Lời Pháp Tỉnh Lòng Mê

Sự sợ hãi có mặt trong tư tâm sở

Sự sợ hãi có mặt trong tư tâm sở hay tư duy của chúng ta, nó có tác dụng làm cho ta không được thoải mái trước ngày mình đi thực tập chánh niệm. Chính những ý niệm đó làm cho chúng ta mất hết an lạc. Những điều đó làm cho tâm ta, cho hệ thần kinh ta rối loạn, đưa đến ăn không ngon, ngủ không yên, đi không yên, đứng không yên, ngồi không yên, nói không yên, cười không vui, “môi cười mà lệ rưng rưng” là do chúng ta sợ hãi. Cho nên sự sợ hãi đánh mất hạnh phúc, an lạc của chúng ta, đánh mất đời sống tự tại của chúng ta. Ta đi đến đâu mà có sự sợ hãi thì làm ta mất tự chủ, mất hết tự tại, mất hết sự kiên cường của chúng ta.

Chấp nhận và chuyển hóa

Bởi vậy, chúng ta tu tập là phải nhận diện cho được những gì đang xảy ra trong đời sống của chúng ta, những gì đang xảy ra trong thân tâm của chúng ta.

Chúng ta nhận diện để chuyển hóa, để nó không còn gây những độc tố tác hại cho thâm tâm chúng ta nữa. Sợ hãi là một chất độc tàn hại đến đời sống của chúng ta. Ai mà không có tánh sợ hãi thì người đó luôn luôn có an lạc. Có đôi người sợ chết lắm! Nhưng, nếu chúng ta sợ chết tức là chúng ta chưa biết được sự sống. Nếu sợ chết là chưa tiếp xúc được với sự sống và chưa thực sự sống. Bởi vì, chết là sự thật của đời sống chúng ta. Chúng ta sợ chết tức là chúng ta tránh né nó, thì nó luôn luôn đe dọa chúng ta, luôn luôn làm chúng ta đau khổ. Cho nên chúng ta phải tu tập, làm bạn với cái chết. Ở trong đời không có ai trung thành với chúng ta bằng cái chết. Chết là môt người bạn tri kỷ trong đời sống của chúng ta. Nó luôn luôn có mặt với chúng ta, chúng ta không nhận diện được nên sợ hãi nó, chúng ta sợ chết nhưng nó thường xuyên theo dõi chúng ta. Chúng ta tu tập để làm gì? Tu tập là tìm gốc rễ của sự sợ hãi. Gốc rễ của sự sợ hãi là do ta không nhận thức được giá trị của sự sống. Ai không nhận thức được giá trị đích thực của sự sống thì người đó có nhiều sự sợ hãi. Thưa quý vị!

Trong đời này, ai là người có nhiều sự sợ hãi nhất? Người có nhiều sợ hãi nhất là vua, chủ tịch nước, tổng thống, thủ tướng, bộ trưởng,.., các vị có quyền lực trong xã hội là những người có nhiều sợ hãi nhất và đó là những người bất hạnh nhất. Các vị thấy, làm vua thì làm gì có những giờ phút để ngồi như chúng ta thế này? Nếu vua hay tổng thống muốn dạo đến núi Ngự Bình thì phải rải quân dò xét xem có ai gài mìn, gài chất nổ. Vì sao phải làm như thế? Vì họ có nhiều kẻ thù, có nhiều lo âu sợ hãi. Thời đức Phật còn tại thế, có một vị Tỳ kheo trước khi xuất gia là Quan Tổng trấn. Một hôm trong lúc ngồi thiền giữa rừng, thảnh thơi, vị ấy tiếp xúc với rừng, với không khí, cây cối, không gian, mặt trời, mặt trăng, tiếp xúc với sự cô liêu, vị ấy thấy hạnh phúc quá, bèn kêu lên: “Ôi, hạnh phúc! Ôi, hạnh phúc!”. Đang lúc yên lặng, vị Tỳ kheo này kêu lên như vậy làm động niệm các vị Tỳ kheo ngồi bên cạnh đó. Các vị này liền đến bạch Phật rằng, trong lúc ngồi thiền, không hiểu vì sao vị Tỳ kheo đó lại kêu lên “Ôi, hạnh phúc! Ôi, hạnh phúc!”, có lẽ vị ấy tiếc thời làm quan của mình chăng?

Đức Thế Tôn cho gọi vị Tỳ kheo đó và hỏi như vậy. Thầy Tỳ kheo trả lời: “Bạch Thế Tôn, không những con không tiếc, mà con còn thấy đời sống thảnh thơi, hạnh phúc quá, vì con chẳng còn gì để mà sợ hãi nữa. Ngày con còn làm quan Tổng trấn, con không làm sao mà có sự tự do, tự tại, thảnh thơi như thế này.

Trước đó, đi đâu phải có xa giá đi trước, dọn đường sá, tối ngủ phải gài cửa kỹ, chó sủa là sợ. Nay con từ bỏ tất cả, ngồi giữa núi rừng nên chẳng có gì mà sợ hãi. Trái lại, trước đây, tuy có quân lính hầu hạ mà con vẫn luôn luôn lo sợ. Bởi con thấy hiện tại hạnh phúc quá, nên con mới kêu lên như vậy”. Hạnh phúc chính là không còn sợ hãi nữa. Đức Phật nói với các vị Tỳ kheo: “Vị Tỳ kheo này đã đạt đến chiều sâu của tâm linh, đã nếm được chất liệu hạnh phúc, chất liệu của hạnh phúc là không còn sợ hãi” . Nếu mình còn sợ hãi mà sống tức là bị sống, sống một cách gắng gượng. Tâm lý sợ hãi làm cho mình chóng già, dễ bị bệnh. Tâm lý sợ hãi có thể làm cho ta mượn dòng sông Hương, núi Ngự hay chén thuốc độc để kết liễu cuộc đời. Như vậy, nhiều chất liệu sợ hãi sẽ đưa đến tuyệt vọng. Sợ hãi làm cho ta không dám sống, sống một cách gượng gạo, nên khổ đau.

Thưa quý vị! Có bốn đối tượng khiến ta sợ hãi:

1. Sống mà bị sống, đó là đối tượng khiến tâm lý sợ hãi phát sinh, bởi vì không ai thích bị sống.

2. Già là một đối tượng để tâm lý sợ hãi phát sinh, bởi vì không ai thích già. 3. Bệnh, có những người bị bệnh rất trầm trọng, chỉ sống bằng chuyền dịch thôi, thế mà khi nghe người xung quanh khen rằng, chị đau nhưng vẫn còn tươi tắn, hồng hào,... thì thích! Đó là thích cái giả dối vậy. Và chính sự sợ hãi đã đưa đến cái ưa thích cái khen một cách giả dối này.

4. Chết. Nghe đến chết là ai cũng sợ cả. Đức Phật dạy rằng, đừng sợ chết, phải quán chiếu sự chết, ôm và nâng niu sự chết, “sự chết ơi, tôi là bạn của anh đây”. Sự chết nói rằng: “Chị làm sao mà là bạn của tôi được?”. Ta phải trả lời với sự chết rằng: tôi biết tôi đang sống và trong cái đang sống có cái đang chết.

Cho nên, chỉ có sự sống mới hiểu được sự chết, và ngược lại chỉ có sự chết mới hiểu được sự sống. Ai chưa từng sống thì chưa từng hiểu được sự chết, và ngược lại, ai chưa từng hiểu được sự chết thì chưa từng hiểu được sự sống. Vì chưa hiểu, nên cứ từ chối nhau, không dám nhìn. Cứ từ chối cái không thể từ chối được là một sự đau khổ.

Bình thản và vô úy

Thưa quý vị!

Sợ hãi làm cho chúng ta mất hạnh phúc. Sự sợ hãi làm cho chúng ta mất an lạc. Sự sợ hãi làm cho chúng ta mất nhuệ khí. Sự sợ hãi làm cho chúng ta không còn thảnh thơi, không còn tự tại. Thế thì không sợ hãi sẽ có hạnh phúc quá nhiều. Ai là người ở đời không có sự sợ hãi? Quý vị hãy ngồi theo dõi hơi thở và nghiệm thử đi! Ở trên đời này chỉ có một vị duy nhất có đời sống không sợ hãi là đức Phật. Đức Phật có đến bốn sự không sợ hãi:

1. Nhất thiết trí vô sở úy Đức Phật là đấng toàn trí, nên khi Ngài tuyên bố rằng: “Ngài hiểu rõ tất cả các pháp về nhân quả thế gian và các pháp về nhân quả xuất thế gian” . Ngài tuyên bố một cách mạch lạc, hùng hồn, cương quyết mà không sợ một ai trong cõi trời, cõi người này. Và do Ngài đạt Nhất thiết trí vô sở úy này mà Ngài không sợ ai trong cõi trời, cõi người chất vấn Ngài cả. Và đi đâu Ngài cũng không sợ người ta nạn vấn. Chính sự không sợ đó tạo nên chất liệu an lạc, thảnh thơi, tự tại với mọi hoàn cảnh, mọi môi trường sống, mọi thành phần trong xã hội, trong cộng đồng của hết thảy chúng sanh.

2. Lậu tận vô sở úy Đức Phật nói với chư thiên, cõi người rằng: “Ngài không còn sợ phiền não khống chế; Ngài không còn sợ phiền não nữa; Ngài không còn sợ sanh tử nữa; Ngài không còn sợ tham phát sinh trong đời sống của Ngài; Ngài không còn sợ sự sân, sự giận dữ căm hờn, tâm lý kiêu mạn nghi ngờ phát sinh và sợ những sai lầm nhỏ nhặt xảy ra trong đời sống của Ngài nữa”. Cho nên, Ngài tuyên bố với mọi người rằng, Ngài không sợ các thứ phiền não nữa. Còn chúng ta thì sợ phiền não vì mình không nhận diện được nó, nên đời sống của ta không có hạnh phúc, an lạc.

3. Thuyết chướng đạo vô sở úy Đức Phật không còn sự sợ hãi khi nói lên những yếu tố làm chướng ngại đạo lý. Ngài không còn sự sợ hãi khi tuyên bố những nguyên nhân làm chướng ngại đạo lý. Ngài nói về những hành động sai lầm làm chướng ngại đạo, những nhận thức sai lầm làm chướng ngại đạo. Ngài tuyên bố như vậy mà không còn sợ hãi, và không còn sợ ai chỉ trích Ngài nữa.

4. Thuyết tận khổ đạo vô sở úy Đức Phật nói về Giới, Định, Tuệ, Bát thánh đạo là con đường thoát khổ, là con đường ly khổ. Ngài nói một cách chắc chắn, quyết định, không do dự. Ngài nói như vậy mà không sợ hãi, vì nói như vậy là như thật trí, đúng như thật lý. Nói mà đúng như thật trí, đúng như thật lý thì không còn sợ hãi nữa. Còn mình nói không đúng như thật trí, như thật lý nên còn sợ hãi.

Do đức Phật đạt bốn vô úy như vậy, nên Ngài luôn luôn có hạnh phúc, có an lạc, thảnh thơi, tự chủ, tự tại. Ngài đi đâu cũng an lạc, khi đi giữa đông người cũng an lạc, khi đi một mình cũng an lạc, khi đi giữa phố thị Ngài cũng an lạc, khi đi giữa núi rừng một mình Ngài cũng an lạc. Bây giờ, chúng ta tu tập thế nào để có sự không sợ hãi đó. Sở dĩ, đức Phật đạt được bốn vô sở úy đó là vì Ngài đã đạt được hai chất liệu trí tuệ và từ bi trong đời sống giác ngộ.

Trong bốn chất liệu đó, chất liệu Nhất thiết trí vô sở úy và Lậu tận vô sở úy thuộc về trí tuệ; chất liệu Thuyết chướng đạo vô sở úy và Thuyết tận khổ đạo vô sở úy thuộc về từ bi. Hai chất liệu đầu là hoàn toàn tự giác. Hai chất liệu sau là hoàn toàn giác tha. Chất liệu tự giác là trí tuệ. Chất liệu giác tha là từ bi. Hai chất liệu tuệ giác và từ bi tạo nên phẩm cách của một con người giác ngộ. Và phẩm cách của một con người giác ngộ là phẩm cách của một con người không còn sợ hãi, họ sống không còn sợ rằng mình bị sống, chết không còn sợ rằng mình bị chết, sống một cách thong dong tự tại và chết một cách thong dong tự tại. Họ đã quán chiếu và thấy rằng, sống có mặt trong chết, chết có mặt trong sống.

Chúng ta đang thở đây là vừa tiếp xúc với sự sống và cũng vừa tiếp xúc với sự chết. Sống và chết là hai mặt ở trong một hơi thở vào và ra. Chúng ta thở vào là chúng ta tiếp xúc với sự sống, chúng ta thở ra là chúng ta tiếp xúc với sự chết. Chúng ta không thấy rõ sự sống và chết trong hơi thở vào và ra là chúng ta chưa giỏi, cho nên chúng ta sợ hãi là phải thôi. Chúng ta thở vào là chúng ta tiếp xúc với sự sống. Chúng ta thở ra là chúng ta tiếp xúc với sự chết. Sống và chết ở trong hơi thở vào và ra, có gì nữa mà sợ! Nếu chúng ta sợ chết thì đừng thở ra, nếu quý vị thở ra là quý vị tiếp xúc sự chết rồi! Nếu quý vị sợ sống thì quý vị đừng thở vào, nếu quý vị thở vào là quý vị đã tiếp xúc với sự sống rồi! Cho nên, chúng ta muốn tu tập giỏi, muốn có an lạc, thảnh thơi, tự tại, hạnh phúc ở trong đời sống của mình thì ta phải thấy rõ sự sợ hãi và tiếp xúc với nó.

Không bám víu và không xua đuổi mà chỉ có chánh niệm

Khi mắt của chúng ta tiếp xúc với mọi đối tượng, chúng ta không khởi lên ý tưởng chiếm hữu hay từ bỏ. Chúng ta ý thức rất rõ cái này hiện hữu là hiện hữu trong hơi thở, trong môi trường, nên chúng ta không bám víu, cũng không xua đuổi nó. Không bám víu thì không còn sợ hãi. Khi chúng ta tiếp xúc với bất kỳ một đối tượng nào, nếu chúng ta có chánh niệm thì chúng ta sẽ có an lạc.

Chúng ta nghe một âm thanh, chúng ta không bám víu nó, chúng ta không xua đuổi nó, vì nếu bám víu hay xua đuổi nó, thì chúng ta sẽ lo lắng, sợ hãi. Chúng ta nghe là để mà nghe, chúng ta biết mọi âm thanh có là do đủ nhân, đủ duyên. Đủ nhân duyên thì sinh, thiếu nhân duyên thì diệt. Nếu chúng ta bám vào sự sinh thì chúng ta sẽ sợ hãi, nếu chúng ta bám vào sự diệt thì chúng ta cũng sợ hãi. Chúng ta thông minh là chúng ta thảnh thơi nghe các âm thanh mà không bám víu vào sự sinh hay diệt của âm thanh.

Khi mũi tiếp xúc với hương thơm, chúng ta phải có chánh niệm, phải có tỉnh giác. Chúng ta biết rằng, đủ duyên thì hương thơm phát sinh, thiếu duyên thì hương thơm diệt, nên khi nó sinh chúng ta không sợ hãi và khi nó diệt chúng ta cũng không sợ hãi. Chúng ta có tự tại, an lạc, chứ chúng ta không bị hương thơm hoặc cái không hương thơm làm cho đau khổ. Khi lưỡi chúng ta tiếp xúc với các mùi vị, chúng ta phải biết đủ duyên thì các mùi vị nó sinh, hết duyên thì diệt. Sanh diệt không làm cho chúng ta lo âu, sợ hãi. Chúng ta không lo âu, sợ hãi là chúng ta có an lạc, chúng ta có được Nhất thiết trí.

Như bây giờ, trên đỉnh núi Ngự Bình này, trời mới nắng lên quý vị đã sợ hãi, chính điều đó làm cho chúng ta không an lạc khi nghe pháp thoại. Vì sao? Vì khi cơ thể chúng ta tiếp xúc với ánh nắng thì có những khó chịu. Nhưng khi có chánh niệm, chúng ta sẽ ý thức được “ nếu không có ánh sáng mặt trời thì sự sống của chúng ta không còn”. Khi chúng ta tiếp xúc với ánh sáng mặt trời mà chúng ta sợ hãi, thì chính sự sơ hãi đó làm cho chúng ta không còn tự chủ, không có thảnh thơi khi nghe pháp thoại. Cho nên, khi thân chúng ta tiếp xúc với nóng, lạnh, trơn, nhám hoặc không trơn, không nhám,..., chúng ta phải ý thức rất rõ rằng, đủ duyên thì hiện tượng đó phát sinh, còn không đủ duyên thì các sự kiện đó không hiện hữu. Chúng ta đón nhận nó mà không bị kẹt, không xua đuổi, không bị cuốn hút, chúng ta sẽ có an lạc, tự tại. Còn nếu chúng ta tránh né nó là chúng ta bị đau khổ, khó chịu rồi. Khi thân thể tiếp xúc với tất cả nóng, lạnh, mát mẻ, dễ chịu, không dễ chịu, mà chúng ta để tâm lý vướng mắc hay xua đuổi nó, thì đó là gốc rễ và điều kiện cho sự sợ hãi phát sinh. Chúng ta ngồi giữa trời đất một cách thoải mái, thảnh thơi, mình thấy mình có mặt khắp trong tất cả và tất cả đang có mặt trong mình. Bấy giờ, mình trở nên rộng lớn, mênh mông.

CÕI TRỜI THƠ MỘNG

Pháp thoại Thầy Thích Thái Hòa giảng cho học chúng Chánh Niệm tại động Phong Nha, Quảng Bình, ngày 28 tháng 03 năm Đinh Sửu (1997) Cõi trời thơ mộng là một cõi trời mình có thể xây dựng được, có thể tiếp xúc được trong đời sống hằng ngày của mình và chất liệu để xây dựng cõi trời này là chất liệu của hiểu biết và thương yêu.

Chất liệu của hiểu biết và thương yêu là nền tảng cho chúng ta xây dựng, kiến trúc cõi trời thơ mộng trong đời sống của chúng ta. Nếu chúng ta muốn sống thơ mộng mà chúng ta không có chất liệu của hiểu biết và thương yêu, thì không bao giờ chúng ta sống được. Chúng ta tu học là để đi đến chân trời thơ mộng này và chân trời thơ mộng này nằm nơi tự tâm của chúng ta. Nếu tâm chúng ta bé nhỏ, hẹp hòi, thì cõi trời thơ mộng này vụt tắt. Khi mà chúng ta có chất liệu của hiểu biết và thương yêu, chúng ta sẽ có khả năng xây dựng cõi trời thơ mộng nơi tự tâm của chúng ta, và khi nơi tự tâm của chúng ta có một cõi trời thơ mộng rồi, ta mới có khả năng thiết lập hoàn cảnh thơ mộng để chúng ta sống hằng ngày.

Cũng như một anh chàng, trước khi trở thành nghệ sĩ, thì chàng ta phải có tâm hồn nghệ sĩ trước đã, từ đó mới thiết kế hoàn cảnh theo cái nghệ sĩ của anh ta. Ví dụ, đặt viên đá như thế nào, xây hồ như thế nào, đặt chậu hoa như thế nào,... để mỗi ngày mình chiêm ngưỡng và những người chung quanh cũng thưởng thức được. Như vậy, mình phải có trong tâm hồn rồi, mình mới biểu lộ ra bằng hoàn cảnh cụ thể.

Bây giờ mình thực tập sự hiểu biết và yêu thương đến bốn đối tượng:

Hiểu biết và yêu thương đến đối tượng dễ thương

Lấy đối tượng dễ thương làm phương pháp thực tập trong đời sống hằng ngày của mình.

Trước tiên, mình thấy đây là một đối tượng dễ thương. Tiếp đó, mình phóng một năng lượng của hiểu biết đến đối tượng này, dùng thị giác bên ngoài để tiếp xúc bên ngoài, mình thấy anh đó, chị đó, cô đó sao mà dễ thương quá, sống trong thời đại này mà sao hiền lành, dịu dàng quá, dễ thương quá,... Anh đó sống trong xã hội lôi thôi mà sao cũng biết thực tập chánh niệm, lo tu hành, biết hiếu nghĩa..., dễ thương quá. Như vậy, cái dễ thương của người đó đi vào thị giác của mình và mình dùng thị giác tiếp xúc với đối tượng dễ thương đó. Khi mình đã phóng ra một năng lượng của hiểu biết và yêu thương để tiếp xúc với đối tượng dễ thương rồi, mình dùng năng lượng đó dừng lại trên đời sống của người kia và ôm đối tượng dễ thương này vào trong trái tim của mình, rồi mình tiếp tục phóng ra một năng lượng hiểu biết và yêu thương vào sâu trong đời sống của vị đó, mình sẽ nhận ra chất liệu nào đã làm cho người ấy dễ thương. À thì ra đối tượng này trong đời sống hằng ngày họ không bon chen, có đời sống vị tha, biết hiếu kính cha mẹ,... Khi mình thấy được điều đó, thì mình làm thế nào đó để trong đời sống của mình cũng có chất liệu dễ thương như người ấy, để mình cũng được dễ thương như họ.

Như vậy, mình thực tập phương pháp hiểu biết, yêu thương để xây dựng cõi trời thơ mộng, trong đó mình chính là chánh báo dễ thương và người chung quanh là y báo. Khi đã có chánh báo và y báo như vậy, thì mình sống ở đâu và phút giây nào mà không có hạnh phúc! Điều quan trọng là mình phóng ra năng lượng hiểu biết và thương yêu từ đời sống thực tập của mình, tu tập của mình, chứ không phải lý thuyết học được. Nếu yêu thương chỉ từ lý thuyết thì sự yêu thương không có hồn và nếu có hồn chăng nữa, thì đó chỉ là tâm hồn của những diễn viên sân khấu mà thôi, chứ không tạo thành bản chất.

Mình sống như thế nào đó để tuệ giác thật sự là cái bản chất của mình, đến nỗi trong giấc ngủ vẫn đẹp như thường. Bởi vì, nó đã trở thành bản chất rồi, cho nên nó luôn luôn đẹp, không cần phải sửa soạn. Còn nếu cái đẹp do chuẩn bị, thì không còn là của mình nữa, đó là xảo trá đánh lừa người ta. Điều này làm cho người thương mình khi phát hiện ra cái không dễ thương của mình sẽ đau khổ và thất vọng. Bởi vì họ tưởng nhầm mình đẹp, mình dễ thương, nhưng thật ra mình chỉ vay mượn, dối trá mà thôi, chứ không phải từ sự thực tập của mình. Vì vậy, mình phải quán chiếu đối tượng dễ thương, rồi thực tập để chuyển tâm ý của mình, những lời nói, hành động của mình cũng trở thành dễ thương như đối tượng mà mình thấy dễ thương.

Nói cái dễ thương đây, không phải là người có mắt bồ câu, mũi dọc dừa,... Những điều này có thể có được nếu là từ một bản chất tốt đẹp. Bản chất tốt đẹp đó phải từ nơi trái tim của mình, rồi từ nơi trái tim, năng lượng thiện nghiệp ấy mà có thân thể đẹp, đó mới là cái đẹp đích thực của mình. Chứ không phải cái đẹp do thẩm mỹ viện, đó chỉ là dối trá, nguy hiểm. Cho nên, mình phải chuyển cái xấu từ nơi tâm để cho tâm mình thực sự đẹp do sự thực tập.

Khi thực tập ta cần phải gần gũi những bậc dễ thương, thực tập hạnh dễ thương nơi vị đó, như khi chúng ta lạy Phật, là chúng ta học cái hạnh và thực tập cái dễ thương của Ngài. Chúng ta lạy các vị Bồ tát và quán chiếu chất liệu nào tạo nên con người Bồ tát, chúng ta làm cho chất liệu đó sống dậy trong đời sống của chính mình. Bởi vậy, ai cũng hiểu Bồ tát là tâm hồn rộng lớn mênh mông, cho nên có người nói: “của người thì Bồ tát, của mình thì buộc lạt” . Vật của người mình mời mọc người dùng rất săn dòn, còn của mình thì buộc kỹ lắm. Chính vì sự buộc lạt đó mà làm cho mình không trở thành đối tượng dễ thương đối với tất cả mọi người. Cho nên chúng ta phải quán chiểu thật sâu sắc để xây dựng một cõi trời thơ mộng, khi chính bản thân mình dễ thương, những người đồng cảm mình dễ thương, thì tất cả những người dễ thương đó sống với nhau tạo nên một cõi trời thơ mộng.

Thưa quý vị! Nếu chúng ta không có khả năng tạo nên được một cõi trời thơ mộng chung ngoài xã hội, thì ít ra cũng tạo được một cõi trời thơ mộng cho chính mình. Nếu tay mình quá hẹp, cổ mình quá hẹp, giọng mình còn khan, mình chưa xây dựng được một cõi trời thơ mộng cho người khác, thì ít ra mình cũng xây dựng được một cõi trời thơ mộng cho chính mình, để khi nào đó ngồi nhắm mắt yên lắng mà chiêm nghiệm cõi trời thơ mộng của chính mình cũng thú vị lắm. Mà đúng vậy, mỗi người cũng là một cõi trời thơ mộng, nhưng mỗi người cũng là một cõi địa ngục đọa đày. Cho nên, chúng ta phải thông minh để xây dựng một cõi trời thơ mộng.

Hiểu biết và yêu thương đến đối tượng dễ ghét

Đối tượng dễ ghét mình đừng tưởng là ai lạ, cũng chính là tâm mình. Khi một vị tu tập quán chiếu tâm, thì vị đó thấy rằng, trong tâm mình cũng có những hạt giống dễ ghét. Hạt giống dễ ghét này mà biểu lộ ra trong lời nói, hành động, cách nhìn của mình, thì mình có yêu cầu người khác thương, họ cũng không thương nổi. Cho nên mình phải quán chiếu thật sâu về đối tượng dễ ghét. Đối tượng dễ ghét này là những hạt giống xấu ở trong tâm thức của mình. Khi mình thấy rõ trong mình mà cũng còn có những hạt giống xấu như thế này, thì làm sao những người kia lại không có những hạt giống xấu đó.

Người dễ ghét cũng không ai khác, cũng chính là những người mình từng kính trọng, từng hy sinh đời mình cho họ, chứ không phải là người xa lạ. Bởi vì người xa lạ thì mình đâu có tiếp xúc. Ví dụ, ba mẹ mình rất dễ thương, nhưng cũng lắm khi rất dễ ghét. Nếu chúng ta nói: ba mẹ lúc nào cũng rất dễ thương, con tôi lúc nào cũng rất dễ thương là chưa quán chiếu sâu sắc. Chính ngay người yêu của mình, khi xa nhau thì lơ cơm, lơ cháo, nhưng gần gũi nhau mãi cũng thấy có khi dễ ghét. Có một cặp trai gái mới thương nhau, một hôm cô gái yêu cầu cậu trai: “chiều nay anh đưa em đi chơi!”. Cậu trai trả lời “chiều nay anh không thể đưa em đi chơi được, vì anh bận trực cơ quan”. Thế là cô gái nổi lên nghi ngờ “có lẽ anh chê mình nên không muốn đưa mình đi chơi”, nên cô nói “được rồi, ngày mai anh biết!”. Đúng là ngày mai anh biết em! Tối hôm đó cô ta uống thuốc chuột, hôm sau anh đến thì chỉ thấy quan tài! Như vậy, cái dễ thương mà không thông minh, thiếu hiểu biết, nên đã giết chết sự sống, giết chết cả hạnh phúc, an lạc. Đối tượng dễ ghét đó là cha, mẹ, anh, chị, em, bạn bè..., chỉ cần nói khích một câu là đi từ dễ thương sang dễ ghét. Cho nên, chúng ta thực tập là thực tập yêu thương đối tượng dễ ghét này. Ta phải thực tập để ta có khả năng thương đối tượng dễ ghét này.

Không cần thực tập chánh niệm ta cũng có thể thương đối tượng dễ thương. Nhưng thương đối tượng dễ ghét này phải cần một quá trình tu luyện, không phải người bình thường làm được đâu. Người có khả năng yêu thương, hiểu biết đối tượng này phải là một người có sức mạnh về tuệ giác và thiền định, sức mạnh rộng lớn của từ bi.

Quí vị biết, vì sao mà Bồ tát Di Lặc cười hoài? Vì sao mà Bồ tát Quán Thế Âm giàu có vô tận? “Thập phương chư quốc độ, vô sát bất hiện thân”, nghĩa là mười phương các cõi nước, không có cõi nước nào là Ngài không ứng thân thị hiện. Là bởi sao? Bởi vì đối với các đối tượng dễ thương các Ngài cũng thương, mà đối tượng dễ ghét các Ngài cũng thương, nên các Ngài giàu. Còn chúng ta, nếu ai dễ thương thì mình thương, còn ai dễ ghét thì mình chào tạm biệt, nên đời sống tâm linh của mình nghèo là phải. Mà đúng vậy, nếu khi ra đường, quý vị nói rằng mình chỉ thương những người dễ thương, thì quý vị sẽ trở thành một người lạc loài giữa đời sống này. Vì sao?

Bởi vì giữa xã hội này, chúng ta tìm được vài người dễ thương để mà thương thì rất khó, nhưng nếu chúng ta tìm người dễ ghét để mà thương thì tha hồ, đâu cũng có, và mình thương được rất nhiều người và mình sẽ có rất nhiều người để phục vụ. Và khi mình thương được nhiều người như vậy, thì mình có hạnh phúc, an lạc chứ. Nếu mình chỉ đi tìm một vài người để thương thôi, thì cái thương của mình sẽ nghèo và đi đâu cũng thất vọng, để rồi nằm dài mà thở vào, thở ra với bộ mặt tiu nghỉu, tủi hổ, bực tức, khó chịu,... Khổ sở này do thiếu sự hiểu biết. Cho nên bây giờ chúng ta hãy thực tập thương người dễ ghét và quý vị thực tập hạnh này trong một tuần thôi, quý vị sẽ trở nên một người rất giàu. Quý vị sẽ giàu tình thương và cuộc sống quý vị sẽ không còn gì để thất vọng, không có gì để nghi ngờ, không có gì để cái sân, cái giận nổi lên làm tiêu hao khả năng an lạc của mình. Thật vậy, để thương được người dễ ghét, mình phải có hiểu biết. Còn nếu theo sự hiểu biết của bản năng thì không thể thương được đâu. Phải thật sự đại trí mới thương được đối tượng dễ ghét. Bởi vì thông thường, khi thấy đối tượng dễ ghét là mình nhắm mắt lại rồi. Nhưng bây giờ khi thấy đối tượng dễ ghét, mình có thể mở mắt nhìn thẳng vào đối tượng và mình phóng ra một năng lượng dễ chịu tới đối tượng này. Năng lượng dễ chịu sẽ thoa dịu lại môi trường dễ ghét. Tức là năng lượng yêu thương sẽ bao bọc, ôm trọn cái phong thái, tâm tư của đối tượng dễ ghét đó, nó không còn lan ra nữa. Khi đã gom lại rồi, ta đưa tuệ quán vào sâu và mình đặt câu hỏi: vì sao mà người ấy lại dễ ghét? Cái gì làm cho họ dễ ghét?... Họ dễ ghét có thể là do hoàn cảnh: cha luôn luôn say sưa; mẹ thì ác nghiệt, đi chợ chỉ lo ăn hàng, không đoái hoài chồng con... và rồi có được học đạo đâu, có được đi chùa đâu, có được nghe Phật Pháp đâu, ngày nào cũng bị kích động bởi những thứ hận thù,... Những thứ đó đã tạo nên con người dễ ghét.

Khi mình đã quán chiếu sâu như vậy, mình sẽ bắt đầu thông cảm. Giả sử mình lâm vào hoàn cảnh như nó, có thể mình còn tệ hơn nữa. Từ đó mình bắt đầu có sự cảm thông. Khi mình phóng ra một năng lượng cảm thông với họ, thì đối tượng này bắt đầu dễ chịu lại. Vì sao cô gái đó trở thành một cô gái giang hồ? Trước đây cô sinh ra từ một gia đình khá giả, nề nếp, thế mà bây giờ trở nên một cô gái giang hồ, một cô gái bán bar. Khi ta nghe cô gái bán bar, mà ta không gần gũi thì cô cứ mãi lâm vào tình cảnh khổ đau. Ta phải tìm hiểu hoàn cảnh nào đã thúc đẩy cô đến việc làm này? Và rồi ta hiểu ra rằng, ba cô trước kia là sĩ quan, mẹ cô trước đây là giáo viên. Nhưng rồi hoàn cảnh đổi thay, ba cô buồn nên chết sớm, mẹ cô tay yếu chân mềm không làm gì được, cũng ngã bệnh rồi mất luôn, để rồi cô ta bây giờ phải lâm vào tình cảnh như vậy. Mình phải quán sâu để thấy, khi mình chưa hiểu thì đừng vội lên án, mình phải tìm cách gần gũi, đưa cô ta dần dần trở về với sự tốt đẹp, dễ thương. Như vậy, ta có thể thực tập được cái hạnh thương đối với đối tượng dễ ghét. Có như vậy, đời sống của mình mới trở nên giàu có. Còn nếu mình chỉ thương người dễ thương thôi, thì đó cũng là tự do của mình, ai cấm được, nhưng liệu mình có tìm được người dễ thương không, hay rồi người dễ thương cũng thành người dễ ghét. Cho nên, khi mình thực tập thương đối với đối tượng dễ ghét, thì mình đã thương được tất cả mọi người rồi. Tức là mình bắt đầu có chất liệu đại từ của Bồ tát. Bồ tát thì không bỏ ai. Đây chính là điểm đặc biệt của Phật giáo mà các tôn giáo khác không có được. Theo các tôn giáo khác nếu ai yêu thương Thượng đế thì được lên thiên đàng, ai không thương thì bị đày xuống địa ngục. Điều đó thì có gì là cao quý, một đứa trẻ 3 tuổi cũng có thể làm được. Vì nó thương tôi nên tôi thương lại, buổi sáng nó cho tôi cục đường thì buổi chiều tôi cho nó đốt mía. Trong tâm Bồ tát không có một đối tượng nào mà Ngài không thương và không chuyển hóa.

Khi quán chiếu sâu sắc, ta thấy tác nhân, tác duyên nào đưa họ trở thành đối tượng dễ ghét. Khi đã thấy rồi, ta mới có thể yêu thương và đưa họ trở về với cõi trời thơ mộng trong đời sống của họ, và làm thế nào đó để cho họ thật sự sống hạnh phúc. Thật ra, hạnh phúc thì không ai có thể cho ai được, chỉ cho họ điều kiện để sống có hạnh phúc, chứ hạnh phúc thì không ai có thể cho ai được, hạnh phúc là cái mỗi người tự cảm lấy. Nên khi quán chiếu thật sâu sắc đến đối tượng dễ ghét, hiểu được nhân nào, duyên nào khiến họ trở thành đối tượng dễ ghét, thì cho họ phương pháp để chuyển cái nhân, cái duyên đó. Và đó mới là tinh thần hành đạo của mình.

Quý vị biết không! Hôm mồng hai tháng tư năm ngoái, chùa Từ Hiếu gặt lúa gần đường Thánh Gióng. Đêm đó tôi cùng mười mấy vị Tăng sinh phải ở lại giữ lúa cũng chỉ vì những đối tượng dễ ghét. Sợ rằng vì tham lam họ sẽ tạo thêm nghiệp ác. Vào khoảng 4 giờ sáng, khi nghe tiếng chuông chùa Tây Linh và chùa Tây Lộc ngân lên, tôi ngồi dậy, chắp tay và thầm đọc bài kệ:

“Nghe chuông phiền não tan mây khói Ý lặng, thân an, miệng mỉm cười Hơi thở nương chuông về chánh niệm Vườn tâm hoa tuệ nở muôn nơi”. Giờ phút đó tôi đang trở về với cõi trời thơ mộng của mình, thì cũng giờ phút đó, bao nhiêu người chung quanh từ bỏ cõi trời thơ mộng để đi vào địa ngục. Tiếng chuông vang lên như thế, có những gia đình Phật tử dậy thắp hương, đánh chuông để xây dựng cõi trời thơ mộng cho họ, thì cũng có những gia đình bắt heo thọc huyết hết con này đến con khác. Tôi nghĩ rằng, tiếng chuông ngân lên, tiếng chuông chỉ là tiếng chuông thôi, nhưng người biết vận dụng thì xây dựng cho mình một cõi trời thơ mộng, còn kẻ vô minh thì sử dụng tiếng chuông đó để đẩy mình đi xuống cảnh giới địa ngục tăm tối. Và nếu như ai có một chút chiều sâu tâm linh, có thể họ không thể nào gắp miếng thịt heo để đưa vào miệng. Nghe tiếng heo kêu, tôi thấy nó đau đớn khủng khiếp. Thế mà trớ trêu thay, những gia đình đồ tể này là những gia đình thờ tượng Quan Âm rất đẹp, rất trang nghiêm. Cho nên, Phật và họ có dính gì nhau đâu! Dưới bếp thì mổ heo, trên nhà vẫn thờ tượng Quan Âm!

Như vậy, mình nên thương hay nên ghét gia đình đó? Tôi rất thương! Tôi nghĩ, chúng sanh bị mù tối ngay từ khi ở trong thai, tức là những gia đình đó đã mất khả năng thính giác và thị giác từ trong bào thai, họ không thấy gì cả, họ không biết gì hết. Giả như tôi không tập thương những đối tượng đó, thì đêm ấy tôi cũng đau khổ lắm, bực bội lắm. Nhưng mà không, tôi rất thương những đối tượng dễ ghét đó, họ chỉ vì vô minh, vì tham dục, nên mới sinh ra tội trạng như vậy. Cho nên, khi chúng ta thực tập thương những đối tượng dễ ghét này rồi thì mình có cái nhìn rất tươi mát, mình có an ổn và không thất vọng. Bởi vì tôi biết rằng, đối tượng này sở dĩ dễ ghét như vậy là vì họ chưa gặp được thầy hiền bạn tốt, chưa gặp được Phật Pháp, chưa gặp được chân thiện, chưa gặp được nền văn hóa hoàn mỹ, nên họ sinh ra như vậy mà thôi.

Nếu họ gặp được thầy hiền, bạn tốt, gặp được nền văn hóa cao quý, gặp được truyền thống đạo đức, họ gặp được nền giáo dục có tính cách hoàn thiện, thì lẽ đương nhiên họ sẽ được chuyển hóa.

Hiểu biết và thương yêu đến đối tượng vừa dễ thương vừa dễ ghét

Đối tượng ấy không ai khác hơn là nơi tâm mình. Tâm mình có đủ cả hạt giống thiện và ác. Khi hoàn cảnh thuận tiện để cho hạt giống thiện nơi tâm phát khởi thì mình trở thành người dễ thương. Nhưng khi mà hoàn cảnh ngược lại, những hạt giống xấu nơi tâm mình được phát khởi, thì mình trở thành người dễ ghét.

Để quán chiếu đối tượng dễ ghét này, trước hết mình phải biết được trong họ có cái dễ thương và cũng có cái dễ ghét. Vì sao mà họ dễ ghét? Vì cái dễ thương trong họ chưa biểu hiện. Vì sao họ dễ thương? Vì cái dễ ghét trong họ đã ẩn tàng, chứ không phải là mất đâu. Có khi mình thấy ba mình dễ thương, mình xin tiền thì ba cho, mình xin đi dâu cũng được. Nhưng rồi bữa đó, mình xin tiền ba không cho mà còn rầy nữa, nên mình thấy ba dễ ghét. Và mẹ cũng như vậy. Cho nên, khi hợp ý với mình, thì mình thấy dễ thương, còn khi không hợp ý với mình thì mình thấy dễ ghét. Như vậy cái thương mà do hợp ý với mình là cái thương không đích thực. Cái thương đích thực là luôn luôn phóng ra được năng lượng của tuệ giác, hiểu biết đối tượng đó, trong tâm thức của họ vừa có những hạt giống dễ thương, vừa có những hạt giống dễ ghét. Nên, khi họ biểu hiện cái dễ thương mình cũng thương, mà khi họ biểu hiện cái dễ ghét mình cũng thương, chuyển hóa cái dễ ghét đó trở thành cái dễ thương, cao hơn, rộng lớn hơn, chứ không phải mình thương cái dễ ghét của họ, để rồi mình bị tha hóa nơi cái dễ ghét đó. Cái thương như thế mới là cái thương đích thực, có gốc rễ từ tuệ giác. Và chỉ có cái thương đó mới có khả năng hóa giải tính ích kỷ, tự ngã, tự ái, giận dữ nơi mình.

Trong tình thương đích thực không có những chất liệu sau:

- Tự ái: Tình thương đích thực không bao giờ có tự ái. Nếu tự ái là không phải tình thương đích thực. Cho nên, khi đã có tình thương đích thực rồi mà có bị mắng “cái đồ dễ ghét”, vẫn thấy thương. Nếu mang tính hữu ngã, khi nói như vậy là mình chịu không được rồi. Bởi vậy, tình thương đích thực không có tự ái.

- Mặc cảm: Trong tình thương đích thực, nó không có chất liệu mặc cảm, có mặc cảm thì không còn là tình thương đích thực nữa.

- Ngăn cách: Trong tình thương đích thực không có sự ngăn cách. Nếu “thương anh em cũng muốn vô, sợ truông nhà Hồ, sợ phá Tam Giang”, như vậy là có ngăn cách. Tôi thấy trong tình thương bình thường mà đã không có ngăn cách. Ví dụ, có mấy hôm tôi về chùa Phước Duyên khuya 11 giờ đêm mà vẫn thấy hai cô cậu ngồi trên nghĩa địa. Tôi mới rút ra được chân lý của nó là thương thì không còn sợ hãi. Mặc dù tình thương tầm thường mà vẫn không còn sợ hãi, huống gì tình thương của Đạo, thì có gì nữa đâu mà sợ. Cho nên, trong tình thương đích thực không có chất liệu sợ hãi. Không sợ mình thương người đó rồi về sẽ khổ như thế này, như thế kia, điều đó không thể có được. Nếu còn sợ rằng, mình về với người đó sẽ khổ, sẽ túng thiếu, như vậy là thương có sự đổi chác, mua bán. Tình thương như vậy sẽ làm điều kiện cho sự khổ đau.

- Tự cao: Trong tình thương đích thực không có tính tự cao, khi đã thương thì cái gì cũng làm cả. Đúng vậy, con trai mình là bác sĩ, kỹ sư có khi nào giặt quần áo cho ba, mẹ đâu; nhưng khi có người yêu rồi, thì giặt quần, khăn mặt cho người yêu là chuyện bình thường.

Cho nên, khi quán chiếu đối tượng vừa dễ thương vừa dễ ghét rồi mình sẽ không thất vọng khi thấy người mình vẫn hằng thương có vài cử chỉ không dễ thương. Và nếu có lỡ ra ghét ai, thì mình cũng không ghét cay ghét đắng để đưa đến nội kết nhiều đời. Mình biết rằng sau cái dễ ghét kia, khi có điều kiện họ sẽ dễ thương. Nếu mình không quán chiếu sâu sắc đến dễ thương vừa dễ thương vừa dễ ghét này thì trong đời sống của mình sẽ có nhiều thất vọng, khổ đau.

Các vị thương được tất cả đối tượng dễ thương, dễ ghét vừa dễ thương vừa dễ ghét, như vậy là các vị giàu lắm.

Hiểu biết và thương yêu đến đối tượng không dễ thương mà cũng không dễ ghét

Quý vị thấy trong đời, mình có tiếp xúc với những người không dễ thương mà cũng không dễ ghét phải không? Quý vị thực tập phương pháp này sẽ không thấy ai xa lạ đâu. Quý vị hãy ngồi yên lắng, quán sâu vào tâm mình. Tâm của mình lúc bình thường, nó như vô sự, nó không nghiêng về cái dễ thương hay dễ ghét, mà Phật giáo gọi là tâm vô ký. Tâm không ở trạng thái thiện, tức là không ở trạng thái dễ thương; không ở trạng thái ác, tức là không ở trạng thái dễ ghét. Khi tâm ở trong trạng thái này, thì cái dễ thương và dễ ghét của mình sẽ không biểu hiện cụ thể. Mình như vậy thì người khác cũng như vậy. Mình thực tập thương yêu đến đối tượng này và mình biết đối tượng này cái dễ thương không phải là không có, nhưng chưa biểu hiện. Đối tượng này không phải không có cái dễ ghét, nhưng mà cái dễ ghét chưa phát sinh. Nghĩa là cái dễ ghét còn nằm trong giai đoạn trung tính, cái dễ thương còn nằm trong giai đoạn trung tính trong tâm thức người đó. Khi thực tập thương đối tượng này, mình phải có chánh niệm tỉnh giác mới thấy được. Còn hai trạng thái cụ thể là dễ thương và dễ ghét thì thấy ngay. Phải chánh niệm tỉnh giác mới thấy trong tâm mình không ở trong trạng thái dễ thương hay dễ ghét, và mình thấy đó là đối tượng không dễ thương mà cũng không dễ ghét nhưng mình vẫn thương. Quán chiếu sâu hơn nữa, mình thấy đối tượng này là đối tượng hữu tình có tri giác cấp cao, có tri giác cấp thấp và ngay cả vô tình. Có khi mình nói “ôi, cái hoa này dễ thương quá”, thì cái hoa đó không ở loài chi giác cấp cao hay cấp thấp, mà thuộc loài thảo mộc. Rồi mình tập thương loài thảo mộc, thương những tảng đá, thương những dòng sông, thương môi trường sống. Không thực tập thì có khi mình nổi sân với cái hoa, làn gió,...

Bây giờ, mình phải thực tập thương những loài không phải dễ thương mà cũng không phải dễ ghét, trong đó gồm có những gì mà môi trường chúng ta đang sống. Ngày này, xã hội văn minh, người ta đã lập ra những hội bảo vệ các loài hoang dã, môi sinh, cây rừng, ... Đó là người ta đã thực tập thương những đối tượng không phải dễ thương hay dễ ghét. Như vậy, đại chúng thấy rằng, nếu mình thực tập những phương pháp này, chúng ta sẽ có hạnh phúc, sẽ giàu lắm. Ở trong xã hội, có cái dễ thương, có cái dễ ghét, có cái không dễ thương cũng không dễ ghét..., như vậy ai mình cũng thương được, đối tượng nào mình cũng nhìn sâu và thấy rõ bản chất của nó, thấy rõ tác nhân, tác duyên, thấy rõ chánh báo, y báo, từng hoàn cảnh của họ, tự nhiên mình cảm thấy hạnh phúc. Bởi vậy, Bồ tát Địa Tạng vào địa ngục mà Ngài vẫn thấy hạnh phúc là do Ngài thực tập hạnh này, thực tập bốn phương pháp này. Nếu không thì làm sao có thể sống với những hạng người đâm cha, giết mẹ, thuốc chú, giết thầy, giết bạn,... và thương họ được.

Những chúng sinh ở địa ngục mà Bồ tát Địa Tạng thương hết, bởi vì, Ngài luôn luôn thực tập thương những đối tượng dễ ghét. Nhưng mà phải nhìn thấu rõ nguyên nhân phát sinh ra mới có thể thương được, còn nếu chỉ nhìn những hiện tượng bên ngoài thì rất khó thương. Cho nên, muốn thương những đối tượng dễ ghét này phải có trí tuệ. Dễ gì mà biết được người đem tài sản đi bố thí là người dễ thương? Một người ích kỷ cho đó là dại, làm đổ mồ hôi, sôi nước mắt mà lại đem đi cho, sao mà dại thế! Nếu không có trí tuệ, thì không làm sao biết được người bố thí tài sản còn cảm ơn người nhận nữa. Có nhiều vị làm cha mẹ mà không hiểu hành động bố thí của con, nên chê con ngu. Trong Nho học có nói:

“Hữu học trí giả Vô học trí giả Vô học ngu giả Hữu học ngu giả”. Nghĩa là:

“Có học thì có trí vậy Vô học cũng trí vậy Không học thì ngu vậy Có học cũng ngu vậy”. Có học thì có trí, biết cách an ban tế thế, giúp đỡ người, thì đó là người có học có trí vậy. Có những người không hề học trường lớp nào, không có học vị khoa bảng mà vẫn có trí, trong đời sống xử sự rất đẹp với cha, mẹ, con cái, vợ chồng, anh em,... thì cái không học đó cũng trí vậy. Còn không học thì ngu, không học thì biết gì mà xử sự, làm gì cũng hư hỏng. Nhưng có học để kiếm chút địa vị trong xã hội, dụng cái học để gian manh thủ đoạn, lừa phỉnh dối trá, hành ác nghiệp..., thì đó là có học mà ngu vậy. Người không học, họ giận ai họ có thể hành động thô, trái lại người có học thì từ từ mới đánh hụt một cái làm cho người ta đau khổ cả đời. Đem cái học mà gian manh, thủ đoạn hại người rồi ẩn mặt, điều này chỉ có người có học mới làm được. Như vậy là có học mà ngu vậy! Luật nhân quả, nghiệp báo, luân hồi, ác lai ác báo không bao giờ tha thứ cho ai cả. Cho nên, có học cũng trí, vô học cũng trí, nhưng cũng có thể có học cũng ngu, vô học cũng ngu như thường.

Như vậy, khi chúng ta có chất liệu hiểu biết, yêu thương, chúng ta thực tập thương bốn đối tượng này rồi, chúng ta đưa hình ảnh bốn đối tượng này vào trong tâm hồn của mình và chúng ta sẽ xây dựng được một cõi trời thơ mộng trong đời sống hằng ngày của chúng ta. Và có khi mình chỉ nằm trên chiếc võng đu đưa thôi, mà mình vẫn thấy thơ mộng, vẫn mỉm cười được, vẫn thấy mình giàu có không thể tả được. Và mình thấy rằng, trong đời sống của mình không còn gì để hận thù, buồn tủi, trách móc ai.

Chúng ta thường có bệnh trách móc người khác mà không tự trách móc chính mình. Mình thích chiến thắng người mà quên đi cần phải chiến thắng những cái tầm thường nơi chính mình. Cho nên, khi chúng ta muốn xây dựng một cõi trời thơ mộng nơi chính mình thì ta không trách móc ai khác. Nếu trong đời sống ta có một sự thất bại nào đó thì ta cũng không nên tủi nhục. Chị đó nói hơn mình một câu mình cũng chẳng thấy có gì tủi nhục, mà tự mình phải chiến thắng những cái hờn giận nơi mình mới là vượt bực. Làm được như vậy, thì ở đâu mình cũng có cõi trời thơ mộng, mình sống mỗi giờ phút là mỗi giờ phút của cõi trời thơ mộng. Tôi nói thơ mộng, chứ không phải như Tô Đông Pha nói “chân trời viễn mộng”. Tôi nói rằng, chúng ta sống với cõi trời thơ mộng ở đây và bây giờ, nơi tâm hồn của mình. Chân trời thơ mộng, mà chân trời đó mình có thể thực tập được với bốn phương pháp như thế.

Quý vị cứ về thực tập trong một tuần lễ, quý vị sẽ thấy tâm quý vị mở rộng ra và hạnh phúc tràn đầy. Như vậy, khi ra đường, quý vị gặp ai cũng hạnh phúc, quý vị nhìn lên trời thấy trăng sao cũng hạnh phúc, quý vị nhìn từng viên sỏi dưới chân cũng cảm thấy hạnh phúc, quý vị nhìn cây sầu đông rụng hết lá, nhìn một chiếc lá vàng úa sắp lìa cành cũng đều thấy đây là một cõi trời thơ mộng. Cái thơ mộng này không phải là ảo tưởng mà là thơ mộng thật sự ở nơi tâm hồn của mình, ở nơi cách nhìn của mình. Vạn vật khi nào cũng như thế, nhưng mình phải nhìn như thế nào để thấy được nó đang hiện hữu và mình đang hiện hữu với nó, mình sẽ có được những giây phút thơ mộng ngay. Quý vị cứ về thực tập đi, tuần sau nét mặt quý vị sẽ tươi lên, các tế bào sẽ sinh diệt chậm lại và quý vị sẽ thấy rằng, cuộc đời đáng yêu và đáng sống biết bao!

ĐẤT NỞ HOA ĐÀM

Pháp thoại Thầy Thích Thái Hòa giảng cho học chúng Chánh Niệm tại chùa Phước Duyên, Huế, ngày Rằm Tháng Tư năm Đinh Sửu (1997)

NAM MÔ BỔN SƯ THÍCH CA MÂU NI PHẬT Kính thưa quý vị!

Chúng ta kỷ niệm đại lễ Phật Đản, tức là chúng ta làm lễ kỷ niệm ngày ra đời của đấng Thích Ca Mâu Ni, đức từ phụ của chúng ta. Ngày ra đời của đức Thích Ca Mâu Ni ở trong cõi Diêm Phù Đề này có ý nghĩa trọng đại và sâu xa như sau:

Ý nghĩa thứ nhất

Đức Phật ra đời là để khơi mở tuệ giác cho hết thảy chúng sinh: tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, tất cả chúng sinh đều có trí tuệ, nhưng trí tuệ đã bị chôn vùi bởi hàng hàng lớp lớp vô minh. Do đó, sự xuất hiện của đức Phật trong cõi đời này là để khơi mở trí tuệ cho chúng ta, cho hết thảy chúng sinh, phá trừ tất cả màng hắc ám vô minh đó, để cho hết thảy chúng ta nhận ra được Phật tính ở nơi chúng ta, nhận ra được trí tuệ ở nơi mỗi chúng ta. Tất cả chúng ta đều là dễ thương, hết thảy chúng sinh đều là dễ thương. Nhưng mà, chúng ta có thể làm cho chúng ta xấu đi, làm cho chúng ta không còn dễ thương nữa. Tâm ích kỷ, tâm hờn giận làm cho hết thảy chúng sinh không còn là chúng sinh dễ thương nữa.

Do đó, sự ra đời của đức Phật là khơi dậy tính dễ thương cho chúng ta, khơi dậy tính dễ thương cho tất cả chúng sanh, mà trong thuật ngữ Phật giáo, gọi sự ra đời của đức Phật với chức năng là khai Phật tri kiến.

Ý nghĩa thứ hai

Đức Phật ra đời là để chỉ bày cho chúng ta một con đường hạnh phúc. Đức Phật ra đời là để chỉ bày cho chúng ta một con đường an lạc và nhận diện được đâu là con đường hạnh phúc, đâu là con đường khổ đau, đâu là giá trị cao quý, đâu là không có giá trị ở trong cuộc sống của chúng ta. Đức Phật đã chỉ cho chúng ta thấy rằng, một cuộc sống có thể trở thành cao quý khi lời nói, hành động, việc làm của họ được xuất phát từ một tâm hồn cao quý. Đức Phật đã chỉ bày cho chúng ta cũng như tất cả chúng sinh thấy rõ rằng, lời nói tầm thường, hành động tầm thường, việc làm tầm thường có gốc rễ từ nơi một tâm hồn tầm thường.

Tâm hồn tầm thường là tâm hồn gì? Là tâm hồn ích kỷ, đầy dẫy tham lam, đầy dẫy sân si, đầy dẫy cố chấp, đầy dẫy kiêu ngạo. Lời nói nào xuất phát từ tâm hồn kiêu ngạo, từ tâm hồn ích kỷ, hẹp hòi..., lẽ đương nhiên lời nói đó có khả năng tàn hoại hết thảy hạnh phúc, an lạc của chúng ta, có khả năng tàn phá hết đời sống cao quý của chúng ta. Muốn bảo toàn hạnh phúc, muốn bảo toàn an lạc, đức Phật đã chỉ bày cho chúng ta rất rõ là phải nuôi dưỡng tâm hồn từ, bi, hỷ, xả. Chúng ta muốn hạnh phúc, an lạc mà không biết nuôi dưỡng tâm hồn từ, bi, hỷ, xả thì hạnh phúc, an lạc không thể nào có được. Chúng ta muốn sống một đời sống cao thượng mà không biết nuôi dưỡng và phát triển tâm hồn từ, bi, hỷ, xả thì chúng ta không thể nào có đời sống cao thượng được. Điều đó, đức Phật đã chỉ bày cho chúng ta cách đây hơn hai mươi lăm thế kỷ. Và hai mươi lăm thế kỷ như vậy, những người nghe lời đức Phật dạy, họ hành trì, họ thực tập và chính những người đó đã có hạnh phúc, an lạc; không những hạnh phúc, an lạc ở đời sau mà hạnh phúc, an lạc ngay trong đời này. Bởi vậy, trong Kinh nói rằng, đức Phật ra đời là để Thị Phật tri kiến cho hết thảy chúng sanh. Thị Phật tri kiến là chỉ rõ bản chất giác ngộ cho hết thảy chúng sinh. Khi mà chúng sinh nhận ra, thấy rõ bản chất giác ngộ đó rồi, thì bắt đầu xây dựng đời sống hạnh phúc, an lạc cho mình và cho hết thảy mọi người.

Ý nghĩa thứ ba

Đức Phật ra đời khiến cho chúng sinh, dạy cho chúng sinh thành tựu được giác ngộ ngay ở trong đời sống của chính mình. Giác ngộ là giác ngộ ngay ở trong đời sống của chính mình, ngoài đời sống của chính mình ra không có đời sống giác ngộ nào để cho chúng ta đi tìm kiếm. Chúng ta có thể tìm kiếm là tìm kiếm giác ngộ ngay trong đời sống của chúng ta, chúng ta không thể vứt bỏ cách đi, cách đứng, cách nằm, cách ngồi, cách tiếp xúc giao tiếp hằng ngày của chúng ta mà có sự giác ngộ. Do đó, đức Phật đã chỉ rõ cho chúng ta rằng, đời sống của chúng ta, dù môt kẻ tầm thường đến mức nào đi nữa cũng có khả năng giác ngộ. Một người đau khổ tột cùng cũng có thể vươn mình đi đến đời sống hạnh phúc, an lạc. Dù một kẻ rất tầm thường cũng có thể vươn mình đi đến đời sống thánh thiện, cao thượng.

Điều đó, đức Phật đã dạy cho hết thảy chúng sinh trong hơn hai mươi lăm thế kỷ. Trong lịch sử, cũng như trong đời sống thực tế, chúng ta đã thấy bao nhiêu kẻ trong đời sống tầm thường, họ không gặp Phật pháp, họ không nghe được lời giáo huấn cao quý của những bậc phạm hạnh, nhưng khi họ gặp được thì họ có cơ duyên trở thành người cao quý. Bao nhiêu kẻ bất hiếu với cha, bất hiếu với mẹ, nhưng khi gặp thầy hiền, bạn tốt, sống trong một khung cảnh dễ thương, họ trở thành một con người hiếu kính, một con người thuần thiện. Điều đó đã chứng tỏ rằng, chúng ta có thể giác ngộ được, nhận ra được cái tính chất cao thượng của chúng ta ngay trong đời sống của chúng ta. Ngày xưa, khi vua A Dục chưa gặp được Phật pháp là một vị vua hết sức tàn ác, tàn ác đến nỗi giết cha, giết chín mươi chín người anh để đoạt ngôi. Thế mà khi A Dục gặp được một vị thánh tăng giáo hóa thì ông đã trở thành con người hoàn thiện. Nói như vậy để cho tất cả chúng ta thấy rằng, cái ác, cái xấu ở giữa đời không đâu là không có và không lúc nào là không có. Vậy, chúng ta không sợ rằng chúng ta xấu, chúng ta không sợ rằng chúng ta ác, mà chỉ sợ rằng, chúng ta không nhận ra điều ác để tránh, không nhận ra được điều xấu để chúng ta từ bỏ. Chúng ta chỉ sợ rằng, chúng ta bị vô minh ám chướng, nhận thức sai lầm, để rồi bị đầu độc mà không nhận ra được giá trị cao quý trong đời sống của chúng ta, để chúng ta vươn mình đi tới cái cao quý, tốt đẹp.

Ngày xưa có một vị Tổ dạy rằng:

“Bất úy tham sân khởi Duy khủng tự giác trì”

Nghĩa là:

“Không sợ hãi tham sân khởi dậy Mà chỉ sợ mình giác ngộ chậm ”.

Nếu mình hiểu được đạo, giác ngộ được đạo, thì bao nhiêu xấu xa, bao nhiêu cái tầm thường ở trong đời sống của mình cũng được chuyển hóa thành cái cao thượng, có ý nghĩa. Bởi vậy mà trong Kinh diễn tả, đức Phật ra đời với ý nghĩa là Ngộ Phật tri kiến cho hết thảy chúng sinh, nghĩa là làm cho hết thảy chúng sinh giác ngộ được như những gì mà đức Phật đã giác ngộ, hiểu rõ bản thân mình đúng như những gì mà tuệ giác đã nhận ra, chứ không phải hiểu bản thân mình bằng vô minh ái nghiệp.

Ý nghĩa thứ tư

Đức Phật ra đời dạy dỗ, giáo hóa, dìu dắt, hướng dẫn khiến cho chúng ta và hết thảy chúng sinh đều sống cuộc đời như đức Phật đã sống. Đức Phật đã sống như thế nào? Đức Phật biết như thế nào thì Ngài sống như thế đó; Ngài nói như thế nào thì Ngài làm như thế đó; Ngài làm như thế nào thì Ngài nói như thế đó. Ngài biết rằng tham là nguy hiểm, tham là mất nhân cách, tham là làm cho mình nghèo đi. Ngài biết như vậy cho nên Ngài không tham. Còn ai thấy tham làm cho mình giàu, làm cho mình hạnh phúc thì người đó cứ tham. Nhưng càng tham lam thì lại càng đau khổ, càng tham thì lại càng mất nhân cách. Đức Phật nói, càng tham thì lại càng làm cho mình tầm thường, càng tham thì làm cho mình càng nhỏ nhoi;

càng tham thì lại càng làm cho cha con xa nhau, càng tham thì lại càng làm cho vợ chồng xa nhau, anh em xa nhau, bạn bè xa nhau.

Đức Phật đã nói điều đó hơn hai mươi lăm thế kỷ và những kẻ trí ở trong đời, họ đã đón nhận nó và đã sống. Những người nào sống trong đời với tâm ly tham thì người đó đầy đủ nhân cách, người đó thật sự hạnh phúc. Người đó sống trong gia đình, họ hạnh phúc; người đó đi giữa họ hàng, họ hạnh phúc; họ đi ra giữa xã hội, họ hạnh phúc; họ đem được nhiều lợi ích cho bản thân, cho gia đình, cho xã hội và người đó không những hạnh phúc trong đời này, mà đời sau họ cũng hạnh phúc. Bởi vậy, Như Lai nói những gì Như Lai biết, Như Lai đã làm, Như Lai đã chứng nghiệm, Như Lai đã thấy rõ, Như Lai đã sống. Như vậy, đức Phật ra đời với ý nghĩa thứ tư là những gì Ngài nói thì Ngài đã làm và những gì Ngài đã làm thì Ngài mới nói. Còn tất cả chúng ta chưa làm mà đã nói, chưa làm được việc nào tốt đẹp cả mà khoa trương, lắm lời về sự tốt đẹp. Tất cả chúng ta chỉ nói lên những lời tốt đẹp mà không làm những điều tốt đẹp. Do đó, cái xấu, cái khổ, cái thất vọng vẫn luôn luôn theo đuổi chúng ta như bóng với hình. Với ý nghĩa thứ tư này, trong Kinh diễn tả mục đích của Phật ra đời là nhập Phật tri kiến cho hết thảy chúng sinh. Nghĩa là, đức Phật bước đi là bước đi bằng tuệ giác, Ngài đứng là cách đứng của tuệ giác, Ngài nằm là cách nằm của tuệ giác, Ngài ngồi là cách ngồi của tuệ giác, Ngài nhìn là cách nhìn của tuệ giác, Ngài nghe là cách nghe của tuệ giác, Ngài ngửi là cách ngửi của tuệ giác, Ngài thở là cách thở của tuệ giác.

Bởi vì, tất cả những cái đi, đứng, nằm, ngồi, nói, cười, tiếp xúc bằng năng lượng tuệ giác đó, nên trong đời sống của đức Phật không còn mảy may sai lầm.

Còn chúng ta đi, đứng, nằm, ngồi bằng vọng niệm. Chúng ta nói, nhìn, nghe, ngửi, ăn bằng điên đảo tưởng. Chính cái điên đảo tưởng đó thúc đẩy chúng ta đi vào con đường khổ đau, con đường bất ổn. Bởi vậy, suốt hơn hai mươi lăm thế kỷ, bao nhiêu bậc thánh trí ở trong đời sau khi nghe những lời Phật dạy, đem những lời Phật dạy đó vào đời sống của mình để thực tập, để sống và bao nhiêu bậc thánh trí ở trong đời đã có hạnh phúc, đã có an lạc. Vua Trần Nhân Tông là một vị vua anh minh của Việt Nam, đã cảm nhận được Phật Pháp rất sâu xa.

Cho nên, vua đã phát biểu trước triều đình của nhân dân Việt Nam lúc bấy giờ như thế này: “Cảm đức từ bi muôn kiếp nguyện cho thân cận!”. Sau khi vua Trần Nhân Tông học Phật, tu Phật, thấy được cái cao quý của Phật, muốn mình trở thành như một vị Phật.

Do đó, vua đã chọn cho mình một pháp hiệu là Điều Ngự Giác Hoàng. Giác Hoàng tức là nhà vua giác ngộ. Điều Ngự là một trong những phẩm tính của Phật. Phẩm tính đó có khả năng thuần hóa hết thảy chúng sinh. Vua Trần Nhân Tông chọn cho mình pháp hiệu là Điều Ngự Giác Hoàng, nghĩa là nhà vua giác ngộ thuần hóa nhân dân Việt Nam trong tinh thần Phật giáo, trong tinh thần của đạo lý giác ngộ. Tại sao vua Trần Nhân Tông phải chọn Phật giáo làm một nền tảng giáo dục dân chúng sống đúng tinh thần Phật giáo? Vì, chỉ có tinh thần Phật giáo là tinh thần bao dung, tinh thần hỷ xả. Chỉ có xây dựng theo tinh thần Phật giáo mới làm cho gia đình bình ổn, làm cho tâm hồn của mỗi con người bình ổn. Từ tâm hồn của mỗi con người được bình ổn sẽ đưa đến gia đình bình ổn, và mỗi gia đình bình ổn sẽ đưa đến họ hàng bình ổn.

Mỗi gia đình bình ổn sẽ đưa đến xóm làng bình ổn. Xóm làng bình ổn sẽ đưa đến từng phường, xã bình ổn.

Từng phường, xã bình ổn sẽ đưa đến quận huyện bình ổn. Nhiều quận huyện bình ổn sẽ đưa đến phố thị bình ổn, tỉnh thị bình ổn. Nhiều tỉnh thị bình ổn sẽ đưa đến quốc gia bình ổn. Nhiều quốc gia bình ổn sẽ đưa đến thế giới bình ổn. Mỗi thế giới bình ổn sẽ đưa đến toàn thể vũ trụ sống trong một quy luật trật tự, hạnh phúc. Như vậy, một trật tự lớn lao có thể bình ổn được khi tâm của mỗi chúng sinh được bình ổn, nghĩa là phải khơi mở cho được Phật tính nơi họ. Mỗi người phải biết trở về sống với cái dễ thương nơi mình, cái dễ thương nơi mình chính là Phật tính, cái quý giá nhất nơi mình chính là Phật tính. Chúng ta trở về lại với cái cao đẹp nhất nơi chúng ta là Phật tính.

Phật tính nằm ở đâu? Phật tính nằm trong tâm hồn của chúng ta. Chúng ta thấy rằng, đức Phật ra đời để khơi mở, chỉ cho chúng ta rằng trong tâm chúng ta có Phật tính. Ngài chỉ trong tâm quý vị có Phật tính, quý vị đã thấy chưa? Ai thấy rồi thì ngộ, ai chưa thấy thì mê. Quý vị thấy trong tâm quý vị có Phật tính thì quý vị ngộ, quý vị sẽ đi trên con đường sáng. Quý vị không thấy trong tâm quý vị có Phật tính thì quý vị mê. Mê thì quý vị đi vào con đường tối tăm, mù mịt và dù có hai mắt mà vẫn tối thui, có hai chân mà vẫn què, có hai tay mà vẫn không nắm được gì, có mũi mà không ngửi được, có tai mà vẫn không nghe được. Nhưng, nếu ta thấy trong tâm ta có Phật tính, ngộ được Phật tính đó thì ta có cơ hội đi lên, có cơ hội đi tới với hạnh phúc, an lạc, với giải thoát, với chân trời mở rộng.