Phước Huệ Tuỳ Thân Thư

3. Tu học Phật giúp con người hướng thượng

Để hiểu rõ ý nghĩa căn bản của việc tu học Phật, trước hết cần nhận thức được giá trị tồn tại của con người, con người ở vị trí chủ động trong vũ trụ; sau đó mới xác định phương hướng đúng đắn mà chúng ta phải đi. Bởi vì sự an ổn và nhiễu loạn của thế gian, hạnh phúc và khổ đau của con người, đều do con người tạo ra, không hề có một đấng nào ở bên ngoài đến chi phối chúng ta. Con người có năng lực chủ động này mới có khả năng hướng thượng và hướng thiện.

Hướng thượng, nghĩa là sự nỗ lực hướng về những gì tốt đẹp, từng bước tiến về phía trước để đạt đến đỉnh cao của thiện mỹ, cũng chính là chỗ hướng đến rất ý nghĩa của sự tu học Phật.

Con người thường tình đều ưa thích hướng thượng, hướng đến điều tốt đẹp, ngoại trừ những người mất ý thức. Họ vì thất bại trong công việc v.v., khiến cho tinh thần bị suy sụp, không thể vực dậy, trở thành phần bại hoại của xã hội; nhưng hạng người này chỉ chiếm một số ít, vẫn có cơ hội để cải thiện. Bình thường cho rằng những việc tốt đẹp trong cuộc đời, đó là cuộc sống gia đình được hạnh phúc mỹ mãn, con cháu đông đúc, thân thể khỏe mạnh, có tiền tài địa vị; đương nhiên đó là việc tốt đẹp của cuộc đời. Từ góc độ Phật pháp mà nói: Đây là kết quả tốt, không phải là nguyên nhân tốt. Cần nghĩ rằng kết quả tốt đạt được không thể cho đây là đầy đủ, vì những thứ này rồi cũng phải trở thành quá khứ; cần phải tích tập các nhân tốt, mới giữ gìn mà hướng đến quả tốt đẹp hơn. Như nhìn thấy một đóa quá hoa đẹp liền muốn bẻ làm của riêng, mà không nghĩ đến cách chăm sóc hoa cỏ, hoặc không tiếp tục chăm sóc; mặc dù đã hái được hoa, cuối cùng hoa bị héo úa, lập tức phải quăng bỏ đi. Có nhiều người có thể đạt được tiền tài và địa vị một cách hợp lý, nhưng thường lợi dụng tiền của và thế lực này tạo nên những thủ đoạn làm tổn hại người để đem lợi cho mình. Đó đều là con người thiếu tinh thần hướng thượng, đích đạt đến quá sai làm vì không xác định đúng mục tiêu hướng thượng.

Có người nói: “Tôi không muốn tu học Phật và thành Phật, chỉ mong được làm một con người tốt là đủ lắm rồi‟, nói như thế là không đúng. Người xưa nói: ”Nắm được phần ngoài của vật thì chỉ biết phần giữa của vật ấy, nếu nắm được phần giữa của vật thì biết được phần trong cùng của nó”. Tu học Phật, trước tiên cần học làm một người tốt, đúng là như vậy; nếu chỉ muốn làm một người tốt thôi, cho đó là mãn nguyện, kết quả đạt được chỉ ở mức thấp nhất. Vì thế, tu học Phật không những làm một con người tốt, mà phải có mục đích tối thượng, dù rằng trong một đời không thể thành tựu nó, tương lai sẽ hoàn thành mục tiêu lý tưởng này; đó mới là đích hướng về.

Trên thế giới, bất kể văn hóa tối thượng nào đều có mục tiêu lý tưởng nhằm khuyến khích con người đến tu học. Như Ky Tô giáo dạy tín đồ tâm ý hướng đến thần, học theo chúa Giê su. Tuy họ biết rằng con người không thể có đủ quyền uy như thần hay như chúa cha, nhưng cần phải học tập lòng bác ái và tinh thần hi sinh của chúa. Họ nói rằng: “Thân thể của con người được làm từ đất, còn linh hồn là do thần ban cho‟. Bởi vì con người làm việc tội lỗi sẽ bị đọa lạc, dùng linh hồn thuần khiết của thần thánh làm sạch sự ô uế bất kham; cho nên dạy con người trước tiên tịnh hóa cái tâm dơ bẩn cho được sạch, rồi mới hướng đến mong cầu mục tiêu lý tưởng sáng suốt, tức là sinh cõi trời.

Nho giáo ở Trung Quốc cũng có nói: “Kẻ sĩ muốn được làm Hiền nhân, Hiền nhân mong được làm bậc Thánh, Thánh nhân ước ao được làm Trời”. Sĩ, chỉ cho người đọc sách hiểu được nghĩa lý, khi “thấy Hiền nhân, mong rằng bằng người ấy‟, đạt đến vị trí Hiền nhân rồi còn muốn được làm Thánh nhân. Nhưng “Thánh nhân còn có chỗ chưa hiểu‟, nên mong được làm Trời. Do vậy, tinh thần của đạo Nho chính thống luôn luôn sách tấn bản thân hướng đến và tiến lên con đường lớn của Hiền Thánh.

Đạo Lão cũng có mục tiêu lý tưởng, đó là: “Trời thuận theo đạo, đạo thuận theo tự nhiên”. “ Đạo thuận theo tự nhiên‟, tức là căn cứ theo quy luật tự nhiên trong vũ trụ vạn hữu, không cần phải cố ý tạo tác, thuận theo vô vi, như vậy họ đã tạo nên mục tiêu hướng thượng cho con người. Hết thảy người trong thế gian lập thân ở đời này, nếu hoạt động không tuân thủ theo quy luật tự nhiên, sẽ hỗn loạn điên đảo, rối như tơ vò, tất cả khốn khó khổ đau cứ tiếp tục kéo đến.

Từ sự đề cập ở trên để xem xét, Nho giáo chỉ tích cực noi theo nhân cách cao thượng của bậc Hiền thánh, tiến hơn nữa là kết nối với tính cách của Trời; còn Đạo giáo tôn trọng quy luật tự nhiên trong vũ trụ. Tóm lại, họ đều có cảnh giới lý tưởng để hướng dẫn con người hướng thượng.

Một số người cho rằng làm một người tốt là được rồi, không cần thiết phải có mục tiêu hướng thượng hay hướng thiện gì cả, giống như tâm lý được sao hay vậy, không được tự ép buộc mình, cố nỗ lực hướng thượng. Nếu quốc gia hay dân tộc xu hướng như vậy thì sẽ có nguy cơ bị sụp đổ. Các tôn giáo tối thượng đều có cảnh giới lý tưởng và sáng suốt, đặt trước mắt con người, hướng con người phải nhìn theo mà ao ước; nếu ở giữa đường chưa đạt được cảnh lý tưởng này, thì tự mình không ngừng tự thay đổi, nỗ lực cầu hướng thượng, mới có thể đạt được lợi ích chân thật do niềm tin tôn giáo.

Tu học Phật như thế nào để có thể hướng thượng? Trước hết cần phải hiểu được đạo lý Ngũ thừa của Phật giáo. Ngũ thừa gồm Người, Trời, Thanh văn, Duyên giác, (Bồ tát) Phật. Người và Trời là nền tảng của Phật pháp, nhưng không phải trọng tâm của Phật pháp. Bởi vì làm một người tốt là bổn phận của chúng ta, ngay cả việc sinh vào cõi trời cũng không phải là hy hữu. Tuy cõi trời có nhiều khoái lạc hơn cuộc sống ở nhân gian, nhưng vẫn còn trong tam giới, khi hưởng hết phước ở cõi trời cuối cùng cũng bị đọa lạc, và còn phải chịu sự khổ của sinh tử luân hồi.

Ý nghĩa chân chánh của Phật pháp là dạy con người tu học pháp xuất thế gian của Thanh văn và Duyên giác, tu học hạnh lợi mình lợi người của Bồ tát để thành Phật, vào thế gian và xuất thế gian đều không chướng ngại. Nhưng tu học theo pháp của Thanh văn và Duyên giác vẫn chỉ là phương tiện thích ứng; rốt ráo tối thượng là lấy quả vị Phật làm mục tiêu, tu học hạnh Bồ tát thực hiện điều đó. Tu học hạnh Bồ tát để hướng đến quả Phật, nhưng không tách rời công đức của Người, Trời và Thanh văn, từng bước phát triển hướng thượng. Tuy nhiên cần phải trải qua thời gian dài và tích lũy công đức vô lượng vô biên, cần phải đặt trước mặt mục tiêu cao thượng, hỗ trợ sự ưa thích hướng thượng hướng thiện của chúng ta mà tinh tấn, ít nhất cũng không làm cho ý chí bị suy sụp sa đọa.

Tu học Phật, việc trước hết là phải quy y Tam bảo, tức Phật, Pháp và Tăng. Tam bảo là chỗ quay về nương tựa lý tưởng nhất của tu học Phật, nên phải nương tựa Tam bảo mà tu học. Trong Tam bảo, Pháp là chân lý tuyệt đối của nhân sinh vũ trụ. Phật, là người đã giác ngộ rốt ráo viên mãn chân lý này. Tăng, là những bậc Hiền Thánh của Tam thừa, đối với chân lý tuy chưa giác ngộ rốt ráo, nhưng đã vào được biển pháp, cũng thể nghiệm được nhiều hoặc ít, sâu hoặc cạn. Vì thế, Phật và Tăng cùng là bậc mô phạm lý tưởng tối cao cho người tu học Phật. Phật pháp không giống như Ky Tô giáo, và Nho giáo, vì các đạo này đem Thiên thần hoặc Hiền Thánh có nhân cách làm đối tượng cung kính ngưỡng mộ; không giống với Lão giáo, chỉ lấy quy luật tự nhiên vĩnh hằng làm chỗ nương tựa. Quy y Tam bảo là sự thống nhất hai yếu tố con người và pháp để lập nên lý tưởng tín ngưỡng. Chúng ta cần phải cung kính, lễ bái, tán thán, cúng dường Tam bảo thế nào? Đây không chỉ biểu hiện cho sự kính tin chí thành, cũng không chỉ là sự tìm cầu công đức được nhìn thấy thông thường; mà là hướng về trí huệ viên mãn của Phật và đức tánh thanh tịnh tối cao của Tăng, nương tựa sự tuyệt đối cứu cánh của Chánh pháp, để chúng ta cùng được giác ngộ triệt để chân lý.

Tôi thường nói: Ở Trung Quốc, đạo của Khổng Tử và Mạnh Tử đã dạy điều tốt đẹp độc đáo trong các việc làm người xử thế và lập công lập đức, nhưng thiếu tầm nhìn xa sáng suốt để hướng đến sự huy hoàng mỹ diệu, không khuyến khích người ta hướng đến con đường phía trước đầy ánh sáng mà bước tiến. Nhưng có một vài tôn giáo, không kể là bạn ngu đến thế nào hoặc đã lớn tuổi, họ đều ra sức trợ duyên dẫn dắt, giúp bạn nỗ lực hướng thượng và hướng thiện. Thế nên, người có thể xem kinh, nghiên cứu Phật pháp và lễ Phật hoặc niệm Phật, cũng không nhất định là chân chánh tin Phật hoặc tu học Phật. Người chân chánh tu học Phật chủ yếu lấy Tam bảo làm chỗ nương tựa lý tưởng cao nhất, tự thân không ngừng tu học, lại thêm được sự nhiếp thọ bởi nguyện lực từ bi của chư Phật và Bồ tát, khiến thân tâm hòa quyện trong Tam bảo, phước đức và trí huệ mỗi ngày mỗi tăng trưởng, mỗi ngày càng tiếp cận với mục tiêu tối thượng này.

4. Sự hiểu biết và thực hành quan trọng trong tu học Phật

Trong Phật pháp, lộ trình tu học từ tín tưởng đến chứng ngộ có giai đoạn “Giải‟ và “Hành‟. Giải là hiểu biết, Hành là thực hành. Giải và Hành trong Phật pháp thì vô lượng vô biên, bây giờ nêu ra hai điểm chính để giải thích thêm.

4.1. Phương diện hiểu biết

Trước tiên bàn đến phương diện hiểu biết, gồm hai vấn đề:

1. Sinh diệt tương tục, 2. Tự tha tăng thượng.

4.1.1. Sinh diệt tương tục

Nói rõ sinh mạng chúng ta là vô thường, sinh diệt liên tục không gián đoạn, cũng chính là nghĩa của “Chư hành vô thường‟. Con người từ lúc vừa chào đời cho đến già yếu, luôn luôn ở trong trạng thái biến đổi không ngừng; tuy biến đổi không ngừng, thân mạng ở thời điểm trước không giống với thời điểm sau, nhưng là sự tương tục vĩnh viễn, và còn có tính tương tục của cá thể. Mở rộng phạm vi mà nói, trong đời này khi sự sống già cõi chấm dứt thì sự sống mới lại bắt đầu tiếp nối, chết không phải là kết thúc. Cũng như đêm buông xuống phải đi ngủ, hết một đêm, sáng hôm sau phải thức dậy, cứ như thế. Hiểu được nguyên lý này mới tin chắc rằng đạo lý nhân quả không mất đi đâu. Căn cứ vào hiện tại mà nói: Như muốn biết sự nghiệp trong tương lai của một người, thành công hay thất bại, thì xem người ấy sống trong gia đình và ở trường học tiếp nhận được nền giáo dục tốt đẹp không? Lại như khi còn trẻ, người ấy nếu không kịp thời nỗ lực học tốt một nghành nghề, không chuyên cần trong công việc, đến lúc tuổi đã lớn, cuộc sống bắt đầu có vấn đề. Từ nguyên lý đơn giản này suy rộng ra, có thể nhận thấy rõ rằng: đời này nếu không làm được người tốt, không tích tập công đức, thì quả báo phải nhận lãnh trong đời sau không thể lường trước được. Nói cách khác, muốn đời sau tốt đẹp hơn đời này, được thông minh hơn, hạnh phúc hơn, thì ngay trong đời này phải làm một con người sống thật tốt. Sự tiếp nối trước sau này là nghĩa của sinh diệt vô thường, có thể khiến chúng ta phấn đấu thực hiện mục tiêu hướng thượng và hướng thiện

4.1.2. Tự tha tăng thượng

“Tăng thượng‟ nghĩa là có sức mạnh và sự nương tựa. Con người sống trong xã hội chắc chắn không thể tồn tại đơn độc, mà bạn cần phải nương tựa vào tôi, tôi nương vào bạn, mọi người dựa vào nhau để tồn tại và phát triển. Như con cái lúc tuổi còn thơ ấu được cha mẹ nuôi nấng dạy dỗ, đến lúc ba mẹ tuổi già cũng phải cần sự chăm sóc phụng dưỡng của con cháu. Mở rộng ra, tất cả những người làm nông, công, thương và chính trị trong xã hội, mọi người đều nương tựa vào nhau mà tồn tại và phát triển.

Căn cứ vào Phật pháp mà nói, phạm vi càng mở rộng, tất cả loài chúng sinh trong vũ trụ đều quan hệ mật thiết với chúng ta, hoặc trong quá khứ đã từng làm cha mẹ, anh em của chúng ta. Chỉ do nghiệp lực chiêu cảm quả báo mà diện mạo mọi người trong đời hiện tại thay đổi hoàn toàn, nên không thể còn nhận biết được nhau. Hiểu được về “Tự tha tăng thượng này‟ này có thể nuôi dưỡng đạo đức tốt đẹp về sự biết tương trợ và thương người, tiến đến mình và người cùng được sống an vui hòa thuận. Nếu không như thế, bạn hại tôi, tôi hại bạn, lừa dối tàn hại lẫn nhau, chỉ biết cầu hạnh phúc cho cá nhân, thì hòa bình thế giới mãi mãi là vấn đề không bao giờ thực hiện được. Thế nên, thế giới này do chúng ta mà thay đổi, thay đổi từ cõi uế nhiễm thành thanh tịnh, thảy đều ở chúng ta có thể hay không thể, và căn cứ vào cuộc sống mình và người có an vui hòa thuận hay không mà quyết định.

4.2. Phương pháp thực hành

Về phương pháp thực hành, tuy nhiên rất nhiều, nhưng chủ yếu không nằm ngoài: “Tâm thanh tịnh là quan trọng nhất‟ và “Lợi tha là việc trên hết‟.

4.2.1. Tâm thanh tịnh là quan trọng nhất

Tu học Phật lấy sự tu tập thành Phật và Bồ tát làm lý tưởng cho mình, chủ yếu làm tăng trưởng phước đức và trí huệ, nhưng tự mình cần phải y vào lời đức Phật dạy mà thực hành. Quan trọng nhất trong sự tu tập là phải làm cho tâm ta được thanh tịnh. Bởi vì từ xa xưa đến nay, tâm chúng ta bị quấy nhiễu bởi những phần tử không lành mạnh là tham, sân, tà kiến, mạn, nghi... Bị những thứ tâm này làm chướng ngại, cho nên những việc làm và những hành vi mà chúng ta đã không đúng như pháp, không hợp với luật. Muốn mình và người đều được lợi ích, việc tu tập trước tiên cần làm cho tâm được thanh tịnh. Làm cho tâm thanh tịnh không có nghĩa là buông xuôi tất cả ngoại duyên, việc gì cũng không làm, không suy nghĩ gì hết. Việc gì cần làm vẫn phải làm, điều cần phải suy nghĩ nên suy nghĩ (quán); chẳng qua cần khởi tâm thiện, việc làm phù hợp với đạo lý hơn, suy nghĩ đúng đắn hơn, có lợi cho mình và người, đó mới là đúng. Đây giống như việc diệt cỏ dại trong ruộng vườn, không những nhổ luôn gốc rễ để chúng không sống sót, mà cần phải trồng một số loại hoa cỏ làm cảnh để con người thưởng thức.

Phật pháp dạy: Chỉ tu thiền định thôi vẫn chưa thể giải quyết vấn đề sinh tử, mà cần phải tu tập định lẫn huệ, tiến đến đoạn trừ tất cả hữu lậu phiền não mới đạt được đạo quả. Phật pháp dạy: “Tâm tịnh thì chúng sinh tịnh”, “Tâm tịnh thì quốc độ tịnh”, đều chỉ dạy cho người học Phật trước hết phải làm thanh tịnh tâm mình, rồi mới tiến đến mở rộng đến chúng sinh khác và cõi nước. Đây không kể là pháp tu Tiểu thừa (Nam truyền) hay Đại thừa (Bắc truyền), đều lấy “sự thanh tịnh tâm‟ này làm vấn đề căn bản nhất trong tu học Phật .

4.2.2. Lợi tha là việc trên hết

Tiếp theo bàn đến vấn đề “Lợi tha là việc trên hết‟. Theo nguyên tắc “Tự tha tăng thượng‟ mà nói, một người tách rời cộng động không thể sinh tồn, nên cần phải biết rằng bản thân mình được an lạc thì trước hết mọi người phải được an lạc. Đứng từ góc độ gia đình, bạn là thành viên trong gia đình; từ góc độ xã hội, bạn là một phần tử của xã hội. Gia đình được hạnh phúc thì bản thân bạn mới được hạnh phúc; mọi người trong xã hội người đều sống vui vẻ hòa thuận thì thân bạn mới được thật sự bình an. Đây cũng như vấn đề chú trọng giữ vệ sinh, nếu chỉ chú ý đến trong nhà mình được sạch sẽ mát mẻ, mà không để tâm đến vệ sinh môi trường xung quanh gia đình, đây chưa gọi là vệ sinh triệt để.

Vì thế, người tu theo Phật giáo Tiểu thừa chỉ chú trọng đến phương diện lợi cho mình, chỉ chú ý đến tự mình làm thanh tịnh tâm mình, giải thoát sinh tử cho chính mình. Theo quan điểm Đại thừa, đó chỉ là pháp tu phương tiện, không phải là cứu cánh. Bồ tát xem trọng việc làm lợi ích cho người, nên bất cứ lúc nào, bất kể ở đâu, mỗi lời nói, mỗi việc làm, đều lấy việc lợi ích cho người làm trên hết. “Tâm thanh tịnh là quan trọng nhất‟ bao hàm trong Nhị thừa; làm lợi cho người là trên hết, đây mới là điểm đặc sắc riêng biệt của Đại thừa, càng phù hợp với tinh thần của Đức Phật.