩm không hề có ý nghĩa quyết định rằng đây là tác phẩm trực tiếp của Tổ sư. Một truyền nhân của ngài sau nhiều thế hệ vẫn có thể ghi lại những lời dạy này và dùng tên gọi Thiếu Thất để nói lên rằng những điều này trước đây đã được chính Tổ sư truyền dạy.

Thứ tư, phần đầu tiên trong tác phẩm là Tâm kinh tụng đã được xây dựng trên bản dịch Tâm kinh Bát-nhã của ngài Huyền Trang. Bản Tâm kinh này hiện có trong Đại tạng kinh (bản Đại chánh tân tu), thuộc quyển 8, trang 848, số hiệu 251, ghi rõ là do ngài Huyền Trang dịch vào đời nhà Đường. Ngài Huyền Trang sinh năm 600, mất năm 664, nghĩa là bản dịch Tâm kinh chỉ có thể xuất hiện sau khi Tổ Bồ-đề Đạt-ma đến Trung Hoa (520) khoảng một thế kỷ!

Nếu đưa ra khả năng tổ Bồ-đề Đạt-ma đã tự dịch Tâm kinh Bát-nhã thì vẫn không thể chấp nhận được việc hai bản dịch có thể trùng khớp với nhau đến từng chữ một!

Do đó, việc tác phẩm sử dụng bản dịch Tâm kinh của ngài Huyền Trang là không thể phủ nhận. Và như thế, nếu xem tác phẩm này là của Bồ-đề Đạt-ma thì phải loại phần Tâm kinh tụng ra khỏi tác phẩm, xem như đây là phần do người sau thêm vào.

Tuy nhiên, cấu trúc chặt chẽ của tác phẩm không cho phép ta chấp nhận khả năng suy luận như trên. Vì thế, chỉ có thể chấp nhận khả năng duy nhất là tác phẩm phải do một vị nào đó, dựa vào những giáo pháp mà Tổ sư đã truyền dạy để biên soạn vào thời điểm sau này, ít nhất cũng là sau khi đã xuất hiện bản dịch Tâm kinh của ngài Huyền Trang. Soạn giả đã không ghi tên mình vào tác phẩm, có lẽ vì không xem đó là việc cần làm. Và điều này là rất thường gặp với các trước tác Phật học xưa kia, ngay cả ở Ấn Độ cũng vậy chứ không riêng gì Trung Hoa. Tuy nhiên, soạn giả cũng không hề ghi tên Bồ-đề Đạt-ma, nên tất nhiên là cũng không có ý đánh lạc hướng người hậu học. Việc gán ghép tác phẩm cho Tổ sư hoàn toàn chỉ là do ý riêng của người sau mà thôi.

Một chi tiết tương tự cũng xuất hiện trong phần thứ hai của tác phẩm là Phá tướng luận. Trong phần này có trích dẫn kinh Thập địa, tên gọi đầy đủ là Phật thuyết Thập địa kinh, được xếp vào Đại tạng kinh (bản Đại chánh tân tu), thuộc quyển thứ 10, trang 535, số hiệu 287, do ngài Thi-la Đạt-ma dịch vào đời nhà Đường (618 - 907). Như vậy, phần này cũng chắc chắn là do người đời sau biên soạn.

Chúng tôi cũng tìm thấy trong Đại tạng kinh, bản Đại chính tân tu, còn lưu giữ một tác phẩm khuyết danh có nhan đề là Quán tâm luận, thuộc quyển 85, trang 1270, số hiệu 2833.⁵ Nội dung quyển luận này lại là một bản trích nguyên văn gần như toàn bộ phần Phá tướng luận trong sách Thiếu thất lục môn. Đọc kỹ nội dung phần này, chúng tôi lại cảm thấy có vẻ như nhan đề Quán tâm luận là một nhan đề phù hợp hơn so với nhan đề Phá tướng luận.

Một câu hỏi đặt ra là: liệu các bộ sách này do cùng một người hay hai người khác nhau biên soạn? Khả năng đạo văn đối với loại sách này hầu như rất khó có thể xảy ra. Hơn nữa, cả hai quyển đều thuộc loại khuyết danh. Mặt khác, nếu ai đó có trong tay quyển Thiếu thất lục môn thì cũng không có lý do gì để trích ra một phần mà làm thành quyển Quán tâm luận. Như vậy, rất có khả năng là cả 2 quyển đều do cùng một người biên soạn, và Thiếu thất lục môn có thể là tác phẩm ra đời sau, đã sử dụng Quán tâm luận - được viết trước đó - như một phần trong công trình biên soạn. Nếu sự suy luận này là đúng, thì rất có khả năng các phần khác của sách này cũng đã từng xuất hiện riêng lẻ như Quán tâm luận, để rồi cuối cùng mới được tập hợp lại thành một quyển chung là Thiếu thất lục môn. Quá trình này tất nhiên phải diễn ra trong một quãng thời gian khá dài, và điều đó càng khẳng định người chấp bút trực tiếp biên soạn bộ sách này hẳn là một người sống về sau này, ít nhất cũng phải vào cuối đời Đường, tức là khoảng thế kỷ 10.

Trong Đại tạng kinh bản chữ Vạn, chúng tôi cũng tìm thấy một bản luận nhan đề Đạt-ma Đại sư Phá tướng luận (達磨大師破相論), được xếp vào quyển 63, tập 1220, nội dung hoàn toàn trùng khớp với phần Phá tướng luận trong sách Thiếu thất lục môn, trừ ra một vài khác biệt nhỏ có thể là do quá trình sao chép sai lệch. Đặc biệt, phần cuối bản luận này có thêm một bài kệ mà bản Quán tâm luận trong Đại chánh tạng không có, trong khi phần Phá tướng luận của Thiếu thất lục môn lại thấy có bài kệ này.

Sự suy diễn như trên của chúng tôi càng được củng cố thêm khi chúng tôi lần lượt tìm thấy trong Đại tạng kinh bản chữ Vạn một số tác phẩm liên quan khác. Trước hết là quyển Bồ-đề Đạt-ma Đại sư Lược biện Đại thừa nhập đạo tứ hạnh quán (菩提達磨大師略辨大乘入道四行觀), được xếp vào quyển 63, tập 1217, với nội dung hoàn toàn trùng khớp với phần Nhị chủng nhập trong sách Thiếu thất lục môn. Tiếp đó là các bản Đạt-ma Đại sư Ngộ tánh luận (Quyển 63, tập 1219) và Đạt-ma Đại sư Huyết mạch luận (Quyển 63, tập 1218).

Một chi tiết nhỏ có thể nhận ra ở đây là trật tự sắp xếp các bộ luận này trong Đại tạng kinh bản chữ Vạn không giống với trật tự của chúng khi xuất hiện trong sách Thiếu thất lục môn.

Còn lại phần An tâm pháp môn, không tìm thấy tác phẩm tương ứng nào trong Đại tạng kinh, nhưng kết quả tìm kiếm của chúng tôi lại phát hiện ra ít nhất là 3 tác phẩm có ghi chép phần này với ít nhiều khác biệt. Một là sách Liên đăng hội yếu (Đại tạng kinh bản chữ Vạn, quyển 79, tập 1557), hai là sách Chánh pháp nhãn tạng (Đại tạng kinh bản chữ Vạn, quyển 67, tập 1309) và ba là sách Tông cảnh lục (Đại tạng kinh bản Đại chánh tân tu, quyển 48, trang 415, số hiệu 2016)

Như vậy, chỉ trừ ra phần đầu tiên là Tâm kinh tụng không thấy có bản nào khác, còn ngoài ra 5 phần còn lại trong sách Thiếu thất lục môn đều đã xuất hiện từng phần, hoặc như một tác phẩm độc lập, hoặc được đưa vào trong các tác phẩm khác.

Từ những kết quả khảo sát như trên, chúng tôi cho rằng Thiếu thất lục môn rất có thể là một bộ sách được người sau biên soạn trên cơ sở tập hợp những tác phẩm đã xuất hiện trước đó được cho là của Sơ tổ Bồ-đề Đạt-ma.

Vì hai lý do sau đây, chúng tôi hoàn toàn không tin vào khả năng ngược lại là sách Thiếu thất lục môn đã được biên soạn trước rồi sau đó mới được tách ra thành các phần riêng rẽ.

Thứ nhất, không có lý do gì để giải thích cho việc trích riêng từng phần trong một tác phẩm như Thiếu thất lục môn để hình thành một tác phẩm khác. Đây không phải là một tác phẩm quá đồ sộ để phải chia nhỏ nhằm mục đích dễ in ấn, lưu hành, càng không phải là một tác phẩm đề cập đến nhiều chủ đề khác nhau để có thể dùng riêng mỗi phần vào một mục đích khác.

Thứ hai, phần Tâm kinh tụng trong tác phẩm rất có thể là phần duy nhất được người biên soạn trước tác và thêm vào. Như đã nói, phần này chắc chắn chỉ có thể xuất hiện vào khoảng cuối đời Đường, sau khi ngài Huyền Trang đã hoàn tất và cho lưu hành bản dịch Tâm kinh Bát-nhã. Ngoài ra, đây lại là phần duy nhất trong tác phẩm không mang tính chất luận giải mà chỉ là những bài thi kệ lấy cảm hứng từ Tâm kinh và các tư tưởng Thiền. Điều này cũng dễ hiểu nếu chúng ta nhớ lại rằng đời Đường vốn được mệnh danh là triều đại của thi ca.

Tóm lại, qua những gì vừa trình bày, chúng tôi tin rằng những gì mà Sơ tổ Bồ-đề Đạt-ma truyền dạy đã được các đệ tử của ngài ghi lại và lưu hành trong nhiều tác phẩm khác nhau. Và đến khoảng cuối đời Đường, một vị truyền nhân nào đó trong dòng Thiền của ngài đã tập hợp tất cả những tác phẩm ấy, trước tác thêm phần Tâm kinh tụng và đưa vào đầu tác phẩm để hình thành sách Thiếu Thất lục môn.

Như vậy, những điều vừa nói trên chỉ có ý nghĩa riêng về mặt nghiên cứu học thuật mà thôi. Còn xét về mặt giáo điển thì cho dù tác phẩm này không phải do Tổ Bồ-đề Đạt-ma trực tiếp viết ra, chúng ta vẫn không thể phủ nhận việc nội dung tác phẩm chính là những gì mà vị Tổ sư này đã từng truyền dạy. Vì thế mà từ xưa đến nay, bên cạnh kinh Pháp Bảo Đàn ghi lại những lời dạy của Lục tổ Huệ Năng thì Thiếu Thất lục môn vẫn đương nhiên được thừa nhận như là một tác phẩm ghi lại những lời dạy của Sơ tổ Bồ-đề Đạt-ma. Và do đó, hai tác phẩm quan trọng này có thể xem là tóm thâu được trọn vẹn phần “giáo lý căn bản” - nếu có thể tạm gọi như vậy - của Thiền tông Trung Hoa, bên cạnh những bộ ngữ lục nổi tiếng như Bích nham lục, Vô môn quan được xem như những bộ sách “hướng dẫn thực hành”.

Với tầm quan trọng như vậy, nên khi khởi sự công việc dịch và chú giải tác phẩm này, chúng tôi hy vọng là sẽ góp thêm được phần nào - dù là nhỏ nhoi - trong việc giới thiệu những tinh hoa của Thiền tông đến với đông đảo độc giả, những người không có khả năng sử dụng trực tiếp nguyên tác Hán văn.

Tuy nhiên, kinh nghiệm của những người đi trước cho chúng tôi thấy rằng việc chuyển dịch một tác phẩm Hán văn - nhất là một tác phẩm thuộc loại này - rất hiếm khi có thể đạt đến sự toàn hảo. Ngay cả khi công việc chuyển dịch đã được thực hiện với một sự cố gắng và cẩn trọng đến mức tối đa, thì những sai sót và khiếm khuyết cũng là không sao tránh khỏi. Điều này xuất phát từ tính chất cô đọng, súc tích về mặt văn chương của tác phẩm, cũng như nội dung chuyển tải vốn rất thâm áo, trừu tượng, phức tạp và đôi khi cực kỳ khó hiểu. Trong khi đó, trình độ của người dịch bao giờ cũng có những giới hạn nhất định, và những vấn đề được trình bày trong tác phẩm thì quả thật người dịch càng không dám nhận là mình đã có thể hoàn toàn am hiểu.

Vì thế, khi thực hiện công việc này, chúng tôi luôn tâm niệm một điều là sẵn sàng đón nhận mọi sự chỉ giáo từ các bậc cao minh, tôn túc, cũng như quý độc giả gần xa về những sai sót có thể có. Và do đó, chúng tôi đã đưa cả nguyên tác Hán văn kèm theo bản dịch, để quý vị tiện đối chiếu và góp ý xây dựng. Với cách làm này, chúng tôi hy vọng là trong những lần tái bản về sau sẽ có thể hạn chế đến mức tối đa các sai sót.

Mặt khác, vì đây là một tác phẩm luận giải, nên trong quá trình chuyển dịch, chúng tôi cố gắng tránh đi sự trói buộc trong từng câu chữ và luôn nhận hiểu từng vấn đề thông qua tính nhất quán trong toàn đoạn văn với những tư tưởng, lập luận mà đoạn văn ấy chuyển tải. Cách làm này cộng thêm với sự tham khảo các bản văn khác đã giúp chúng tôi làm sáng tỏ thêm rất nhiều vấn đề mà người đi trước vẫn còn bỏ ngỏ. Một số các bản văn mà chúng tôi đã sử dụng tham khảo sẽ được đưa vào cuối sách này trong phần phụ lục. Hy vọng điều này sẽ giúp quý độc giả có thêm điều kiện dễ dàng hơn trong việc đối chiếu, so sánh và giúp chúng tôi phát hiện ra những sai sót nếu có trong công việc.

Ngoài việc tham khảo các bản văn liên quan trực tiếp đến sách Thiếu thất lục môn như đã kể trên, chúng tôi cũng tham khảo thêm rất nhiều kinh luận để có thể hiểu rõ hơn những vấn đề được nêu ra trong sách. Căn cứ vào những gì được ghi chép chính thức trong kinh luận, chúng tôi cũng mạnh dạn đặt lại rất nhiều vấn đề mà những cách hiểu theo truyền thống đã tỏ ra không hoàn toàn chính xác.

Xin đưa ra một vài ví dụ cụ thể, chẳng hạn như cách hiểu về câu: “Ngôn ngữ đạo đoạn, tâm hành xứ diệt.” (言語道斷,心行處滅。) Trước đây, học giả Trúc Thiên đã dịch câu này là: “Lời nói làm cho đạo dứt, tâm động làm cho giác ngộ tiêu.” Không riêng gì ông Trúc Thiên, rất nhiều vị lão thành mà chúng tôi có dịp tiếp xúc cũng thường hiểu nghĩa câu này như thế. Chữ đạo (道) ở đây được hiểu theo nghĩa là “đạo pháp”, và do đó chữ xứ (處) trong vế thứ hai được hiểu là “chỗ giác ngộ”.

Qua tham khảo nhiều kinh luận có đề cập đến câu này, chúng tôi phát hiện ra cách hiểu như trên hoàn toàn không chính xác.

Về hai chữ tâm hành (心行), Từ điển Phật học Đinh Phúc Bảo giải thích: 心行者心念之異名。

(Tâm hành giả, tâm niệm chi dị danh.) Như vậy, tâm hành chỉ là một cách nói khác để chỉ các tâm niệm, ý tưởng trong tâm ta. Luận Đại trí độ, quyển 5, nói về ý nghĩa câu trên theo một cách khác: 言 語已息，心行亦滅。 (Ngôn ngữ dĩ tức, tâm hành diệc diệt.) Ở đây không dùng chữ đạo (道) và chữ xứ (處) nên không tạo ra sự nhầm lẫn như câu trước, nhưng cũng qua đây chúng ta xác định được chữ đạo (道) không được dùng với nghĩa “đạo pháp, đạo lý”, mà có nghĩa là “nói năng, đàm luận”. Luận Chỉ quán giải thích rõ hơn:

言語道斷，心行處滅，故名不可思議境。

(Ngôn ngữ đạo đoạn, tâm hành xứ diệt, cố danh bất khả tư nghị cảnh. - Ngôn ngữ nói năng dứt sạch, tâm niệm, ý tưởng diệt hết, nên gọi là cảnh giới không thể nghĩ bàn.) Như vậy, nói chung thì những cách diễn đạt này đều cùng một ý chính là: Mọi tư tưởng, ngôn ngữ không thể diễn đạt được cảnh giới giải thoát rốt ráo. Do đó, người tu muốn đạt đến cảnh giới chân thật thì phải dứt sạch ngôn ngữ, lời nói, diệt hết tâm niệm, tư tưởng.

Một ví dụ khác là cách hiểu bài kệ tụng sau đây: 江槎分玉浪 ,

管炬開金鎖。

五口相共行 ,

九十無彼我。

Giang tra phân ngọc lãng,

Quản cự khai kim toả.

Ngũ khẩu tương cộng hành,

Cửu thập vô bỉ ngã.

Từ trước đến nay, bốn câu kệ này vẫn được xem là một dạng sấm truyền, báo trước ngày viên tịch của Tổ Bồ-đề Đạt-ma, qua cách giải thích chiết tự chữ ngô (吾) gồm hai chữ ngũ (五) và khẩu (口) ghép lại, và cho rằng Tổ sư dùng hai chữ này để tự xưng. Hai chữ cửu thập (九十) được lý giải là ngày 9 tháng 10.

Ba chữ vô bỉ ngã (無彼我) được giải thích là sự viên tịch của Tổ sư, vì khi ấy là “không còn bỉ ngã”. Như vậy, bốn câu kệ này dự báo việc Tổ sư viên tịch vào ngày 9 tháng 10.

Theo chúng tôi, đây là phần thứ hai trong toàn bài kệ tụng 8 câu, và cách hiểu như trên làm cho 4 câu này trở nên không liên quan gì đến 4 câu trước đó:

吾本來茲土,

傳法救迷情。

一華開五葉 ,

結果自然成 。

Ngô bản lai tư thổ.

Truyền pháp cứu mê tình.

Nhất hoa khai ngũ diệp.

Kết quả tự nhiên thành.

Ngoài ra, hai câu đầu “Giang tra phân ngọc lãng, quản cự khai kim toả” cũng sẽ không được hiểu một cách thỏa đáng, phù hợp với nội dung của một bài kệ truyền pháp trong truyền thống Thiền tông.

Vì thế, chúng tôi đã gạt bỏ định kiến về một dạng sấm truyền kỳ bí, vốn không phải là tông chỉ của Thiền tông, bởi vì ngay chính trong luận này cũng có viết: “Chủng chủng biến hóa giai thị ngoại đạo.” Việc dự báo trước ngày viên tịch không phải là một điều lạ đối với rất nhiều vị thiền sư. Nhưng điều này hoàn toàn không mang tính cách huyền bí mà chỉ là một sự khai mở trí huệ, làm chủ được đời sống của chính mình. Lục Tổ Huệ Năng cũng đã nói trước với các đệ tử của ngài một cách rõ ràng về việc ngài sắp viên tịch. Chính đức Phật Thích-ca cũng nói trước một cách công khai về việc ngài sắp nhập Niết-bàn. Chư Phật, Tổ đều không dùng sấm ký!

Quay lại tìm hiểu nội dung bài kệ từ chính những gì được chuyển tải qua ngôn ngữ, chúng tôi hiểu như sau:

Hai câu đầu nêu lên hình ảnh chiếc bè lướt sóng ngọc trên sông (giang tra phân ngọc lãng) và ngọn đuốc mở khóa vàng (quản cự khai kim tỏa).

Chiếc bè là một hình ảnh rất quen thuộc trong các pháp dụ được dùng trong kinh luận, tượng trưng cho các pháp môn được vận dụng để đạt đến sự giải thoát, hay “qua sông”, đến “bờ bên kia”. Chính sáu pháp ba-la-mật (Lục độ) cũng đã được gọi tên theo cách hình tượng này, bởi vì ba-la-mật (pāramitā) có nghĩa là “đến bờ bên kia” (đáo bỉ ngạn), chỉ cho sự giải thoát. Như vậy, câu kệ này phải được hiểu là hình ảnh vị hành giả vận dụng các pháp môn tu tập theo Chánh pháp để vượt dòng sông mê, thẳng đến bến bờ giải thoát.

Ngọn đuốc cũng là một biểu tượng không kém phần quen thuộc, tượng trưng cho trí huệ chiếu phá vô minh. Chúng ta có lẽ không ai không biết đến Phật ngôn: “Hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi”, với hình ảnh ngọn đuốc hồng chính là trí tuệ sáng suốt của mỗi người. Do đó, hình tượng khóa vàng (kim tỏa) trong câu kệ này không gì khác hơn chính là ngục tù vô minh kiên cố từ muôn kiếp đã giam giữ tất cả chúng sinh, làm cho ta không thể phát lộ được ánh sáng giác ngộ. Vì thế, để mở được khóa vàng này không thể dùng chìa khóa, mà chỉ có thể dùng ngọn đuốc trí huệ mà thôi.

Câu tiếp theo là “Ngũ khẩu tương cộng hành”. Để hiểu được câu này, phải liên hệ với bốn câu của bài kệ trước, trong đó có câu thứ ba viết: “Nhất hoa khai ngũ diệp.” Như đã nói ở phần trước, chúng tôi cho rằng “ngũ diệp” ở đây chỉ năm phái lớn của Thiền tông (ngũ gia) vào sau thời Lục tổ Huệ Năng, nên “ngũ khẩu” ở đây cũng chính là chỉ cho năm phái Thiền này. Câu này nói đến việc cả năm phái đều cùng nhau xiển dương Chánh pháp, quảng bá Thiền tông.

Câu cuối cùng “Cửu thập vô bỉ ngã” tỏ ra khá kỳ bí với hai từ “cửu thập”. Tuy nhiên, đây chỉ là một cách nói tượng trưng bằng số. Nếu như nhất nhị ( 一二) được dùng để chỉ những gì là sơ sài, qua loa, thì cửu thập (九十) được dùng để chỉ những gì là rốt ráo, cùng cực. Cách dùng “nhất nhị” vừa được thấy ngay trong đoạn văn trước đó: “不及一二也” (bất cập nhất nhị dã - chỉ là sơ sài thôi vậy) và hiện vẫn còn được dùng khá phổ biến trong văn chương ngày nay, chẳng hạn như: 略知一二 (lược tri nhất nhị) hay 粗知一二 (thô tri nhất nhị), đều được dùng với nghĩa “chỉ biết qua loa chút ít thôi”. Như vậy, câu kệ này được hiểu là chỉ đến trạng thái rốt ráo, cứu cánh của người tu tập, và trạng thái đó chính là đạt đến chỗ “không người, không ta” (vô bỉ ngã).

Tương tự như vậy, trong suốt quá trình chuyển dịch chúng tôi đã cố gắng hết sức trong việc tham khảo nhiều kinh luận khác nhau để làm rõ hơn những nghi vấn trong tác phẩm, hy vọng là có thể làm cho bản dịch càng trở nên sáng sủa, dễ hiểu và chính xác hơn.

Về nhan đề của tác phẩm, chúng tôi quyết định giữ nguyên không chuyển dịch sang tiếng Việt. Bởi vì tuy chỉ gồm có 4 chữ, mà quả thật rất khó lòng chuyển dịch được hết ý sang tiếng Việt mà không gây ra một sự ngộ nhận nào đó. Trong khi hai chữ “Thiếu Thất” chỉ cho cội nguồn của một dòng thiền, thì hai chữ “lục môn” hàm ý sáu phép tu, sáu khía cạnh dẫn đến sự giải thoát, hay sáu phần luận giải giúp người học có thể vững bước tiến trên con đường hướng về sự đốn ngộ, “thấy tánh thành Phật”. Vì thế, chữ “môn” (門) ở đây không thể hiểu là “cửa vào”, cũng không thể hiểu theo nghĩa đơn thuần là “pháp môn” như các pháp môn khác vẫn thường được nhắc đến trong đạo Phật.

Như vậy, người đọc chỉ có thể tự mình hiểu được trọn vẹn nhan đề sau khi đã đọc xong tác phẩm. Tương tự, đối với nhan đề của các phần trong tác phẩm cũng vậy. Chẳng hạn, nếu chuyển dịch các nhan đề như Phá tướng luận, An tâm pháp môn... thì người dịch chẳng làm được gì nhiều hơn là thay đổi trật tự các từ thành Luận phá tướng, Pháp môn an tâm... Điều này không giúp người đọc hiểu được nhiều hơn về các nhan đề này, mà ngược lại còn có phần giới hạn ngữ nghĩa của chúng hơn là để nguyên như vậy.

Và đây cũng không phải là trường hợp duy nhất đối với các tác phẩm Hán văn thuộc loại này. Trường hợp của tác phẩm Vô môn quan có thể là một ví dụ khá điển hình. Chưa thấy ai chuyển dịch được nhan đề này sang tiếng Việt! Ngoài ra còn có thể kể đến Bích nham lục và rất nhiều tác phẩm khác...

Về nội dung, chúng tôi cố gắng chuyển dịch trọn vẹn tác phẩm mà không tự ý lược bỏ bất cứ đoạn văn hay câu văn nào. Với các tác phẩm thuộc loại này, chúng tôi không nghĩ rằng người dịch có thể tự cho mình quyền phán đoán về giá trị hay tính chất cần thiết của từng đoạn văn, câu văn để rồi quyết định lược bỏ một hay nhiều phần, bởi cách làm này sẽ gây rất nhiều khó khăn cho các thế hệ tương lai khi muốn tiếp cận với tác phẩm như vốn có trước đây.⁶

Về các chú giải, chúng tôi cố gắng thực hiện theo hướng cung cấp cho độc giả càng nhiều càng tốt những kiến thức liên quan đến vấn đề đang trình bày, hoặc các thuật ngữ, điển tích có thể là xa lạ với những ai chưa có điều kiện tiếp cận nhiều với các tác phẩm Phật học.

Hy vọng là việc chuyển dịch, chú giải và giới thiệu tác phẩm này kèm theo nguyên tác Hán văn sẽ giúp những ai quan tâm đến Thiền học có thêm một nguồn tư liệu quý giá để sử dụng trong việc nghiên cứu, học tập cũng như thực hành tu tập. Và nếu như việc làm này có thể mang lại được ít nhiều lợi ích cho những người học Phật thì đó sẽ là phần thưởng quý giá nhất và là sự khích lệ rất lớn lao đối với chúng tôi để có thể tiếp tục thực hiện tốt hơn nữa những công việc sắp tới.

Trân trọng

NGUYỄN MINH TIẾN

ĐỆ NHẤT MÔN: TÂM KINH TỤNG

MA-HA BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA TÂM KINH

Trí huệ thanh tịnh hải,

Lí mật nghĩa u thâm.

Ba-la đáo bỉ ngạn,

Hướng đạo chỉ do tâm.

Đa văn thiên chủng ý,

Bất li tuyến nhân châm.

Kinh hoa mịch nhất đạo,

Vạn kiếp chúng hiền khâm.

QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT

Bồ Tát siêu thánh trí,

Lục xứ tất giai đồng.

Tâm không quán tự tại,

無閡大神通。

禪門入正受,

三昧任西東。

十方遊歷遍,

不見佛行蹤。

行深般若波羅蜜多時

六年求大道,

行深不離身。

智慧心解脫,

達彼岸頭人。

聖道空寂寂,

如是我今聞。

佛行平等意,

時到自超群。

照見五蘊皆空

貪愛成五蘊,

假合得為身。

Vô ngại đại thần thông.

Thiền môn nhập chánh thọ,

Tam muội nhiệm tây đông.

Thập phương du lịch biến,

Bất kiến Phật hành tung.

HÀNH THÂM BÁT NHÃ BA-LA-MẬT ĐA THỜI

Lục niên cầu đại đạo,

Hành thâm bất li thân.

Trí huệ tâm giải thoát,

Đạt bỉ ngạn đầu nhân.

Thánh đạo không tịch tịch,

Như thị ngã kim văn.

Phật hành bình đẳng ý,

Thời đáo tự siêu quần.

CHIẾU KIẾN NGŨ UẨN GIAI KHÔNG

Tham ái thành ngũ uẩn,

Giả hiệp đắc vi thân.

血肉連筋骨,

皮裏一堆塵。

迷徒生樂著,

智者不為親。

四相皆歸盡,

呼甚乃為真。

度一切苦厄

妄繫身為苦,

人我心自迷。

涅槃清淨道,

誰肯著心依。

陰界六塵起,

厄難業相隨。

若要心無苦,

聞早悟菩提。

Huyết nhục liên cân cốt,

Bì lí nhất đôi trần.

Mê đồ sanh lạc trước,

Trí giả bất vị thân.

Tứ tướng giai qui tận,

Hô thậm nãi vi chân.

ĐỘ NHẤT THIẾT KHỔ ÁCH

Vọng hệ thân vi khổ,

Nhân ngã tâm tự mê.

Niết-bàn thanh tịnh đạo,

Thùy khẳng trước tâm y.

Ấm giới lục trần khởi,

Ách nạn nghiệp tương tùy.

Nhược yếu tâm vô khổ,

Văn tảo ngộ bồ-đề.

舍利子

達道由心本,

心淨利還多。

如蓮華出水,

頓覺道源和。

常居寂滅相,

智慧眾難過。

獨超三界外,

更不戀娑婆。

色不異空,

空不異色

色與空一種,

未到見兩般。

二乘生分別,

執相自心謾。

空外無別色,

非色義能寬。

XÁ LỢI TỬ

Đạt đạo do tâm bản,

Tâm tịnh lợi hoàn đa.

Như liên hoa xuất thủy,

Đốn giác đạo nguyên hòa.

Thường cư tịch diệt tướng,

Trí huệ chúng nan quá.

Độc siêu tam giới ngoại,

Cánh bất luyến ta bà.

SẮC BẤT DỊ KHÔNG, KHÔNG BẤT DỊ SẮC

Sắc dữ không nhất chủng,

Vị đáo kiến lưỡng ban.

Nhị thừa sanh phân biệt,

Chấp tướng tự tâm man.

Không ngoại vô biệt sắc,

Phi sắc nghĩa năng khoan.

無生清淨性,

悟者即涅槃。

色即是空,空即是色

非空空不有,

非色色無形。

色空同歸一,

淨土得安寧。

非空空為妙,

非色色分明。

色空皆非相,

甚處立身形。

受想行識亦復如是

受想納諸緣,

行識量能寬。

遍計心須滅,

我病不相干。

Vô sanh thanh tịnh tánh,

Ngộ giả tức Niết-bàn.

SẮC TỨC THỊ KHÔNG, KHÔNG TỨC THỊ SẮC

Phi không không bất hữu,

Phi sắc sắc vô hình.

Sắc không đồng qui nhất,

Tịnh độ đắc an ninh.

Phi không không vi diệu,

Phi sắc sắc phân minh.

Sắc không giai phi tướng,

Thậm xứ lập thân hình.

THỌ TƯỞNG HÀNH THỨC DIỆC PHỤC NHƯ THỊ

Thọ, tưởng nạp chư duyên,

Hành thức lượng năng khoan.

Biến kế tâm tu diệt,

Ngã bệnh bất tương can.

解脫心無礙,

破執悟心源。

故云亦如是,

性相一般般。

舍利子

說舍論身相,

利言一種心。

菩薩金剛力,

四相勿令侵。

達道離人執,

見性法無音。

諸漏皆總盡,

遍體是真金。

是諸法空相

諸佛說空法,

聲聞有相求。

Giải thoát tâm vô ngại,

Phá chấp ngộ tâm nguyên,

Cố vân diệc như thị,

Tánh tướng nhất ban ban.

XÁ LỢI TỬ

Thuyết xá luận thân tướng,

Lợi ngôn nhất chủng tâm.

Bồ Tát kim cang lực,

Tứ tướng vật linh xâm.

Đạt đạo ly nhân chấp,

Kiến tánh pháp vô âm.

Chư lậu giai tổng tận,

Biến thể thị chân kim.

THỊ CHƯ PHÁP KHÔNG TƯỚNG

Chư Phật thuyết không pháp,

Thanh văn hữu tướng cầu.

尋經覓道理,

何日學心休。

圓成真實相,

頓見罷心修。

迥然超法界,

自在更何憂。

不生不滅

盧舍清淨體,

無相本來真。

如空皆總遍,

萬劫體長存。

不共皆不著,

無舊亦無新。

和光塵不染,

三界獨為尊。

Tầm kinh mịch đạo lý,

Hà nhật học tâm hưu.

Viên thành chân thật tướng,

Đốn kiến bãi tâm tu.

Huýnh nhiên siêu pháp giới,

Tự tại cánh hà ưu.

BẤT SANH BẤT DIỆT

Lô-xá thanh tịnh thể,

Vô tướng bản lai chân.

Như không giai tổng biến,

Vạn kiếp thể trường tồn.

Bất cộng giai bất trước,

Vô cựu diệc vô tân.

Hồ quang trần bất nhiễm,

Tam giới độc vi tôn.

不垢不淨

真如越三界,

垢淨本來無。

能仁起方便,

說細及言麤。

空界無有法,

示現一輪孤。

本來無一物,

豈合兩般呼。

不增不減

如來體無相,

滿足十方空。

空上難立有,

有內不見空。

看似水中月,

聞如耳畔風。

BẤT CẤU BẤT TỊNH

Chân như việt tam giới,

Cấu tịnh bản lai vô.

Năng nhơn khởi phương tiện,

Thuyết tế cập ngôn thô,

Không giới vô hữu pháp,

Thị hiện nhất luân cô.

Bản lai vô nhất vật,

Khởi hiệp lưỡng ban hô.

BẤT TĂNG BẤT GIẢM

Như Lai thể vô tướng,

Mãn túc thập phương không.

Không thượng nan lập hữu,

Hữu nội bất kiến không.

Khán tự thuỷ trung nguyệt,

Văn như nhĩ bạn phong.

法身何增減,

三界號真容。

是故空中

菩提不在外,

中聞覓也難。

非相非非相,

量測失機關。

世界非世界,

三光照四天。

本來無障閡,

甚處有遮欄。

無色無受想行識

無色本來空,

無受意還同。

行識無中有,

有盡卻歸空。

Pháp thân hà tăng giảm,

Tam giới hiệu chân dung.

THỊ CỐ KHÔNG TRUNG

Bồ đề bất tại ngoại,

Trung văn mịch dã nan.

Phi tướng phi phi tướng,

Lượng trắc thất cơ quan.

Thế giới phi thế giới,

Tam quang chiếu tứ thiên.

Bản lai vô chướng ngại.

Thậm xứ hữu già lan.

VÔ SẮC VÔ THỌ TƯỞNG HÀNH THỨC

Vô sắc bản lai không,

Vô thọ ý hoàn đồng.

Hành, thức vô trung hữu,

Hữu tận khước quy không.

執有實不有,

依空又落空。

色空心俱離,

方始得神通。

無眼耳鼻舌身意

六根無自性,

隨相與安排。

色分緣聲響,

人我舌詼諧。

鼻或分香臭,

身意欲情乖。

六處貪愛斷,

萬劫不輪迴。

無色聲香味觸法

證智無聲色,

香味觸他誰。

Chấp hữu thật bất hữu,

Y không hựu lạc không.

Sắc không tâm câu ly,

Phương thuỷ đắc thần thông.

VÔ NHÃN NHĨ TỊ THIỆT THÂN Ý

Lục căn vô tự tánh,

Tuỳ tướng dữ an bài.

Sắc phần duyên thanh hưởng,

Nhân ngã thiệt khôi hài.

Tị hoặc phân hương xú,

Thân, ý dục tình quai.

Lục xứ tham ái đoạn,

Vạn kiếp bất luân hồi.

VÔ SẮC THANH HƯƠNG VỊ XÚC PHÁP

Chứng trí vô thanh sắc,

Hương vị súc tha thuỳ.

六塵從妄起,

凡心自惑疑。

生死休生死,

菩提證此時。

法性空無住,

只恐悟他遲。

無眼界乃至無意識界

六識從妄起,

依他性自開。

眼耳兼身意,

誰肯自量裁。

舌鼻行顛倒,

心王卻遣回。

六識中不久,

頓悟向如來。

Lục trần tùng vọng khởi,

Phàm tâm tự hoặc nghi,

Sanh tử hưu sanh tử,

Bồ đề chứng thử thời.

Pháp tánh không vô trụ,

Chỉ khủng ngộ tha trì.

VÔ NHÃN GIỚI NÃI CHÍ VÔ Ý THỨC GIỚI

Lục thức tùng vọng khởi,

Y tha tánh tự khai.

Nhãn, nhĩ kiêm thân, ý,

Thuỳ khẳng tự lượng tài.

Thiệt tị hành điên đảo,

Tâm vương khước khiển hồi.

Lục thức trung bất cửu,

Đốn ngộ hướng Như Lai.

無無明,亦無無明盡,乃至無老死,亦無老死盡

十二因緣有,

生下老相隨。

有身無明至,

二相等頭齊。

身盡無明盡,

受報卻來期。

智⁷ 身如幻化,

急急悟無為。

無苦集滅道

四諦興三界,

頓教義分明。

苦斷集已滅,

聖道自然成。

聲聞休妄想,

VÔ VÔ MINH, DIỆC VÔ VÔ MINH TẬN, NÃI CHÍ VÔ LÃO TỬ, DIỆC VÔ LÃO TỬ TẬN

Thập nhị nhân duyên hữu,

Sanh hạ lão tướng tuỳ.

Hữu thân vô minh chí,

Nhị tướng đẳng đầu tề.

Thân tận vô minh tận,

Thọ báo khước lai kỳ.

Trí thân như huyễn hố,

Cấp cấp ngộ vô vi.

VÔ KHỔ, TẬP, DIỆT, ĐẠO

Tứ đế hưng tam giới,

Đốn giáo nghĩa phân minh.

Khổ đoạn tập dĩ diệt,

Thánh đạo tự nhiên thành.

Thanh văn hưu vọng tưởng,

緣覺意安寧。

欲知成佛處,

心上莫留停。

無智亦無得

法本非無有,

智慧難測量。

歡喜心離垢,

發光滿十方。

難勝於前現,

遠行大道場。

不動超彼岸,

善慧法中王。

以無所得故

寂滅體無得,

真空絕手攀。

本來無相貌,

Duyên giác ý an ninh.

Dục tri thành Phật xứ,

Tâm thượng mạc lưu đình.

VÔ TRÍ DIỆC VÔ ĐẮC

Pháp bản phi vô hữu,

Trí huệ nan trắc lượng.

Hoan hỷ tâm ly cấu,

Phát quang mãn thập phương.

Nan thắng ư tiền hiện,

Viễn hành đại đạo tràng.

Bất động siêu bỉ ngạn,

Thiện huệ pháp trung vương.

DĨ VÔ SỞ ĐẮC CỐ

Tịch diệt thể vô đắc,

Chân không tuyệt thủ phan.

Bản lai vô tướng mạo,

權且立三檀。

四智開法喻,

六度號都關。

十地三乘法,

眾聖測他難。

菩提薩埵

佛道真難識,

薩埵是凡夫。

眾生要見性,

敬佛莫心孤。

世間善知識,

言論法細麤。

頓悟心平等,

中間有相除。

Quyền thả lập tam đàn.

Tứ trí khai pháp dụ,

Lục độ hiệu đô quan.

Thập địa tam thừa pháp,

Chúng thánh trắc tha nan.

BỒ-ĐỀ-TÁT-ĐOẢ

Phật đạo chân nan thức,

Tát-đoả thị phàm phu.

Chúng sanh yếu kiến tánh.

Kính Phật mạc tâm cô.

Thế gian thiện tri thức,

Ngôn luận pháp tế thô.

Đốn ngộ tâm bình đẳng,

Trung gian hữu tương trừ.

依般若波羅蜜多故

般若言智慧,

波羅無所依。

心空性廣大,

內外盡無為。

性空無礙辯,

三界達人稀。

大見明大法,

皆讚不思議。

心無罣礙

解脫心無閡,

意若太虛空。

四維無一物,

上下悉皆同。

來往心自在,

人法不相逢。

Y BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT ĐA CỐ

Bát-nhã ngôn trí tuệ,

Ba-la vô sở y.

Tâm không tánh quảng đại,

Nội ngoại tận vô vi.

Tánh không vô ngại biện,

Tam giới đạt nhân hi.

Đại kiến minh đại pháp,

Giai tán bất tư nghị.

TÂM VÔ QUÁI NGẠI

Giải thoát tâm vô ngại,

Ý nhược thái hư không.

Tứ duy vô nhất vật,

Thượng hạ tất giai đồng.

Vãng lai tâm tự tại,

Nhân pháp bất tương phùng.

訪道不見物,

任運出煩籠。

無罣礙故,無有恐怖

生死心恐怖,

無為性自安。

境忘心亦滅,

性海湛然寬。

三身歸淨土,

八識離因緣。

六通隨實相,

復本卻還源。

遠離顛倒夢想

二邊純莫立,

中道勿心修。

見性生死盡,

菩提無所求。

Phóng đạo bất kiến vật,

Nhậm vận xuất phiền lung.

VÔ QUÁI NGẠI CỐ, VÔ HỮU KHỦNG BỐ

Sanh tử tâm khủng bố,

Vô vi tánh tự an.

Cảnh vong tâm diệc diệt,

Tánh hải trạm nhiên khoan.

Tam thân quy tịnh độ,

Bát thức ly nhân duyên.

Lục thông tuỳ thật tướng,

Phục bản khước hoàn nguyên.

VIỄN LY ĐIÊN ĐẢO MỘNG TƯỞNG

Nhị biên thuần mạc lập, Trung đạo vật tâm tu. Kiến tánh sanh tử tận,

Bồ-đề vô sở cầu.

身外覓真佛,

顛倒一生休。

靜坐身安樂,

無為果自周。

究竟涅槃

究竟無生性,

清淨是涅槃。

凡夫莫測聖,

未到即應難。

有學卻無學,

佛智轉深玄。

要會無心理,

莫著息心源。

三世諸佛

過去非言實,

未來不為真。

Thân ngoại mịch chân Phật,

Điên đảo nhất sanh hưu.

Tĩnh tọa thân an lạc,

Vô vi quả tự châu.

CỨU CÁNH NIẾT-BÀN

Cứu cánh vô sanh tánh,

Thanh tịnh thị Niết-bàn.

Phàm phu mạc trắc thánh,

Vị đáo tức ưng nan.

Hữu học khước vô học,

Phật trí chuyển thâm huyền.

Yếu hội vô tâm lý,

Mạc trước tức tâm nguyên.

TAM THẾ CHƯ PHẬT

Quá khứ phi ngôn thật,

Vị lai bất vi chân.

現在菩提子,

無法號玄門。

三身同歸一,

一性遍含身。

達理非三世,

一法得無因。

依般若波羅蜜多故,得阿耨多羅三藐三菩提

佛智深難測,

慧解廣無邊。

無上心正遍,

慈光滿大千。

寂滅心中巧,

建立萬餘般。

菩薩多方便,

普救為人天。

Hiện tại Bồ-đề tử,

Vô pháp hiệu huyền môn.

Tam thân đồng quy nhất,

Nhất tánh biến hàm thân.

Đạt lý phi tam thế,

Nhất pháp đắc vô nhân.

Y BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT ĐA CỐ, ĐẮC A-NẬU-ĐA-LA TAM-MIỆU TAM-BỒ-ĐỀ

Phật trí thâm nan trắc,

Huệ giải quảng vô biên.

Vô thượng tâm chánh biến,

Từ quang mãn đại thiên.

Tịch diệt tâm trung xảo,

Kiến lập vạn dư ban.

Bồ Tát đa phương tiện,

Phổ cứu vi nhân thiên.

故知般若波羅蜜多是大神咒,是大明咒

般若為神咒,

能除五蘊疑。

煩惱皆斷盡,

清淨自分離。

四智波無盡,

八識有神威。

心燈明法界,

即此是菩提。

是無上咒

無上稱最勝,

拔濟為群迷。

摩訶三界主,

願廣起慈悲。

能順眾生意,

CỐ TRI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA THỊ ĐẠI THẦN CHÚ, THỊ ĐẠI MINH CHÚ

Bát nhã vi thần chú,

Năng trừ ngũ uẩn nghi.

Phiền não giai đoạn tận,

Thanh tịnh tự phân ly.

Tứ trí ba vô tận,

Bát thức hữu thần uy.

Tâm đăng minh pháp giới,

Tức thử thị Bồ-đề.

THỊ VÔ THƯỢNG CHÚ

Vô thượng xưng tối thắng,

Bạt tế vị quần mê.

Ma-ha tam giới chủ,

Nguyện quảng khởi từ bi.

Năng thuận chúng sanh ý,

隨流引化迷。

人人起彼岸,

由我不由伊。

是無等等咒

佛道成千聖,

法力更無過。

真空滅諸有,

示現化身多。

來為眾生苦,

去為世間魔。

劫石皆歸盡,

唯我在娑婆。

能除一切苦,真實不虛

佛願慈心廣,

世世度眾生。

弘法談真理,

Tuỳ lưu dẫn hố mê.

Nhân nhân khởi bỉ ngạn,

Do ngã bất do y.

THỊ VÔ ĐẲNG ĐẲNG CHÚ

Phật đạo thành thiên thánh,

Pháp lực cánh vô quá.

Chân không diệt chư hữu,

Thị hiện hố thân đa.

Lai vị chúng sanh khổ,

Khứ vị thế gian ma.

Kiếp thạch giai qui tận,

Duy ngã tại Ta-bà.

NĂNG TRỪ NHẤT KHIẾT KHỔ, CHÂN THẬT BẤT HƯ

Phật nguyện từ tâm quảng,

Thế thế độ chúng sanh.

Hoằng pháp đàm chơn lý,

普勸急修行。

回心見實相,

苦盡見無生。

永息三惡道,

坦蕩樂裏裏。

故說般若波羅蜜多咒

故說真如理,

未悟速心回。

六賊十惡滅,

魔山合底摧。

神咒除三毒,

心花五葉開。

果熟根盤結,

步步見如來。

Phổ khuyến cấp tu hành.

Hồi tâm kiến thật tướng,

Khổ tận kiến vô sanh.

Vĩnh tức tam ác đạo,

Thản đãng lạc lý lý.

CỐ THUYẾT BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA CHÚ

Cố thuyết chân như lý,

Vị ngộ tốc hồi tâm.

Lục tặc thập ác diệt,

Ma sơn hiệp để tồi.

Thần chú trừ tâm độc,

Tâm hoa ngũ diệp khai.

Quả thục căn bàn kết,

Bộ bộ kiến Như Lai.

即說咒曰。羯諦,羯諦,波羅羯諦,波羅僧羯諦,菩提薩婆訶

羯諦本宗綱,

扶機建法幢。

如來最尊勝,

凡心莫等量。

無邊無中際,

無短亦無長。

般若波羅蜜,

萬代古今常。

TỨC THUYẾT CHÚ VIẾT: YẾT-ĐẾ, YẾT-ĐẾ, BALA YẾT-ĐẾ, BA-LA TĂNG-YẾT-ĐẾ, BỒ-ĐỀ TÁT-BÀ-HA

Yết-đế bản tông cương,

Phù cơ kiến pháp tràng.

Như Lai tối tôn thắng,

Phàm tâm mạc đẳng lượng.

Vô biên vô trung tế,

Vô đoản diệc vô trường.

Bát-nhã ba-la-mật,

Vạn đại cổ kim thường.

TÂM KINH TỤNG

Ma ha bát nhã ba la mật đa tâm kinh

Biển trí huệ thanh tịnh,

Nghĩa sâu, lý khó lường.

Ba-la, sang bờ giác,

Chỉ do tâm đưa đường.

Nghe biết ngàn muôn ý,

Buộc vào như chỉ, kim.

Chúng hiền xưa khâm ngưỡng,

Đạo lớn một kinh này.

Quán tự tại bồ tát

Bồ Tát siêu trí thánh,

Sáu xứ ắt ngang đồng.⁸

Tâm không, rộng thấy biết,

Thần thông không ngăn ngại,

Vào thiền vâng chánh pháp,

Thần biến tùy đông, tây.

Dạo chơi khắp mười phương,

Chẳng thấy hành tung Phật.

Hành thâm bát nhã ba la mật đa thời

Sáu năm cầu đại đạo,

Công phu chẳng lìa thân.

Tâm trí huệ, giải thoát,

Bến giác một đường lên.

Đạo vắng lặng trống không,

Y lời Đạo sư thuyết.

Phật nêu ý bình đẳng,

Tự vượt trên muôn người.

Chiếu kiến ngũ uẩn giai không

Năm uẩn do tham ái,

Giả hợp tạo thành thân.

Máu thịt cùng gân xương,

Da bọc đống bụi trần.

Người mê ưa đắm chấp,

Bậc trí dứt tình thân.

Bốn tướng cùng dứt sạch,

Mới gọi ấy là chân.

Độ nhất thiết khổ ách

Thân khổ do vọng buộc,

Ta, người tự mê tâm.

Niết-bàn đạo thanh tịnh,

Ai theo đắm chấp tâm?

Ấm, giới, sáu trần sanh,

Nạn khổ, nghiệp theo liền.

Nếu biết tâm không khổ,

Nghe sớm ngộ Bồ-đề.

Xá lợi tử

Do gốc tâm đạt đạo,

Tâm tịnh lợi thêm nhiều.

Như sen ra khỏi nước,

Hiểu ngay đạo vốn hòa.

Thường nơi tướng tịch diệt,

Trí huệ khó ai hơn.

Vượt thoát ngoài ba cõi,

Buông bỏ cảnh Ta-bà.

Sắc bất dị không không bất dị sắc

Sắc cùng không một mối,

Chưa đạt thấy là hai.

Nhị thừa sanh phân biệt,

Chấp tướng tâm dối gian.

Ngoài không, đâu sắc khác?

Không sắc, nghĩa mênh mang.

Tánh thanh tịnh không sinh,

Đạt ngộ ấy Niết-bàn.

Sắc tức thị không không tức thị sắc

Lìa không, không nào có?

Lìa sắc, sắc vô hình!

Sắc không đồng một mối,

Cõi tịnh được yên bình.

Lìa không, không mầu nhiệm.

Lìa sắc, sắc rõ phân.

Sắc không chẳng phải tướng,

Hình thể lập từ đâu?

Thọ tưởng hành thức diệc phục như thị

Thọ, tưởng nhận các duyên,

Hành, thức chứa rộng tràn.

Tâm biến kế dứt được,

Bệnh chẳng còn liên quan.

Tâm giải thoát không ngại,

Trừ chấp, rõ nguồn tâm.

Nói rằng: cũng như vậy.

Tánh tướng đều như nhau.

Xá lợi tử

Xá: luận về thân tướng,

Lợi: ấy chỉ một tâm.

Bồ Tát sức kiên cố,

Bốn tướng chẳng động lay.

Đạo thành không nhân chấp,

Thấy tánh pháp không lời.

Bao lậu hoặc dứt sạch,

Khắp thể thật vàng ròng.

Thị chư pháp không tướng

Chư Phật dạy pháp không,

Thanh văn cầu nơi tướng.

Trong kinh tìm lý đạo,

Việc học bao giờ thôi?

Tướng chân thật trọn thành,

Bừng sáng tâm không tu.

Vượt hẳn ngoài pháp giới,

Tự tại còn chi lo?

Bất sanh bất diệt

Pháp thân thể thanh tịnh,

Không tướng vốn là chân.

Như cõi không hiện khắp,

Thể muôn kiếp thường còn.

Không chung cùng, đắm chấp,

Mới, cũ cũng đều không.

Sáng hòa, tối không nhiễm,

Ba cõi đồng tôn xưng.

Bất cấu bất tịnh

Chân như ngoài ba cõi,

Dơ, sạch xưa nay không.

Thích-ca bày phương tiện,

Dạy muôn pháp chẳng đồng.

Trong không nào có pháp,

Chỉ thị hiện huyền cơ.

Xưa nay không một vật,

Đâu hợp thành sạch dơ?

Bất tăng bất giảm

Thể Như Lai không tướng,

Tràn đầy khắp hư không.

Trên không, sao thành có?

Trong có, nào thấy không?

Hình sắc, trăng dưới nước.

Âm thanh, gió thoảng tai.

Pháp thân đâu tăng giảm?

Ba cõi vẫn không ngoài.

Thị cố không trung

Bồ-đề chẳng ở ngoài,

Nghe tìm khó lắm thay!

Không tướng, chẳng không tướng,

Đo lường mất mối manh.

Thế giới, không thế giới,

Hào quang chiếu khắp trời.

Xưa nay không chướng ngại,

Nơi nào có vật ngăn?

Vô sắc vô thọ tưởng hành thức

Lìa sắc, vốn là không,

Lìa thọ, ý cũng không.

Hành, thức thật không có,

Dứt sạch có, về không.

Giữ có, thật không có,

Nương không, lại mất không.

Sắc không đều lìa hết,

Mới chứng đắc thần thông.

Vô nhãn nhĩ tỉ thiệt thân ý

Sáu căn không riêng tánh,

Chỉ do tướng nên thành.

Sắc chia, tiếng vọng lại,

Ta, người đầu lưỡi chơi.

Mũi vọng chia thơm, thối,

Thân, ý sa dục tình.

Sáu xứ tham ái dứt,

Muôn kiếp thoát luân hồi.

Vô sắc thanh hương vị xúc pháp

Trí sáng không hình, tiếng,

Cũng không mùi, vị, xúc.

Sáu trần do vọng khởi,

Tâm phàm tự hoặc nghi.

Sanh tử dừng sanh tử,

Ngay đó chứng Bồ-đề.

Tánh pháp không, chẳng trụ,

Chỉ e trì trệ mê.

Vô nhãn giới nãi chí vô ý thức giới

Sáu thức theo vọng khởi,

Tánh y tha rõ thông.

Mắt, tai cùng thân, ý.

Ai người tự xét lường?

Lưỡi, mũi theo điên đảo,

Vua tâm phải khuất lùi.

Trong sáu thức chẳng lâu,

Thoắt ngộ đồng Như Lai.

Vô vô minh diệc vô vô minh tận nãi chí vô lão tử diệc vô lão tử tận

Mười hai nhân duyên hiện,

Sanh ra, già nối theo.

Có thân, vô minh có,

Sinh diệt nào khác nhau.

Thân dứt, vô minh dứt,

Thọ báo chẳng đến kỳ.

Biết thân như huyễn hóa,

Mau chóng ngộ vô vi.

Vô khổ tập diệt đạo

Ba cõi, Bốn đế dậy,⁹

Nghĩa đốn giáo rõ phân.

Dứt khổ, trừ nhân khổ,

Đạo thánh tự nhiên thành.

Thanh văn dừng vọng tưởng,

Duyên giác ý bình an.

Muốn rõ thông quả Phật,

Chớ để tâm trệ dừng.

Vô trí diệc vô đắc

Pháp chưa từng có, không,

Trí huệ khó xét lường.

Hoan hỷ:¹⁰ lìa cáu bẩn,

Phát quang:¹¹ khắp mười phương.

Nan thắng:¹² ngay hiện tiền,

Viễn hành:¹³ đạo trường lớn.

Bất động:¹⁴ vượt bờ giác,

Thiện huệ:¹⁵ đấng Pháp vương.

Dĩ vô sở đắc cố

Thể tịch diệt, ai được?

Chân không, bám nơi đâu?

Xưa nay không tướng mạo,

Tạm bày ba pháp thí.¹⁶

Bốn trí, dụ giảng pháp¹⁷

Sáu độ, cửa ải qua.¹⁸

Mười địa,¹⁹ pháp ba thừa,²⁰

Các thánh khôn lường xiết.

Bồ đề tát đỏa

Phật đạo đâu dễ biết,

Tát-đỏa, ấy kẻ phàm.

Chúng sanh nên thấy tánh,

Kính Phật chớ lìa tâm.

Hàng trí giả thế gian,

Luận bàn pháp tế, thô.

Thoắt ngộ tâm bình đẳng,

Các tướng đều dứt trừ.

Y bát nhã ba la mật đa cố

Bát-nhã là trí huệ,

Ba-la, không chỗ nương.

Tâm không, tánh rộng khắp,

Trong ngoài đều vô vi.

Tánh không, thông biện luận,

Ba cõi mấy ai thành?

Trí lớn rõ pháp sâu,

Đều khen: Chẳng nghĩ bàn!

Tâm vô quái ngại

Tâm giải thoát không ngại,

Ý trùm khắp hư không.

Bốn phương không một vật,

Trên dưới cùng rỗng không.

Đến đi tâm tự tại,

Người, pháp chẳng ngại ngăn.

Tìm đạo, không thấy vật,

Tùy duyên thoát khổ phiền.

Vô quái ngại cố vô hữu khủng bố

Sống chết, tâm khiếp sợ,

Vô vi, tánh an bình.

Quên cảnh, tâm liền diệt,

Biển tánh lặng mênh mông.

Ba thân về cõi tịnh,²¹

Tám thức dứt nhân duyên.²²

Sáu thông²³ tùy tướng thật,

Quay về tức nguồn xưa.

Viễn li điên đảo mộng tưởng

Chớ dựng pháp có, không,

Cũng đừng tu pháp giữa.

Thấy tánh, sanh tử dứt,

Bồ-đề không chỗ cầu.

Lìa thân đi tìm Phật,

Điên đảo trọn một đời.

Ngồi tịnh thân an vui,

Quả vô vi tự thành.

Cứu cánh Niết bàn

Tánh không sanh, cứu cánh.

Thanh tịnh là Niết-bàn.

Kẻ phàm đừng xét thánh,

Chưa rõ, khó muôn vàn.

Có học thành không học,

Trí Phật sâu nhiệm mầu.

Nhận rõ lẽ không tâm,

Không chấp, tâm lặng dừng.

Tam thế chư Phật

Nói quá khứ, không thật,

Tương lai, chẳng phải chân.

Hiện tại, nhân giác ngộ,

Không pháp, pháp nhiệm mầu.

Ba thân về nơi một,

Một tánh trọn bao dung.

Quá, hiện, vị lai không,

Một pháp tự nhiên thành.

Y bát nhã ba la mật đa cố đắc a nậu đa la tam miệu tam bồ đề

Trí Phật sâu khó lường,

Huệ giải rộng vô biên.

Thần biến, tâm vô thượng,

Từ bi chiếu mười phương.

Tâm tịch diệt khéo thay,

Tạo thành hơn muôn pháp.

Bồ Tát nhiều phương tiện,

Cứu độ khắp sinh linh.

Cố tri bát nhã ba la mật đa thị đại thần chú thị đại minh chú

Bát-nhã: chú linh diệu,

Dứt mối nghi năm uẩn.

Phiền não đều trừ hết,

Thanh tịnh tự dứt lìa.

Bốn trí sóng không cùng,

Tám thức đầy thần uy.

Đèn tâm sáng cõi pháp,

Ngay đó tức Bồ-đề.

Thị vô thượng chú

Cao tột chẳng ai bằng,

Cứu độ kẻ lầm mê.

Đứng đầu trong ba cõi,

Nguyện lớn khởi từ bi.

Nương theo ý chúng sanh,

Phương tiện dắt dẫn về.

Người người sang bến giác,

Đều do chính sức mình.

Thị vô đẳng đẳng chú

Ngàn thánh xưa thành Phật,

Pháp lực không gì hơn.

Chân không, diệt các tướng,

Thị hiện khắp Ta-bà.

Chúng sanh khổ: hiện đến.

Thế gian ma: lìa đi.

Kiếp thạch thảy đều dứt,²⁴

Tánh thật vẫn thường còn.

Năng trừ nhất thiết khổ chân thật bất hư

Nguyện lớn, từ tâm lớn,

Phật đời đời độ sanh,

Truyền pháp, dạy lẽ thật,

Khuyên muôn người gấp tu.

Hồi tâm thấy tướng thật,

Dứt khổ đạt vô sinh.

Mãi mãi lìa nẻo dữ,²⁵

Thanh thản lòng an vui.

Cố thuyết bát nhã ba la mật đa chú

Nay giảng lẽ chân như,

Chưa rõ mau hồi tâm.

Sáu giặc,²⁶ mười ác sạch,²⁷

Nghiệp ma dứt hết liền.

Thần chú trừ ba độc,²⁸

Hoa tâm năm cánh xòe.

Quả chín thành đạo nghiệp,

Cất bước thấy Như Lai.

Tức thuyết chú viết: yết đế yết đế ba la yết đế ba la tăng yết đế bồ đề tát bà ha

Yết-đế: giềng mối chính,

Tùy duyên dựng đạo tràng.

Như Lai tôn quý nhất,

Tâm phàm chớ xét lường.

Không giữa, không hai bên,

Không ngắn cũng không dài.

Bát-nhã ba-la-mật,

Muôn kiếp mãi thường còn.

第二門破相論

問曰。若復有人志求佛道,當修何法最為

省要。

答 曰 。 唯 觀 心 一 法 , 總 攝 諸 法 , 最 為 省

要。

問曰。何一法能攝諸法。

答。心者萬法之根本。一切諸法唯心所

生。若能了心,則萬法俱備。猶如大樹

所有枝條及諸花果,皆悉依根而始生,及

伐樹去根而必死。若了心修道,則省力而

易成。不了心而修道,則費功而無益。故

知一切善惡皆由自心。心外別求,終無是

處。

問。云何觀心稱之為了。

答 。菩 薩 摩 訶 薩, 行 深 般 若 波 羅 蜜多

時,了四大,五陰本空,無我,了見自心起

用,有二種差別。