Phước Huệ Tuỳ Thân Thư

6. Chánh tu bồ đề tâm: Tâm từ, tâm bi, ý hướng tăng thượng

Tu tập bồ đề tâm, bắt đầu từ ý niệm biết ân, nhớ ân và cầu báo ân; bước tiếp theo là phải tu tâm từ, tu tâm bi. Từ và bi dẫn đến phát bồ đề tâm, chúng có quan hệ rất mật thiết. Kinh Phật dạy chúng ta: “Bồ đề tâm không từ thiền định phát sinh, cũng không từ trí huệ phát sinh, mà phát sinh từ tâm đại bi”. Từ và bi, thông thường hợp thành một danh từ Từ bi, thật ra chúng không giống nhau. Dựa theo diễn biến tâm lý của người tu tập có thể phân biệt như sau:

6.1. Tâm từ

Từ là ban vui, tức làm vô số những việc thiện thế gian và xuất thế gian, làm lợi ích cho chúng sinh, giúp cho chúng sinh đều được vui vẻ và hạnh phúc. Nói theo Phật pháp, tu tập tâm từ có công đức lớn nhất; thành tựu tâm từ thì có thể xa rời tai nạn, ngay khi có chiến tranh cũng chuyển hóa việc xấu thành việc tốt.

Trước kia, Đề bà đạt đa từng hợp tác với vua A xà thế lập mưu hại Phật. Họ đợi khi đức Phật khất thực hóa duyên cố ý thả con voi dữ giày đạp Phật. Nhưng không hiểu sao con voi điên cuồng mang đầy dẫy sát khí này vừa nhìn thấy đức Phật hoàn toàn bị thuần phục, liền quỳ dưới chân Ngài, để cho Phật vỗ về. Công đức tâm từ của đức Phật quá rốt ráo viên mãn, cho nên đã thuần phục được voi dữ. Trung Quốc có câu danh ngôn:

“Người nhân đức không có kẻ thù”, cũng chính là nghĩa này.

6.2. Tâm bi

Bi là cứu khổ, tức là giảm nhẹ hoặc diệt trừ cội gốc đau khổ của chúng sinh. Vì mong muốn đáp đền ân đức của chúng sinh, nguyện cầu cho tất cả chúng sinh được an vui, cho nên tu tập tâm từ. Nhưng lại cảm thấy nếu nguồn gốc đau khổ của chúng sinh không được trừ bỏ thì không đạt được mục đích “ban vui”, do đó mà dẫn phát tâm bi. Tâm bi là cứu khổ, mà cứu khổ một cách triệt để là giúp cho chúng sinh cùng nhập Vô dư Niết bàn, tức là diệt trừ tận gốc đau khổ, đó mới thực sự cứu tế khổ nạn.

Cho đến sự tu tập tâm hạnh từ bi cũng phát triển có thứ tự. Cha mẹ, anh em v.v., có quan hệ thân thiết, gọi là “thân”. Người bình thường không có quan hệ thân thiết, gọi là “trung”; oan gia có thù oán thì gọi là “oán”. Từ “thân” đến “trung”, từ

“trung” đến “oán”; tu làm sao mà đối với tất cả chúng sinh đều khởi tâm từ bi bình đẳng, rộng lớn vô biên, cho nên gọi là “bi vô lượng”, “đại bi” v.v.. Nhưng nếu chỉ khời tâm từ bi đối với một bộ phần chúng sinh nào đó, thì không phù hợp với tinh thần của Phật pháp, mà gần với “nhân ái” mang tính giai cấp của thế gian, đồng thời lại hàm chứa chủng tử đau thương.

Trong lộ trình tu tập bồ đề tâm, tâm bi tuy rất cao diệu, rất là khó đạt được, nhưng cần phải tiến thêm một bước nữa là làm cho tâm bi mạnh mẽ thêm, cần thực hiện các hành động thiết thực để cứu chúng tăng thượng.

6.3. Ý hướng tăng thượng

Ý hướng tăng thượng lấy tâm bi làm gốc, là loại hạnh nguyện có năng lực mạnh mẽ; theo cách nói ở thế gian hiện nay, đó chính là “tâm cuồng nhiệt”, là sự nhiệt tâm đối với sự nghiệp hóa độ chúng sinh. Nhiệt tâm đến mức cao độ thì không phải nói đến gian nan, không nói thời gian bao lâu, không gian rộng bao nhiêu, chúng sinh nhiều bao nhiêu, dù bản thân mình hi sinh tất cả cũng không hối tiếc, tận tâm tận lực cứu chúng sinh.

Bồ tát không vào địa ngục thì không cứu được chúng sinh trong đó. Bồ tát muốn thành Phật cũng phải đến nhân gian lắm khổ nạn này. Phật và Bồ tát có đầy đủ hạnh nguyện có năng lực mạnh mẽ, tức ý hướng tăng thượng, cho nên trở thành Phật và Bồ tát.

Bậc Thánh của Tiểu thừa, vốn cũng có tâm từ bi, chỉ vì chưa đủ mạnh mẽ, thiếu hạnh nguyện có sức mạnh này cho nên không thành tựu việc độ chúng sinh, mà chỉ có thể “đạt được lợi ích cho chính mình‟. Trong kinh có ví dụ: “Có nhà kia sinh được một đứa con rất dễ thương, mọi người ai cũng hết mực thương yêu nó. Một bữa nọ, đứa bé không cẩn thận ngã xuống hố phân, mẹ và các chị lo lắng muốn phát điên, trong lòng chỉ nghĩ “Phải cứu nó, nhanh cứu nó‟, nhưng không ai nhảy xuống hố phân. Chỉ có cha của nó chạy đến và nhảy xuống, không cần biết hố phân đó vừa sâu vừa thối, mà chỉ biết nhanh chóng đưa đứa nhỏ lên.”

Ví dụ trên hàm ý rằng nếu chỉ có tâm bi, không có ý hướng tăng thượng vẫn không đủ. Bởi vì tâm bi chỉ là lòng thương người mà thôi, chứ không phải là một loại ý chí có sức mạnh mãnh liệt không tiếc thân mạng mình. Cho nên, các vị Thanh văn tuy có sự đồng cảm với nỗi khổ của chúng sinh, muốn làm cho chúng sinh thoát khổ được vui, nhưng vẫn cứu không được chúng sinh, không làm cho chúng sinh thoát khổ được vui. Đây cần phải giống với chư Bồ tát, không những có lòng từ bi thương xót mà còn phải có ý hướng tăng thượng. Có như vậy mới có thể khởi phát những hành động thực tế, đem lại lợi ích thực sự cho chúng sinh.

7. Thành tựu bồ đề tâm

Từ tâm bi tiến đến tâm có ý hướng tăng thượng, đã hình thành một tâm cảnh khác. Đạt đến giai đoạn này, người tu học Phật nhìn thấy chúng sinh chịu khổ giống như mình đang chịu khổ, chứ không phải thờ ơ, không quan tâm đến. Đó thật sự là lấy nỗi khổ và niềm vui của chúng sinh làm nỗi khổ và niềm vui của chính mình.

Nhờ sự hiểu biết sâu sắc, chúng ta nhận thấy rằng tất cả những học vấn của thế gian, tất cả những tôn giáo, tất cả những biện pháp, đều không giải quyết triệt để nỗi khổ của chúng sinh. Chỉ có duy nhất đức Phật và Phật pháp mới có thể cứu khổ, mới là liều thuốc tốt nhất để cứu khổ chúng sinh. Cho nên chỉ có tu tập hạnh Bồ tát để chứng quả bồ đề (tức thành Phật) mới có thể giúp chúng sinh được giải thoát khỏi vô biên khổ não.

Do đó, vì cứu độ chúng sinh mà phát tâm thành Phật, lấy đại hạnh độ sinh làm tư lương để thành Phật, đem hạnh nguyện tâm bi của mình và đau khổ của chúng sinh kết thành một khối, phát tâm học hạnh Bồ tát, cầu thành Phật quả. Sự thành tựu tín nguyện lớn kiên cố này chính là thành tựu bồ đề tâm.

8. Thứ tự tiến tu bồ đề tâm

Phần trên là trình tự của bảy loại nhân quả tu tập bồ đề tâm. Đây là thứ tự tu học được Bồ tát Liên Hoa Giới và các vị khác cùng nhau căn cứ vào quan điểm A tì đạt ma và các thuyết khác thành lập. Dựa vào trình tự bảy loại nhân quả tu học mà hoàn thành, tức là thành tựu Nguyện bồ đề tâm. Sự phát tâm bồ đề quan trọng nhất ở chỗ này.

Phát bồ đề tâm là đã đầy đủ tín nguyện của đại thừa, nhưng cần phải tiến tu hạnh Bồ tát. Như Thiện Tài đồng Tử trong kinh Hoa Nghiêm, có đầy đủ tín nguyện sâu dày của đại thừa, phát tâm thành Phật độ chúng sinh, cho nên trong quá trình tham vấn pháp tu đại thừa với các Bồ tát, Thiện Tài đồng Tử luôn thưa rằng: “Con đã phát bồ đề tâm, nhưng không biết nên tu hạnh Bồ tát như thế nào?” Người tu học, sau khi phát tâm, lấy sự tu tập hạnh Bồ tát lợi ích cho chúng sinh làm căn bản, thì cũng không ngoài giới Bồ tát. Trong giới Bồ tát, cũng lấy các giới bất sát, bất đạo, bất dâm làm giới trọng, nhưng đó phải phù hợp với tất cả luật nghi. Chỉ ở phương diện này thôi thì không thể hiện rõ tính chất đặc trưng của đại thừa, cũng không thể hiện được tinh thần bất cộng của Bồ tát. Bồ tát có Tam tụ tịnh giới: Nhiếp luật nghi giới, Nhiếp thiện pháp giới, Nhiêu ích hữu tình giới; Tam tụ này chủ yếu là lấy Lục độ và Tứ nhiếp làm thể. Như Du già giới bổn cũng dựa vào Lục độ và Tứ nhiếp pháp mà phân loại. Bồ tát lấy bồ đề tâm không thối chuyển làm giới căn bản, không tách rời bồ đề tâm, mà lánh xa các việc ác và làm lợi ích cho chúng sinh, thành tựu giáo pháp của Phật; đó chính là tu tập Hạnh bồ đề tâm. Luận Đại thừa khởi tín nói: “Dựa vào bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn và pháp Chỉ quán tu tập để thành tựu bồ đề tâm.” Đây đồng với Hạnh bồ đề tâm.

Tu tập bồ đề tâm sau khi tích tập rộng lớn tư lương phước đức và trí huệ, tiến đến ngộ nhập Vô sinh pháp nhẫn, thể chứng sự không sinh không diệt của tất cả pháp; đó gọi là Thắng nghĩa bồ đề tâm. Thắng nghĩa bồ đề tâm là sự chứng ngộ bằng trí huệ, không tách rời tín nguyện và từ bi. Nếu ngay trong một niệm tâm tương ưng phát khởi Thắng nghĩa bồ đề tâm này, đó là Bồ tát phần chứng đã thành Phật, thị hiện thành Phật trong trăm thế giới, cho nên có thể nói phát tâm liền thành Phật, tức

Đức Hạnh Của Chúng Cư Sĩ Tại Gia

1. Đức hạnh thông thường ở thế gian

1.1. Đức hạnh của người và trời

Đức hạnh xuất thế gian thù thắng vượt trội đức hạnh thông thường ở thế gian, nó lấy đức hạnh thông thường của con người làm nền tảng để phát triển thêm một bậc. Phật pháp vì phổ biến đến mọi người, khiến dần dần hướng đến giải thoát, do vậy có đức hạnh của người trời y cứ vào chánh hạnh con người ở thế gian mà tu tập hướng đến giải thoát. Đệ tử Phật trước khi chưa được giải thoát, thường luân chuyển nơi cõi người, trời. Còn những người bình thường không theo Phật giáo, nếu có đức hạnh phù hợp với đạo lý, cũng có thể tái sinh vào cõi người và trời, cho nên chánh hạnh thế gian trong Phật pháp đại thể tương đồng với đức hạnh thế gian.

Đức Thế Tôn, khi thuyết pháp cho những người mới đến nghe pháp, thông lệ Ngài dạy: “Theo pháp của chư Phật, trước nên thuyết pháp đoan chánh, khiến người nghe hoan hỉ; đó là thuyết về bố thí, thuyết về giới, thuyết pháp sinh cõi trời” (Kinh Giáo hóa bệnh thuộc Trung A hàm). Chúng ta biết rằng sinh tử liên tục không ngừng, lực của nghiệp thiện ác sẽ quyết định hướng tái sinh chúng ta. Trước khi chưa được giải thoát, làm thế nào để cuộc sống ngay trong đời này và đời sau được tốt đẹp và an lạc, đây là vấn đề liên quan mật thiết với đệ tử Phật. Phật pháp không chỉ vì “an lạc rốt ráo‟ ( 究竟樂 cứu cánh lạc), mà còn vì “an lạc ở đời hiện tại‟ ( 現法樂 hiện pháp lạc) và “an lạc ở đời vị lai‟ ( 後法樂 hậu pháp lạc).

Làm thế nào để hiện tại và vị lai có thể sống có ý nghĩa hơn, an lạc hơn; đó là tâm hạnh của trời người, thuộc “tăng thượng sinh‟. Đó cũng chính là tu tập một số đức hạnh nào có thể khiến cuộc sống hiện tại tốt đẹp hơn, trong tương lai sẽ được sinh về cõi người, trời.

Khi Đức Thế Tôn tại thế, một số người hoặc tìm cầu sự mỹ mãn ở nhân gian; hoặc mong cầu sự sung sướng, an lạc, tự do nơi cung trời. Theo nghĩa lý chân thật trong Phật pháp, ở cõi trời không bằng ở cõi người, nhưng phương tiện tùy thuận thế gian cũng nói pháp tu tập để sinh lên cõi trời.

Pháp tu hướng đến tái sinh cõi người trời trong tôn giáo Ấn Độ đầy dẫy những hoạt động tôn giáo mê tín như: cúng tế, cầu khẩn, chú thuật v.v.. Còn pháp tu hướng đến tái sinh cõi người trời do Đức Phật dạy đơn thuần chỉ là hành vi đạo đức đưa đến an lạc cho mình và người, gồm: bố thí, trì giới, và tu thiền định để tâm được thanh tịnh mà chủ yếu là bốn tâm vô lượng từ bi hỉ xả.

Bố thí không bằng trì giới, trì giới không bằng tu tập thiền định với từ bi hỉ xả; đây là lời Phật dạy cho Trưởng giả Tu đạt đa (Phẩm Đẳng thú tứ đế thuộc Tăng nhất A hàm).

Bố thí là việc làm thiện thực tế lợi cho người, nhưng thông thường người ta xuất phát từ những động cơ không thuần chánh mà bố thí. Như: “Có người vì cầu tài mà thí, vì hổ thẹn với người mà thí, vì sợ người khác chê trách mà thí, vì sợ sệt mà thí, vì cầu việc khác mà thí, vì sợ chết mà thí, vì lừa dối người khiến họ vui mà thí, hoặc cho rằng mình giàu có mà phải thí, vì tranh hơn thua mà thí, vì đố kỵ mà thí, vì kiêu mạn tự cao mà thí, vì danh dự mà thí, vì chú nguyện mà thí, vì giải trừ xui xẻo cầu việc tốt lành mà thí, vì tập hợp mọi người mà thí, vì khinh bỉ không tôn trọng mà thí” (Luận Đại trí độ). Đức Phật không khen ngợi những việc bố thí như thế. Ngay cả với tâm thiện, tâm thanh tịnh mà bố thí, rốt cuộc chỉ xả bỏ của cải vật chất ngoài thân, không bằng công đức của việc trì giới.

Trì giới nhằm trấn áp điều phục phiền não nơi tự thân, khiến hành vi của mình phù hợp với mục tiêu sống an vui hòa hợp tốt đẹp ở thế gian. Nói chung, trì giới nghiêng về hành vi của thân và lời nói; còn tu tập thiền định với từ bi hỉ xả, thì điều phục phiền não nơi tâm, mở rộng sự cảm thông với mọi hữu tình. Sự tịnh hóa và trưởng dưỡng tâm đạo đức này rất khó thành tựu, dù rằng chưa thể chứng được Chánh giác giải thoát, cũng có thể trở thành phương tiện tu tập để giải thoát.

Vì thế, Đức Thế Tôn thường dạy: Bố thí và trì giới có thể tái sinh vào cõi người, trời. Muốn tái sinh cõi trời Sắc giới trở lên thì phải tu tập thiền định ly dục. Mặc dù đặc tính của thiền định “duy chỉ là thiện‟, nghiêng về tu tập nội tâm; nếu nỗ lực tu tập thiền định với từ bi hỉ xả sẽ tái sinh vào cõi trời. Theo Chánh pháp của Phật mà nói, sự tái sinh nơi cõi trời không an ổn bằng sự trì giới mà sinh vào cõi người.

1.2. Ổn định đời sống kinh tế

Chúng tại gia trước tiên cần phải quan tâm đến sự tế ổn định đời sống kinh, vì vấn đề này liên quan đến sự an vui của bản thân và gia đình, càng liên hệ đến xã hội. Đức Phật từng dạy cho chàng trai trẻ Uất xà ca: “Có bốn pháp, nếu người tại gia sống ở thế gian thực hiện sẽ được an ổn trong hiện tại, an vui trong hiện tại.” (kinh số 91, quyển 4 thuộc Tạp A hàm). Đó là:

(1) Phương tiện cụ túc: Là “các loại nghề nghiệp thiện xảo để tự mưu sinh‟. Nếu người không có kiến thức và kỷ năng, không có nghề nghiệp chân chánh, cuộc sống dựa dẫm, sẽ phải nhận lấy kết cục bi thảm.

Trong kinh Thiện Sinh ghi: “Trước nên chú tâm học nghề, sau mới thu được tài lợi”. Nghề nghiệp chân chánh như: “Làm ruộng, buôn bán, chăn nuôi trâu dê để có lợi tức, mở quán trọ kiếm lời, xây phòng xá, tạo chỗ nằm, đủ sáu nghề sinh sống” (kinh số 1283, quyển 48 thuộc Tạp A hàm). “Làm ruộng, buôn bán, hoặc làm quan, hoặc viết sớ, kế toán, vẽ tranh” (kinh số 91, quyển 4 thuộc Tạp A hàm). Tất cả nghề nghiệp chân chánh đều có thể kiếm sống.

Nếu các nghề liên quan đến sát sinh, dâm dục, rượu chè, cho đến bói toán, buôn lậu, cân non đong thiếu v.v., thảy đều là không chân chánh. Đặc biệt như ông Phạm chí à Nhiên “khi kề cận bên vua thì dối gạt Phạm chí và Cư sĩ; kề cận Phạm chí và Cư sĩ thì dối gạt nhà vua” (kinh Phạm chí Đà Nhiên thuộc Trung A hàm). Ông ấy vì phụ nữ mà mượn thế lực của chính quyền bức hiếp dân chúng, lợi dụng sức mạnh của dân chúng áp đảo chính quyền; từ đó tham ô, tống tiền, bóc lột, cướp đoạt tài sản. Những việc làm này không thể dựa vào lý do vì gánh vác gia đình, hoặc cúng tế, làm từ thiện v.v., mà giảm nhẹ tội ác.

(2) Thủ hộ cụ túc: Là khéo giữ gìn tiền bạc và vật dụng, không để hư hoại mất mát.

(3) Thiện tri thức cụ túc: Là kết giao với bạn hiền; không qua lại với kẻ xấu dối gạt lừa đảo, hung ác nham hiểm, sống buông lung; vì đó là một trong những nguyên nhân gây hao tổn tài sản. Kinh Thiện Sinh ghi: “Có sáu nguyên nhân làm hao tổn tài sản. Đó là nát rượu, cờ bạc, sống phóng túng (hành động không hợp thời), đam mê kỹ nhạc, thân cận bạn xấu và giải đãi”.

(4) Chánh mạng cụ túc: Kinh tế phải cân bằng sự chi tiêu với mức thu vào, tránh lãng phí hoặc keo kiệt. Lãng phí, bất luận trong trường hợp nào, đều không có kết quả tốt đẹp. Keo kiệt thì bị chế nhạo rằng chết thành ma đói, bản thân mình không biết tiêu dùng, không biết cung cấp cho người thân trong gia đình, không biết cúng dường bố thí làm phước, chỉ một mực bủn xỉn, giống như trưởng giả ắc Lư Chí, không những không ích cho đời sau, mà hiện đời trong gia đình và xã hội cũng không được an vui. Đức Thế Tôn dạy nên ổn định đời sống kinh tế, trong hoàn cảnh xã hội thời bấy giờ, có thể nói là biện pháp vô cùng thích đáng.

1.3. Đời sống xã hội phù hợp với đạo lý

Sống trong xã hội, giữa người với người phải có sự quan hệ hỗ tương, phải sống hài hòa an vui, nhờ đó trật tự xã hội mới có thể duy trì một cách hợp lý; phải quan tâm đến các mối quan hệ, mỗi người cần phải dốc lòng làm tròn bổn phận của mình.

Phật từng dạy cho con trai của trưởng giả tên là Thiện Sinh về ý nghĩa của việc lạy sáu phương, điều này có điểm gần với thuyết ngũ luân của nhà Nho. Trưởng giả tử Thiện Sinh noi theo tôn giáo truyền thống lễ lạy bốn phương trong trời đất, Đức Phật nhân đó mà dạy ông pháp lạy sáu phương theo luân lý.

Sáu phương, nghĩa là lấy bản thân mình làm trung tâm thì phương ông là cha mẹ, phương Nam là sư trưởng, phương Tây là vợ hay chồng, phương ắc là bạn bè, phương Dưới là tôi tớ, phương Trên là các bậc thầy trong tôn giáo. Sáu phương này quan hệ với chúng ta là cha mẹ và con, thầy và trò, vợ và chồng, bạn bè, chủ và tớ, tín đồ và các bậc thầy tôn giáo. Cho nên, mỗi người cần phải làm tròn bổn phận cho nhau, không phải sống phiến diện, như kinh Thiện Sinh thuộc Trường A hàm và Trung A hàm trình bày rõ.

Đối với quan hệ vợ chồng, mỗi bên phải giữ lòng trung trinh, tôn trọng lẫn nhau. Không có chúa và bề tôi, anh và em; có thể xem như thân hữu. Chữ “Thân hữu‟, nguyên ngữ vốn hàm nghĩa là trên và dưới, gần với mối quan hệ giữa cấp trên và thuộc hạ.

Đối với những người xung quanh, cần dùng Bốn nhiếp pháp để thống nhiếp. Một là “Bố thí‟, dùng tài vật hoặc kiến thức của mình nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho họ. Hai là “Ái ngữ‟, dùng lời nói hòa nhã dịu dàng cùng nhau bàn luận. Ba là “Lợi hành‟, quan tâm đến phúc lợi và sự nghiệp của họ. Bốn là “Đồng sự‟, cùng gánh vác công việc, cùng chia sẻ khó khăn với họ. Bốn nhiếp pháp này là điều kiện cần thiết để xây dựng đo à n thể, là tố chất đặc biệt phải có nơi người lãnh đạo, cho nên nói: “Pháp này thống nhiếp thế gian, như nhờ có người lái thì xe mới chạy… Nhờ có Bốn nhiếp sự này, thực hành tùy thuận pháp này mà xuất hiện các bậc đại sĩ, có đức hạnh bủa khắp thế gian” (kinh số 669, quyển 26 thuộc Tạp A hàm). Bồ tát dùng Bốn nhiếp pháp để hóa độ chúng hữu tình, gánh vác trách nhiệm của người chỉ đường cho nhân loại, đó cũng chỉ là phát triển của đức hạnh này.

Chủ nhân đối với tôi tớ, ngoài việc tạo cho họ công việc thích hợp, phải chu cấp cho họ các thứ áo quần, thức ăn, thuốc men; còn phải tùy thời mà chiêu đãi họ những bữa ăn thịnh soạn, cho được nghỉ phép định kỳ. Những việc làm này, trong xã hội thời xưa, thể hiện sự quan tâm chăm sóc và tâm rộng lượng!

Trong sáu phương, mối quan hệ giữa thầy và trò, mối quan hệ giữa bậc thầy tôn giáo và tín đồ đặc biệt được chỉ bày rõ. Điều này cho thấy Đức Thế Tôn rất xem trọng học thuật và văn hóa.

1.4. Đời sống chính trị được đạo đức hóa

Thái tử Tất đạt đa ( đức Thế Tôn) từ bỏ uy quyền của một vương tử đi xuất gia, bởi vì tình thế chính trị bấy giờ xảy ra những cuộc chiến giành quyền, chinh phạt lẫn nhau, đã khiến Ngài không vui. Phật thường dạy: “Chiến thắng tăng oán thù, thất bại đau khổ ngủ không yên, thắng bại đều từ bỏ, thức ngủ đều an vui”.

Đức Thế Tôn là người thuộc chủ nghĩa phi chiến tranh của thế giới. Bấy giờ, đối với các vấn đề liên hệ đến chính trị, với vua, Phật ít khi bàn luận, cũng không khuyên dân chúng thề tận trung với vua. Liên quan đến việc thịnh suy của một quốc gia, Phật đã từng vì quan đại thần Vũ Thế giảng bảy pháp bất thối (Kinh Du hành thuộc Trường A hàm).

Chính trị thời xưa, thông thường do bởi vị vua có hiền đức anh minh hay không hiền đức anh minh, mà đời sống của dân chúng thái bình an vui hay loạn lạc đau khổ. Do vậy, Đức Phật đã từng đề cập đến 10 đức tính mà vị vua cần phải có: 1. Khoan dung tha thứ, 2. Tiếp nhận lời can gián của quần thần, 3. Thích ban ân bố thí và cùng vui với dân, 4. Thu tài vật đúng theo pháp luật, 5. Không ham mê vợ con người khác, 6. Không uống rượu, 7. Không giỡn cợt múa hát, 8. Căn cứ quốc pháp mà hành xử, không thiên vị, 9. Không tranh giành với quần thần, 10. Thân thể mạnh khỏe. Giống như sự trình bày trong “Phẩm Kết cấm‟ thuộc Tăng nhất A hàm, đây là sự chú trọng tu dưỡng nhân cách đạo đức cá nhân để làm căn bản cho đạo đức xã hội.

Kinh Trung bản khởi ghi: “Làm tướng thống lãnh thế gian, phải thuận theo chánh không theo kẻ xu nịnh, nghiêm minh dạy lễ nghi, như thế mới là vị pháp vương. Thương người khéo khoan dung, nhân ái làm lợi ích cho người, được lợi phải chia đều, như thế mọi người sẽ nương theo”. Đây là lời dạy cực kì có giá trị! Đức căn bản của vua trị vì đất nước quan trọng là phải công bằng chánh trực, lấy thân mình làm gương, quan tâm đến lợi ích của dân, đặc biệt là “lợi phải chia đều‟, khiến cho đời sống kinh tế người dân không quá cách biệt giữa giàu và nghèo. Vị vua như thế tự nhiên được dân chúng ủng hộ, làm cho chính trị ổn định, và đất nước phồn vinh.

Trong kinh truyền rằng vị Luân vương đem chánh pháp trị vì đất nước, thường xem đó là nền chính trị lý tưởng của Phật giáo, thực ra đó là nền chính trị hiện thực của Ấn Độ thời xưa được lưu truyền trong dân gian. Theo truyền thuyết, tiên A tư đà nói: “Đức Thế Tôn, nếu như không xuất gia, sẽ làm Luân vương”. Căn cứ sự ghi chép trong kinh Phật, từ vua Chúng Hứa ình ẳng trờ về sau, thời đại xưa có không ít vị Luân vương.

Như trên đã nói, sự thống nhất bốn châu của Luân vương vốn là dấu tích mở rộng sự thống trị của người Ấn  u. Nền chính trị Luân vương mang tính Phật giáo hóa, gần giống với nền chính trị nhân từ quân chủ trong truyền thuyết Trung Quốc (Từ Yển, Tống Tương cũng còn có tư tưởng này). Dùng chánh pháp để trị vì đất nước là “không dùng dao và gậy, mà dùng pháp để cảm hóa, khiến họ được an ổn”. Khi các nước nhỏ đã được thu phục đem vàng bạc đến cống hiến, vị Luân vương liền bảo: “Thôi! Thôi! Các hiền khanh, nếu các ông muốn dâng cúng dường ta, hãy nên dùng chánh pháp cai trị, chớ thiên vị sai lệch, chớ khiến trong nước xuất hiện những việc phi pháp” (kinh Chuyển luân thánh vương tu hành thuộc Trường A hàm). Chánh pháp chính là sự cảm hóa bằng đạo đức của năm giới và mười nghiệp thiện. Sự thống nhất của Luân vương không phải là vì tiền của và lãnh thổ, mà vì phát triển rộng một hệ thống chính trị mang tính đạo đức, khiến loài người thậm chí các loài chim muông đều có được cuộc sống an vui hạnh phúc. 2. Đức hạnh đặc biệt của cư sĩ tại gia

2. 1. Năm pháp cụ túc

Ưu bà tắc và u bà di là hàng cư sĩ tại gia tu học Phật pháp. Đời sống của họ liên hệ đến gia đình và xã hội, như trên đã nói, nhưng họ còn có sự công hạnh đặc biệt khác, chính đây mới có thể vượt hơn chánh hạnh bình thường thế gian mà hướng đến giải thoát. Hạng mục tu tập của họ chủ yếu là năm pháp cụ túc (xem kinh số 927, quyển 33 thuộc Tạp A hàm).

(1) Tín cụ túc: Phát sinh chánh tín đối với Như Lai, vì Phật là gốc của Chánh pháp, Phật là vị thượng thủ của Tăng già, cho nên đối với Như Lai phải có niềm tin vững chắc và đúng đắn. Niềm tin là “ Sự ưa thích kham nhẫn, tâm thanh tịnh làm tánh”, tức là tâm thanh tịnh do vì tin hiểu sâu sắc, từ đó mong muốn tu tập pháp Phật. ó là chánh kiến và chánh tư duy trong bát chánh đạo.

(2) Giới cụ túc: Tức là thành tựu năm giới. Năm giới không chỉ không làm các việc ác, mà còn làm các việc thiện; như không sát sinh mà còn yêu thương bảo vệ tánh mạng các loài. Cư sĩ tại gia còn có thể thọ trì tám chi trai giới trong một ngày một đêm. Đó là ngoài năm giới, còn thêm ba giới: “không nằm giường cao rộng‟; “không đeo tràng hoa chuỗi ngọc, không xoa hương phấn, không đàn ca múa hát, không đi xem nghe‟; “không ăn phi thời‟. Giữ giới dâm, cũng phải lìa chánh dâm giữa vợ chồng. Có người chấm dứt hẳn việc dâm dục giữa nam và nữ, đó được gọi là “Tịnh hạnh Ưu bà tắc‟. Tám chi trai giới và tịnh hạnh này nhằm để cư sĩ tại gia noi theo thực hành một phần nhỏ của hạnh xuất gia, sống một đời sống tương đối nghiêm túc, chế ngự dục tình ngay nơi tâm mình.

(3) Thí cụ túc: Là nói: “Tâm lìa bủn xỉn, tâm trụ phi gia, tu hạnh thí để giải thoát, siêng thí và thường thí, ưa xả thí tài vật, bình đẳng mà bố thí”.

“Tâm trụ phi gia‟, tức là không nghĩ tưởng đó là tài sản riêng của gia đình. Cư sĩ tại gia cần phải “tâm trụ phi gia‟, mới có thể thành tựu tâm xuất ly mà hướng đến giải thoát. Sự cung phụng cha mẹ và sư trưởng, cúng dường Tam bảo, đó xuất phát từ tâm tôn kính; bố thí cho người nghèo khổ cô độc bệnh tật, xuất phát từ tâm thương yêu. Cũng có sự xả thí làm phúc lợi cho cộng đồng, như: “Trồng vườn cây ăn trái, trồng rừng tạo bóng mát, làm cầu và đóng thuyền qua sông, xây dựng nhà phước đức, đào giếng cung cấp nước, phòng trọ cho lữ khách. Những công đức như thế, ngày đêm thường tăng trưởng” (kinh 997, quyển 36 thuộc Tạp A hàm).

Hai loại cụ túc trên là chánh ngữ cho đến chánh tinh tấn trong bát chánh đạo.

(4) Văn cụ túc: Thí và giới chú trọng đến sự vun bồi phước đức. Muốn có chánh tri kiến đối với Phật pháp để cầu giải thoát chánh giác, cần phải nghe Chánh pháp. Việc này bao gồm “đi đến chùa tháp‟, “chuyên tâm nghe pháp‟, “nghe rồi thọ trì‟, “quán sát nghĩa lý thậm thâm vi diệu‟ v.v..

(5) Huệ cụ túc: Tức là “Sự thực hành theo pháp và thứ tự của pháp” ( 法隨法行 Pháp tùy pháp hành) mà thể ngộ chân đế.

Đây cũng là chánh tinh tấn cho đến chánh định trong Bát chánh đạo.

Đức Phật từng giảng bốn loại cụ túc cho Uất xà ca, đem văn gộp vào huệ cụ túc, bỡi vì sự nghe (văn) cũng chính là trí huệ được tác thành do nghe chánh pháp (văn huệ).

Năm pháp cụ túc này được xem là “ Đầy đủ tất cả hạnh Ưu bà tắc”. Lấy niềm tin làm căn bản; lấy bố thí, trì giới làm việc lập thân trong xã hội; dùng văn và trí huệ tu tập hướng đến chứng ngộ giải thoát. Một u bà tắc và u bà di thật sự đúng danh nghĩa, quả thật không phải dễ làm!

Trong Phật pháp, các vị này vẫn còn chú trọng đến lợi ích chính mình. Nếu mình thực hành được như vậy, lại dạy người khác thực hành như vậy, “Có thể an ủi mình, cũng an ủi người khác”, đây mới là “người khó tìm trong thế gian‟, người “Ở trong chúng mà uy đức sáng chói” (kinh số 929, quyển 33 thuộc Tạp A hàm).

Ngoài năm pháp cụ túc, còn có pháp khác như tu tập thiền định, nghĩa là chúng tại gia nên tu thiền định với bốn tâm vô lượng.

2.2. Sáu niệm

Chúng cư sĩ tại gia, ngoài năm pháp cụ túc, trong những trường hợp tâm sợ hãi lo buồn nên thường tu ba niệm: niệm Phật, niệm Pháp, và niệm Tăng; hoặc tu bốn niệm: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng và niệm Giới; hoặc thêm niệm thí, niệm thiên, thành sáu niệm. Sáu niệm này đều đề cập trong kinh Tạp A hàm, chủ yếu dạy cho chúng cư sĩ tại gia. Như:

(1) Trưởng giả Ma ha nam khi nghe Phật và tăng chúng phải di chuyển đến nơi khác, trong lòng vô cùng buồn (kinh số 932 933, quyển 33 thuộc Tạp A hàm). Trưởng giả Nan đề (kinh số 857 858, quyển 30 thuộc Tạp A hàm ), anh em Lê sư đạt đa (kinh số 859 860, quyển 30 thuộc Tạp A hàm), cũng như vậy.

(2) Trưởng tụ lạc Ha lê mắc bệnh nặng (kinh số 554, quyển 20 thuộc Tạp A hàm), Trưởng giả Tu đạt đa (kinh số 1030, quyển 37 thuộc Tạp A hàm), Trưởng giả Bát Thành (kinh số 555, quyển 20 thuộc Tạp A hàm), Trưởng giả ạt ma đề ly (kinh số 1033, quyển 37 thuộc Tạp A hàm), cũng đều mắc bệnh thống khổ.

(3) Nỗi sợ hãi của các thương buôn khi đi qua vùng hoang dã (kinh số 980, quyển 35 thuộc Tạp A hàm ).

(4) Nỗi sợ hãi của các Tỳ kheo sống một mình nơi vắng vẻ (kinh số 981, quyển 35 thuộc Tạp A hàm ).

Các vị này do vì lý trí yếu kém, không thể dùng trí chế ngự tình cảm, nên bị não loạn bởi sự sinh ly tử biệt, bởi ám ảnh nơi hoang vu vắng vẻ. Vì thế, Phật dạy họ niệm tưởng, tức là quán tưởng công đức của Tam bảo, nhớ nghĩ đến công đức trì giới và bố thí của mình, nghĩ rằng nhất định tái sinh lên cõi trời mà yên lòng. Pháp niệm tưởng này, trong sự lưu truyền của Phật pháp, đặc biệt là pháp môn “niệm Phật‟, vô cùng phát triển.

Truyền rằng trong khi hoàng hậu Vi đề hi gặp phải cảnh ngộ bi thương, Phật vì hoàng hậu thuyết phương pháp tu tập vãng sinh về thế giới Tây phương Cực Lạc. Vì thế, trong luận Thập trụ tì bà sa của Bồ tát Long Thọ ghi: “Đây là phương tiện thuyết giảng cho những người tâm tánh khiếp nhược”. Việc nương vào tưởng niệm để tự an ủi, vốn là việc mà những tôn giáo thường làm; những người thuộc thần giáo đều nương vào bậc có sức mạnh siêu nhiên, dựa vào niềm tin và cầu nguyện mà được nơi gửi gắm và được an ủi.

Nguyên lý của niệm Phật v.v., và nương tha lực của các đạo thần giáo, thật ra vẫn là tự lực, không có gì khác biệt. Trong kinh cũng nêu ra thuyết tha lực của thần giáo để nói rõ, như: “Trời Đế Thích bảo các chúng trời: Các ngươi khiếp sợ khi chiến đấu cùng với A tu la nên niệm tràng phan của ta, có tên là Tồi phục tràng. Khi niệm tràng này, mọi khiếp sợ đều được tiêu tan Này các thương buôn, khi ở nơi hoang dã, nếu cảm thấy sợ hãi, các ông nên niệm Như Lai sự, Pháp sự, Tăng sự” (kinh số 980, quyển 35 thuộc Tạp A hàm và tham chiếu “Phẩm Cao tràng‟ thuộc Tăng nhất A hàm ).

Việc nương vào tha lực được gửi gắm an ủi tương đối có tác dụng cho những hữu tình với tâm tánh khiếp nhược. Đây là điểm chung của một số thần giáo. Nếu chỉ nhờ vào tha lực để được giải thoát, để thành Chánh giác, e rằng đó chẳng phải là bổn ý của Đức Thế Tôn!

2. 3. Những nhân vật gương mẫu trong chúng cư sĩ tại gia

Bây giờ, tôi xin nêu lên vài đệ tử tại gia ở thời Phật, để thấy được cách hành xử của tín chúng Phật giáo trong xã hội đương thời.

(1) Tu đạt đa, là một vị trưởng giả rất giàu có, tài sản, buôn bán, cho vay tiền bạc; sự nghiệp của ông trải khắp hai bờ sông Hằng. Sau khi tin theo Phật, ngoài việc phát tâm dùng vàng trải đất vườn Kỳ Viên cúng dường Phật, còn “Đem tiền của trong nhà cúng dường cho đệ tử Phật, gồm Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, Ưu bà tắc, Ưu bà di” (kinh số 1031, quyển 37 thuộc Tạp A hàm). Đối với tài sản của mình, ông không cho là của riêng mình, mà xem đó là tài sản của chúng đệ tử Phật; đây quả thật đáng được khen ngợi. Sau khi được Phật chỉ dạy, Tu đạt đa thưa: “Từ nay về sau, không cần giữ cửa nhà, cũng không từ chối cúng dường cho Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, Ưu bà tắc, Ưu bà di; và bố thí cho những người đi đường thiếu thốn lương thực”. Từ đó, ông “Bố thí rộng rãi nơi bốn cửa thành, lại bố thí người nghèo khó ở các thành phố lớn, lại bố thí rộng rãi cho nô bộc trong nhà‟ (“Phẩm Hộ tâm‟ thuộc Tăng nhất A hàm). Vì thế, chẳng lạ gì khi ông Tu đạt đa được mọi người gọi là “Trưởng giả Cấp Cô Độc‟.

Anh em Lê sư đạt đa là đại thần của vua Ba tư nặc, cũng như vậy, “Tất cả tiền của trong nhà thường cúng dường Thế Tôn và các Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, Ưu bà tắc, Ưu bà di v.v., đều cùng thọ dụng, không chấp đó là sở hữu của mình” (kinh số 860, quyển 30 thuộc Tạp A hàm ).

(2) Nan đề ba la, là người thợ gốm nghèo. Ông phải nuôi dưỡng cha mẹ già bị mù nên không thể xuất gia, nhưng cuộc sống giống như người xuất gia. Ông thọ năm giới và tám giới; không giao tiếp với góa phụ và đồng nữ, không sai khiến nô tỳ, không nuôi voi ngựa trâu dê, không làm nông, không buôn bán, không giữ vàng bạc châu báu; ông chuyên làm đồ gốm để sinh sống và phụng dưỡng cha mẹ. Nghề nông ít nhiều cũng làm tổn thương đến mạng sống các loài khác; buôn bán thì “vì lợi nhỏ mà xâm phạm dối gạt người‟, không tránh khỏi việc bóc lột kẻ khác; nghề chăn nuôi gián tiếp giết hại chúng sinh. Trong pháp Phật cũng không có nô tỳ, cho nên ông làm nghề gốm để nuôi sống (kinh Tần bà lăng kì thuộc Trung A hàm). Nghề gốm rất thích hợp với cuộc sống tự lực cánh sinh, càng thích nghi với việc tu học Phật pháp.

(3) Ma ha nam, là anh em họ với Phật. Sau khi Vua Tịnh Phạn băng hà, ông lên nhiếp chính nước Ca tì la vệ. Ông hết lòng tin tưởng Phật pháp, Phật từng khen ông “Tâm thường thương xót tất cả loài chúng sinh” (Phẩm Thanh tín sĩ thuộc Tăng nhất A hàm. ). hi vua Lưu Ly đem binh đến sát phạt dòng họ Thích, giết hại không kiêng nể; Ma ha nam không nỡ để người trong dòng họ bị tàn sát, bèn đến gặp vua Lưu Ly mà nói rằng: “Nay tôi dìm mình xuống đáy nước, trong thời gian đó, hãy để dòng họ Thích chạy lánh đi. Nếu tôi nổi lên mặt nước, lúc đó mặc tình vua giết”. Có ai biết rằng khi dìm mình xuống nước, vua đã lấy tóc của mình cột vào gốc cây để thân mình không nổi lên mặt nước. Điều này đã khiến cho vua Tì lưu ly cảm động vô cùng, mới ngưng ngay việc thảm sát (Phẩm Đẳng Kiến thuộc Tăng nhất A hàm, ). Việc làm tổn hại đến mình mà lợi cho người của các đệ tử Phật thật là bi tráng làm sao!

Trích Phật pháp khái luận trang 203 – 215. - 257 -

Ý Nghĩa Căn Bản Của Sự Tu Học Phật

Chỉ có Phật pháp dạy con người trước hết nên hiểu được cứu cánh của việc sinh tử là gì, suốt một đời bận rộn góp nhặt rốt cuộc được bao nhiêu? Làm việc thiện có lợi ích như thế nào? Làm sao để trong tâm biết đủ và được an lạc?

1. Đời người làm gì?

Bình thường người ta chỉ nói tu học Phật, nhưng vì sao cần phải tu học Phật? Ý nghĩa căn bản của sự tu học Phật rốt cuộc là gì? Vấn đề này chúng ta cần hiểu rõ. Có thể nói rằng tu học Phật hoàn toàn không phải không ý nghĩa hay không mục đích, mà phải vì đạt đến kết quả tối thượng và viên mãn. Người tu học Phật mà hiểu sâu ý nghĩa căn bản của vấn đề này, sẽ tinh tấn tu tập và cảm nhận sự tu học Phật không thể thiếu; có niềm tin kiên cố này mới có thể chân chánh tiến bước trên con đường tu học Phật, không thể dừng chân bên cửa Phật, hoặc đi lệch đường.

Con người sống ở thế gian rốt cuộc làm được gì? Có lợi ích gì? Phải tự thân mỗi người quan sát chiêm nghiệm điều này, chỉ có như thế mới trân quý gìn giữ mục đích tu học Phật; bởi vì Phật pháp cung cấp phương pháp căn bản để giải quyết nỗi khổ niềm đau của con người. Có thể nói, điểm chung của tôn giáo cao nhất đều bắt nguồn từ đây mà có. Con người sống ở thế gian rốt cuộc làm được gì? Có lợi ích gì? Chỉ có Phật pháp mới có câu trả lời trọn vẹn nhất.

1.1. Sinh tử mênh mông, sự việc khó lường

Con người, khởi đầu là lúc chào đời, cho đến già yếu rồi chết là chấm dứt một đời; tất bật trong mấy mươi năm, sống dập vùi trong đó, rốt cuộc biết chăng từ đâu ta đến cuộc đời này? Chết rồi sẽ đi về đâu? Không ai trả lời được câu hỏi này. Cho nên chỉ có thể nói: “Đến trong mờ mịt, đi trong mờ mịt”, con người đi qua cuộc đời này trong sự mờ mịt. Thậm chí hôn nhân vợ chồng cũng thường không có chủ ý, dường như tình cờ đến với nhau. Sự nghiệp trong đời thường làm trong mơ hồ, ngay từ đầu cũng không có kế hoạch nhất định, hiếm khi do chủ ý của mình mà thành tựu. Một triết gia ở phương Tây, đối với cuộc đời người mênh mông mù mịt này, đưa ra một ví dụ rất thú vị, ông ta nói: “Nơi kia có dãy núi cao gồm hai đỉnh núi lớn cao chót vót, phía dưới chân núi có một dòng suối vừa sâuthẳm vừa dài, có một chiếc cầu nhỏ được bắt ngang qua dưới chân hai ngọn núi. Có một người tiến lên đứng ở đầu cầu, ngước lên nhìn ngọn núi phía bên này xa xăm, lại bao phủ bởi mây mù dày đặc, một khoảng trời mờ mịt; nhìn ngọn núi bên kia cũng xa xăm, sương mù phủ dày kín; nhìn xuống phía dưới là vực sâu thăm thẳm không thể lường được. Có người bước tới vài ba bước, liền bị rơi tỏm xuống vực thẳm; có người đi được một nửa cầu, cũngkhông may bị rơi xuống. Có người đi đến gần đối diện với vách núi, cũng khó mà tránh khỏi bị rơi xuống vực thẳm mênh mông. Rơi xuống đó rồi sẽ về đâu? Không ai biết được.” Ví dụ này mô tả cuộc đời mênh mông mờ mịt thật độc đáo. Người tu học Phật phải nhìn nhận thấu đáo cuộc đời này.

Về cuộc đời con người, mặc dù có thể không cần thiết phải nghiên cứu. Như một chiếc thuyền trên biển, từ bờ biển này đi đến một nơi quá rất xa; ở giữa biển rộng lớn mênh mông mà con thuyền tiến về phía trước không định hướng. Hành trình hỗn loạn không phương hướng này quả thật cực kì nguy hiểm. Phật pháp chỉ rõ các vấn đề: Từ đâu ta đi đến cuộc đời này? Chết rồi, ta sẽ đi về đâu? Hiện tại, ta phải làm gì để được an lạc, sáng suốt tiến đến bờ kia?

1.2. Bận rộn suốt đời rốt cuộc được gì?

Cuộc đời chỉ mấy mươi năm mà mãi tất bật bươn chải, từ nhỏ đã bận rộn, vất vả cho đến già, rồi chết. Bận rộn như thế, rốt cuộc thành tựu được gì? Đây là vần đề mà mọi người cần phải chân thật nhìn nhận lại, một vấn đề rất ý nghĩa. Có thể không bận rộn thì không thành tựu, nhiều người thất nghiệp mà vẫn tất bật, thử hỏi hỏi họ lăng xăng vì việc gì? Họ không trả lời được, nói chung họ không thể không bận rộn. Người tuổi mới lớn đại thể không lưu tâm về điều này, có thể họ cho rằng cuộc đời phía trước tràn ngập ánh sáng. Người từ tuổi trung niên trở đi sẽ cảm nhận ưu tư về cuộc đời tất bật này. Tôi không phải muốn quý vị không nên bận rộn, mà muốn các vị hiểu rằng bận rộn như thế rốt cuộc được cái gì?

Nhân gian nói rằng: “Cuộc đời con người giống như loài ong bay đi hái hoa về làm mật, hái được một trăm bông hoa làm thành mật, đến già chịu cảnh cay đắng khổ đau mà chẳng được gì”. Trong sự tất bật bươn chải đó, quả thật từng tìm được chức quan lớn, của cải, địa vị; nhưng không lâu rồi cũng sẽ mất chức, những vật ưa thích thế nào cũng chẳng còn, tựa như chưa bao giờ được. đặc biệt người tuổi về già cảm nhận sâu sắc điều này. Như con cái khi còn nhỏ, đứa nào cũng quấn quýt bên cạnh cha mẹ anh em; mãi đến khi trưởng thành, mỗi người phải tất bật làm việc nuôi thân và lo cho cuộc sống riêng mình. Điều này thường dễ khiến người ta suy nghĩ bi quan tiêu cực, cảm giác như bị hụt hẫng sụp đổ. Nhưng Phật pháp lại không quan niệm như vậy.

1.3. Siêng năng làm việc thiện được lợi ích gì？

Liên quan đến việc khuyên người làm việc thiện, không những Phật giáo, mà Nho giáo, Thiên Chúa giáo và Hồi giáo đều dạy người làm việc thiện tránh việc ác, nói rằng: “Làm thiện kẻo sợ không kịp‟. Nhưng tích cực làm thiện cuối cùng được ích lợi gì? Đạo đức rốt cuộc có giá trị gì? Thường nói: “Làm thiện được quả an vui, làm ác chịu quả khổ đau‟, đó là định luật nhân quả.

Người Trung Quốc phần lớn thiết lập quan niệm làm việc thiện ngay từ trong gia đình, như cha mẹ làm việc thiện tích tạo phước đức thì con cháu được hưng thịnh, “gia đình nào tích tạo việc thiện, nhất định tràn đầy hạnh phúc‟. Thực tế thì không hoàn toàn đều như vậy. Có bậc cha mẹ hiền thiện nhưng con cháu lại quá hung ác, có bậc cha mẹ rất xấu xa mà con cháu lại trung hiếu. Như ngày xưa, thời vua Nghiêu, có Đế Bỉnh tính tình rất nhân từ, thế mà an Châu tính khí lại rất kiêu mạn; lại như Cổ Tẩu vừa ngu lại ngang ngược xấu xa, nhưng Thuấn Đế là con ông thì đại hiếu.

Có người nói rằng: Trong xã hội này, người xấu thường dễ đạt được thế lực, người tốt thường bị khinh khi và thua thiệt. Như đạo đức và học vấn của Khổng Tử chẳng lẽ không tốt sao? Nhưng khi ông chu du các nước, từng nhiều lần bị đói xém chết; trong bối cảnh chính trị lúc bấy giờ, ông cũng không làm thế nào thực hiện và phát huy hoài bão của mình. Ngược lại, bấy giờ, kẻ hung ác thì cướp bóc, hành hung, lộng hành. Như vậy xem ra thiện ác và họa hoạn có quy luật tuyệt đối chăng? Vì sao phải làm việc thiện? Chỉ có nguyên lý nhân quả ba đời được kiến lập trong Phật pháp mới lý giải vấn đề này. Cho nên nói điểm xuất phát khuyên người làm việc thiện của tất cả tôn giáo thì thống nhất, nhưng lý luận của họ thì khác với Phật giáo. Tu học Phật một mực siêng năng làm việc thiện, trước mắt có thể gặp việc không thuận lợi và khó khăn, nhưng nghiệp thiện đã tạo sẽ chín muồi trong tương lai, tự nhiên đưa đến quả thiện tốt đẹp. Có như thế mới phù hợp với tinh thần của Phật giáo.

1.4. Tâm rong ruổi thì không thể an định

Thật tại này là chuỗi khổ đau vô bờ bến. Tâm chúng ta thường hướng ra bên ngoài để tham đắm tìm cầu; suốt ngày chỉ biết chạy tìm cầu sắc, thanh, tài sản, lợi danh, tiếng khen và quyền lực. Vì sao phải làm như vậy? Vì muốn thỏa mãn tâm ý.

Như một người ăn không đủ no và mặc không đủ ấm, người đó cần phải có tiền vàng mới giải quyết khó khăn trong cuộc sống.

Nhưng đến khi thức ăn đồ mặc được đầy đủ, người ấy lại cảm thấy chưa hài lòng, tiến thêm bước nữa, lại muốn ăn phải ngon, mặc phải đẹp, ra đường phải có xe đời mới, chỗ ở phải là nhà lớn và đẹp. Đến khi mọi thứ đều đã đầy đủ, nhưng vẫn chưa vừa lòng. Tâm người ấy cứ mãi rong ruổi như thế, suốt ngày truy cầu, không có một ngày cảm thấy đầy đủ. Như con ngựa phi, chân sau đang đặt trên đất, chân trước đưa lên không, không khi nào cả bốn chân đồng loạt đặt trên mặt đất.

Tâm người không biết đủ, luôn cho người khác tốt hơn mình, mà sự thật thì không như vậy. Người có học vấn vì truy cầu nhiều kiến thức, họ cũng không vừa lòng với khối kiến thức đang có được. Người đứng đầu một quốc gia, tuy đã nắm hết quyền lực, nhưng vẫn chưa hài lòng, vì có những nỗi khổ mà họ không thể nói. Con người không thể đạt được sự thỏa mãn, tâm mãi mãi không được an lạc. Bình thường nói rằng: “Nếu muốn được an lạc cần phải biết đủ, ‟ nhưng kỳ thật tâm người từ xưa đến nay không hề biết đủ, thì làm sao được an lạc đây?

Có một số tôn giáo an ủi con người, khiến cho con người cảm thấy mãn nguyện an lòng, cũng có thể nói sự an ủi là điểm giống nhau của các tôn giáo. Như tôn giáo ở phương Tây dạy người tin thì sẽ được cứu, được cứu thì tự nhiên sẽ đầy đủ, trong lòng được yên vui. Xem con người không khác đứa trẻ: “Này người bạn nhỏ, nghe lời tôi, đừng có khóc nữa, tôi sẽ cho bạn đồ chơi‟. Nhưng kỳ thật vấn đề vẫn không được giải quyết, vì lòng người không biết đủ, và không phải những thứ bên ngoài mang đến cho họ là đầy đủ.

Chỉ có Phật pháp dạy con người trước hết nên hiểu được cứu cánh của việc sinh tử là gì? Suốt một đời tất bật bận rộn rốt cuộc được cái gì? Làm việc thiện có lợi ích như thế nào? Làm sao để trong tâm biết đủ và được an lạc? Căn cứ những vấn đề này suy xét kỹ, mới hiểu được điểm cốt yếu của Phật pháp, như vậy mới thật sự được an lạc.

2. Ta ở trong vũ trụ

2.1. Thần tạo ra ta chăng?

Đối với cuộc đời mênh mông vô tận, lại quan sát đến một vấn đề khác, đó là sinh tồn trong thời gian quá dài và không gian rộng lớn này, rốt cuộc ta ở vị trí nào? Vũ trụ bao la, trên thì trời, dưới thì đất, muôn hình muôn vẻ, vạn sự vạn vật hỗn tạp, con người sinh ra chết đi, hành thiện tạo ác, đều ở trong đó. Nhưng chúng ta sống trong vũ trụ này rốt cuộc đang ở ví trí nào? Phải đóng vai trò nào? Ví như làm gia trưởng trong gia đình thì phải gánh vác trách nhiệm của một gia trưởng, làm học trò thì phải có phong cách của người học trò.

Theo quan niệm của tôn giáo phương Tây, con người ở trong vũ trụ do thần tạo ra; vạn sự vạn vật trên địa cầu, từ chim bay thú chạy, cho đến cây cỏ núi rừng, đủ kiểu đủ loại, tất cả đều do thần tạo ra, tất cả đều chịu sự quản lý và chi phối của thần. Con người đã do thần tạo ra thì con người là nô lệ của thần, cho nên họ thường tôn xưng thần là vị chủ, rồi tự cho con người là nô lệ. Do vậy nói nhân sinh quan của tôn giáo phương Tây là hệ thống văn hóa chủ nô. Con người là nô lệ của thần, tất cả phải lo phục tùng cho thần, nếu không phục tùng sẽ bị tội. Như người chủ ra lệnh người hầu trước tiên quét nhà xong rồi mới nấu cơm, nhưng người hầu làm ngược lại, nấu cơm xong mới đến quét nhà; tuy nhiên công việc làm rất tốt, nhưng không đúng, bởi vì người hầu làm trái với lệnh của chủ.

Trong vũ trụ này tồn tại hai mối quan hệ: thần là đấng có khả năng tạo tác, con người và muôn loài vạn vật là đối tượng bị tạo. Con người mặc dù là nô lệ, nhưng thuộc hạng cao cấp; sau khi thần tạo ra vạn vật trong vũ trụ, liền sai con người đến chi phối và quản lý vạn vật. Do vậy hình thành tính cách cho con người: con người đứng trước mặt thần vô cùng đáng thương; nhưng đối với vạn vật, họ lại có quyền hành rất lớn, và rất kiêu ngạo.

Văn hóa tôn giáo của người phương Tây nếu tách rời thần, dường như tất cả trở thành vô nghĩa. Loại quan niệm này, vào thời kì văn minh chưa khai hóa, thì hợp lý; nhưng đến thời hiện đại này thì cần phải xem xét lại.

2.2. Trời đất sinh ra ta chăng?

Văn hóa Trung Quốc nhìn nhận về vị trí con người trong vũ trụ sáng suốt hơn nhiều so với phương Tây. Họ cho rằng con người do trời đất sinh ra, hoặc do âm dương hòa hợp mà được sinh ra. Trời thuộc hình thể ở phía trên, hoặc tinh thần; còn đất thuộc hình thể ở phần dưới, là vật chất. Trời đất sinh muôn loài vạn vật, nhưng độc nhất chỉ con người được chánh khí của trời đất, được gọi là vật linh của muôn loài, thậm chí vĩ đại đứng giữa trời và đất, vì thế xếp con người vào “Tam tài‟. Cho nên con người ở vị trí cao nhất ở trong trời đất, không giống hệ thống người chủ và nô lệ ở phương Tây. Phải chăng mỗi con người đều có thể đứng giữa trời và đất? Chỉ có Thánh nhân mới có thể “Khen ngợi việc sinh dưỡng của trời đất”. Lại nói: “Trời đất không chủ ý mà tạo thành vạn vật, Thánh nhân cùng lo buồn với vạn vật”, đây đã biểu hiện đầy đủ sự vĩ đại của Thánh nhân. Trời đất sinh ra vạn vật là việc không chủ ý, đó là một loại hiện tượng tự nhiên; không giống như Thượng đế sinh ra vạn vật với chủ ý, cần muốn sinh thì sinh. Nhưng trong vũ trụ, đứng về góc độ tốt để nhìn: hoa nở thật đẹp, tiếng chim hót, mỗi cây cỏ mỗi cây, tất cả đều rất đáng yêu. Đứng về phía xấu mà nhìn: trùng lớn nuốt trùng nhỏ, cá lớn ăn cá bé, anh hại tôi, tôi giết anh, hai bên tàn sát lẫn nhau. Nếu nói Thượng đế tạo vạn vật, tình hình tàn sát lẫn nhau của giới sinh vật này nguyên do cuối cùng cũng chính tại thần, chính thần không tránh khỏi sự tàn khốc. Do vậy quan điểm Thượng đế tạo ra vạn vật không được đả thông.

Nho giáo cho rằng vạn vật trong trời đất không có tâm, nên vạn vật cạnh tranh giết hại lẫn nhau, lại hỗ trợ nhau để hình thành. Thánh nhân không thể không động lòng việc đó, họ phải lo buồn cho vạn vật. Trời và đất thuộc thế giới tự nhiên, nhưng Thánh nhân là nhân văn đạo đức. Thánh nhân nhìn thấy thế giới con người tranh đấu lẫn nhau, vị ấy chủ trương nhân ái và hòa bình. Thấy con người kém hiểu biết, vị ấy đem giáo dục để giáo hóa dẫn dắt. Nhìn thấy đạo đức con người diệt vong, vị ấy chú trọng dạy đạo đức. ối với những gì ở trong trời đất không tốt đẹp, Thánh nhân thường nghĩ đến biện pháp chuyển hóa khiến chúng trở nên hợp với đạo lý, đạt đến chỗ thiện mỹ; như thế Thánh nhân cũng khen ngợi sự sinh dưỡng của trời đất. Quan niệm này hợp lý hơn nhiều so với tôn giáo phương Tây. Từ quan niệm trời đất sinh, âm dương hòa hợp sinh ra muôn loài của văn hóa Trung Quốc, mà văn hóa Trung Quốc được xem là thể hệ cha con. Trong gia đình, cha là gia trưởng, nắm quyền quản lý; trong chính trị, hoàng đế xem trăm họ như con; trăm dân xem quan ở địa phương là quan cha quan mẹ. Thể hệ văn hóa cha con xem tình nghĩa nặng hơn pháp lý, không giống như thể hệ chủ nô xem trọng pháp lý, vô ơn bạc nghĩa.

2.3. Ta tạo ra thế gian chăng?

Phật giáo cho rằng tất cả trong vũ trụ đều do con người tạo ra, tự tạo ra và cũng tự nhận lấy kết quả, cùng làm cũng nhau hưởng; đó chính là định luật của nghiệp cảm, hoàn toàn trái ngược với thần giáo. Do đây, người tu học Phật cần phải hiểu rõ và lý giải cho được hai đạo lý căn bản.

2.3.1. Thế giới hỗn loạn và khổ đau như thế: Đó đều là kết quả của những nghiệp ác mà con người đã tạo trong quá khứ. Muốn thế giới được thanh tịnh và trang nghiêm, duy chỉ mỗi người làm việc thiện không làm việc ác, thì mới hi vọng. Có người nói: Tôi không hiểu biết nhiều hoặc gia cảnh khó khăn, cho đến vướng mắc bệnh tật khổ sở, tất cả đó do nghiệp lực ở quá khứ hoặc hiện tại tạo thành. Muốn thế giới được hòa bình và mọi người được sống an vui, đòi hỏi con người phải luôn nghĩ đến điều tốt và cố gắng thực hành. Nếu con người do thần tạo ra thì con người sẽ không có sức mạnh, tất cả đều nghe mệnh lệnh của thần. Phật pháp cho rằng do nghiệp lực của tự thân chiêu cảm cho nên con người có sức mạnh để thay đổi chính mình, tiến đến có thể thay đổi thế gian.

2.3.2. Tin vào nguyên lý duyên khởi nghiệp cảm của Phật giáo: Bất kể sự nhiễm hay tịnh của thế giới, sự thành công hay thất bại của con người, thảy đều do nghiệp lực gây tạo từ trước mà hình thành, cho nên không oán trời trách người. Nghiệp lực có thể thay đổi hoàn cảnh, nghĩa là hiện tại ta hướng thiện mà gieo trồng phước đức, con đường phía trước chắc chắn ngập tràn ánh sáng, đây chính là nguyên lý căn bản của Phật pháp vì con người. Con người phải làm việc thiện để khiến cho mỗi người sống an lạc, thế giới hướng đến hòa bình. Tán thán sự sinh dưỡng của trời đất, thực tế mỗi con người đều có thể làm được điều này, cho nên Phật pháp đề xướng phép quán bình đẳng, cũng chính là đạo lý “Mỗi người đều có thể làm Phật”. Hiểu được điểm này, có thể biết rõ ở trong vũ trụ này, con người chiếm vị trí quan trọng như thế nào.

Theo giáo lý nhà Phật, ta có thể tạo nên thế giới; quan điểm con người tạo ra thế giới là nhân sinh quan thuộc tự do tự chủ. Quan hệ giữa người với người không phải là chủ và nô, cũng không phải quan hệ cha và con. Người đi trước giác ngộ trước làm bậc thầy, người đi sau giác ngộ sau là đệ tử. Người giác ngộ trước phải có trách nhiệm hướng dẫn cho người giác ngộ sau, xem đó là nghĩa vụ chứ không phải là một thứ quyền lợi; người giác ngộ sau hay chưa giác ngộ có bổn phận phải tôn trọng và nghe theo sự chỉ dẫn. Tình nghĩa và đạo lý giữa thầy hay bạn đều xem trọng, và đối với công việc chung nên đứng ở vị trí bình đẳng. Dựa vào Phật pháp để xây dựng nên mối quan hệ xã hội, tất nhiên là hệ thống văn hóa thầy bạn, thích hợp với tinh thần tự do dân chủ.

Ta có thể tạo nên thế giới‟ theo quan điểm Phật giáo không giống với thuyết Thượng đế sáng tạo muôn loài. Thượng đế muốn con người thì tạo con người, muốn có vạn vật thì tạo vạn vật; nghĩa là từ chỗ không mà sinh ra thành có, trái ngược với sự tác thành theo định luật nhân quả. Theo quan điểm Phật giáo, thế giới tạo thành là do con người khởi tâm động niệm tạo thành sức mạnh của nghiệp, nó dẫn khởi tạo thành thế giới. Nếu có thể tích lũy công đức, tịnh hóa tâm làm việc thiện, đó chính là xây dựng thế giới thanh tịnh lý tưởng.

Gần đây có người nói: Đức Phật cũng có khả năng tạo ra thế giới, như Đức Phật A di đà thiết lập thế giới Tây phương Cực Lạc. Kỳ thực, nếu đem việc trên so với sự sáng tạo của vị thần, đó là chuyện tiếu! Nếu dùng sự kiện này để hiển bày năng lực của Đức Phật, thì cũng không hiểu được Phật pháp. Dựa vào định luật nhân quả mà dẫn khởi tạo ra thế giới, như thế rất hy hữu; phàm phu cũng có thể tạo ra thế giới, có điều tạo ra cảnh giới địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, nhân gian và trời. Bởi vì con người có nhiều phiền não và nghiệp ác, cho nên tạo ra thế giới ô uế; còn đức Phật do vì có vô lượng công đức thanh tịnh, phước đức và trí huệ đều viên mãn, cho nên tạo thành một quốc độ thanh tịnh và trang nghiêm. Đó là định luật nhân quả của Phật giáo. Người tu học Phật cần phải nắm vững đạo lý này, trong cuộc sống khi khởi tâm động niệm phải hết sức cố gắng nghĩ thiện làm việc thiện. Tự mình làm được như thế, khuyên người cùng làm như vậy, mới hi vọng thiết lập thế gian thanh tịnh (đã thực hiện rất nhiều ở mười phương).