Duy Thức Trong Đời Sống

Kết Luận: Duy Thức Ngày Nay

ĐÁNH THỨC CHÂN TÁNH CỦA Y THA

Qua mười chương, chúng ta đã xong việc mô tả ngắn gọn về cấu tạo và chức năng của tâm chúng ta, đã học hỏi được nhiều về cơ cấu của tâm theo Duy Thức Học Phật Giáo giảng giải. Như thế, chúng ta đã liên tục nhấn mạnh khía cạnh ứng dụng Duy Thức Học vào đời sống hằng ngày. Nhưng ngoài những chỉ dẫn đơn thuần về lý thuyết, hay giảng giải những thuật ngữ, chúng ta đã không ngừng cố gắng chứng tỏ cách thức làm sao mang lại lợi lạc cho đời sống hằng ngày khi ứng dụng những nguyên tắc này.

Trong việc quan sát tâm theo giáo lý Duy Thức, chúng ta có thể đặt câu hỏi về thực tại trong việc tự hiểu mình là một con người sống đời thường ngày. Chúng ta phải công nhận đây không phải là “thực tại” chút nào mà có vẻ như rất xa với bất cứ thứ gì được xem là “thực.” Nhưng ở đoạn cuối này, Duy Thức nhấn mạnh sự kiện nội dung nhận thức của chúng ta khởi lên tùy thuộc vào A-lại-da thức, sau đó còn phải chịu ba lớp biến đổi rõ rệt. Chúng ta có thể không gần gũi với những ý niệm lý tưởng của Phật Giáo là “biết chính mình như thật sự đang là” hay “nhận biết sự vật chung quanh chúng ta như thực sự đang là.” Thật ra, chúng ta chỉ có thể sống gần giống với thực tại. Thế giới nhận thức một cách sai lạc này được nhận diện theo tánh biến kế chấp trong ba tánh. Tất cả các pháp, kể cả chính chúng ta, sinh ra từ kết quả giả hợp những yếu tố khác nhau trong một số điều kiện nào đó. Và tuy rằng những yếu tố này có vẻ hiện hữu trong một trạng thái thường hằng, thật sự lại liên tục thay đổi. Tuy rằng thế giới hiện tượng do duyên sinh và không ngừng thay đổi, trong đó chúng ta sinh sống, từ căn bản phụ thuộc tánh y tha khởi, chúng ta vô tình cho đó là một điều gì có thực chất bền vững.

Ngoài ra chúng ta không ngừng tham muốn những thứ thích hợp và chán ghét những thứ không thích hợp, và cuối cùng, chúng ta chấp chặt vào những cảm thọ chán ghét. Đây là thế giới của biến kế sở chấp, là tình trạng chúng ta thật sự đang sống. Những người trong chúng ta đã học được tình trạng thực sự của sự nhận thức và chấp dính của chúng ta thì không hài lòng với việc chỉ đơn thuần theo đuổi một vài cách tu tập thứ yếu, nhưng thay vào đó lại ước muốn cởi bỏ sạch hết biến kế sở chấp. Chúng ta chỉ có thể giác ngộ tính y tha khởi của những hiện tượng nhất thời được tạo ra theo sự kết hợp những điều kiện khác nhau, luôn luôn thay đổi sinh diệt tiếp nối nhau. Tuy rằng bản chất của tính y tha khởi không gì khác hơn là viên thành thật tính, Phật giáo dạy rằng thế giới thật sự sẽ hoàn toàn hiển lộ một khi ta tỉnh thức sâu xa về tánh không của các pháp.202 Điều tối quan trọng là kiên quyết tập một thói quen duy trì tỉnh giác rằng tất cả các pháp, kể cả chính mình, không phải là những thực thể thường hằng, mà đang ở trong một trạng thái luôn luôn biến dịch. Khởi đầu loại thực tập này không đơn giản như thế. Nhưng khi tu tập tỉnh giác, giờ đây chúng ta đang có, chúng ta nhận ra kiểu nhận thức hiện thời của mình có vẻ khác với “sự thật” hay “thực tại,” và từ đó, chúng ta cần đào sâu thêm việc tự quán chiếu. Nếu tinh chuyên thực hành, tấm màn biến kế sở chấp cực kỳ gan lì sẽ dần dần được tháo gỡ, giống như lột bỏ một lớp da mỏng.

DUY THỨC HỌC VÀ KHOA HỌC ĐỜI SỐNG Trong những năm gần đây, khoa học đời sống đã tiến bộ mau lẹ, và những điều trước đây được xem là thuộc lĩnh vực của riêng Thượng Đế đã được vén màn và giải thích hết điều này đến điều kia. Chúng ta không ngớt sửng sốt trước thế giới khoa học phức tạp chung quanh chúng ta, và không có gì là không tương hợp với Phật giáo cả. Trái lại, cả hai đều đồng ý lập trường căn bản là con người không sở hữu một loại uy thế hay vinh dự nào, thay vào đó, con người có đặc tính căn bản chỉ là một loại chúng sinh sống giữa thiên nhiên.

Với sự nghiên cứu đang hiện hành về di truyền học và biểu đồ đầy đủ về bộ gien của con người, đã có thêm nhiều khuynh hướng cố gắng nối kết những khái203 niệm này với học thuyết của Duy Thức như chủng tử, hay A-lại-da thức. Những câu hỏi được đặt ra là có thể giải thích được bộ gien trên quan điểm của A-lại-da thức hay không, hay có phải là những bộ gien và chủng tử có thể xem như giống nhau. Hiện giờ, những câu hỏi như thế chưa đi quá phạm vi nói chuyện phiếm. Nhưng đối với những Phật tử sống trong một xã hội và đặc biệt quan tâm tới sự khoa học đời sống phát triển mau lẹ, tôi nghĩ rằng loại đối thoại này quan trọng. Tuy nhiên, có những Phật tử đi quá xa khi dứt khoát cho rằng theo quan điểm Duy Thức Học chủng tử là gien. Đây chắc chắn là một thái độ biện hộ xem lý thuyết Duy Thức như một điều hay tuyệt để cung cấp một sự giải thích về những khám phá khoa học tuyệt đỉnh và nên được đánh giá như thế.

Nhưng không nên xem đây là trường hợp như thế.

Nếu những chủng tử thực sự tương đương với những gien thì A-lại-da thức nên được xem là toàn bộ gien, vì chính đó là thức chứa đựng tất cả những chủng tử. Chắc chắn là tâm sâu kín A-lại-da thức chiếm ba đối tượng nhận thức của mình là chủng tử, thân với các căn, và thế giới tự nhiên, làm của riêng. Trong những đối tượng này, thân với các căn là thân vật lý, và vì thế rõ ràng là A-lại-da thức ràng buộc chặt chẽ với thân. Trong khi nhiều người nói là tâm sâu kín A-lại-da thức liên hệ vô giới hạn với thân, ngay cả khi không có những xác nhận này, cũng phải công nhận rằng tâm sâu kín này là nền tảng tâm lý có liên hệ với thân.

Duy Thức học Phật Giáo lý luận rằng tất cả các nhân đều được tìm thấy trong phạm vi “thức biến” và các pháp rút gọn thành những “tâm sở.” Chừng nào chúng ta hiểu biết Duy Thức căn cứ trên điều này, chủng tử và các gien của con người không thể so sánh. Những gien của con người được truyền từ cha mẹ tới con cái, và căn bản là gồm những vật chất chứa tiềm năng điều khiển. Những gien vật lý không thể được xem tương đương với chủng tử của năng lực tâm lý huân tập những hành động của chúng ta vào tâm sâu kín của tàng thức.

Như chúng ta đã thấy nhiều lần, những hành động của chúng ta không bao giờ kết thúc hay hoàn tất. Năng lượng theo sau những hành động thiện hay bất thiện được huân tập vào A-lại-da thức và những chủng tử được thấm nhiễm vào tầng sâu trong tâm, dù có phiền phức cho cái ngã hiện thời tới đâu, cũng không phải là thứ có thể bị điều khiển dễ dàng được. Chính vì thế mà chúng ta nhận ra được rằng những chủng tử tạo ra nền tảng hành động của chúng ta, sẽ thấm nhiễm những tầng sâu kín trong tâm. Chủng tử hoàn toàn khác với mã di truyền của con người. Đối với một Phật tử, đời sống không bắt đầu chỉ dựa trên sự kết hợp của tinh cha huyết mẹ. Sinh thức thì cần thiết trong sự kết hợp của tinh cha huyết mẹ, không có sinh thức thì không có đời sống. Sinh thức này không phải là cái gì khác hơn là A-lại-da thức.

Theo thuyết về luân hồi tái sinh, chúng ta có nhiều tiền kiếp. Vì không buông bỏ sự dính mắc vào đời sống ở kiếp trước, vào lúc chết, A-lại-da thức của chúng ta trở thành sinh thức và tự tách ra, tùy thuộc vào sự liên hợp thích ứng tiếp theo của hai giọt huyết và tinh. Đây là phút lâm chung giải thích theo Đạo Phật.

Trong phạm vi tư tưởng này, ngoại tướng của thân có thể được thừa hưởng từ tinh và trứng của cha mẹ.

Nhưng bên trong thân, những chủng tử là nhân hiện hành, là điều gì đã thừa hưởng từ vô lượng kiếp trước.

Một lần nữa chúng ta phủ nhận thuyết cho những gien truyền từ cha mẹ xuống con cái đồng với những chủng tử của Duy Thức Học. Chúng ta đối diện lý thuyết chủng tử với sự khác biệt giữa những chủng tử bẩm sinh và những chủng tử mới được huân tập, cũng như sự khác biệt giữa những chủng tử không bị nhiễm ô và những chủng tử bị nhiễm ô. Chắc là không ai sẽ bàn cãi về những gien có thể được chia thành những nhóm không nhiễm ô và bị nhiễm ô.

Phật tử sống trong những thời đại từ nay trở về sau sẽ tiếp tục thảo luận những khám phá tiên tiến trong các lãnh vực khoa học về đời sống. Nhưng nếu tạo ra những điều tương đương như thế dựa trên cảm giác có sự tương tự một cách hời hợt, chúng ta sẽ không hoàn thành được điều gì mà chỉ mang lại tình trạng rối ren không cần thiết. Thay vào đó, chúng ta nên giữ vững lập trường Duy Thức Học là rút gọn tất cả các pháp lại thành những tâm sở, quán sát những sai khác một cách kỹ lưỡng, và sau đó kiến lập những điểm tương đồng.

HÀNH ĐỘNG CÓ Ý THỨC VÀ ĐƯƠNG KIM THỜI ĐẠI Duy Thức Học Phật giáo là một giáo lý tìm cách dò tìm tận nguồn gốc các pháp trong tầng sâu thẳm của tâm vô thức là A-lại-da thức – duyên sinh của A-lại-da thức. Tuy nhiên, cùng lúc đó hành động có ý thức của chúng ta huân tập những tầng sâu của tâm với những chủng tử mới, và như thế vấn đề hành động có ý thức là điểm cốt yếu trong Duy Thức Học. Tới mức độ nào đó, đây là một trong những lựa chọn duy nhất hướng đến giác ngộ.

Vì ý thức dễ bị ảnh hưởng của Mạt-na thức, tuy có thể có một ý định sáng suốt trong phạm vi ý thức để đạt ngộ, vẫn không thế nào tránh bị làm lệch hướng vì lòng vị kỷ và chấp ngã của Mạt-na thức. Nhưng chúng ta vô phương, và chỉ có thể cố gắng khích động sức tỉnh giác nơi mình và ý định mạnh mẽ của ý thức chúng ta.

Nhấn mạnh điểm này, các nhà Duy Thức Học nói: Chủng tử phát sinh hiện hành, hiện hành sinh ra chủng tử, hiện hành huân tập chủng tử; ba tiến trình lần lượt theo nhau tiếp nối với nhân và quả xảy ra đồng thời. Đây là cơ chế của tâm chúng ta. Phát sinh ra hiện hành của chúng ta là chủng tử trong A-lại-da thức (chủng tử phát sinh ra hiện hành), trong khi cùng lúc đó, năng lực từ những hiện hành ấy được gieo trồng trở lại trong A-lại-da thức (hiện hành huân tập chủng tử). Sự biến đổi tức thời giữa chủng tử và hiện hành như là nhân và quả của nhau thì gọi là nhân quả đồng thời.

Và dịp may của chúng ta để tiến lên hay thoái hóa nằm trong phạm vi sự biến đổi vi tế ấy. Hiện hành của tâm thức này huân tập những chủng tử khác nhau vào tận lớp tâm sâu kín sẽ mang một ý nghĩa sâu xa, và chức năng của ý thức tham dự vào tiến trình này, dù vấn đề có vi tế tới đâu, vẫn không thể bỏ qua.

Nghiên cứu khoa học chứng tỏ rằng chúng ta kinh qua khoảng 60,000 ý nghĩ trong tâm mỗi ngày. Tuy nhiên, điều lý thú hơn là khoảng 95% ý nghĩ chúng ta đã có hôm qua. Có thể nói là chúng ta sống cuộc đời mình theo một cách trì trệ, thay đổi rất ít, nhưng nếu chúng ta thay đổi quan điểm và để ý tới sự kiện là 5% khác ngày hôm qua, lúc ấy tích lũy những hành động nhỏ bé sẽ mang ý nghĩa cơ bản và sâu xa. Vấn đề là, tuy vậy, ý nghĩa sâu xa của208 mỗi hành động có ý thức dần dần sẽ mất đi sự thích ứng trong một hoàn cảnh to lớn của xã hội chúng ta. Xã hội tân tiến, trong việc tập trung tìm cầu nguồn lợi vật chất và tiện nghi, đã có thể tiến bước trên sự giàu có kinh tế, và dựa trên cuộc cách mạng công nghệ thông tin mới đây, đang tiến tới một xã hội đặt ưu tiên về năng suất lớn lao hơn. Nhờ thế, chúng ta có thông tin cập nhật mới nhất mà không phải rời căn nhà tiện nghi, và kết quả là đời sống hằng ngày của chúng ta tiện nghi hơn một cách vững vàng. Không phải quá đáng khi nói là mọi thứ đều được “nâng cấp” mỗi ngày, và bây giờ không biết giới hạn. Để theo kịp thời đại tiến bộ này, chúng ta phải sống chú trọng vào việc cập nhật hóa những tiến bộ mới.

Nhưng điều này có cho phép chúng ta có thời gian suy nghĩ về những việc đã làm năm ngoái không, hay chỉ sáu tháng trước đây thôi? Hay là làm sao những chuỗi hành động của chúng ta lại đưa đến đúng hoàn cảnh này vào lúc này? Nếu bắt buộc phải diễn tả những ý nghĩa này một cách rõ ràng, nhiều người sẽ cảm thấy rất hoang mang. Khi chúng ta ngày càng tiến xa hơn, hành động của chúng ta trở nên tầm thường hơn, tới một mức mà những hành động của chúng ta dường như không có ý nghĩa, chẳng khác một tờ giấy bay chập chờn trong gió.

Thế giới chúng ta lúc nào cũng chuyển động. Sự biến chuyển kinh khủng của xã hội, y như chuyện trò209 trình diễn trên vô tuyến truyền hình, tẻ nhạt không ngừng và huyên thuyên rỗng tuếch, liên tục không một lúc nghỉ để lấy hơi. Không có một khoảng trống nhỏ nhất để im lặng một lát. Chẳng có gì ngoài những lời nói trào dâng như nước lũ, với thính giả cười “ha ha ha” mà không hề chú ý. Cuối cùng không có cái gì để gọi là trình diễn cả. Sau đó, chỉ còn lại một cảm giác trống rỗng, nhưng không thể được xem xét và cân nhắc với một thái độ kỹ lưỡng bởi vì nhịp sống cuồng nhiệt của chúng ta. Chúng ta xê dịch để tìm phút giây vui đùa kế tiếp, đi lang thang không mục đích. Những thông tin mới tràn tới không chán mỏi.

Trong phạm vi con người và tất cả những hiện tượng tạo ra bởi con người, những yếu tố di động và tĩnh lặng cơ bản đều duy trì trạng thái cân bằng. Nhưng trong cuộc tồn sinh của chúng ta ngày nọ kế tiếp ngày kia, chúng ta đặt trọng tâm vào khía cạnh di động, và ngày tháng tiêu pha không tránh khỏi trở thành nhạt nhẽo.

Những hành động và thái độ cá nhân chúng ta không có ý nghĩa bao nhiêu. Mới đây đạo đức xuống dốc đáng kể ở khắp nơi, và ở mọi tầng lớp xã hội, phần lớn do việc này mà ra. Trong những tình huống như thế, sống cuộc đời hằng ngày tràn ngập bởi những thông tin mới, chúng ta cuối cùng bắt buộc phải tìm lại sự mất mát thời gian sống riêng cho mình và ý nghĩa của tĩnh lặng. Nhưng ở điểm này, Duy Thức Học đặt câu hỏi về ý nghĩa sâu xa của hành động con người. Vì hậu quả những hành động của chúng ta không bao giờ kết thúc, nên năng lượng chuyên chở tính thiện và bất thiện của hành động được khắc sâu tới một mức nào đó vào tầng sâu kín của tâm, và năng-lực-như-chủng-tử còn lại của hành động được ghi khắc vào A-lại-da thức. Những tính chất này được truyền đi tới vô tận, tiếp tục như tiềm năng trong A-lại-da thức. Vì tất cả những sự kiện này xảy ra trong vùng của tâm mà ý thức không thể vói đến được, dù cho sự hiện hữu của những chủng tử này có phiền phức đến đâu cho tình trạng hiện thời của bản ngã, cũng không thể làm gì được, dù một điều nhỏ bé nhất.

Eishun, vị tăng uyên bác của chùa Hưng Phước, đã đề cập ở trước, đã sáng tác vần thơ gây xúc động sâu xa như sau: “Bất cứ cái gì người ta đã trải qua, những chủng tử xác thực và bền vững đều giữ trọn.” (Tamon’in nikki)

Một khi những chủng tử đã được huân tập vào trong A-lại-da thức ta có thể tin tưởng vào sự kiện là chúng sẽ không bao giờ bị thui chột; dựa trên việc các chủng tử được hội nhập một cách chắn chắn và rõ ràng, ý nghĩa hành động của con người được xác nhận. Biết được như thế, ta đương nhiên nên tránh khỏi những việc phù phiếm hời hợt, và trở nên có ý thức.

Đây là động lực đằng sau cơ chế tâm thức của những chủng tử phát sinh hiện hành và hiện hành huân tập chủng tử, điều này làm cho những chủng tử của tiến trình đầu tiên và tiến trình thứ ba hơi khác nhau. Và một lần nữa, sự duy trì nhận biết như thế thì đúng là vấn đề thuộc về tâm thức của chúng ta. Vì những chủng tử của một số lớn hành động tích lũy và thái độ này được gieo trồng trong trong tận lớp sâu kín của tâm chúng ta, cuối cùng A-lại-da thức, xem như một tổng thể, sở hữu tất cả những hành động trong quá khứ chúng ta và lấy đó làm nội dung chất chứa. Nói một cách khác, ta chỉ là người tạo ra chính mình bằng những hành động của chính mình. Cho dù xã hội trong đó tôi đang phải sống biến chuyển đáng kể đến đâu, những hành động của tôi không thể nào bị xem như là một thứ không có ý nghĩa. Không, chúng ta đương nhiên có thể bắt đầu xem hành động của mình có ý nghĩa sâu xa. Như thế, đối với nhận thức mới mẻ này của chúng ta về tầm quan trọng trên hành động gồm cả những hành động tầm thường và thế tục nhất, sự nghiên cứu về cơ chế của tâm được hiểu bởi Duy Thức Học Phật Giáo có thể đóng một vai trò rất có hiệu quả.

* 212

Phụ Bản: Mở Khóa Bí Mật Giữa Sống Và Chết

Nguyên tác Anh ngữ:

Unlocking the Mysteries of Birth & Death của Daisaku Ikeda Việt dịch:

Thuần Tỉnh

I. SỐNG VÀ CHẾT

XEM XÉT CÁI CHẾT TRONG BỐI CẢNH RỘNG LỚN Văn minh hiện đại đã cố ý không nói đến cái chết.

Chúng ta đã chuyển hướng cái nhìn, bỏ qua mối quan tâm hết sức cơ bản này, chủ tâm đẩy cái chết vào bóng tối. Đối với nhiều người, chết chỉ là không còn sự sống, là sự trống vắng, rỗng không. Sống đồng nghĩa với tất cả những gì tốt đẹp: sự tồn tại, ánh sáng và những gì hợp lý. Ngược lại, chết được cảm nhận như là xui xẻo, không còn gì cả, là sự tối tăm và bất hợp lý. Cảm nhận tiêu cực về cái chết chiếm ưu thế.

Tuy nhiên chúng ta không thể bỏ qua cái chết.

Hiện nay, nhiều người đang tranh cãi, đòi hỏi việc thẩm định và xác nhận lại giá trị của cái chết, gồm cả những câu hỏi về trường hợp bộ não bị chết trước, hay chết có phẩm giá, nhiệm vụ của các bệnh viện, kiểu cách và nghi lễ đám tang, và việc khảo sát cái chết và sự hấp hối của những người viết như bác sĩ Elizabeth Kubler-Ross.

Cuối cùng thì hình như chúng ta cũng sẵn sàng để chấp nhận sai lầm cơ bản khi nhìn vấn đề sống chết. Chúng ta khởi sự hiểu chết không chỉ thuần túy là không có sự sống, rằng cùng với đời sống sinh động, chết cũng cần thiết cho sự tạo lập một tổng thể lớn hơn, thiết yếu hơn.

Tổng thể lớn lao này phản ánh sự tương tục sâu sắc hơn của việc sống chết mà mỗi cá nhân chúng ta thể nghiệm và cùng biểu lộ như một nền văn hóa. Sự thách thức trọng tâm là kiến tạo một nền văn hóa xây dựng trên sự hiểu rõ mối tương quan giữa sống, chết và vĩnh cữu. Thay vì không thừa nhận sự chết, ta nên ngay đó mà đối diện và đặt nó vào đúng vị trí trong tổng thể rộng lớn hơn của cuộc đời.

Phật giáo nói đến Phật tánh sẵn có nằm sâu trong thực tại các hiện tượng. Bản chất này lệ thuộc và cùng đáp ứng với các hiện tượng duyên sinh, luân chuyển giữa trạng thái tiềm tàng và hiển lộ. Tất cả mọi hiện tượng, ngay cả sống chết, có thể xem như ở trong chu kỳ của hiển lộ và hiển lộ tiềm tàng, hay biểu thị và ẩn khuất.

Quy trình sống chết cũng y như việc thức và ngủ thay phiên nhau. Giống như giấc ngủ chuẩn bị cho chúng ta làm việc ngày hôm sau, chết cũng có thể được xem như trạng thái nghỉ ngơi, bổ sung sức lực cho cuộc đời mới. Nếu như vậy, chết cần được thừa nhận ngang với sống, như một ân sũng phải được trân trọng.214 GIAI ĐOẠN CẬN TỬ Bác sĩ Elizabeth Kubler-Ross được khắp nơi công nhận là người tiên phong trong việc khảo sát cái chết lâm sàng. Bà quả quyết là những bệnh nhân đau nặng sắp chết thường đi qua năm giai đoạn cận tử. Trước hết, khi nghe là mình đau nặng gần chết hầu hết bệnh nhân đều phản ứng một cách sửng sốt, từ chối không tin mình được chẩn đoán đúng. Họ đổi bác sĩ nhiều lần, hy vọng là được đoan chắc một lần nữa rằng tình trạng của họ không đến nỗi chết người. Giai đoạn thứ hai thường là giận dữ. Bệnh nhân tuy chấp nhận việc mình sắp chết nhưng lại sân si với người chung quanh, cũng có thể giận luôn đấng thần linh của họ vì đã làm ngơ lời cầu nguyện xin được bình phục. Giai đoạn thứ ba bệnh nhân muốn kèo nài với thượng đế hay số phận xin được kéo dài đời sống. Giai đoạn này có thể được xem là thời gian ngưng chiến. Tiêu biểu giai đoạn thứ tư là suy nhược tinh thần. Khi cái chết sắp đến, bệnh nhân từ từ lún sâu vào nỗi chán nản cùng cực, danh từ kỹ thuật gọi là “xuống tinh thần chuẩn bị chết.”

Sau bốn giai đoạn này, bệnh nhân đi vào giai đoạn thứ năm và cuối: chấp nhận. Nếu bệnh nhân không nơi nương tựa tinh thần hay không được chăm sóc trong giai đoạn quyết liệt trước khi chịu chấp nhận; hoặc nếu sống215 cô quạnh trong bệnh viện, chắc chắn là họ sẽ chìm sâu trong niềm u uất. Ngược lại, nếu đã chấp nhận số phận, bệnh nhân sẽ chuẩn bị để chết một cách an nhiên, có phẩm giá. Nếu có đức tin vững mạnh, dù theo bất kỳ tôn giáo nào, ngay cả giáo lý không tin vào một đời sống nối tiếp, bệnh nhân cũng sẽ chết nhẹ nhàng hơn những người không có tín ngưỡng.

Kubler-Ross bảo, có nhiều người chết mà lòng còn giận dữ hay u uất. Những ai cưỡng nghịch với cái chết sẽ tạo thêm nhiều đau đớn cho họ. Những ai chấp nhận một cách hời hợt việc họ sẽ chết, chỉ biết chấp nhận số phận, sẽ chết ít thanh thản hơn những người thực sự chấp nhận đời sống mình sắp chấm dứt. Cho đến phút cuối, họ vẫn níu lấy hy vọng mong manh rằng họ không chết.

Ngược lại, trực diện với cái chết có thể khơi dậy cảm nhận thiện về lòng từ và nhân ái. Đến lúc cận tử, những năng lực tốt và xấu tuôn trào ra từ ý thức chúng ta, từ điều mà Phật giáo gọi là “thức Alaya” hay kho chứa nghiệp. Thường thì cảm xúc xấu sẽ lấn lướt cảm xúc thiện. Muốn điều phục xấu ác ta phải chuyển hoá nó, và phải làm cho năng lực thiện mạnh mẽ hơn.

Các sinh vật di chuyển không ngừng giữa sống và chết, vốn chỉ là hai giai đoạn của sự sống. Con người tạo nhân ngay đời này để trổ quả trong tương lai. Khi áp dụng luật nhân quả này vào đời sống, ta sẽ có được thái độ đầy hy vọng và xây dựng trong mọi việc hằng ngày,216 hiểu ra được giá trị thực sự của cuộc sống trong thế giới hiện tại. Tương lai không hiện hữu nếu không nối kết từ hiện tại và cũng không bất di bất dịch trong mức độ đơn giản. Ta sống ra sao và như thế nào trong đời sống sắp đến đều tùy thuộc vào những gì mình đang làm. Mỗi một tư tưởng, lời nói đều có một vai trò sắp đặt tương lai, cả sống lẫn chết. Luật nhân quả có giá trị với từng đời sống bởi nó lan tỏa và hình thành giòng chảy vĩ đại và bất tận của đời sống vũ trụ.

HÀM Ý ĐỐI VỚI CUỘC SỐNG HIỆN TẠI Như vậy, đâu là hàm ý thực tế của luật nhân quả, ảnh hưởng đến cách cư xử và thái độ chúng ta thế nào?

Trước hết luật nhân quả mang lại cho ta lòng can đảm đối diện với sống chết; giúp ta nhìn cái chết, không như điều bí mật đầy kinh hãi, mà là trạng thái bình thường của cuộc sống, sống chết luân phiên trong một quy trình bất tận. Điều thứ hai, luật nhân quả dạy ta biết trân quý cuộc sống đang có, sao cho càng sống xứng đáng càng tốt. Nếu tận đáy lòng sâu thẳm, ta tin những hành vi hiện tại sẽ hình thành và quyết định cuộc sống tương lai, ta sẽ nỗ lực tự trau dồi và tận dụng những gì mỗi ngày hiến tặng cho ta. Thứ ba, luật nhân quả dạy rằng, điều duy nhất để phát huy hết tiềm năng nhân loại là sống một đời công bằng, tử tế, nhân ái, từ bi; nhận thức được rằng mỗi một việc ta sắp làm có thể là nguồn phát sinh để tự phát triển và cải thiện. Thật là đáng khuyến khích khi biết được rằng những quả tốt tích tụ từ tư cách của ta sẽ không bị mai một vì cái chết, vẫn tiềm ẩn trong đời sống và làm thăng hoa cái ngã bất diệt.

Cuối cùng, cách suy nghĩ trên giúp ta sửa đổi những khát vọng bản năng để thăng hoa cuộc sống. Ta học tránh cạm bẫy của chủ nghĩa khoái lạc và bi quan, tìm được niềm vui và chân lý trong sự bi mẫn, hơn là niềm hy vọng mong manh được tái sanh lên thiên đường.

TIẾN TRÌNH CHẾT Khi bước qua ngưỡng cửa tử vong – cửa nối liền cuộc sống này và cuộc đời kế tiếp – cả hai thành phần vật chất và tâm lý của chúng ta đều bị ảnh hưởng. Thái độ chúng ta trong giai đoạn này là điểm then chốt tạo điều kiện đi tái sanh đời sau.

Phật giáo xác nhận có 4 giai đoạn hiện hữu trong sinh mạng một con người: hiện hữu khi sanh ra / hiện hữu khi sống / hiện hữu khi chết / hiện hữu giữa chết và thời gian chuyển tiếp trước khi tái sanh, hay còn gọi là gian đọan trung ấm. Hiện hữu trong lúc chết như vậy khác với lúc sống, vì giai đoạn chết hoàn toàn khác với giai đoạn sống.

Khi chúng ta trải qua cái chết đến giai đọan trung ấm (49 ngày), con người chúng ta bị chuyển hóa. Từ từ các căn hoại, chúng ta không còn thấy, nghe hay cảm nhận. Chức năng của thức trong sự nhận biết và duy trì cảm thức về cái ngã cá nhân cũng hoại; tên tuổi, địa chỉ và tài khoản trong ngân hàng cùng những sự việc khác không còn liên quan với chúng ta nữa. Quả báo của nghiệp, là nền tảng của bản ngã, vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến chúng ta ngay cả sau khi chết cũng như ấn định cuộc đời kế tiếp của chúng ta ra sao.

Tất cả hành động của chúng ta trong đời này đều cô đọng lại trong phút lâm chung thành một điều gì đó như là chủng tử nghiệp với tiềm năng nẩy mầm và đơm hoa cho đời sau. Gom nhặt chớp nhoáng quá khứ của mình trong phút lâm chung – điều mà vài người có kinh nghiệm về cận tử nói rằng họ thấy cuộc đời đã qua của họ như một tia chớp trước mắt – lúc đó chúng ta bị bắt buộc quán xét về quá khứ. Chúng ta sẽ ôn lại thái độ của mình phát xuất từ tham và sân đã cắm rễ trong vô minh căn bản của kiếp người; chẳng hạn như phẫn nộ, đố kỵ, ganh tỵ và ác cảm cá nhân .v.v., những nghiệp nhân xấu trong cuộc đời chúng ta. Trong sự hỗn loạn thông thường khi chết, chúng ta có thể sợ hãi rối ren và chống cự một cách hoảng hốt. Chúng ta có thể có nhiều cảm xúc khi chết - hài lòng, bất mãn, vui, buồn và hối tiếc. Cách chúng ta sống ra sao chính là chuẩn bị cho giây phút này, và tu tập theo Phật giáo sẽ dạy chúng ta phải làm sao và duy trì khả năng sống tốt đẹp.

Trên quan điểm Phật giáo, khả năng vượt qua tiến trình chết một cách thành công tùy thuộc vào nỗ lực vững chắc và đều đặn trong lúc sống để tích lũy nhân và quả thiện và củng cố nền tảng thiện nghiệp cho đến ngày tận cùng của đời mình. Chúng ta có thể bước vào thân trung ấm (49 ngày) bình an và vui tươi nếu phút lâm chung, Phật tánh nơi chúng ta được đánh thức.

NIỀM TIN VÀO PHÚT LÂM CHUNG Cái chết lâm sàng xảy ra khi thực sự chết hẳn, thời điểm được những triệu chứng vật lý báo hiệu như thành phần não bộ (brain stem), hơi thở và nhịp tim đều dứt.

Lúc này, bản thân thể nghiệm cái chết. Năng lượng tâm lý và vật lý đều hoại, sự sống và nghiệp lực của nguời chết tiếp tục qua trạng thái không thể chất.

CHẾT VỚI PHẨM CÁCH Đạo Phật nói đến ba loại đau: vật lý, tâm lý và hiện sinh. Chết là sự liên kết cả ba.

Y học có thể làm nhẹ nhàng cái đau thứ nhất. Hệ thống an sinh xã hội và hỗ trợ của gia đình kết hợp với hệ thống y khoa làm vơi đi cái khổ tâm lý. Vượt qua đau khổ hiện sinh lại là một vấn đề khác. Đây là nỗi lo sợ220 hãi do ý nghĩ chính mình phải chết. Niềm tin về một đời sống vĩnh cửu giúp ta có một cách nghĩ về sống và chết và sự chiến thắng nỗi sợ chết. Nếu con người có thể hiểu quan điểm tâm linh về sống và chết, có thể gia tăng sức mạnh cho họ để vượt qua sự tuyệt vọng về ba nỗi khổ kể trên và đón nhận chương cuối đời mình một cách an lành và hoàn mãn.

Tiến bộ y học hiện đại giúp kéo dài thời gian trước khi chết của bệnh nhân trong giai đoạn cuối cùng của cơn bệnh. Do đó sự quan tâm chủ yếu của nền y khoa cấp tiến là tìm cách giúp đỡ người hấp hối để y có thể vượt qua sợ hãi và lo âu. Đây là lý do tại sao sự chăm sóc người bệnh vào phút cuối được quan tâm rất nhiều.

Trường hợp bệnh nan y khi lâm chung kề cận, ai cũng muốn giữ được lòng tự tin, tự trọng, điều phục các quan năng và giữ được phẩm giá. Chắc chắn thẩm quyền của bệnh nhân, kể cả quyền được chết đang được chú ý rất nhiều. Nếu không có những tiện nghi y học hiện nay, quyền được chết chỉ thuần là lý thuyết.

Y học đã có bước tiến rất lớn trong sự phát triển phương pháp trị liệu làm giảm nhẹ cơn đau và loại trừ nỗi thống khổ bệnh tật. Cuộc sống được kéo dài thêm nhờ kỹ thuật tinh xão. Tuy nhiên mặt thấp kém của những tiến bộ này không cách nào thay đổi được là sự tiếp tục duy trì những bịnh nhân đã rơi vào trạng thái thực vật. Từ đó phát sinh vấn đề đạo đức: một bệnh nhân hôn mê hay gần221 hôn mê không hy vọng chữa khỏi, sống bằng máy thở nhân tạo, được ăn từ ống dẫn và đủ thứ máy móc khác, có phẩm giá thực sự của con người hay không? Chết với phẩm cách là yếu tố cần thiết và là trách nhiệm của mỗi chúng sanh? Phẩm giá của một đời người là tự mình có và có cho mình, một chân lý phải được người bệnh nhân tôn trọng, trong gia đình cũng như ngoài xã hội. Muốn theo quan niệm chết với phẩm cách thì quan hệ bác sĩ-bệnh nhân phải trong sự kính trọng lẫn nhau. Tuy nhiên ngày nay thật khó mà định nghĩa phẩm giá này khi mà mối quan hệ giữa bịnh nhân và bác sĩ bị kỹ thuật tân tiến đã qua mặt luân lý của nghành y học. Đây là việc bức thiết mà chúng ta cần xem xét mọi vấn đề về cái chết có phẩm giá của con người khi mà mạng sống của họ chỉ được duy trì bằng phương tiện nhân tạo.

Ông cố vấn của tôi Josei Toda đã chết với phẩm cách. Trên giường bệnh ông sách tấn người khác và trả lời câu hỏi về đạo Phật. Cho đến hơi thở cuối cùng, ông vẫn ban lời khuyên nhắc cho người đang lo buồn. Suốt cuộc đời, ông luôn lộ ra khỏe mạnh thực sự, ngay cả sau khi ông lâm bệnh. Khỏe mạnh chân chánh không có nghĩa là không bệnh. Hơn nữa, đó là một thái độ sống cởi mở, hài hòa với tâm ý của người khác và ngoại cảnh.

Đây là sự thuần thục để ứng dụng khả năng sáng tạo hầu phục vụ xã hội. SANH VÀ TỬ KHÔNG TRÁNH ĐƯỢC TRONG CHỖ VĨNH HẰNG Đức Thích-ca Mâu-ni xem cái chết của mình như phương tiện kết thúc cuộc sống, và giúp mục đích chính của ngài là cứu độ tất cả chúng sanh. Vì thế Phật bảo, Phật không muốn lưu lại trên thế gian mãi mãi mà có lúc đến và đi. Do đó ngài thúc bách chúng sanh thay vì truy tìm bi, trí và ơn huệ của Phật trong kinh điển, nên dựa vào đức tính chính mình tinh tấn.

Cái chết của mỗi người, cũng vậy, là phương tiện để kết thúc – có nghĩa phương tiện để tái sinh. Về già, chúng ta yếu và bệnh và đương nhiên phải chết. Nhưng chết không phải vô ích; chúng ta chết để bắt đầu một đời sống mới. Mục đích cơ bản của cái chết là để sống – Sự tái sinh này cho phép chúng ta bắt đầu giai đoạn tươi mới kế tiếp trong chu kỳ sống bất diệt.

Một ngày của chúng ta bắt đầu thức dậy khỏe khoắn. Và đến đêm chúng ta nằm xuống với thân mỏi mệt xứng đáng được nghỉ ngơi. Giấc ngủ làm chúng ta tỉnh táo trở lại và hồi phục năng lượng cho ngày hôm sau. Cũng như thế, nhìn trong dòng đời bất tận ta có thể xem chết là bước đầu vào một ngày sống mới.

Nếu thật sự nhận thức sống và chết như là sự việc sẵn có trong dòng đời bất tận, chúng ta sẽ tỉnh giác từ mê lầm. Nói cách khác, chúng ta chuyển dịch từ cái nhìn223 phiến diện đến sự nhận hiểu thấu đáo rằng Phật tánh vốn luôn luôn có nơi mình trong vòng luân hồi sanh tử, chớ không ở ngoài. Dựa trên sự hiểu biết này, chúng ta sẽ không còn sợ khổ vì sanh tử. Ngược lại, chúng ta có thể tích lũy biết bao tài sản giá trị vô biên, miên viễn và an lạc – nhờ đó chúng ta có thể tái lập chu kỳ sống và chết tốt hơn.

Thiên nhiên, xã hội, việc đời của chính mình – ba sự việc này rõ ràng ở trong một dòng bất biến liên tục, không bao giờ ở nguyên một trạng thái và tái lập liên tiếp chu kỳ sanh và diệt. Khi chúng ta nhận thấy đời sống của một cá nhân cộng tồn với vũ trụ và sanh với tử luân phiên thay đổi trong cái sống thường hằng, chúng ta bắt đầu hiểu ra rằng đời sống của chính mình và của những người chung quanh ta, cũng như của cả vũ trụ, là một tổng thể.

Chúng ta khám phá ngay trong chúng ta một “cái ngã” không bị tạp nhiễm bởi những thực trạng biến thiên của đời người và của xã hội, và sự khám phá này cho phép chúng ta vượt qua nỗi sợ chết. Khi chứng ngộ được trạng thái này thì không có điều gì tuyệt diệu hơn.

* 224

II. CHÍN TẦNG TÂM THỨC

Phật giáo giải thích rằng nhận biết, quan niệm hay ý thức sai lầm là nguyên nhân gây đau khổ. Chẳng hạn như trong Bát Chánh đạo, bước đầu tiên là Chánh kiến -nhận thấy sự vật như đang là. Phật giáo nói rõ thực ngộ – với trí tuệ sẽ nhận chân được thực tại thay thế cho mê lầm đã nhìn thực tại méo mó – là con đường giải thoát chúng ta ra khỏi đau khổ. Những ý niệm này là nền tảng của chín tầng tâm thức. Đã có nhiều cố gắng ở Tây phương để khai phá những tầng lớp khác nhau của tâm thức con người, rõ nét nhất là qua phân tâm học và tâm lý học chiều sâu. Thần kinh học và bệnh học thần kinh cũng gia công tìm tòi một cách khách quan về những chức năng như: cảm giác, cảm xúc, sự hiểu biết và ký ức, có liên hệ với vận hành của não. Ngược lại, Phật giáo tìm hiểu bề sâu của cuộc sống nặng về trực giác hơn. Tuy thế, quan niệm Phật giáo về chín tầng tâm thức cũng đã soi rọi vào cùng những lãnh vực của hiện trạng con người mà phần lớn những giả thuyết y học và khoa học hiện đại đã đưa ra.

Trong Phật giáo, thức, dịch từ chữ Sanskrit vijnana, có nghĩa là khả năng phân biệt, hiểu biết hay nhận thức.

Đức Phật đã gồm chức năng của thức vào trong ngũ uẩn:225 sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Thức thường được hiểu là sự nhận biết, khả năng suy nghĩ hay là trạng thái thức tỉnh thông thường. Tuy nhiên, trong bài này, chữ thức lại được dùng theo một nghĩa khác. Trong Phật giáo, thức hàm ý khả năng hay năng lượng luôn vận hành cho dù chúng ta có nhận biết hay không. Thức vận hành trong nhiều giai tầng. Mỗi một chúng sanh đồng hóa với môi trường chung quanh và tự thích ứng. Chúng sanh tồn sinh tùy theo khả năng nhận biết và đáp ứng với hoàn cảnh. Ngay cả cây cỏ cũng cảm được sự thay đổi thời tiết và thích ứng với sự khác biệt khí hậu trong mùa hè và mùa đông. Chẳng hạn như, trong muà đông cây trơ trụi sẽ rụng những lá lớn trước để khỏi mất nhiều nước.

Cũng vậy, con người có khả năng đáp ứng với môi trường. Thí dụ, ta có thể phân biệt thứ nào ăn được thứ nào không. Chỉ nhìn trái cây đặt trong tô, nếu bằng sáp ta cũng có thể biết được. Nhưng nếu khứu giác và xúc giác chúng ta không đúng, ta có thể nếm thử một miếng và biết ngay là đồ giả. Sự phân biệt hay nhận thức rất cần thiết giúp con người sinh tồn.

226 SÁU THỨC ĐẦU TIÊN:

CẢM NHẬN, NHẬN THỨC VÀ HÒA NHẬP

Năm thức đầu tiên trong chín thức tương ứng với khái niệm quy ước về năm cảm thức: thấy, nghe, ngửi, nếm và xúc chạm, và khởi động khi năm căn tương tác với môi trường. Năm căn ví như cửa sổ, hay có thể là con đường, qua đó thế giới bên ngoài thông kết với thế giới bên trong; năm căn vận hành khá thụ động.

Thức thứ sáu kết hợp nhận thức của 5 thức trước thành những ảnh tượng tâm trí liên kết mạch lạc, hay những phán xét về thế giới bên ngoài. Nếu một trong năm giác quan không làm việc hữu hiệu thì tâm có thể bị giới hạn trong khả năng nhận biết thế giới bên ngoài một cách chính xác.

Ngược lại, cho dù ‘một cửa sổ’ có bị mây che, tâm trí vẫn có thể nhận biết đúng đắn nếu các thức kia vận hành tốt. Thức thứ sáu cũng có thể vận hành một cách độc lập với năm thức trước như trong mơ hay khi tưởng tượng. Thường thì năm giác quan khi vận hành hay bị méo mó. Ta sẽ thấy là những ảnh hưởng tiêu cực từ thức thứ sáu, bảy và tám làm sai lạc nhận thức của tâm về thế giới bên ngoài. Nhận thức của chúng ta bị ảnh hưởng bởi thái độ của chính ta, tác động của nghiệp và sự vận227 hành bên trong các thức. Một người khoẻ mạnh đầy sức lực thì đồ ăn đơn giản cũng thấy ngon miệng, còn người chìm trong nỗi sầu dù có là bữa tiệc thịnh soạn nhất cũng thấy nhạt nhẽo. Những hiện tượng như vậy tuy huyền bí nhưng thường xảy ra. Ngoài ra, mỗi giác quan cũng có thức riêng của nó.

Về mặt sinh lý, các giác quan thường không đưa hết lên não những dữ kiện nhận được. Đúng hơn, chúng lựa chọn và chỉ chuyển những điều “quan trọng.” Như vậy ví dụ khi ta nói đến nhãn thức là nói đến năng lực của mắt để phân biệt và chọn lựa. Chẳng hạn khi ta vô phương tìm ra chùm chìa khóa. Thường trong trường hợp này, chìa khóa nằm ngay giữa phòng khách, nhưng ta không sao thấy ra. Ta có thể tìm kiếm một cách mất bình tĩnh, nhưng chùm chìa khóa thì vẫn mất dấu vì mắt chúng ta đã “lựa chọn” thông tin nào sẽ được đưa lên não – chúng ta tự đặt để là chìa khóa không thể nào ở giữa phòng. (Rốt lại, nếu nó có ở đó, hẳn ta đã thấy.) Vì chấp chặt vào sự tin tưởng của mình nên thông tin mà mắt chúng ta nhận được - là chìa khóa nằm giữa phòng – đã không đưa được tín hiệu lên não.

Tu tập theo Phật giáo là thanh lọc các giác quan và những tầng tâm thức để có thể tiếp nhận các hiện tượng một cách rõ ràng và chính xác. Hơn thế nữa, giác quan là nguồn giao tiếp giữa thế giới nhỏ bé của đời sống228 chúng ta với vũ trụ. Như thế, thanh lọc các giác quan có nghĩa là sống hài hoà với vũ trụ, cùng hòa âm theo nhịp điệu. Một người đã thanh lọc nhãn căn dù chỉ một cảnh đời tầm thường sẽ thấy đó là phép lạ rực ngời sức sống. Người đã thanh lọc nhĩ căn có thể lắng nghe nhạc Mozart giữa tiếng em bé khóc khó chịu.

Người mù và điếc cũng có thể thanh lọc các giác quan. Dù một vài giác quan bất toàn vẫn không thể ngăn cản họ cảm nhận tinh túy của mọi thứ, y như nhãn hay nhĩ thức toàn vẹn tự khắc giúp ta nhận biết. Nhờ tu tập Phật pháp nên cho dù thân thể bị giới hạn, ta cũng có thể phát triển tâm một cách toàn vẹn. Phần nào, sự thanh lọc tâm cũng đạt được tuệ giác, biết bản chất của mọi hiện tượng.

Nhờ thành quả của tiến bộ khoa học, mắt tai chúng ta đã phát triển năng lực vượt bực; ta có thể nhìn ra ngoài vũ trụ, nghe âm thanh sâu thẳm dưới đại dương.

Nhưng quyền năng này có tìm được hạnh phúc tương xứng không? Trong khi có khuynh hướng không ngừng hướng sự tìm tòi ra bên ngoài, khoa học chỉ tạo ra những bất hạnh nếu không có đời sống nội tâm phát triển và chín chắn tương xứng.

Còn gì nữa không? Khoa học chưa phát minh được dụng cụ để ta nhìn và hiểu được tâm hồn kẻ khác. Phật giáo giúp ta nhận biết được tâm ta và tâm người khác, hiểu một cách hoàn toàn tâm vận hành như thế nào. Ta có thể nói Phật giáo là khoa học về tâm linh, là thuốc chữa bệnh tâm. Trên hết, thanh lọc tâm – thanh lọc nhận thức và dự tính - chính là nền tảng để thanh lọc các giác quan và ý thức.

Đối với Helen Keller, người đã chiến thắng sự bất lực không nói, nghe hay thấy được, Mark Twain bảo: “Helen, thế giới tràn đầy những con mắt không nhìn thấy, con mắt đờ đẫn, vô hồn, nhìn trừng trừng.” Twain cũng nhận xét hai đặc tính nỗi bật nhất của thế kỷ thứ 19 là Napoleon và Helen Keller. Ông bảo Napoleon dự định thôn tính thế giới bằng sức mạnh và đã thất bại, Helen Keller, trong khi chịu đựng gánh nặng của ba thứ tật nguyền, đã thành công nhờ sức mạnh tâm linh phong phú.

THỨC THỨ BẢY:

(CHẤP) NGÃ HAY TIỂU NGÃ Sáu thức đầu tiên đáp ứng với thế giới hiện tượng bên ngoài mỗi ngày. Những sự vận hành này rất dễ nhận biết bởi nó hoạt động trên bề mặt bên ngoài của tâm – có nghĩa là thế giới ý thức của chúng ta. Ngoài những ngoại lệ như giấc mơ, là khi thức thứ sáu hoạt động một mình, sáu thức đầu tiên liên tục đáp ứng với những điều xảy đến liên miên từ hoàn cảnh bên ngoài.230 Bởi sáu thức vận hành liên tục từ giây phút này qua giây phút khác, ta dễ lầm chấp mình sở hữu một cái ngã không hề thay đổi, và có lẽ là cái ngã này quản lý và kiểm soát sáu thức.

Chức năng đã khiến chúng ta tin vào sự hiện diện của cái ngã bất biến được gọi là thức thứ bảy. Thức thứ bảy biểu trưng cho thế giới tâm linh bên trong, và là nguồn gốc nhận diện cái ngã, hoạt động dưới danh hiệu là gìn giữ và phát triển cái ngã. Hình như điều này tương ưng với quan niệm của Tây phương.

Trong thực tế, cái ngã là một giòng liên tục, thay đổi từng sát-na y như thân thể chúng ta hay các hiện tượng khác. Do bởi thường chấp chặt vào cái ngã hay ego, ta cảm nhận như nó liên tục. Ta nhớ rõ những biến cố xảy ra trong đời, ta dựng lên câu chuyện về chính mình. Nếu không có khả năng này, thật khó mà hoạt động trong đời. Sự chấp thủ vào một cái ta phù du sẽ tạo khủng hoảng nếu ta ngộ nhận, xem sáu thức là một tổng thể bất biến, nên vì vậy không hề tìm hiểu điều thực sự bất biến và sâu thẳm.

Thức thứ bảy còn biểu trưng cho khả năng phân biệt giữa ta với người, tạo ranh giới giữa mình và người khác, cũng là nguyên ủy của động lực tự bảo tồn chính mình. Một lần nữa, thật khó mà hoạt động trong đời, nếu ta không có khả năng này. Tuy nhiên, rốt cục động231 lực hay khát vọng này lại đem đến đau khổ. Ta có thể bị chi phối thật sâu xa bởi sự vận hành của thức thứ bảy và ý niệm về cái ngã tạo ra, nên tin tưởng rằng đó là điều cốt tủy, trong khi thực chất nó chẳng phải. Chấp thủ vào cái ngã có thể đưa đến kiêu ngạo, ích kỷ, hoặc cảm thấy bất an hay ghê tởm chính mình. Tuy nhiên, nếu từ bỏ cái ngã này, chúng ta có khuynh hướng sợ hãi cho là đã từ bỏ hiện hữu chính mình. Vì vậy ta bám vào những câu chuyện tự vẽ về gốc gác của mình, ta nỗ lực vẽ vời thêm, củng cố thêm ý kiến và niềm tin của ta, những điều ta yêu hay ghét v.v...tưởng như bảo vệ cốt lõi tính cách riêng của mình.

THỨC THỨ TÁM:

TÀNG TRỮ NGHIỆP Tất cả kinh nghiệm trong đời sống hiện tại và quá khứ của chúng ta được tích lũy trong thức thứ tám, được xem là lãnh vực kinh qua chu kỳ sống chết. Thức thứ tám gọi là thức Alaya. Tiếng Sanskrit, Alaya có nghĩa là ‘tàng trữ’ hay ‘cất chứa’. Thức này nhận thành quả của tư tưởng, lời nói, hành động và cất chứa như những chủng tử hay tiềm năng. Bởi chủng tử nghiệp nằm rất sâu trong tâm nên không bị thế giới bên ngoài ảnh hưởng. Tuy nhiên, có một ảnh hưởng hỗ tương giữa những chủng tử nằm sâu trong thức Alaya và trên bề mặt ý thức, nơi ba hoạt động: suy nghĩ, nói năng và hành động được tạo tác.232 Trên bình diện thực tế nhất, chủng tử nằm trong thức Alaya ảnh hưởng đến sự vận hành của bảy thức trước. Nghiệp tác động lên mọi lãnh vực của thân và tâm. Người ta nhận biết và đáp ứng cùng một hoàn cảnh trong nhiều cách khác nhau, tùy cá tính. Hơn thế nữa, những nét về thể chất như thân hình có thể hiển lộ cách sống, kinh nghiệm và kiến thức. Như vậy, nhờ sự vận hành của nghiệp, ta đã hiện hữu về mặt tâm linh và thể chất trong đời sống hiện tại. Sự thưởng phạt của nghiệp rõ nét nhất nơi nội tâm, cũng lộ ra bên ngoài qua môi trường và hoàn cảnh xã hội của một cá nhân.

Theo Josei Toda: “Tất cả việc làm của chúng ta trong đời sống trước được tàng giữ nguyên vẹn trong đời sống hiện tại. Dù có thể nói: Những gì tôi làm trong quá khứ không dính dáng gì, tôi được sinh ra mới toanh;

ta vẫn không sao trốn thoát được quá khứ một cách dễ dàng. Tại sao tôi lại sinh ra nghèo hèn, sao tôi lại dốt nát? Sao thương nghiệp của tôi cứ đi xuống dù tôi làm việc hết sức siêng năng? Lời giải đáp cho các câu hỏi này nằm trong nhiều kiếp quá khứ.” Toda tiếp tục: “Theo y học, qua nhiều năm mỗi một tế bào trong cơ thể chúng ta, từ con ngươi cho đến tủy sống đều được thay thế. Trên nền tảng đó, có thể biện luận là mình không chịu trách nhiệm một món nợ năm năm trước. Một mặt nào đó, một người có thể chất233 hoàn toàn khác đã tạo ra món nợ. Tuy nhiên người đòi nợ vẫn đến không tránh được. Tương tự, ta không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc chịu trách nhiệm về những hành động quá khứ và nghiệp đã tạo tác. Tuy nhiên, cho dù hoàn cảnh hiện tại như thế nào, ta vẫn tự hoàn thiện mình một cách tự do nhờ những hành động gây tạo khởi từ phút giây này. Thỏa mãn một cách nông cạn với cảnh sống hiện tại, hay oán hận hoàn cảnh, rốt cục đều chẳng có giá trị gì.”

Phật giáo dạy phải khởi động tạo điều tốt để đạt được trí tuệ và lòng từ bi sâu sắc hơn. Trong khi sống có thể tạo lỗi lầm, nhưng nếu biết suy nghĩ về thái độ và hành động trong quá khứ, ta có thể sử dụng nỗi buồn hay sự bất hạnh làm đòn bẫy cho sự tự phát triển.

THỨC ALAYA VÀ CẬN TỬ Vào lúc sắp chết, sức sống con người đi vào giai đoạn tiềm tàng - từ hữu tri đến vô tri qua ba giai đoạn. Thứ nhất, mọi hoạt động của tiền ngũ thức chìm xuống, trong khi thức thứ sáu vẫn còn vận hành.

Thứ hai, thức thứ sáu đi vào giai đọan ngủ mê, chìm trong thức thứ tám hay thức Alaya; trong khi thức thứ bảy vẫn còn hoạt động trong sự nắm níu mãnh liệt vào kiếp sống mong manh.

Thứ ba, rồi thức thứ bảy cũng chìm vào ngủ mê trong thức thứ tám. Như vậy, chỉ còn thức thứ tám và chín tạo nên ‘chiếc thuyền’ của đời sống bất tử, tương tục trong suốt chu kỳ tử sinh bất tận.

Trong khi chuyển đổi từ hữu tri qua vô tri, khả năng chúng ta đáp ứng với tác nhân bên ngoài cũng mờ yếu. Đời sống ta sẽ giữ nguyên ở trạng thái tâm nào được coi là khuynh hướng căn bản. Như thế, khi cái chết từ từ đến, lại càng có ít cơ hội cho ta sử dụng những phương tiện thế tục để thay đổi tình trạng sống căn bản. Danh vọng, quyền hành, địa vị xã hội, tình yêu thương của mọi người - chẳng còn gì có thể giúp ta. Ngay cả những tư tưởng hay triết lý vĩ đại, nếu ta chỉ hiểu một cách nông cạn mà không biến chúng thành một phần đời sống, thì cũng chỉ thành hoàn toàn vô ích trước cái chết cận kề. Khi mạng sống chìm vào tình trạng vô tri, quyền năng của ta ảnh hưởng môi trường chung quanh và bị ảnh hưởng lại của ta mất hẳn. Thức Alaya đôi khi còn được gọi là “không biến mất” bởi chủng tử nghiệp cất chứa trong tàng thức không biến mất khi chết. Đời sống cá nhân sẽ được đưa vào giai đoạn tiềm tàng do hậu quả của nghiệp. Cho dù các thói quen, kỷ xảo, khả năng, đặc điểm, hay những điều tương tự không còn tương tục, những yếu tố sẽ quyết định sự hình thành điều kiện sống của chúng ta sau khi chết vẫn nằm trong thức Alaya.

Chẳng hạn như thức Alaya của một người đã quy hướng về địa ngục, sau khi chết sẽ trải qua những khổ đau như trong địa ngục, do quả báo những điều đã làm khi còn sống. Một người luôn bị chi phối bởi dục vọng sẽ bị hành hạ vì bất mãn nhiều hơn sau khi chết. Năng lực nghiệp của ta sẽ ảnh hưởng hỗ tương vào những người thân (sống hay chết) hay hơn thế, ảnh hưởng đến nhân loại, tác động đến thú vật và cây cỏ. Một thay đổi tích cực về nghiệp lực tận sâu thẳm trong đời sống một người sẽ như bánh xe có răng, kéo theo sự chuyển đổi trong đời sống người khác. Vì vậy, thay đổi nội tâm hay ‘cách mạng bản thân’ của một người, có thể thay đổi số phận gia đình người đó và cả xã hội.

Điều quan trọng cần nhớ là khi còn sống, dù cái ngã thay đổi từng giây phút, ta vẫn tạo thêm nhiều nhân mới xuyên qua những hành động tâm linh hay vật lý.

Trong tiến trình này, hậu quả của các nhân quá khứ sẽ hiển lộ, theo đó lại tạo duyên cho nhiều thay đổi, giúp ta có cơ hội tạo thêm những nghiệp mới. Cho dù có thể tạo chủng tử nghiệp mới, thức Alaya không bao giờ sạch hết vọng tưởng. Sự thanh tịnh tuyệt đối chỉ tìm thấy trong thức thứ chín. 236 THỨC THỨ CHÍN:

TRONG SẠCH, ĐẠI NGÃ, PHẬT TÁNH (Bạch tịnh thức) Không chỉ tư tưởng chúng ta mà cả lời nói, hành động đều khắc sâu trong đời sống. Nghiệp bao gồm cả tốt lẫn xấu, giác ngộ và vọng động - những năng lực đối kháng nhau bị ràng buộc trong cuộc xung đột không ngưng nghỉ.

Nhờ lòng từ, ta có thể phát khởi quyết tâm tạo những nhân tốt, bù đắp lại những ảnh hưởng của nghiệp mê mờ đã để lại trong thức Alaya. Ta có thể tiến đến sự tự cải thiện bằng cách đập tan tường thành ích kỷ và hy sinh đời mình vì lợi lạc mọi người. Trong chiều hướng đó, ta có thể tác động sâu xa thức Alaya.

Về mặt lý thuyết, để vượt qua ảnh hưởng tiêu cực của những việc làm quá khứ, ta hẳn đã phải để một thời gian lâu xa làm việc thiện, vì đã tích lũy bao nhiêu nghiệp xấu từ thời vô thỉ, phải thay một hạt giống ác bằng một hạt giống thiện, từng chủng tử một. Và cũng phải thận trọng tránh tạo các nghiệp xấu mới. Thay đổi số phận hình như vô phương khi chúng ta sống trong thời đại theo kinh tạng là thời mạt pháp, nghĩa là khó mà không tạo thêm các nghiệp xấu mới. Nhưng cái nhìn bi quan này bắt nguồn từ Thuyết Nhân duyên, chỉ đặt nền tảng trên tám thức đầu. Quan niệm chín thức giải thích rằng chúng ta có thể đập tan tận gốc rễ những nghiệp xấu đã tích tụ. Nichiren dạy rằng dù đối với người ít phước đức hay đã tạo tội ác lớn, khi tìm đến được nguồn sâu thẳm hơn của cuộc sống, cũng sẽ nhận được cùng một tác dụng y như họ đã tạo nhiều nghiệp tốt trong quá khứ. Tiến trình này như thế nào?

Thức thứ chín hay thức Amala là chìa khóa để chuyển hóa động cơ của thức Alaya. Chữ Sankrit Amala có nghĩa là “trong sạch” “không nhiễm ô” “vô nhiễm”. Theo ý nghĩa tên gọi, thức Amala muôn đời không bị nhiễm ô bởi nghiệp tích tụ. Kho chứa tàng thức, khi tích tụ những chủng tử nghiệp xấu, trở nên nhiễm ô với ba chất độc (tham, sân, si), cũng y như hơi thối bốc lên từ bãi rác. Một giòng nước sạch, trong tuôn trào ra tận sâu thẳm của đời sống khi thức thứ chín được khai mở. Tất cả những gì nhơ nhớp được quét sạch lập tức và cùng một lúc, cũng y như rác rưới được cuốn khỏi mặt đường sau trận mưa xuân.

Tự thức thứ chín là thực tại tối thượng của mọi vật và tương đương với Phật tánh đại đồng. Phật giáo dạy rằng chúng ta có thể thay đổi ngay cả những nghiệp sâu xa nhất nhờ sử dụng khả năng nội tâm này của sự sống hơn là đấng thần linh bên ngoài xen vào giúp đỡ.

Thức Amala là một sức sống thanh tịnh, là năng lực sống, là nỗ lực để có một cuộc sống tốt đẹp hơn. Đó là Đại ngã phục vụ cho hạnh phúc của mọi người. Năng lực làm ai cũng tuyệt đối hạnh phúc là bản nguyện của Chư Phật. Bởi thế thức thứ chín được gọi là Phật thức, còn được gọi là Pháp tánh, sự biểu lộ tiềm năng giác ngộ nơi mỗi chúng sanh. Bạch tịnh thức cho phép chúng ta chuyển hóa nguyên cả mạng lưới ngấm ngầm đan chặt vào nhau của nhân và duyên đã tạo thành thức Alaya, đặt căn bản trên tuệ giác Phật chứ không phải vọng tưởng. Chạm được đến thức Amala là tác động đến thức khác và tạo cơ hội cho tất cả các biểu hiện quyền năng vô hạn và trí tuệ bất tuyệt của Phật tánh. Trên quan điểm của thức Amala, ta có thể thấy là tự bản chất, sự tích lũy nghiệp là cơ hội để hiển lộ Phật tánh. Thức thứ bảy – qua đó ta phân biệt mình với người, là “vị trí nhận biết” để nhìn mọi thứ đều quý giá và đáng kính trọng. Nói cách khác, ta có thể vượt qua cái ngã nhỏ bé và nhận biết được giá trị của tất cả mọi chuyện. Thức thứ sáu sẽ buông bỏ các định kiến sai lầm để thấy được giá trị riêng biệt của tất cả. Năm giác quan hay thức sẽ đóng góp vào việc hoàn thành Phật sự.

Quan niệm chín thức, khi phân tích việc tạo thành các tầng ý thức khác nhau của đời sống cá nhân cùng soi rọi ánh sáng trên tổng thể đời sống đó, đã đem lại trí tuệ trong lãnh vực y học và tâm lý. *