Phước Huệ Tuỳ Thân Thư

Tự Lợi Và Lợi Tha

Bồ tát trước khi giải thoát tự lợi, chú trọng đem tâm từ bi làm lợi cho người. Do đó nói: “Khi chưa có khả năng tự độ, trước tiên phải độ người khác, đây là Bồ tát sơ phát tâm”. Sau khi chứng ngộ, họ càng nỗ lực cứu độ vô lượng chúng sinh.

1. Vấn đề được đặt ra

Mùa đông năm 1946, khi tôi đang sinh hoạt tại Viện Phật học Vũ án, lúc đó, ông La Vân Tiêu ở Hán Khẩu gửi cho tôi một bài viết với nội dung đề cập những nghi vấn về Phật pháp. Đây là bài viết mà ông chuẩn bị đăng trên một tạp chí; ông ngưỡng mộ Phật giáo, hi vọng tôi giải đáp cho những điều nghi vấn này, rồi sau đó sẽ đăng lên tạp chí. Người nghi vấn là một thiếu nữ sống trong gia đình có truyền thống học Phật, thường nghe Phật pháp từ người cha, đối với Phật pháp không có ác ý, chỉ là chưa đủ niềm tin mãnh liệt. Theo sự chia sẻ của cô, từ những gì được người cha dạy, cô cảm thấy Phật pháp rất vĩ đại, nhưng trong đó tồn tại một số vấn đề. Vấn đề lớn đó được chia ra khoảng hơn 20 ý nhỏ, có thể giải đáp, nhưng thật khó giải thích cụ thể. Tôi đã nhiều lần viện cớ đùn đẩy để trì hoãn giải đáp trong một khoảng thời gian dài. Gần đây, nghe tin ông La

Vân Tiêu đang ở Hồng Kông, sắp đến Đài Loan, làm tôi nghĩ đến việc của 7 năm trước, một công việc chưa hoàn thành.

Trong vấn đề này, liên quan đến từ bi làm lợi cho người, đại ý của nghi vấn như thế này:

“Tinh thần từ bi làm lợi ích cho người trong Phật giáo vô cùng vĩ đại, nhưng ai có khả năng làm lợi cho người? Và làm lợi cho người như thế nào? Trước hết nếu tự mình không giác ngộ triệt để, không giải thoát tự tại, thì không thể thực hiện việc này. Như vậy, trong giới Phật giáo có bao nhiêu người đạt được giác ngộ triệt để, được giải thoát tự tại? Nếu số người này chỉ chiếm số ít, vậy thì những người còn lại đều không đủ khả năng làm lợi cho người, chỉ mong tìm cầu lợi ích cho mình. Đây dường như là nguyên nhân cho rằng “Phật giáo luôn đưa ra khẩu hiệu từ bi làm lợi cho người, mà có ít ai thực hiện được‟!

Chỉ có người đã giác ngộ triệt để mới được giải thoát tự tại, có thần thông biến hóa, mới có khả năng phân biệt hiểu rõ căn cơ của chúng sinh, mới giải thoát sự trói buộc cho người khác; như Bồ tát Quán Thế Âm đại từ đại bi, nghe tiếng cầu cứu của chúng sinh liền đến cứu khổ. Thế thì việc thực hành từ bi làm lợi cho người của Phật giáo có thể nói là quá khó, quả thật chẳng phải việc của người bình thường!”.

Điều hoài nghi như vậy đương nhiên vốn không thỏa đáng lắm, nhưng cũng không phải do cô này cố ý làm xuyên tạc vấn đề, mà đó thật sự tiêu biểu cho suy nghĩ của một bộ phận Phật tử. May mắn thay, đây chỉ là một bộ phận, mà bộ phận này không phải những Phật tử thuần chánh của Phật giáo.

2. Thế nào là “Lợi‟?

Nói đến lợi cho người, trước hết nên hiểu rõ ý nghĩa của “Lợi” là gì? Lợi là lợi ích, lợi lạc; nghĩa là xa lìa hư vọng, xấu ác, thiếu thốn, khổ đau, mà đạt được chân thật, thiện mỹ, phong phú, an lạc. Làm lợi cho mình và lợi cho người thì chính mình và người đều đạt được lợi ích an lạc. Pháp thế gian, hễ có lợi tất có hại, có vui sẽ có khổ; tuy nó không được toàn thiện và triệt để nhưng vẫn có giá trị tương đối trong thế gian. Trong khi Phật pháp lưu truyền ở thế gian, vấn đề “Lợi‟ được Phật giáo đề cập, ngoại trừ đại lợi rốt ráo ( tức là sự giải thoát triệt ngộ) còn có lợi ích thông thường của thế gian.

Phật giáo xuất hiện ở thế gian khiến con người được “an lạc trong đời hiện tại, an lạc ở đời sau, an lạc do đạt giải thoát rốt ráo”. Chỉ có các vị Thanh văn các vị Tiểu thừa, mới thiên về “tìm lợi ích cho riêng mình”, chú trọng tìm an lạc giải thoát cho riêng mình. Bàn đến lợi ích cho người, không nên đi vào con đường mòn của Thanh văn, vì họ chỉ thiên về lợi ích riêng, chỉ chú trọng lợi lạc của sự giải thoát tự tại. Nếu bỏ qua “an lạc trong đời hiện tại”, thì chính mình thu hẹp nội dung của Phật giáo, tự mình rời bỏ nhân gian, khó trách người trong xã hội hiểu lầm!

Về lợi ích cho người, có hai loại lớn:

Đem vật chất làm lợi cho người, gọi là tài thí: Khi thấy người sống thiếu tốn, lạnh lẽo, liền đem thức ăn áo quần đến trợ giúp. Thấy người bệnh tật thì trợ giúp cho thuốc men trị liệu.

Sửa chữa đường xá, khai khẩn đất hoang v.v., dùng sức lực hoặc sinh mạng của chính mình để cứu trợ giúp đỡ người khác.

Đem tinh thần làm lợi cho người, gọi là pháp thí: em đến tri thức cho người thiếu hiểu biết, sự an ủi cho những ai đang ưu sầu khổ não, khích lệ chúng sinh đang bị khiếp nhược sợ sệt; làm tất cả công việc văn hóa khiến tâm người hướng thượng, hướng đến trí huệ sáng suốt, hướng đến trung đạo, hướng đến lẽ thường, và an ổn. Đó không chỉ là giáo hóa dẫn dắt để hướng đến pháp xuất thế ; mà còn đem Chánh pháp thế gian giáo hóa dẫn dắt, nuôi dưỡng hoàn thiện nhân cách con người. Việc đề cao nhân cách đạo đức, tri thức và năng lực sẽ làm bước đệm cho pháp xuất thế gian.

Đương nhiên, pháp thí triệt để hơn tài thí. Tài thí cứu trợ, giúp đỡ người thiếu thốn khổ sở về áo quần, ẩm thực; việc này chỉ mang tính chất tạm thời, chỉ giải quyết được phần ngọn. Còn đem Chánh pháp khởi phát chuyển hướng họ, giảng dạy tri thức kỹ năng, tạo công ăn việc làm cho họ (trừ trẻ em, người cao tuổi và người tàn tật); tức là bằng công việc chính đáng tự họ giải quyết vấn đề trong cuộc sống; việc cứu giúp này có tác dụng thiết thực hơn nhiều so với sự cứu giúp tạm thời.

Trong Phật pháp, pháp thí hướng đến xuất thế gian vượt trội pháp thí thế gian, pháp thí thiết thực hơn tài thí, nhưng không thể không cần đến tài thí và pháp thí thế gian. Nếu như chỉ lấy sự giải thoát tự tại làm lợi ích thôi, đây quả thật là sự hiểu sai căn bản về Phật pháp.

Nếu căn cứ các khía cạnh pháp thí thuộc xuất thế gian, hay việc khiến người được giải thoát để bàn luận, điều đó cũng không giống sự sai lầm trong các tưởng tượng thông thường. Giải thoát, nếu muốn giải thoát thì phải tu tập hành trì. Hành giả Tiểu thừa mới bắt đầu phát tâm xuất ly, tức là gieo trồng hạt giống giải thoát, sau đó tuỳ thuận tu học, dần dần thành thục; cuối cùng mới chứng ngộ đạo lý chân thật, đoạn trừ phiền não mà đạt được giải thoát. Còn hành giả đại thừa mới phát tâm Bồ đề, tức là trồng hạt giống Bồ đề, trải qua thời gian dài tu tập mới thành thục, mới được rốt ráo thành Phật.

Như vậy, đại thừa với Tiểu thừa đều phải trải qua quá trình từ “gieo trồng hạt giống” đi đến “thành thục” cuối cùng đạt được “giải thoát”. Do đó, dùng pháp xuất thế giáo hóa không phải chỉ là khiến người khác ngay hiện tại đạt được giải thoát tự tại, mới là làm lợi cho người. Vậy khiến người khác “gieo trồng hạt giống”, đi đến “thành thục”, đó không phải làm lợi cho người sao? Khiến người khác đạt được giải thoát ở hiện tại trong khi tự mình không đạt được giải thoát, đó là điều không thể (cũng có trường hợp tự mình chưa được giải thoát mà có khả năng khiến người khác đạt được giải thoát). Nhưng khiến người khác đạt được lợi ích từ việc “gieo trồng hạt giống” và “thành thục”, mặc dù bản thân mình chưa từng được lợi ích từ sự “giải thoát”, thì điều này hoàn toàn có thể thực hiện.

Do đó, kinh Niết bàn dạy: “Người còn nhiều phiền não nhưng nếu họ hiểu được một phần nghĩa lý chân thật của Phật pháp thì có khả năng làm nơi y chỉ (làm thầy) cho người khác.” Nếu người hiểu được nghĩa lý chân thật của Phật pháp mà không thuyết giảng đem lợi ích an lạc hiện tại cho người khác, ngay cả chỉ chuyên bàn luận an lạc của giải thoát, cũng nhất định không phải trường hợp “bản thân mình trước tiên không giác ngộ triệt để mà khiến người giác ngộ triệt để, điều này không thể”. Chẳng qua người thật sự giải thoát tự tại thì năng lực làm lợi ích cho chúng sinh càng sâu sắc, càng rộng lớn hơn mà thôi.

Người đưa ra nghi vấn này đã căn cứ vấn đề “người chưa giác ngộ triệt để thì không thể làm lợi ích cho người‟, điều hoài nghi này vốn không phải là vấn đề to lớn. Có thể một bộ phận đệ tử Phật quá cường điệu cái lợi ích giải thoát tự tại trong hiện tại, xướng khởi quan niệm “chưa làm lợi cho mình thì không thể làm lợi cho người”. Cuối cùng, bản thân không được lợi ích (của giải thoát), vẫn chưa đạt được mà cũng không biết, lại hoàn toàn bỏ qua tất cả việc lợi ích cho người!

3. Đại thừa chú trọng lợi ích cho người

Mục tiêu chung của đệ tử Phật là tịnh hóa thân tâm, phát triển trí đức, từ trong sự giác ngộ triệt để mà bản thân được lợi ích của giải thoát tự tại. Sự khác nhau giữa pháp tu của Thanh văn và Bồ tát chỉ là chú trọng làm lợi cho mình, hoặc chú trọng làm lợi cho người, từ trong lợi người mà hoàn thành lợi cho mình.

Thanh văn không phải không có khả năng làm lợi cho người. Họ vẫn giữ gìn duy trì Phật pháp, làm lợi lạc cho người trời, độ thoát chúng sinh; chẳng qua họ chú trọng lấy giải thoát làm lợi cho mình. Trước khi chưa đạt được giải thoát, vì tâm quá yểm ly ngũ dục thế gian nên ít thích tu tập công đức lớn làm lợi cho người. Sau khi chứng ngộ, họ cũng chỉ giáo hóa tùy duyên, không mấy tích cực. Còn Bồ tát, trước khi bản thân được lợi ích của giải thoát, rất chú trọng đem tâm từ bi làm lợi cho người. Do đó nói: “Mình chưa có khả năng giác ngộ, trước tiên hết phải giúp người giác ngộ, đây mới là người phát tâm Bồ tát”. Sau khi chứng ngộ, họ càng nỗ lực cứu tế độ thoát vô lượng chúng sinh. Do vậy, tiêu chí của Thanh văn thừa thì chú trọng dùng trí huệ để chứng đắc, còn tiêu chí của Bồ tát thừa thì chú trọng đem tâm từ bi cứu tế chúng sinh.

Pháp tu của Bồ tát, trong Thánh điển thời sơ kỳ, hay thường gọi là Tam tạng của Thanh văn, cũng đề cập. Đó chính là những chuyện bổn sinh của Bồ tát (Bồ tát bổn sinh đàm).

Bồ tát, ở trong ba đại a tăng kỳ kiếp, từng làm quốc vương, vương tử, hoặc làm tể quan, hoặc ngoại đạo, nông dân, công nhân, thương nhân, bác sĩ, thuyền trưởng; hoặc các loại chúng sinh khác, như chim chóc thú vật. Bồ tát không tiếc tài vật, không tiếc thân mạng, vì lợi ích cho chúng sinh mà bố thí.

Trong cõi Diêm phù đề, không có nơi nào mà không có sự xả bỏ máu thịt xương tuỷ của Bồ tát. Bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tu học tinh tấn, đó là bốn loại ba la mật của Bồ tát; hoặc sáu loại hoặc mười loại ba la mật. Đó đều là những việc lớn khó làm, được quy nạp trong các chuyện Bổn sinh

Việc tu tập tâm từ bi làm lợi ích cho người như thế đều là những việc trước khi Bồ tát chứng ngộ giải thoát, vậy ai nói Bồ tát chưa được lợi ích thì không có khả năng làm lợi cho người? Đến khi tu hành thành thục, dưới cội bồ đề, một niệm tương ưng trí huệ vi diệu, liền viên thành Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Sự đốn ngộ thành Phật như thế do vì trong ba đại a tăng kỳ kiếp, Bồ tát tu tập từ bi làm lợi cho người mà đạt được. Điểm khác nhau cụ thể với Thanh văn là Bồ tát ở trong sinh tử trường kỳ không cầu giải thoát lợi ích cho mình, mà chú trọng tu tập từ bi làm lợi cho người. inh điển đại thừa thời kì đầu đề cập sự tu tập của Bồ tát trong ba đại a tăng kỳ kiếp có chút khác với những gì được trình bày trong Tam tạng của Thanh văn. đại thừa cho rằng các việc làm lợi cho người của Bồ tát trước khi chưa chứng ngộ là việc phải làm, việc làm thù thắng; mặc dù việc làm này rất khó thực hiện nhưng công đức vẫn không được rộng lớn. Sau khi triệt ngộ chứng chân (tức đắc Vô sinh pháp nhẫn), liền trang nghiêm Tịnh độ, thực hiện các việc lớn lợi ích cho người, thành thục chúng sinh; công đức này lớn hơn rất nhiều. Bởi vì những việc này tương ưng với trí huệ chân thật, sự và lý dung hợp, bình đẳng vô ngại. đại thừa chia phương pháp tu của Bồ tát thành hai bậc: (1) Pháp tu Bát nhã, pháp tu của Bồ tát trải qua một đại a tăng kỳ kiếp, là pháp tu trước khi chứng ngộ, thuộc Sơ địa. Duy Thức tông gọi đây là giai vị Tư lương (Tư lương vị ), giai vị Gia hạnh (Gia hạnh vị giai vị kiến đạo) cũng gọi là Thắng giải hạnh địa. (2) Pháp tu sau khi đã chứng ngộ là pháp tu phương tiện (phương tiện đạo) của Bồ tát trải qua hai đại a tăng kỳ kiếp, tức là Bồ tát đăng địa; các nhà Duy Thức cho đó thuộc giai vị từ kiến đạo đến giai vị tu đạo. đại thể nói rằng Bồ tát Sơ địa, tuy có thắng giải mà chưa có hiện chứng, tư lương phước trí được tích tập rộng lớn vô biên; điều này gần với những gì được đề cập trong chuyện Bổn sinh. Còn Bồ tát đại địa đã hiện chứng pháp giới, như Bồ tát Quan  m v.v., dùng tâm từ bi phổ độ cứu tế chúng sinh, việc làm không thể nghĩ bàn. Một phần hạnh nguyện khác của Bồ tát ghi trong chuyện Bổn sinh là hóa thân của một giai đoạn này. Tuy có hai bậc lớn là chưa chứng ngộ và đã chứng ngộ; nhưng trước khi chứng ngộ, Bồ tát vẫn đem tâm từ bi làm lợi cho người, quyết không có một chút ý niệm nào tìm cầu giải thoát để lợi cho mình. Do vậy, căn cứ vào ý nghĩa căn bản của Bồ tát hạnh để thảo luận, người đưa ra chất vấn nghi ngờ trên hoàn toàn xuất phát từ hiểu biết sai lệch, nên căn bản không thành vấn đề. Bồ tát Quan Thế  m v.v., nghe tiếng cầu cứu khổ liền đến cứu giúp, là việc làm của Bồ tát đại địa; nhưng không phải hành giả Bồ tát sơ học ở thế gian không cần hành vi thực tiễn đem từ bi làm lợi cho người.

Chẳng qua một bộ phận đại thừa thuộc thời kì sau tự xưng là đại thừa tối cao trong đại thừa, Thượng thừa tối cao Thượng thừa, đốn ngộ viên mãn tối cao, là tối tôn tối thượng. Không còn là bậc căn khí chậm lụt mà là chóng thành tựu trong một ý niệm. Bấy giờ, các thuật ngữ với ý nghĩa cao siêu lưu hành rộng rãi như: “hoành xuất”, “đốn siêu”, “nhất sinh thủ biện”, “tam sinh viên chứng”, “tức thân thành Phật”, “tức tâm tức Phật” v.v.. “Sinh tử chưa dứt, đau khổ vô cùng”; “Sinh tử là việc lớn, vô thường đến nhanh chóng”, một loại trạng thái tâm yểm ly này của Thanh văn lại sục sôi trong tâm của hành giả đại thừa đốn ngộ viên mãn tối cao. Từ đó, xu hướng tịnh tu trong núi rừng được tán thán là pháp tu chân chánh của Bồ tát, mà không còn hướng đến “kinh đô thành ấp xóm làng‟ nữa.

Trong loại tư tưởng trên, điều hoài nghi của người nghi vấn tự nó cũng không thành vấn đề. Bởi vì tất cả công đức làm lợi cho người vốn đã thành tựu viên mãn, không cần phải hướng ngoại tìm cầu. Nếu như trong một niệm được chứng ngộ tức thì đầy đủ sáu ba la mật, công đức vô biên, một mảy may cũng không thiếu khuyết. ứng về phương diện lý luận hoặc tâm cảnh, đương nhiên cho đây hợp với đạo lý, lập luận có căn cứ. Nhưng trong con mắt bình thường của mọi người, cho rằng công đức làm lợi ích cho người của Bồ tát như vậy chỉ là nội dung trong tâm của tín đồ tôn giáo. Còn căn cứ biểu hiện trong thực tế, chỉ thấy lợi ích cho mình, chưa phải là lợi ích cho người, nên khó tránh khỏi người khác hoài nghi. Trong thời kì kháng chiến, sau chuyến đi thăm các nước ông Nam, đại sư Thái ư trở về phát biểu: “Giáo pháp ở phương Nam thuộc Tiểu thừa, nhưng hành vi lại thuộc Đại thừa; còn giáo pháp ở Trung Quốc thuộc Đại thừa, nhưng hành vi lại thuộc Tiểu thừa”. Quả thật vậy, giáo pháp ở phương Nam tuy là ba tạng của Thanh văn, nhưng vì mất đi tinh thần chân chánh của Thanh văn, nên hình như không còn tâm tha thiết yểm ly, chuyên tu thiền huệ để hướng về giải thoát. Thiếu đi tâm gấp rút cầu chứng ngộ, ngược lại chú trọng việc giáo hóa thế gian, chú trọng thực hiện công việc văn hóa và từ thiện. Còn ở Trung Quốc, không chỉ giáo pháp thuộc đại thừa tối thượng của đại thừa, mà sự tu trì đốn siêu trực nhập cũng là đại thừa tối thượng của đại thừa. Tự xưng đại thừa tối thượng của đại thừa, xác nhận là Phật giáo đại thừa nhưng lại sống bằng tinh thần của Thanh văn, tức là gấp rút tìm cầu lợi ích cho mình, cầu gấp rút chứng nhập. Bỏ đi tinh thần chân chánh của đại thừa là “đem tâm từ bi cứu giúp chúng sinh làm việc trước tiên‟, khi ấy, những việc cứu tế chúng sinh của đại thừa chỉ có thể nương vào lý huyễn hóa của duy tâm mà thôi!

4. Ở lâu trong sinh tử làm lợi ích cho chúng sinh

Người (Bồ tát) tu học theo Phật giáo đại thừa, nếu chưa chứng ngộ vẫn chưa có khả năng giải thoát tự tại, vậy ngay trong đêm dài sinh tử làm sao họ có thể tu tập? Không sợ thất bại hay sao? Nếu không có khả năng tự mình làm chủ, phải chăng giống với hàng phàm phu thường tình bị đọa ác đạo, hoặc sinh vào cõi trời Trường Thọ? Tự mình không biết bơi, làm sao cứu người bị nước cuốn? Không sợ mình bị cuốn trôi theo dòng nước hay sao? Một số người tu học chỉ chú trọng tín nguyện, mong cầu tín tâm không thoái chuyển; hoặc chú trọng sự chứng đắc bằng trí huệ, có khuynh hướng mong cầu nhanh chóng được giải thoát, cầu nhanh chóng thành Phật; những trường hợp đó đều không ra ngoài sự ảnh hưởng của nguồn tư tưởng này.

Đương nhiên, mình không biết bơi thì không thể nhảy xuống nước cứu người. Nhưng bản thân mình ở trên bờ thì làm sao cứu người bị nước cuốn trôi? Hàng Thanh văn mong cầu nhanh chóng chứng ngộ, giải thoát khỏi sinh tử, ngay khi tất cả phiền não đoạn trừ, tức thì “cách biệt với sinh tử‟, và lại không có khả năng phát tâm bồ đề, tức là không ở lâu dài trong sinh tử tu tập Bồ tát hạnh.

Tuy trong kinh điển đại thừa tiến đến còn kết luận rằng những vị Thanh văn này vẫn có thể bỏ Tiểu thừa hướng về đại thừa (hồi Tiểu hướng đại), nhưng họ bị chê trách là thuộc hàng “tiêu nha bại chủng‟ (hạt giống bị hư thối), phải mất bao nhiêu phương tiện giáo hóa, mới khiến họ hướng về đại thừa? Họ phải tiếp tục tu tập tín tâm đại thừa trong bao nhiêu kiếp mới lên đến giai vị Bồ tát? Giả sử họ hồi nhập Bồ tát thừa, do vì tập khí cầu lợi cho mình đã tích tập trong quá khứ khó thay đổi, cũng không được thuận lợi bằng người trực tiếp hướng đến đại thừa mà tinh tấn tu tập. Do đó, trong kinh đại thừa, sự thối thất tâm bồ đề bị cho là phạm giới trọng của Bồ tát; từ bi và nguyện lực không đủ mạnh sẽ rơi vào sự chứng đắc cầu lợi cho mình, nhất định đánh mất tâm bồ đề. Không chú trọng từ bi nguyện lực, không tích tập các loại công đức làm lợi cho người, mà nhất tâm nhất ý làm lợi cho mình, cho rằng có thể mau chóng thành Phật; thì thật sự đáng thương cho tinh thần chân chánh của đại thừa đã bị mai một!

Muốn cứu người bị chìm trong nước không thể đứng trên bờ mà cứu được. Còn muốn biết bơi thì phải ở trong nước học bơi mới được. Bồ tát phải ở lâu dài trong sinh tử để tu tập hạnh Bồ tát, tự nhiên phải học tập ở trong sinh tử, phải ở lâu dài trong sinh tử để có bản lĩnh làm lợi ích rộng lớn cho tất cả chúng sinh.

Bản lĩnh của Bồ tát ở lâu dài trong sinh tử để làm lợi ích cho chúng sinh, ngoài “tín nguyện kiên định” và “trưởng dưỡng từ bi” ra, điều quan trọng nữa là “liễu ngộ về tánh hông‟ (thắng giải Không tánh). Họ quán chiếu tất cả pháp như huyễn như hóa, hiểu được nó không có tự tánh, đạt được chánh kiến vô ngại nơi Thế tục đế và Thắng nghĩa đế, đó là điều cực kì quan trọng. Do đó, trong kinh dạy: “Dù ở trong thế gian, người có chánh kiến tăng thượng, tuy trải trăm ngàn đời, quyết không đọa vào đường ác”. Duy chỉ người thấu rõ được Sinh tử và Niết bàn đều là như huyễn như hóa, thì mới không giống như phàm phu luyến tiếc sinh tử; cũng không giống Tiểu thừa cho rằng “Ba cõi như lao ngục, sinh tử như oan gia” mà yểm ly thế gian, gấp rút cầu giải thoát khỏi nơi này. Đó mới có thể không như phàm phu lo sợ Niết bàn, mà có khả năng hiểu sâu công đức của Niết bàn; cũng không như Tiểu thừa cầu nhanh chóng đạt được Niết bàn.

Bơi lội ở trong sinh tử, do bởi tín nguyện và từ bi, đặc biệt là năng lực liễu ngộ tánh Không, mà họ dần dần trấn áp điều phục phiền não, cho dù phiền não còn hiện khởi chút ít nhưng có thể không bị nhiễu loạn. Họ chưa đoạn dứt phiền não, cũng không tạo nghiệp ác lớn, luôn luôn xem nỗi thống khổ của chúng sinh như của chính mình, lấy lợi ích an lạc của chúng sinh làm an lạc lợi ích của chính mình, ngã kiến mỗi ngày mỏng dần, từ bi ngày càng sâu dày, thì sợ gì đọa lạc? Chỉ có ai chuyên tính toán lợi ích cho bản thân thì lúc nào cũng lo sợ bị mất mát. Sự phát nguyện ở trong sinh tử, thường được thấy Phật, thường được nghe pháp, “đời đời thường thực hành pháp của Bồ tát”; đây là ý nghĩa chung của đại thừa thời kì đầu, cũng là ý nghĩa chung của hai tông Trung Quán và Du già. Trong kinh, đức Phật dạy: “Ta xưa kia hay thường trụ ở tánh Không, nên chứng được Vô thượng Chánh đẳng giác”. Điều này rất khác với Thanh văn, họ thường quán chiếu “Sinh tử là vô thường cho nên khổ‟, từ đó tâm sinh quá yểm ly thế gian. Kinh điển đại thừa chỉ rõ “Tất cả pháp đều Không”, khiến hành giả không trụ ở sinh tử, không trụ ở Niết bàn, tu tập hạnh

Bồ tát làm đại phương tiện thành Phật. Sự liễu ngộ về tánh Không này, hoặc gọi là “Thấy Không chân thật‟(Chơn không kiến), phải từ văn huệ và tư huệ mà tiến đến tu tập, lấy tín nguyện và từ bi để hỗ trợ cho thành tựu. Hãy luôn luôn ghi nhớ rằng “Hiện tại là lúc tu học, không phải lúc chứng ngộ” (bi nguyện chưa đầy đủ mà chứng tánh Không, thì sẽ rơi vào cái không của Tiểu thừa). Như vậy mới có khả năng ở lâu dài trong sinh tử, nhẫn chịu các khổ nạn của sinh tử, nhẫn chịu các sự bức hại của chúng sinh, mà không thoái tâm bồ đề. Ở trong sinh tử, Bồ tát sử dụng Tứ nhiếp pháp gồm bố thí, ái ngữ, lợi hành và đồng sự, làm lợi ích rộng lớn cho tất cả chúng sinh. Tự mình chưa được giải thoát mà có thể thực hành việc khổ khó làm với tâm từ bi cứu giúp chúng sinh. Tuy nhiên, việc này không phải ai ai cũng có khả năng làm được, nhưng pháp tu chân chánh của Bồ tát quả thật là như vậy.

5. Người thực hành Bồ tát hạnh lấy tinh thần từ bi làm gốc

Bồ tát siêu việt phàm phu và cũng siêu việt Nhị thừa. Phàm phu có tâm và hành vi bị dính mắc thế gian, đây là việc bình thường của thế gian; như nước từ nơi cao chảy xuống nơi thấp là quy luật tự nhiên, không cần học cũng biết. Còn hàng Nhị thừa tu tập vượt thoát sinh tử, lại quá thiên về sự yểm ly ngũ dục thế gian, nghiêng lệch về một bên, cũng là chuyện không quá khó. Duy chỉ việc làm không đắm trước thế gian cũng không xa lìa thế gian của Bồ tát mới là khó nhất trong các việc khó!

Sự thật quả là như thế, tâm và hành vi của phàm phu hình như đều là vậy. Trong chúng hội của Phật Thích ca, có Hiền Thánh Tiểu thừa, có việc làm không dễ, cũng có việc làm không quá khó. Bồ tát, chỉ có Bồ tát Thích ca và Bồ tát Di lặc, đây là sự thật lịch sử của nhân loại. Có thể thấy thực hành tâm nguyện của Bồ tát thật sự không dễ dàng, giống như đoá hoa sen xanh ở trong hầm lửa.

Trong kinh điển đại thừa nói: Có vô lượng vô biên Bồ tát ở trong mười phương, mười phương làm như vậy, nhưng ở cõi này không thường gặp Bồ tát. Cho đến hóa thân của Bồ tát đại địa có thể nhiều nơi đều có, nhưng cõi nhân gian không thể nhận biết được sự kiện đó. Từ vị trí phàm phu còn bị trói buộc ở cõi này mà luận bàn việc làm Bồ tát, giống như căn cứ vào sự tưởng tượng và chuyện thần bí mà bàn luận, khi ấy, việc đúng với sự thật thì không được nhiều. Lại như trong kinh dạy: “Vô lượng vô biên chúng sinh phát tâm bồ đề, một hay hai vị đạt được bất thoái chuyển là điều hy hữu”. Do đó kết luận: “Như ba trường hợp là hoa xoài, trứng cá, và người sơ phát tâm Bồ tát, số lượng ở khoảng đầu và giữa rất là nhiều, nhưng đến kết quả lại chẳng được bao nhiêu”. Đây không mang tính giáo quyền, mà là sự thật.

Việc xuất thế là việc làm của đại trượng phu, mà Bồ tát là đại trượng phu trong hàng đại trượng phu! Nếu một vị phát tâm tu tập thành tựu được quả vị bất thoái chuyển, đối với việc làm lợi ích cho chúng sinh, thật là không thể tính hết; giống như giá trị của viên châu báu ma ni vượt trội so với tất cả báu vật ở cõi Diêm phù đề.

Chúng ta phải nhận thức rõ ràng rằng tên gọi Bồ tát phù hợp với sự thực hành của họ, thì Bồ tát mới là người vĩ đại! Điểm vĩ đại nhất là họ không nghĩ cho riêng mình, xem việc lợi ích cho người là việc lợi cho mình. Điều vĩ đại này, chúng ta nên học tập. Sự hoằng dương pháp đại thừa, kính ngưỡng sự viên mãn của đức Phật và sự nghiệp lớn lao thuộc đại hạnh của Bồ tát, tuy phải trải qua nhiều kiếp tu tập, hoặc giữa chừng tạm thời dừng lại không tiến hành, nhưng một khi tai nghe đến thì vạn kiếp cũng không mất, từ nhân duyên đi đến và cuối cùng cũng từ đó mà thành Phật. Số lượng Bồ tát thành tựu sự bất thoái tuy không nhiều lắm, nhưng có vị đại trượng phu đầu đội trời chân đạp đất, tự họ có thể chân thật phát tâm bồ đề. Tín nguyện, từ bi và sự liễu ngộ tánh Không, là những điều kiện thật tốt đẹp cho Bồ tát ở trong biển sinh tử rèn luyện thân tâm, từ đầu đến cuối không ngừng làm lợi cho mình và lợi cho người.

Một số người tuỳ hỉ, ngưỡng mộ, học tập việc làm của Bồ tát, đó đều trồng xuống hạt giống bồ đề, đều là người hiền triết, bậc thượng sĩ (Bồ tát) ở trong đời. Phàm phu mà có tâm rộng lớn, tích cực làm lợi cho người, vì pháp vì người, cho dù họ là “Bồ tát bại hoại”, cũng mạnh mẽ hơn nhiều so với người chỉ chuyên vì mình!

Người có hạnh Bồ tát lấy từ bi làm gốc. Người mà tâm từ bi còn hạn hẹp thì mong cầu hướng đến Phật thừa, quả thật là người quân tử trong nhân gian, đây gọi là Bồ tát tu thập thiện. Người mà tâm từ bi rộng lớn sâu xa thì luôn nghĩ đến lợi ích cho đời, đó có chí khí đại thừa làm lợi ích cho nhân gian.

Bồ tát từ ngoại phàm, nội phàm, rồi dần dần chứng giai vị Hiền Thánh, chưa được lợi ích cho mình là giải thoát, nhưng có khả năng vì tất cả chúng sinh mà tu học, vì tất cả chúng sinh mà kham nhẫn đau khổ hi sinh. Sự tu học dần dần thâm sâu, từ chánh hạnh của nhân gian mà bước dần lên Phật thừa, đây chính là chánh hạnh trung đạo của Bồ tát. Nếu ai thật sự mang tâm huyết của Bồ tát, có phong cách của Bồ tát, hiểu được tinh thần chân thật lợi ích cho người của Bồ tát, thì làm gì gấp rút mong cầu lợi ích cho mình như thế?

Tinh thần chân chánh làm lợi cho người của Phật giáo bị trói buộc, bị hiểu lầm, bị xuyên tạc; chúng ta phải từ cái gốc để chỉnh sửa các vấn đề này! Phải từ sự nhận định về pháp tu Bồ tát mà nỗ lực chỉnh sửa! Như vậy mới khế hợp với hoài bão của đức Phật và báo đáp ân đức của chúng sinh. Và chỉ có như thế, mới trả lời được sự nghi vấn của mọi người.

Tiến Trình Tu Tập Bồ Đề Tâm

Nếu muốn thành Phật độ chúng sinh, nhất định phải phát Bồ đề tâm.

Có bồ đề tâm làm căn bản, tu thiền tức đạt được thiền Đại thừa, tu huệ tức đạt được huệ Đại thừa. Bồ đề tâm luôn làm tư lương cho các hạnh tu thành tựu quả Phật .

1. Bồ đề tâm là hạt giống Đại thừa

Tu học Phật pháp nên chọn pháp đại thừa làm pháp cứu cánh nhất (để thành tựu quả Phật), mà phát bồ đề tâm là bài học đầu tiên cho những người học đại thừa. ặc biệt là ở Trung Quốc, một mực hoằng dương Phật giáo đại thừa, chú trọng việc phát bồ đề tâm. Như sáng và tối hai thời công phu, ở trước điện Phật làm lễ tam quy y, xưng niệm: “Tự quay về nương tựa Phật, nên nguyện cho chúng sinh, thể theo đạo cả, phát tâm vô thượng”. Nghĩa là hi vọng mọi người bất cứ lúc nào cũng khắc ghi ý niệm căn bản của đại thừa là “Phát bồ đề tâm‟, làm lợi mình và lợi người. Thế nên những người bạn tu học Phật khi gặp nhau thường lấy việc phát bồ đề tâm để sách tấn nhau tu học, cho thấy trong Phật giáo đại thừa, bồ đề tâm được chú trọng như thế nào!

Bồ đề tâm là cốt lõi của Phật pháp đại thừa, có thể nói không có bồ đề tâm thì không có pháp đại thừa. Chúng ta tuy tu thiền, tu huệ, tu mật, làm việc từ thiện, giải thoát khỏi sinh tử v.v.; nhưng nếu những việc đó không tương ưng với bồ đề tâm, tất cả công phu này không rơi vào Tiểu thừa, cũng đồng với phàm phu, ngoại đạo. Thế nên, nếu muốn thành Phật độ chúng sinh thì nhất định phải phát bồ đề tâm. Phát bồ đề tâm rồi, giống như đã gieo hạt giống xuống đất, trải qua một thời gian, gặp điều kiện thích hợp, nó tự nhiên sẽ nảy mầm ra hoa, đậu được nhiều trái ngon.

Không chỉ trực tiếp đi vào đại thừa mới như vậy, mà người bỏ Tiểu thừa đến với đại thừa cũng có công đức của phát bồ đề tâm. Như kinh Pháp Hoa nói rằng: “Các đệ tử Thanh văn như Xá lợi phất v.v., ban đầu chỉ tu pháp Tiểu thừa, nhưng sau đó đều từ bỏ Tiểu thừa đến với Đại thừa”. Liên hệ đến nguyên nhân của việc này, trong kinh đưa ra một thí dụ rất hay: “Có một người nghèo khổ đến nhà của một người bạn giàu có. hi người nghèo khổ uống rượu say, người bạn giàu có đem viên ngọc trân châu vô giá bỏ trong chéo áo tả tơi của người bạn nghèo khổ. Sau đó, người bạn nghèo khổ vẫn tiếp tục sống khốn khổ. Một hôm, gặp lại bạn cũ, người bạn giàu có nói với anh ta: “Vốn dĩ trên người anh có viên ngọc vô giá, tại sao lại sống khổ sở như vậy!‟” Một khi được chỉ ra viên ngọc, người nghèo khổ trở thành phú ông. Viên ngọc vô giá tượng trưng cho bồ đề tâm. Các vị Thanh văn như Xá lợi phất v.v., trong đời quá khứ đã từng phát bồ đề tâm, vì bị phiền não mê hoặc, trải qua nhiều đời nhiều kiếp luân hồi sinh tử, đã đánh mất viên ngọc báu lớn trong người mình, đi tìm cầu pháp Thanh văn Tiểu thừa. Nhưng ngay khi được đức Phật chỉ pháp bảo vô giá, các vị ấy không hề mất đi bản tâm mà còn nhanh chóng chuyển nhập giáo pháp đại thừa.

Trong kinh nói: “Những chúng sinh nào đã từng phát bồ đề tâm, cho dù trong thời gian dài quên mất, đi lạc vào con đường tăm tối, tạo vô số tội nghiệp, đọa vào đường ác, nhưng chúng sinh ấy chịu tội vẫn nhẹ hơn nhiều so với những chúng sinh khác”. Thứ nhất, những thống khổ mà họ lãnh chịu nhẹ hơn. Thứ hai, thời gian thọ quả báo của họ ngắn hơn, nên nhanh chóng thoát khỏi đường khổ. Bồ đề giống như kim cương đá quý, viên còn nguyên vẹn tất nhiên vô cùng quý giá, hạt nát vụn cũng có giá trị cao. Thế nên, người tu học Phật chỉ sợ rằng không phát bồ đề tâm, bởi không phát bồ đề tâm thì tất cả công đức đại thừa đều không có nơi sinh khởi.

Người tu học Phật pháp thường cho rằng: Thắp hương, lễ Phật, tụng kinh, cúng dường, tu thiền định, tu huệ v.v., đó là hành pháp đại thừa, tu hạnh Bồ tát. Họ không biết rằng tu thiền định, tu huệ cũng có thể đồng với pháp thế gian, bao hàm trong pháp Tiểu thừa! Như ngoại đạo thế gian có thể tu chứng bốn thiền và tám định; người hành Tiểu thừa căn cứ vào thiền định tu tập phát sinh huệ để thoát khỏi sinh tử. Tu thiền định là pháp chung của năm thừa, tu huệ là pháp chung của ba thừa.

Nếu chỉ có tu thiền định hoặc tu huệ chỉ được sinh cõi trời hoặc thoát khỏi sinh tử, mà không thể thành Phật. Nếu muốn thành Phật nhất định phải phát bồ đề tâm. Có bồ đề tâm làm căn bản, thì tu thiền thành tựu thiền đại thừa, tu huệ thành tựu huệ đại thừa; tất cả là tư lương cho tu tập thành tựu quả Phật. Tóm lại, bồ đề tâm là hạt giống đại thừa, ngày nào gieo trồng hạt giống này, tức là phát tâm Bồ đề, ngày đó được gọi là Bồ tát (đương nhiên vẫn chưa phải là đại Bồ tát). Nếu không như vậy, tuy tu hành vạn kiếp ngàn đời, qua lại cõi này hay cõi kia, cũng không phải là Bồ tát, cũng không phải là bậc pháp khí của đại thừa.

2 . Phân loại bồ đề tâm

Bồ đề tâm, theo sự giải thích trong kinh điển đại thừa, thì có cạn có sâu. Căn cứ trình tự thực hành và chứng đắc của người tu học, đại thể chia làm hai loại sau:

Thế tục bồ đề tâm, gồm: Nguyện bồ đề tâm và Hạnh bồ đề tâm.

Thắng nghĩa bồ đề tâm.

Phát bồ đề tâm, đầu tiên phải có niềm tin, phải có nguyện lớn đối với việc thành Phật độ chúng sinh. Vì nhìn thấy sự xấu ác hạ liệt ở thế gian, nhìn thấy sự khổ não của chúng sinh, mà tin sâu sắc rằng mình có khả năng thành tựu quả Phật rốt ráo viên mãn; cũng chỉ tu chứng thành Phật mới có thể chuyển hóa thế gian thành thanh tịnh, cứu độ tất cả chúng sinh. Bấy giờ, phát nguyện lớn, nguyện cho đến tận cùng những kiếp vị lai, trên cầu quả Phật, dưới cứu độ chúng sinh. Do tín nguyện như vậy mà phát tâm, gọi là Nguyện bồ đề tâm, hoặc Tín nguyện bồ đề tâm.

Có tín nguyện rồi, phải thực hành, do vậy kế đến là Hạnh bồ đề tâm. Đây chủ yếu chỉ cho sự thọ trì giới pháp Bồ tát. Giới Bồ tát còn gọi là học xứ của Bồ tát, bao gồm tất cả việc làm cao thượng làm lợi mình và lợi người. Bồ tát thực hành giới vô biên này là thực hành pháp tu của Bồ tát. Hai loại Nguyện và Hạnh bồ đề tâm này vẫn còn thuộc tâm hành phiền não, chưa ra khỏi thế gian, cho nên gọi chung là Thế tục bồ đề tâm.

Căn cứ Thế tục bồ đề tâm mà tu tập tiến lên một bậc nữa, gọi Thắng nghĩa bồ đề tâm. Lúc này, người thực hành đại thừa ngộ nhập Vô sinh pháp nhẫn, chứng thật tướng chân như của các pháp. Đó là cảnh trí chân thật, không có tướng thời gian và không gian; không tướng xanh, vàng, đỏ, trắng; không có tướng của tâm thức. Trạng thái này, trong kinh thường nói là “Không sinh không diệt, không phải có không phải không có, không phải bên này không phải bên kia, không thể nói, không thể nghĩ v.v..” Thế tục bồ đề tâm chú trọng nguyện lực từ bi; còn Thắng nghĩa bồ đề tâm không tách rời nguyện lực từ bi, mà còn bằng trí huệ đạt được sự hiện chứng.

Có thể nói rằng, Nguyện bồ đề tâm chú trọng sự khởi niềm tin mà phát nguyện; Hạnh bồ đề tâm chú trọng làm các việc lợi người; Thắng nghĩa bồ đề tâm chú trọng dùng trí huệ chứng ngộ chân lý. Như vậy, bồ đề tâm bao hàm cả tín nguyện, đại bi, trí huệ; thật sự bao gồm tất cả pháp trọng yếu của đại thừa.

3. Gốc của bồ đề tâm là tâm bi

Phát bồ đề tâm là việc lớn: “Trên cầu Phật đạo, dưới cứu độ chúng sinh”, kiến lập niềm tin lớn và chí nguyện lớn; cho nên lấy tín và nguyện làm yếu tố trọng yếu, lấy đại bi và trí huệ làm yếu tố hỗ trợ cho sự thành tựu. Niềm tin lớn và chí nguyện lớn chủ yếu xuất phát từ tâm bi mà có, cho nên trong kinh nói:

“Đại bi làm gốc”; “Đại bi là đứng đầu”; “Bồ tát sinh ra từ đại bi, không sinh ra từ các việc thiện khác”. Gốc của bồ đề tâm là tâm bi, mà công dụng to lớn của tâm bi là cứu khổ; do vậy điểm đặc sắc của pháp tu Bồ tát đại thừa là cứu khổ nạn cho chúng sinh.

Khổ nạn của chúng sinh nhiều vô lượng vô biên, thật ra đó đều do tự thân chúng sinh tạo ra. Ví như thế giới này, giữa các nước vốn dĩ có thể dựa vào luật pháp quốc tế để giúp đỡ lẫn nhau, tôn trọng lẫn nhau. Từ sự hòa bình hợp tác cùng nhau sinh tồn, không đánh nhau, khiến nhân loại phải hi sinh một cách vô nghĩa. Nhưng thực tế không như vậy, mọi người không làm cho sức đầu mẻ trán thì không chịu được, đó không phải tự tìm phiền toái thì là gì? Trên phạm vi lớn như vậy, còn ở phạm vi nhỏ như gia đình, bạn bè, thậm chí trong thân tâm của mỗi người, cũng như vậy. Dựa vào điểm này để khảo sát, có được kết luận: Thế gian này không có gì là không khổ. Từ sự thật trước mắt, những người nghèo khổ, không đủ điều kiện sống, nên đau khổ là lẽ tất nhiên; nhưng rất nhiều người giàu có, có đủ điều kiện sống, cũng vô cùng đau khổ.

Nói rộng ra, thế gian này không triệt để, trên cõi trời cũng không triệt để; còn địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh càng không cần bàn luận. Thế nên, Bồ tát làm lợi ích chúng sinh, chú trọng lấy việc cứu khổ, tức tâm bi, làm hoài bão. Tương truyền có vị Bồ tát Thường Đề và Bồ tát Thường Bi, vì nhìn thấy chúng sinh quá đau khổ nên các ngài thường khóc thương cho chúng sinh. Điều này cho thấy Bồ tát rất nặng tâm bi mẫn, và tâm bi là pháp tu căn bản của đại thừa.

Từ bi là ban vui và cứu khổ, đối với thế gian vô cùng đau khổ này, hiển nhiên cứu khổ là việc cấp thiết. Như một khu đất bỏ hoang, muốn gieo trồng trước hết phải nhổ bỏ những bụi gai, cỏ dại; sau đó gieo giống xuống, thì mới có thu hoạch. Chúng sinh có quá nhiều bệnh phiền não, nếu không tìm cách chữa trị tận gốc rễ của bệnh (cũng là nguyên nhân của đau khổ), mà lại cung cấp cho họ mọi thứ ưa thích, đều không có lợi ích thiết thực. Cũng giống như một thiếu niên có thói quen không tốt, thường chơi với bạn xấu, ngày ngày lêu lỏng quấy rối, làm cho hư nhà nát cửa, không có cơm ăn áo mặc, làm sái làm ác. Nếu bạn muốn giúp người này, mà chỉ cung cấp cho anh ta tiền bạc đồ đạc, giúp cho anh ta thoải mái nhất thời thì không triệt để, càng làm cho anh ta hư đốn thêm. Bởi vì vấn đề chính chưa được giải quyết. Đó là tính cách và thói quen của anh ta chưa được sửa đổi, cũng có nghĩa là chưa loại trừ gốc đưa đến đau khổ, mà lại cung cấp cho những thứ tốt đẹp như vậy, thật sự không có lợi gì cho anh ta. Thế giới này cũng vậy, nếu không loại trừ sạch nguồn gốc của những tội ác và đau khổ, thì cuộc sống thế gian dù hạnh phúc tốt đẹp cũng chỉ là tạm thời, không trọn vẹn.

Thế nên, Phật giáo quan tâm đến nỗi khổ và chú trọng việc cứu khổ, mới nghe qua giống như bi quan, tiêu cực; nhưng thật sự Phật giáo chính vì nhận thức và nắm bắt thấu đáo vấn đề này, mới đưa ra phương pháp thích hợp để làm chuyển đổi thế gian này được hoàn toàn thanh tịnh, chúng sinh tràn đầy an lạc thật sự.

4. Tiền đề tu tập bồ đề tâm

Nói đến tu tập bồ đề tâm, cần phải thực hành từ cạn đến sâu. Chư Bồ tát được đức Phật Thích ca Mâu ni khai thị, thường thực hành các phương pháp theo một trình tự để thành tựu bồ đề tâm của họ. Trình tự tu học này gồm bảy giai đoạn: 1. Biết mẹ, 2. Nhớ ân, 3. Cầu báo ân, 4. Tâm từ, 5. Tâm bi, 6. Ý hướng tăng thượng, 7. Bồ đề tâm. Trước lộ trình này cần phải trang bị hai yếu tố: 1. Suy nghĩ bình đẳng, 2. Tâm hỉ.

4.1. Suy nghĩ bình đẳng

Đối với tất cả chúng sinh, nên có tâm bình đẳng không có ý nghĩ phân biệt. Đây không chỉ từ quan điểm khách quan “Tất cả chúng sinh đều có tánh Phật” mà nói; chính những người nam, nữ, già, trẻ mà chúng ta nhìn thấy trước mắt đều có hình dáng, tính cách khác nhau; rồi như kẻ hiền, ngu, tốt, xấu, cho đến người thân, kẻ oán v.v., vốn đều có sự liên hệ mật thiết, không có khác nhau. Sở dĩ hiện tại khác nhau chỉ vì nhân duyên ở trong một thời không giống nhau. Nếu nhìn từ nhiều đời nhiều kiếp, tất cả chúng sinh, ai chưa từng làm cha mẹ, anh em, chị em, thân thích, bạn bè của ta? Ai chưa từng làm kẻ oán, thù địch của ta? Nếu nói có ân, mỗi người đều có ân với ta; nếu nói có oán, mỗi người đều có oán với ta; vậy sao còn phân biệt ân và oán, thân thiết và xa lạ như thế?

Lại nói về trí và ngu, tốt và xấu; mỗi người ai cũng có lúc thông minh, cũng có khi ngu si. Thông minh có thể trở thành ngu si, ngu si có thể chuyển thành thông minh. Người vô cùng xấu ác cũng từng làm rất nhiều việc tốt, chứ không phải xấu mãi mãi. Người tốt cũng từng làm không ít việc xấu, tương lai cũng chưa chắc là người tốt. Cứ suy nghĩ như vậy, cái gọi là trí, ngu, tốt, xấu, oán, thân v.v., rất nhiều những khái niệm khác nhau này, tự nhiên sẽ tiêu tan dần, cho đến hoàn toàn biến mất.

Nhưng mà nói vậy, không phải là hỗn độn, không biết tốt xấu, mà muốn làm cho những thành kiến sai lệch thiên vị từ trước đến nay của chúng ta chuyển thành quan niệm bình đẳng. Thời Phật, có một vị tỳ kheo nhìn thấy người ngoại đạo điên đảo thì chê cười, nhưng đức Phật nhắc nhở vị tỳ kheo này:

“Thầy không nên cười các vị ấy, thầy còn chưa tu đến địa vị bất thoái chuyển, tính cách ngoại đạo vẫn còn, hãy cẩn trọng chứ không tương lai cũng giống các vị ấy!” Chính vì vậy Phật dạy: “Không khinh người chưa học”, “Không khinh người đã sai phạm”.

Người mới tu học có thể đi từ cạn đến sâu, dần dần trở thành bậc pháp khí lớn. Người phạm sai lầm có thể sửa đổi, thậm chí sửa đổi rồi còn tốt hơn người bình thường, cho nên cũng không được khinh. Từ nghĩa này mà nói, người hiền đức, người ngu si, người thù oán, người thân thiết, đều bình đẳng như nhau, không nên kiêu ngạo, không nên tự ty, cũng không nên trước mắt vì một chút ân oán mà sinh thương yêu hoặc ghét bỏ. Thực hành được như vậy sẽ giữ gìn được tâm cảnh thăng bằng và an tĩnh, theo thuật ngữ của Phật giáo, đây gọi là “tâm xả”.

Một khi tu đạt được tâm xả, thì không còn tồn tại ý niệm thiên vị về oán, thân; không thương yêu ai đến nỗi phát điên phát cuồng, cũng không ghét hận ai đến thấu xương. Theo quan điểm thông thường, thương yêu dường như không phải xấu, nhưng từ phương diện Phật pháp để lý giải thì chưa hẳn là như vậy. Bởi vì cái gọi là yêu thương thông thường cho dù có lợi ích cho người bao nhiêu đi nữa, thì cũng chỉ là hẹp hòi, thiên vị, ích kỷ. ối với chúng sinh rộng lớn mà nói, tình thương đó không những không có ích mà có thể có hại.

Mọi người biết rằng có yêu thương ắt có hận thù. Yêu thương và hận thù dường như là hai trạng thái tâm lý cực đoan tương phản, thật ra chỉ là hai tính chất khác nhau trong cùng một phiền não tạp nhiễm của nhân loại. Thế nên nói do yêu thương sinh ra thù hận, do yêu thương mà dẫn đến bi kịch lớn ở thế gian, là hiện tượng rất bình thường. Phật giáo nói về tình thương lớn bình đẳng, trước phải bỏ những tình thương ích kỷ, cần phải có tình thương rộng rãi và cứu giúp bình đẳng đối với tất cả chúng sinh. Tình thương ích kỷ thiên vị là tập tính phổ biến cố hữu của nhân loại; nếu tập tu học mở lòng, không chấp trước, thì từ từ sẽ yêu thương bình đẳng, người người đều được yêu thương. Còn như tình thương gia đình, tình thương nam nữ, điều này không có sao?

Nói nghiêm túc, bởi vì ai cũng có sự yêu thương, do vậy tất cả hận thù, giết hại, đấu tranh tàn khốc nhất mới không ngừng phát sinh ở thế gian này. Nếu mọi người chuyển hóa được tình thương thiên vị ích kỷ, nhìn mọi chúng sinh đều bình đẳng như nhau, thì tin tưởng rằng những khổ nạn của nhân loại dần dần không còn tồn tại.

4.2. Tâm hỉ

Tu tập bồ đề tâm, điều kiện cơ bản đầu tiên là phá vỡ những quan niệm sai lệch thâm căn cố đế trong chúng ta, làm cho chính mình và chúng sinh có cái nhìn nhất thể, không có sân hận, không có thương nhớ, nhưng cũng không thể lạnh lùng, không hề quan tâm. Nói một cách khác, đối với tất cả chúng sinh, không những nên không khởi niệm phân biệt, mà còn phải nuôi dưỡng những ấn tượng sâu sắc và tốt đẹp, những cảm tình thân ái và hòa hợp. Nhưng đây không phải tình thương thiên vị ích kỷ, mà đây là tâm cảnh vui tươi không có ô nhiễm. Phật pháp gọi là “tâm hỉ”.

Nếu chỉ có tâm xả tức ý niệm bình đẳng, thì vẫn không thể thành tựu đại bi để khởi phát bồ đề tâm. Thí dụ trên phố lớn có vô số người nam, người nữ, người già, người trẻ, người giàu, người nghèo, người xấu, người đẹp. Nhưng khi chúng ta đi ngang qua không chú ý, đều là bình đẳng như nhau, không có cảm giác phân biệt tốt hay xấu. Đây có thể nói do tâm không chú ý nên nhìn thấy bình đẳng. Nhưng đây không gọi là tâm bình đẳng, đối với sự tu học tâm đại bi thì không có tác dụng gì. Bởi vì đây là hoàn toàn nhìn mọi thứ một cách thờ ơ, không quan tâm chúng sinh. Vì thế, tu tập bồ đề tâm thì phải nhìn chúng sinh một cách bình đẳng, nuôi dưỡng tâm cảnh bình đẳng; lại cần quan tâm tất cả chúng sinh, trong lòng nuôi dưỡng một khối hòa khí, một luồng sinh khí.

Trên quan niệm bình đẳng, nuôi dưỡng thành mối tương quan gắn kết, tình cảm hài hòa đôi bên; điều này đối với sự thành tựu tâm bi và bồ đề tâm của Phật giáo đại thừa là vô cùng quan trọng!

5. Chỗ dựa để tu tập bồ đề tâm: Biết mẹ, nhớ ân, cầu báo ân

Dưới đây bàn về thứ tự của bảy bước như biết mẹ v.v..

Đối với tất cả chúng sinh, từ sự quan tâm sâu sắc nhưng không mất đi tinh thần bình đẳng đã phát sinh một loại ý niệm, đó là biết được tất cả chúng sinh đều từng làm mẹ của mình. Trong sinh tử luân hồi, tất cả chúng sinh từng làm quyến thuộc thân thích của chúng ta, việc ấy không thể nghi ngờ. Kinh Phật nói: “Từ vô thỉ kiếp, sữa mẹ mà mỗi người đã uống còn nhiều hơn nước bốn biển!”. Vốn dĩ cha mẹ đều có ân lớn đối với chúng ta, trong tâm thức của con cái, cha mẹ đều có vị trí giống nhau, nhưng ở đây đặt nặng “biết mẹ”, “nhớ ân mẹ”. Bởi vì theo nhân thế thường tình mà nói, ân của mẹ dường như nặng hơn, như mười tháng cưu mang, ba năm bú mớm, việc nuôi dạy phần lớn đều do người mẹ đảm trách, cho nên tình cảm giữa mẹ và con rất thắm thiết. Nếu con cái thấy mẹ chịu cực khổ, thì cảm thấy nỗi đau như cắt thịt vậy. Nếu không quan tâm sự sống chết của mẹ là ngỗ nghịch bất hiếu, pháp luật và dư luận của thế gian cũng không tha thứ. Phật giáo xem tất cả chúng sinh là cha mẹ, tức là lấy tình thương con cái quan tâm chăm sóc cha mẹ thông thường mở rộng ra đến tất cả chúng sinh.

Không những Phật giáo dạy như vậy, mà Mặc gia và Nho gia ở Trung Quốc, Ky Tô giáo ở phương Tây v.v., cũng đều lấy việc biết ân, nhớ ân, báo ân, làm nguồn gốc của tất cả hành vi đạo đức. Như đức hạnh của Nho gia chủ yếu là hiếu đạo, cho nên hiếu là đứng đầu mọi hạnh thiện, và bất hiếu là tội cực ác. Còn tâm lý của đức hạnh, chủ yếu là lòng nhân. Ý niệm đầu tiên của lòng nhân là hiếu dưỡng và tôn kính cha mẹ, sau đó mới mở rộng ra đối với những người khác. Cho nên nói:

“Hiếu kính là gốc của lòng nhân”.

Nho gia dạy về lòng nhân, là phải bắt đầu từ việc hiếu thuận cha mẹ, nếu không hết lòng hiếu thảo thì xem như không có lòng nhân. Bà la môn giáo ở Ấn Độ và Ky Tô giáo ở phương Tây không xuất phát từ việc làm thế nào để hiếu kính với cha mẹ, mà đề cao Trời hoặc Thượng đế là cha của tất cả. Vạn vật thế gian đều do Thượng đế tạo ra, Thượng đế là tổ tông sớm nhất của loài người, cho nên mỗi người đều phải yêu kính Thượng đế, tin và làm theo Thượng đế. Mối quan hệ này tương đồng với mối quan hệ giữa con cái và cha mẹ. Không những yêu kính cha mẹ, tức thần, mà từ chỗ yêu kính thần mở rộng ra yêu kính tất cả mọi người, giống như yêu kính anh em, chị em của mình.

Nhưng mối quan hệ người và thần (Thượng đế) này hình thành nên câu chuyện thần thoại mơ hồ. Còn Nho gia ở Trung Quốc căn cứ ân tình giữa cha mẹ và con cái để bàn, mối quan hệ này tương đối thiết thực. Có điều Nho gia chú trọng đời hiện tại, ít chú trọng quá khứ và tương lai. Do đây, Nho gia thiên về lòng nhân hiếu đạo trong gia đình, nên khí phách không đủ lớn. đức hạnh trong Phật giáo cũng hình thành từ mối quan hệ cha mẹ và con cái, nhưng bàn luận thông suốt đến sự luân hồi trong ba thời, xem tất cả chúng sinh đều là cha mẹ; cho nên lòng bi mẫn vừa thiết thực vừa rộng lớn, không giống sự mơ hồ của Thần giáo, cũng không giống sự hạn hẹp của Nho giáo

Có người nói: “Phật giáo đề cao tất cả chúng sinh đều là cha mẹ của mình, từ bi bình đẳng; đây không gần với nhân tình thế gian”. Có thể nói quan niệm này là tiêu biểu cho quan niệm truyền thống của Nho gia Trung Quốc. Sự biểu dương lòng nhân của Khổng Tử và Mạnh Tử, trước là phải hiếu kính với cha mẹ, thương yêu gia đình, quyến thuộc, bạn bè; sau đó mới mở rộng đến mọi người. Còn như tấm lòng hiếu kính, thương yêu cha mẹ, anh chị em, mà giống như thương yêu, hiếu kính với mọi người, thì bị chê là thứ tự lộn xộn, không phân biệt nặng nhẹ, thậm chí bị chê cười là trái ngược nhân tính. Nhưng điều này đa phần là không giống với những tôn giáo khác như Phật giáo, Ky Tô giáo và Mặc gia.

Mặc Tử đề xướng thuyết Kiêm ái hàm dung rộng lớn, điều này bị Mạnh Tử không đồng tình, mắng rằng đó là hành xử của cầm thú. Học thuyết của Khổng Tử và Mạnh Tử vốn dĩ là rất tốt, có điều phạm vi quá hẹp, không thoát khỏi quỹ đạo gia đình. Mặc gia thì kiêm ái với mọi người, Phật giáo bi mẫn với tất cả chúng sinh; những nội dung đạo đức này rõ ràng không giống với Nho gia theo trật tự cố định trong gia đình.

Thật ra, tâm đạo đức tùy cơ duyên hiển phát, không nhất thiết phải có trình tự. Như Mạnh Tử nói: “Ai cũng có lòng trắc ẩn”. Ai cũng có lòng không nỡ, lòng trắc ẩn, chúng tùy cơ duyên mà dẫn phát, không có thứ tự cứng nhắc. Mạnh Tử cũng từng nói rằng: “Trên đường nhìn thấy một đứa bé không quen biết rơi xuống giếng. Suy nghĩ đầu tiên của ông ta là nên làm cách nào cứu đứa bé, chứ không phải suy nghĩ đứa bé đó có phải là con của mình hay không”. Cũng như thấy trâu mà sinh lòng thương xót, mà quên rằng dê cũng đau khổ giống như trâu. Cho nên đức tính nhân ái không nên bó buộc bởi sự phân biệt đây trước kia sau; điều này không thể dung thông với tư tưởng Nho gia .

Lại nữa, căn cứ tình trạng thực tế ở thế gian mà nói, có người không phải hiếu kính người thân trong gia đình; nhưng với bạn bè lại vô cùng thành thật, hết mực yêu thương, nhiệt tâm giúp đỡ, thậm chí còn có thể sống chết vì bạn bè. Lòng thương người này, chúng ta không thể nói là không hợp lý, không hợp đạo nghĩa. Về sự thể hiện tâm hạnh đạo đức, dựa theo quan niệm truyền thống của Nho gia, trước phải là gia đình (thân), sau mới tới bạn bè (sơ). Nhưng trên thực tế, không ít trường hợp ngược lại. Chúng ta không nên vì điều đó đi ngược với thứ tự thân sơ mà phủ định đi giá trị luân lý của nó. Theo Phật pháp mà nói, đức tính căn bản nhất của nhân loại là tâm từ bi, cũng chính là lương tri mà Nho gia lấy làm thể của lòng nhân, là thứ mà mỗi người đều có, mà còn rộng lớn và trọn vẹn. Có điều có một số người chỉ phát huy tâm từ bi trong gia đình hoặc trong một giai cấp, tầng lớp nào đó thôi, ngoài ra thì không có thể hiện.

Vấn đề này là do: 1. Lý trí không đủ, bị bó hẹp, không đạt được cái nhìn rộng lớn. 2. Bởi vì mỗi chúng sinh, từ vô thỉ kiếp đến nay có nhân duyên phức tạp. Có người vì quá khứ có quan hệ yêu thương mà kết thành mẹ con, có người vì quá khứ có quan hệ hận thù mà kết thành mẹ con. Đời hiện tại, do liên hệ đến cá tính và tính dục tích tập, mà hoặc gần gũi thắm thiết với cha mẹ, hoặc thờ ơ với cha mẹ.

Vì thế, có một số người có thể hết lòng hiếu kính với cha mẹ, yêu thương cha mẹ mình, nhưng lại không có tấm lòng thông cảm đối với những người khác. Có người thì không giống như vậy, đối với cha mẹ và anh chị em trong gia đình dường như không hiếu kính lắm, nhưng đối với bạn bè hoặc người lạ qua đường lại nhiệt tâm hết mình. Đây không phải vì họ chưa từng hết lòng thương yêu người trong gia đình, mà trở nên khô khan, không bao giờ biết yêu thương những người khác.

Vốn dĩ bản chất của từ bi và nhân ái là bình đẳng không thiên vị, nhưng nó không thể đạt được bình đẳng là bởi vì còn chướng ngại phân biệt. Giống như ánh sáng của đèn có thể chiếu khắp gần xa, nhưng bị vật cản che lại thì dù gần cũng chiếu không tới, nếu bỏ vật cản đi thì dù xa nhưng cũng chiếu tới. Do đó, ở đời, có người hiếu kính với cha mẹ nhưng không thương người ngoài; có người thì không biết thương cha mẹ, anh em (thân) nhưng lại thương yêu bạn bè (viễn).

Tóm lại, phàm ai có thể thương yêu người, chúng ta đều tán thán cả, đương nhiên tốt nhất là tình thương rộng lớn bình đẳng. Nếu quy định trước là thương yêu người thân thuộc, sau mới đối tốt với mọi người, như vậy không những không hợp tình đời mà còn trở ngại cho người làm thiện!

Cha mẹ chăm sóc thương yêu con cái, đương nhiên con cái phải hết lòng hiếu kính cha mẹ, tức là nhớ ân và cầu báo ân, đó là những yếu tố quan trọng trong quan niệm luân lý thế gian. Phật giáo từ trong thời gian vô cùng và không gian vô hạn, thể nhận được đạo lý bình đẳng với tất cả chúng sinh, xem tất cả chúng sinh là mẹ, chính là mở rộng và làm trọn vẹn quan niệm luân lý nói trên. Cho nên sự hiếu kính cha mẹ và thương yêu tất cả chúng sinh thực chất cũng không có gì sai khác. Chẳng qua, dựa theo tâm cảnh của những người bình thường, đối với cha mẹ nhiều đời nhiều kiếp (tức tất cả chúng sinh) cho chúng ta ân đức từ bi, ta không tìm lại được trong ký đức, dù có biết nhau cũng không thân thiết.

Do vậy, chỉ có một biện pháp mang tính thiết thực là bất luận nhớ ân hay cầu báo ân, nên trước hết bắt đầu từ cha mẹ, thân thuộc, sau đó từ người thân mới đi đến người ít thân; lại từ những người không thù không oán đến người có thù có oán. Từ gần đến xa, từ thân đến oán, từ từ mở rộng, nuôi dưỡng quan niệm xác nhận tất cả chúng sinh là mẹ, để nhớ ân, cầu báo ân cho tất cả chúng sinh. Đây gần giống phương pháp “Loại suy‟ theo thứ tự của Nho gia. Nhưng đây không phải cho rằng bản thân đạo đức có phạm vi cố định như vậy, hoặc không thể vượt qua quan niệm người này trước và người kia sau. Đó là sự tu tập theo thứ tự dựa trên quan niệm, nhưng trên thực tế thì luôn luôn tùy duyên mà dẫn phát. Do vậy, đức hạnh cứu khổ bình đẳng của Phật pháp không thể xem là không gần tình người, càng không nhất thiết phải bắt đầu từ phạm vi nhỏ hẹp trong gia đình.

Từ biết mẹ đến nhớ ân, cầu báo ân mẹ là điều tất nhiên.

Đã vượt qua thời gian vô cùng và không gian vô tận, nhận thức được tất cả chúng sinh đều là mẹ ta, đều có nhiều ân đức đối với ta; có ân như vậy nên phải báo đáp ân, đặc biệt là khi chúng sinh đang đau khổ.

Tuy nói từ bi là cứu tế bình đẳng, đối với mọi người đều giống nhau, nhưng khi ở địa vị phàm phu tu tập thì phải bắt đầu từ tình yêu mẹ để biết mà dẫn phát thì có sức mạnh nhất. Bởi vì người mà mẹ thương yêu nhất là con cái của mình. Khổ nhọc mẹ một đời gánh chịu vì con thật sự nhiều, không đếm biết! Mẹ cho con bú, chăm sóc sự ấm lạnh của con, thậm chí cho tới khi con đã ba mươi, bốn mươi tuổi, vẫn coi con giống như vẫn còn nhỏ dại. Lúc con không nghe lời, tuy có buồn giận nhưng lòng vẫn hết mực thương yêu, lo lắng.

Trong đời hiện tại, mẹ thương yêu con cái sâu đậm như vậy, nên biết vô số kiếp trong quá khứ, mẹ cũng từng thương yêu chúng ta như vậy. Cho nên chúng ta đối với tất cả chúng sinh không nên quên ân đức này, mà còn phải tận tâm báo đáp. Do đó nên biết Phật giáo khuyên mọi người phát bồ đề tâm phải dựa vào đạo hiếu rõ ràng nhất mà xuất phát; việc lấy sự nhớ ơn mẹ làm điểm xuất phát rất tương hợp với quan niệm luân lý của Nho gia.