Cảnh Đức Truyền Đăng Lục

20. Tổ Xà-dạ-đa.

(Sayata)

Người miền Bắc Thiên Trúc, trí tuệ thâm trầm mà lặng lẽ, dạy người đông vô lượng.

Về sau đến thành La duyệt biểu dương đốn giáo.

Người học đạo ở đây chỉ chuộng biện luận, người đứng đầu họ tên là Bà-tu Bàn-đầu (Hoa dịch là Biến Hành). Biến Hành thường thì ngày ăn một lần, không nằm, sáu thời lễ Phật, tâm thanh tịnh đạm bạc thế nên chúng quy ngưỡng rất đông. Muốn độ Ngài, trước tiên Tôn giả hỏi chúng của

Ngài:

- Đầu đà³¹ Biến Hành đây hay tu Phạm hạnh, có thể thành Phật đạo chăng?

Chúng hỏi lại:

- Thầy chúng tôi tinh tấn cớ sao không thành? Tôn giả nói:

- Thầy các ông còn xa đạo. Giả sử khổ hạnh dài lâu với số kiếp như vi trần cũng đều là gốc của hư vọng.

Chúng hỏi:

- Tôn giả có đức hạnh gì mà chê bai thầy chúng tôi?

Tôn giả đáp: - Ta chẳng cầu đạo cũng chẳng điên đảo, ta chẳng lễ Phật cũng chẳng xem thường, ta chẳng ngồi hoài cũng chẳng giải đãi, ta chẳng ăn ngày một bữa cũng chẳng tạp thực, ta chẳng tri túc cũng chẳng tham muốn. Tâm không có gì để mong cầu, đó gọi là đạo.

Bấy giờ Biến Hành nghe qua phát trí vô lậu, hoan hỉ khen ngợi. Tôn giả lại nói với chúng kia:

- Các ông hiểu lời ta nói không? Sở dĩ ta nói thế là vì tâm cầu đạo của Thầy kia tha thiết quá, dây căng quá ắt phải đứt nên ta không tán thành, khiến cho Thầy kia trụ trong chỗ an lạc mà nhập vào trí tuệ chư Phật.

Rồi Tôn giả nói với Biến Hành:

- Tôi vừa nói trước chúng như vậy có oan khuất nhân giả không? Nhân giả khỏi phải phiền lòng chăng?

Đáp:

- Nhớ lại bảy kiếp trước tôi sanh ở nước Thường An Lạc, thờ ngài trí giả Nguyệt Tịnh làm thầy. Ngài Nguyệt Tịnh thọ ký tôi chẳng bao lâu sẽ chứng quả Tư-đà-hàm. Bấy giờ có Bồ tát Đại Quang Minh ra đời, vì già tôi phải chống gậy đến làm lễ yết kiến

Bồ tát.

Thầy Nguyệt Tịnh la rầy tôi: “Trọng con khinh cha, sao mà ngươi dốt quá vậy?”. Lúc ấy tôi tự xét mình không có lỗi và xin thầy Nguyệt Tịnh chỉ lỗi cho. Thầy nói: “Ngươi lễ Bồ tát Đại Quang Minh, đem cây gậy dựng tựa vào mặt Phật vẽ trên vách, vì lỗi bất kính này mà mất hai quả vị”. Từ đó về sau tôi trách mình hối lỗi (chẳng dám không tin), dù nghe những lời chửi mắng cũng như gió thoảng như âm vang.

Huống hồ nay được Tôn giả cho uống cam lồ vô thượng mà lại sanh hờn giận ư? Chỉ mong Tôn giả đại từ đem diệu đạo rủ lòng dạy cho. Tôn giả nói:

- Ông đã vun trồng nhiều phước đức, sẽ thừa kế tông ta. Hãy nghe ta nói kệ:

Ngôn hạ hợp vô sanh, Đồng ư pháp giới tính. Nhược năng như thị giải, Thông đạt sự lý cánh.

Dịch:

Nói ra hợp vô sanh, Đồng với tánh pháp giới. Nếu hay hiểu như thế, Ắt thông đạt sự lý.

Tôn giả trao pháp xong, không rời khỏi tòa bỗng nhiên quy tịch. Chúng thiêu thân thu xá lợi dựng tháp thờ.

Nhằm nhà Hậu Hán Minh đế năm thứ 17, năm giáp tuất (năm 74 công nguyên).

21. Tổ Bà-tu Bàn-đầu.

(Vasubandhu, Thế Thân, Thiên Thân)

Người thành La-duyệt, dòng họ Tỳ-xá-khư. Cha là Quang Cái, mẹ là Nghiêm Nhất, nhà giàu có mà không con. Cha mẹ Ngài đến cúng ở tháp thờ Phật mong cầu có con nối dõi, một đêm nọ mẹ mộng thấy nuốt hai hạt châu: hạt sáng hạt tối, tỉnh giấc bà biết có mang.

Trải qua bảy ngày có một vị La-hán tên là Hiền Chúng đến nhà. Quang Cái thiết lễ tiếp, Hiền Chúng ngồi ngay ngắn nhận lễ; khi Nghiêm Nhất bước ra lễ bái, Hiền Chúng tránh lễ không dám nhận và nói:

- Hãy xoay trở lại mà lễ pháp thân đại sĩ đi.

Quang Cái không hiểu được tại sao vậy, rồi cầm một hạt bảo châu quỳ dâng lên Hiền Chúng nhờ xem châu thật hay giả. Hiền Chúng liền nhận lấy châu không chút khách sáo từ tạ.

Quang Cái không chịu nổi, hỏi: - Tôi là trượng phu (chồng) làm lễ Ngài chẳng để mắt tới, vợ tôi có đức gì mà Tôn giả kiêng tránh?

Hiền Chúng đáp:

- Tôi nhận lễ dâng châu quý giúp phước cho ông thôi. Vợ ông mang con thánh, ra đời sẽ là mặt trời trí tuệ làm đèn tiếp nối Tổ vị, vì thế tôi kiêng nể chứ đâu phải tôi coi trọng nữ nhân.

Hiền Chúng lại tiếp:

- Vợ ông sắp sanh hai người con trai: Một người tên là Bà-tu Bàn-đầu, người mà ta tôn kính; người thứ hai tên là Sô-ni (Hoa dịch nghĩa dã thước tử – con chim khách). Xưa Đức Như Lai tu đạo trên núi Tuyết, con Sô-ni làm tổ trên đầu Ngài. Phật đã thành đạo con Sô-ni chịu quả báo làm vua nước Na-đề. Phật đã thọ ký cho nó: “Sau khi ta nhập diệt, đến năm trăm năm lần thứ hai ngươi sanh ở thành La-duyệt, nơi nhà Tỳ-xá-khư cùng bào thai với vị thánh. Hiện nay (tâm ngươi) không sáng”. Một tháng sau quả nhiên bà Nghiêm Nhất sanh hai người con trai. Đến mười lăm tuổi, Bà-tu Bàn-đầu xin xuất gia với La hán Quang Độ, cảm đến Bồ tát Tỳ-bà-ha truyền giới cho.

Sau khi đắc pháp nơi Tổ Xà-dạ-đa, Tôn giả đi hóa đạo đến nước Na-đề. Vua nước ấy tên là Thường Tự Tại, có hai người con trai: một người tên

Ma-ha-la, người kế tên Ma-noa-la.

Vua hỏi Tôn giả:

- Phong thổ thành La-duyệt so với đây là giống hay khác?

Tôn giả đáp;

- Nước kia từng có ba vị Phật ra đời, nay vương quốc của bệ hạ có hai thầy hóa đạo.

Vua hỏi:

- Hai thầy đó là ai?

Tôn giả đáp:

- Phật đã thọ ký năm trăm năm lần thứ hai, sau Phật nhập diệt, có một đại sĩ thần lực xuất gia kế thừa thánh vị. Chính người con thứ của nhà vua, Ma-noa-la là một trong hai thầy đó. Tôi tuy đức mỏng dám nhận là một.

Vua nói:

- Nếu đúng như lời Tôn giả nói, tôi sẽ cho đứa con thứ làm sa môn. Tôn giả nói:

- Lành thay! Đại vương hay noi theo lời Phật dạy. Tôn giả cho Ma-noa-la thọ giới cụ túc, rồi nói kệ truyền pháp:

Bào huyễn đồng vô ngại, Như hà bất liễu ngộ?

Đạt pháp tại kỳ trung, Phi kim diệc phi cổ.

Dịch:

Bào huyễn hòa vô ngại, Tại sao chẳng liễu ngộ?

Đạt pháp ngay trong huyễn, Chẳng xưa cũng chẳng nay.

Tôn giả trao pháp xong, vọt thân lên không trung cao nửa do tuần, đứng một mình cao chót vót. Tứ chúng ngước xem, kính thỉnh Ngài trở lại tòa. Thân Tôn giả trở về tòa ngồi kiết già tịch. Chúng trà tỳ lượm xá lợi xây tháp thờ.

Nhằm nhà Hậu Hán Thương đế năm thứ 12, năm đinh tị (năm 117 công nguyên).

22. Tổ Ma-noa-la.

(Manorata)

Người nước Na-đề, con của vua Thường Tự Tại.

Năm 30 tuổi gặp Tổ sư Bà-tu được xuất gia và truyền pháp.

Tôn giả đến miền Tây Ấn-độ. Vua nước đó tên là Đắc Độ, thuộc chủng tộc Cồ-đàm, quy y Phật thừa tinh tấn tu hành. Một hôm bỗng hiện một cái tháp nhỏ chỗ vua tu hành, vua muốn đem tháp cúng dường nhưng đông người nhấc nó lên không nổi. Sau vua mở đại hội triệu tập ba chúng: phạm hạnh, thiền quán và chú thuật, để hỏi chỗ nghi.

Bấy giờ Tôn giả cũng đến dự hội này. Ba chúng trên đều không biện giải được, Tôn giả nói rộng cho vua nghe về nguồn gốc của tháp (Vua A-dục tạo tháp, đây chẳng cần ghi nhiều), nay tháp hiện ra là do năng lực tạo phước của vua chiêu cảm.

Vua nghe lý giải như thế, bèn nói:

- Bậc chí thánh khó gặp, thú vui ở thế gian chẳng phải bền lâu.

Vua liền truyền ngôi cho thái tử theo Tổ xuất gia. Trong bảy ngày vua chứng bốn quả vị.

Tôn giả vỗ về vua và dạy bảo thêm, nói:

- Ông ở nước này tự khéo độ người. Hiện nay có đại pháp khí ở vùng khác, ta sẽ giáo hóa cho được độ.

Vua nói:

- Thầy ứng thân động niệm đến mười phương thì họ sẽ đến, há phải nhọc nhằn đi xa ư?

Tôn giả: - Vâng.

Sau đó Tôn giả đốt hương nói từ xa với tỳ kheo Hạc-lặc-na đang ở nước Nguyệt Chi: “Ông ở nước kia dạy dỗ và dẫn dắt chúng hạc, sắp chứng đạo quả, ông nên tự biết”.

Lúc đó Hạc-lặc-na đang nói kệ giảng kinh cho vua nước kia (Nguyệt Chi) là Bảo Ấn. Họ bỗng thấy có mùi hương lạ tụ lại thành bông hoa.

Vua hỏi:

- Đó là điềm lành gì vậy?

Đáp:

- Đó là Tổ sư Ma-noa-la truyền tâm ấn Phật từ Tây Ấn-độ sắp tới đây, trước hết ban mùi thơm để làm tin vậy.

Hỏi:

- Thầy đó thần lực ra sao?

Đáp:

- Thầy đó được Phật thọ ký từ lâu, hiện ở trong nước kia (Tây Ấn độ) rộng thuyết dạy dỗ pháp thậm thâm.

Bấy giờ vua và Hạc-lặc-na đều làm lễ từ xa. Tôn giả biết rồi, liền từ giã tỳ kheo Đắc Độ đến nước Nguyệt Chi, nhận sự cúng dường của nhà vua và Hạc-lặc-na.

Sau đó Hạc-lặc-na hỏi Tôn giả:

- Tôi ở khu rừng này đã trải qua chín năm (Ấn độ tính một bạch là một năm), tôi có đệ tử là Long Tử tuy còn nhỏ mà thông minh trí tuệ. Tôi với khả năng biết ba đời quá khứ, suy cho cùng mà chẳng biết gốc gác nó ở đâu?

Tôn giả nói:

- Học trò đó trong kiếp thứ năm về trước, sanh trong nước Diệu Hỉ thuộc nhà Bà-la-môn, từng đem gỗ chiên đàn cúng chùa Phật làm chày dộng chuông, vì thế được quả báo thông minh lanh lợi và được chúng kính mộ.

Lại hỏi: - Tôi có nhân duyên gì mà loài hạc cảm mến?

Tôn giả đáp:

- Ông từng làm tỳ kheo trong kiếp thứ tư về trước, sắp đi long cung phó hội trai, các đệ tử ông đều muốn đi theo. Ông quán xét trong chúng 500 người, không có được một người đủ phước kham nhận sự cúng dường tuyệt diệu ấy. Bấy giờ các đệ tử trách: Thầy ta thường thuyết pháp “Đối với sự ăn uống bình đẳng, với pháp cũng bình đẳng. Nay đã không như vậy, dù cho các ông bỏ đời này qua đời khác thay đổi các cõi nước, các ông có gì là thánh đâu mà đi phó hội?”. Năm trăm đệ tử ấy vì phước kém đức bạc thác sanh vào loài chim, nay còn cảm mến ân huệ ông nên làm hạc chúng theo nhau.

Hạc-lặc-na nghe nói, hỏi:

- Dùng phương tiện nào giúp họ giải thoát?

Tôn giả đáp: - Ta có vô thượng pháp bảo, ông nên nghe nhận và giáo hóa đến suốt vị lai.

Rồi nói kệ:

Tâm tùy vạn cảnh chuyển, Chuyển xứ thật năng u.

Tùy lưu nhận đắc tánh, Vô hỉ phục vô ưu.

Dịch:

Tâm tùy muôn cảnh chuyển, Chỗ chuyển thật sâu xa. Theo dòng nhận được tánh, Không mừng lại không lo. Bầy giờ hạc chúng nghe kệ xong, bay lên vừa kêu và bỏ đi. Tôn giả ngồi kiết già yên lặng bỗng thiên hóa. Hạc-lặc-na và vua Bảo Ấn xây tháp thờ. Nhằm nhà Hậu Hán Hoàn đế năm thứ 19, năm ất tî (năm 165 công nguyên).

23. Tổ Hạc-lặc-na.

(Haklenayasa)

(Lặc-na là Phạn ngữ, Hạc là Hoa ngữ. Vì Tôn giả ra đời thường cảm đến đàn hạc luyến mến đi theo, nên có tên đó).

Người nước Nguyệt Chi, dòng dõi Bà-la-môn.

Cha là Thiên Thắng, mẹ là Kim Quang, vì không có con nên cha mẹ Ngài phải đến bảy vị Phật thờ ở Kim Tràng cầu con. Bà Kim Quang mộng thấy một thần đồng đứng trên đỉnh núi Tu-di, tay cầm cái vòng bằng vàng đến nói với bà “Tôi đến đây”. Khi thức giấc bà biết mình có thai.

Năm 7 tuổi Ngài đi chơi trong thôn xóm thấy dân gian thờ cúng không chơn chánh, bèn vào miếu quở: - Các người bày đặt chuyện giáng họa ban phước mà đánh lừa người ta. Giết vật cúng tế hằng năm hao phí, làm tổn hại người và vật quá lắm!

Ngài nói xong ngôi miếu bỗng sụp đổ, từ đó dân làng gọi Ngài là ông “Thánh con” (Thánh tử). Năm 22 tuổi xuất gia, 30 tuổi gặp Tôn giả Ma-noa-la trao pháp nhãn tạng. Tôn giả đi du hóa đến miền Trung Ấn độ, vua nước ấy tên là Vô Úy Hải sùng tín đạo Phật. Tôn giả đang nói chánh pháp cho vua nghe, kế đến vua bỗng thấy hai người mặc áo lụa trắng đến lễ bái

Tôn giả.

Vua hỏi:

- Đây là ai vậy?

Sư đáp:

- Đây là hai thiên tử Nhật, Nguyệt (Nhật thần, Nguyệt thần). Xưa tôi từng thuyết pháp cho họ nghe nên họ đến lễ. Hồi lâu họ biến mất, chỉ còn nghe mùi hương lạ. Vua hỏi;

- Quốc độ (cõi nước) của hai thần Nhật, Nguyệt có tất cả là bao nhiêu?

Tôn giả đáp:

- Ba ngàn thế giới do Phật Thích ca giáo hóa. Mỗi thế giới có trăm ức tu di sơn mặt trời mặt trăng, nếu ta nói đầy đủ thì không thể hết.

Vua nghe nói hân hoan. Bấy giờ Tôn giả diễn thuyết đạo vô thượng độ chúng có duyên. Long Tử đề cập ở trên, tới lúc chết sớm, có anh là Sư Tử học rộng nhớ dai theo đạo Bà-la-môn. Thầy mình đã mất rồi, em cũng đã mất, Sư Tử bèn đến quy y với

Tôn giả và hỏi:

- Muốn cầu đạo, tôi phải dụng tâm thế nào?

Tôn giả đáp: - Ông muốn cầu đạo, dụng tâm không có đối tượng (dụng tâm)³².

Hỏi: - Đã không đối tượng dụng tâm thì ai làm Phật sự?

Tôn giả đáp:

- Nếu ông có đối tượng dụng (tâm) tức là phi công đức, nếu ông vô tác (không có cái tạo tác) mới là Phật sự. Kinh nói: “Ta làm ra công đức mà không có cái để ta làm”.

Sư tử nghe lời đó xong liền nhập trí tuệ Phật. Lúc ấy Tôn giả bỗng nhiên chỉ tay về hướng đông bắc, hỏi:

- Đó là khí tượng gì?

Sư Tử đáp:

- Tôi thấy khí tợ như cầu vồng trắng che phủ đất trời, lại có năm đường khí đen giăng ngang trong đó.

Tôn giả hỏi:

- Điềm đó thế nào? Đáp:

- Chẳng thể biết.

Tôn giả nói:

- Năm mươi năm sau khi ta diệt độ, nước miền Bắc Thiên Trúc sẽ sanh ra tai nạn, nhằm vào thân ông. Ta sắp nhập diệt, nay đem pháp nhãn trao lại cho ông, ông hãy khéo tự giữ gìn.

Bèn nói kệ:

Nhận đắc tâm tánh thời, Khả thuyết bất tư nghị.

Liễu liễu vô khả đắc, Đắc thời bất thuyết tri.

Dịch: Khi nhận được tâm tánh, Mới nói chẳng nghĩ bàn.

Rõ ràng không thể đắc, Khi đắc, biết chẳng nói.

Tỳ kheo Sư Tử nghe kệ vui thích nhưng chưa hiểu mình sẽ mắc nạn gì, Tôn giả mới nói riêng cho Ngài biết. Nói xong, Tôn giả thị hiện 18 phép thần biến và quy tịch.

Thiêu xác xong phân chia xá lợi, mỗi bên muốn xây tháp thờ riêng. Tôn giả lại hiện ở trên không và nói kệ:

Nhất pháp nhất thiết pháp, Nhất thiết nhất pháp nhiếp.

Ngô thân phi hữu vô, Hà phân nhất thiết tháp?

Dịch:

Một pháp tất cả pháp, Một pháp thu tất cả.

Thân ta chẳng có không, Sao phân ra nhiều tháp?

Đại chúng nghe kệ thôi chia xá lợi nữa, cùng đến sân Đà đô xây tháp thờ ở đó.

Nhằm nhà Hậu Hán Hiến đế năm thứ 20, năm kỷ sửu (năm 209 công nguyên).

24. Tổ Sư Tử Tỳ-kheo.

(Còn gọi là Sư Tử Tôn giả, Sư tử Bồ-đề,

Simhabodhi)

• Người miền Trung Ấn độ, dòng họ bà la môn.

Đắc pháp nơi Tổ Hạc-lặc-na, rồi Tôn giả du phương đến nước Kế Tân. Có người tên Ba-lợi-ca vốn dĩ thực tập thiền quán, môn đồ ông sẵn có năm nhóm: 1. Thiền định, 2. Tri kiến, 3. Chấp tướng, 4.

Xả tướng, 5. Tịnh khẩu. Tôn giả chất vấn và dạy họ, bốn nhóm đều mặc nhiên tâm phục, chỉ có Đạt-ma-đạt là thầy của nhóm thiền định, nghe bốn nhóm kia bị hàng phục thì tức giận mới đến gặp Tôn giả để vấn nạn. Tôn giả hỏi:

- Nhân giả tập định sao lại đến đây? Đã đến rồi sao bảo là tập định?

Đáp:

- Tôi tuy đến đây mà tâm cũng không loạn, định tùy người tập chớ đâu phải do nơi chốn?

Tôn giả nói:

- Nhân giả đã đến thì người tập (định) kia cũng đến. Đã không do nơi chốn thì đâu còn người tập mà tùy? Đáp:

- Vì cái định tập con người, chẳng phải con người tập cái định. Tôi tuy đến đây mà cái định kia vẫn thường tập.

Tôn giả hỏi:

- Người chẳng tập cái định mà cái định tập người. Vậy chính khi ông đến đây thì cái định ấy tập ai?

Đáp:

- Như ngọc minh châu trong sạch trong ngoài không vết che, nếu cái định thông đạt ắt phải giống như thế.

Sư nói:

- Nếu cái định thông đạt thì y hệt minh châu mà nay thấy nhân giả chẳng phải môn đồ của minh châu.

Kia nói:

- Châu ấy sáng thông suốt trong ngoài đều định, tâm tôi không loạn ví như cái tịnh (sạch) ấy.

Sư nói:

- Châu ấy không trong ngoài (năng sở), nhân giả làm sao hay (năng) định vật nhơ (sở) mà chẳng dao động? Định như thế không phải cái tịnh (sạch) của minh châu.

Đạt-ma-đạt nhờ Tôn giả khai ngộ tâm địa sáng suốt. Tôn giả đã thu phục trọn năm nhóm, danh tiếng đồn xa gần. Tôn giả còn đi tìm người nối pháp, gặp một trưởng giả dẫn theo người con trai.

Trưởng giả hỏi:

- Con tôi đây tên là Tư-đa, mới sanh ra thì bàn tay trái đã nắm chặt, nay nó đã lớn rồi mà vẫn chưa chịu mở ra. Xin Tôn giả chỉ cho tôi biết cái nhân duyên đời trước của nó.

Tôn giả nhìn Tư-đa, vừa nói vừa đưa tay tiếp nhận:

- Trả hạt châu lại ta.

Đồng tử liền mở bàn tay dâng châu lên Ngài. Chúng đều kinh ngạc, Tôn giả nói:

- Thân nghiệp báo đời trước của ta làm tăng, ta có đồng tử thị giả tên Bà-xá. Ta thường cùng đồng tử dự trai ở Tây Hải, nhận hạt châu cúng dường rồi đưa cho đồng tử. Nay nó trả ta hạt châu là lẽ tất nhiên thôi.

Trưởng giả bèn cho con trai ông xuất gia, Tôn giả cho thọ giới cụ túc. Do tiền duyên đó Tôn giả đặt tên là Bà-xá Tư-đa.

Tôn giả lại nói với Tư-đa:

- Thầy ta có lần riêng huyền ký, ta sắp mắc nạn. Chánh pháp nhãn tạng của Như Lai nay chuyển giao cho ngươi, ngươi nên giữ gìn và làm thấm nhuần suốt tới bờ mé vị lai.

Kệ rằng:

Chánh thuyết tri kiến thời, Tri kiến câu thị tâm. Đương tâm tức tri kiến, Tri kiến tức vu kim.

Dịch:

Chánh thuyết lúc tri kiến, Tri kiến đều là tâm.

Chính tâm tức tri kiến, Tri kiến tức bây giờ ³³.

Tôn giả nói kệ xong, đem y tăng già lê thầm trao cho Tư-đa, dạy đi nước khác tùy cơ duyên giảng dạy. Tư-đa vâng lời đi thẳng đến Nam Thiên Trúc. Tôn giả cho là tai nạn không nên mong thoát, một mình ở lại nước Kế Tân. Bấy giờ nước này có hai người ngoại đạo, một người tên là Ma-mục-đa, người kia tên Đô-lạc-già. Họ học những pháp huyễn thuật, muốn cùng nhau mưu phản loạn, mới giả mạo ra hình dáng và cách ăn mặc như tăng đoàn của Tôn giả, rồi lén vào cung vua làm thích khách. Họ còn nói: “Nếu việc không thành thì quy tội cho Thích tử”. Yêu quái tự gây họa cũng chưa tới đâu thì việc đã bại lộ.

Vua rất phẫn nộ, nói:

- Lâu nay ta đem lòng quy kính tam bảo, vì sao muốn gây sát hại quá đáng như thế?

Vua tức thời ra lệnh phá hủy chùa chiền, bài trừ Thích chúng. Rồi tự cầm gươm đến gặp Tôn giả, vua hỏi:

- Thầy được uẩn (ngã) không chưa?

Tôn giả đáp:

- Đã được ngã không.

Hỏi:

- Lìa sanh tử chưa?

Tôn giả đáp:

- Đã lìa sanh tử.

Vua hỏi:

- Đã lìa sanh tử, có thể cho ta cái đầu chăng?

Tôn giả nói:

- Thân này chẳng phải ta, còn tiếc gì cái đầu. Vua liền vung đao chặt đầu Tôn giả. Sữa trắng phun vọt lên cao mấy thước. Cánh tay phải của vua cũng liền theo đầu rơi xuống đất, bảy ngày sau vua mất. Thái tử Quang Thủ than:

- Cha tôi vì cớ gì tự chuốc lấy tai họa ấy?

Bấy giờ có tiên nhân ở núi Tượng Bạch biết rõ việc nhân quả ấy, đến nói đầy đủ nhân đời trước cho Quang Thủ nghe mà giải tỏa lưới nghi (Duyên sự đời trước giữa Tôn giả và vua có ghi đủ trong Thánh Trụ Tập và Bảo Lâm Truyện). Rồi nhận thi thể của Tôn giả Sư Tử mà xây tháp tại đó thờ.

Nhằm nhà Ngụy Tề vương năm thứ 20, năm kỷ mão (259 công nguyên) (Đúng ra là năm Cao Quý Hương công thứ 6, vì Tề vương tên là Phương lên ngôi được 15 năm bị phế đi. Chánh Tông Ký ghi “Bảo Lâm Truyện chép lầm là kỷ mão, đúng ra là Tề vương Phương năm đinh mão” – 247 công nguyên. Vậy thì là năm Tề vương thứ 8).

Tôn giả Sư Tử trao cho Bà-xá Tư-đa tâm pháp tín y làm chánh tự (chánh truyền), ngoài ra còn bàng xuất Đạt-ma-đạt qua bốn đời gồm 22 vị.

25. Tổ Bà-xá Tư-đa.

(Basasita)

• Người nước Kế Tân, dòng họ Bà-la-môn, cha tên là Tịch Hạnh, mẹ là Thường An Lạc. Lúc đầu mẹ mộng thấy cây gươm thần, nhân đó mà có thai. Sanh ra đời là Ngài đã nắm bàn tay trái rồi, cho đến khi gặp Sư Tử Tôn giả hiển phát nhân duyên đời trước, và Ngài thầm nhận tâm ấn Tổ. Sau đi về phương Nam đến miền Trung Ấn-độ, vua nước đó là Ca Thắng thiết lễ cúng dường. Bấy giờ có ngoại đạo hiệu là Vô Ngã Tôn, ban đầu vì thấy vua lễ trọng Ngài mà sanh tật đố, đến nỗi muốn thách Tổ cùng luận nghĩa, may ra thắng được mà củng cố sự nghiệp mình.

Rồi có mặt vua, Vô Ngã Tôn nói với Tổ:

- Tôi lý giải mặc luận mà chẳng dùng ngôn thuyết. Tổ hỏi:

- (Chẳng dùng ngôn thuyết thì) Biết ai hơn thua?

Đáp:

- Cốt không tranh luận hơn thua, chỉ cần nắm nghĩa ấy. Tổ hỏi:

- Ông lấy cái gì làm nghĩa?

Đáp:

- Vô tâm làm nghĩa?

Tổ hỏi:

- Ông đã vô tâm sao có thể thành nghĩa được?

Đáp:

nghĩa?

Tổ nói:

- Tôi gọi “vô tâm”, chính là danh chẳng phải

- Ông nói vô tâm chính là danh chẳng phải nghĩa, tôi nói phi tâm chính là nghĩa chẳng phải danh.

Hỏi:

- Chính là nghĩa chẳng phải danh thì ai hay biện nghĩa? Tổ hỏi:

- Ông nói chính là danh chẳng phải nghĩa thì danh đó là danh gì?

Đáp: - Vì biện cái phi nghĩa mà mượn danh nên danh đó là vô danh.

Tổ nói: - Danh đã phi danh và nghĩa cũng phi nghĩa thì người biện là ai, cần biện việc gì?

Bàn qua luận lại như thế đến 59 lần ngoại đạo mới ngậm miệng tin phục. Lúc bấy giờ Tổ bỗng nhiên nhìn về phương bắc, chắp tay cất tiếng than: “Thầy ta, Sư Tử Tôn giả! Hôm nay gặp nạn, đau thương lắm thay!”.

Rồi từ giả vua đi về phương nam, đến Nam Thiên Trúc Tổ tiềm ẩn nơi sơn cốc. Bấy giờ vua nước ấy tên là Thiên Đức đón mời cúng dường. Vua có hai người con trai: người thì tánh tình hung bạo mà thân thể khỏe mạnh, người thì nhu hòa mà bệnh tật liên miên. Tổ bèn tường thuật nhân quả của hai người cho vua nghe, vua liền tan hết mối nghi.

Lại có thầy về chú thuật, ganh ghét đạo của Tổ nên họ bí mật đầu độc dược vào đồ ăn uống. Tổ biết nhưng vẫn dùng, họ trở lại bị tai họa, xin đầu Tổ xuất gia, Tổ cho họ thọ giới cụ túc.

Mười sáu năm sau, thái tử Đắc Thắng lên ngôi lại tin ngoại đạo, muốn hại Tổ. Thái tử Bất-như Mật-đa, con vua Đắc Thắng, vì can gián vua cha bị bỏ tù.

Vua nóng, vội hỏi Tổ: - Nước ta vốn hết yêu ma, điều thầy truyền dạy chính thuộc tông phái nào?

Tổ đáp:

- Nước của nhà vua xưa nay thật không có tà pháp, cái điều tôi được chính là tông của Phật.

Vua hỏi:

- Phật diệt độ đã 1200 năm nay, thầy nhờ ai mà đắc ư?

Tổ đáp:

- Ẩm Quang Đại sĩ đích thân nhận tâm ấn Phật, lần lượt truyền trao đến đời thứ 24 là Sư Tử Tôn giả, tôi đắc nhờ Tôn giả.

Vua nói:

- Ta nghe Sư Tử Tỳ kheo không tránh khỏi bị chém đầu, làm sao có thể truyền pháp cho người sau được? Tổ đáp:

- Lúc tai nạn của thầy tôi chưa tới, thầy mật truyền cho tôi pháp kệ và tín y để làm biểu tín sự truyền thừa của thầy.

Vua hỏi:

- Y đó còn không?

Tổ liền lấy y trong đãy ra trình vua. Vua ra lệnh đốt y. Thấy tướng hào quang ngũ sắc vẫn tươi đẹp, củi tàn mà y vẫn còn nguyên vẹn như trước, vua hối hận việc làm của mình mới bày lễ truy hối với Tổ Sư Tử. Việc chơn truyền từ Tổ Sư Tử đã xác minh, vua bèn ân xá thái tử. Từ đó thái tử xin Tổ xuất gia.

Tổ hỏi thái tử.

- Ông muốn xuất gia sẽ vì việc gì?

Đáp:

- Nếu con xuất gia sẽ không vì việc ấy.

Tổ hỏi:

- Không vì việc gì? Đáp:

- Không vì việc thế tục.

Tổ hỏi:

- Sẽ vì việc gì?

Đáp:

- Sẽ vì việc Phật.

Tổ nói: - Trí tuệ thái tử vốn tự nhiên đến, nhất định chư Thánh sẽ báo điềm.

Tổ bèn cho thái tử xuất gia. Sáu năm làm thị giả, sau thái tử thọ giới cụ túc ở trong cung vua. Lúc truyền giới đại địa chấn động, có khá nhiều điều linh dị.

Tổ dạy Ngài:

- Ta đã già yếu chẳng còn ở đời lâu. Ông phải khéo giữ chánh pháp nhãn tạng, độ khắp quần sanh.

Hãy nghe ta nói kệ:

Thánh nhân thuyết tri kiến,

Đương cảnh vô thị phi. Ngã kim ngộ chơn tánh,

Vô đạo diệc vô lý.

Dịch:

Thánh nhân chỉ tri kiến,

Đối cảnh không thị phi.

Ta nay ngộ chơn tánh, Không đạo cũng không lý.

Bất-như Mật-đa nghe kệ xong lại bạch Tổ: - Pháp y nên truyền trao chăng?

Tổ nói:

- Thầy ta gặp nạn nên tạm mượn y này để chứng minh. Thân ông không tai nạn cần gì y này, ông giáo hóa được người mười phương tin theo. Bất-như Mật-đa nghe dạy làm lễ rồi lui. Tổ thị hiện với thần biến, hóa tam muội hỏa tự thiêu thân. Xá lợi cao hơn đất bằng khoảng một thước, vua Đắc Thắng cho xây tháp chôn cất.

Nhằm nhà Đông Tấn vua Minh đế, năm Thái Ninh thứ 3, năm ất dậu (325 công nguyên).

26. Tổ Bất-như Mật-đa.

(Punyamitra)

• Ngài là thái tử con vua Đắc Thắng ở miền Nam

Ấn độ.

Đã được Tổ Bà-xá Tư-đa hóa độ và đắc pháp.

Tôn giả đến miền Đông Ấn độ, vua nước này tên là Kiên Cố theo ngoại đạo, thờ Phạm chí Trường Trảo (móng tay để dài) làm thầy.

Khi Tôn giả sắp đến, vua và chúng Phạm chí đều thấy bạch khí xông khắp trời đất. Vua hỏi: - Đó là điềm lành gì? Phạm chí dự biết Tôn giả đang nhập cảnh, sợ nhà vua ngã về phía thiện, bèn đáp:

- Đó là điềm ma đến đấy. Có gì là lành đâu?

Rồi Phạm chí cho họp các đồ chúng lại, bàn rằng:

- Bất-như Mật-đa sắp vào đô thành, người nào có thể ngăn hắn lại?

Các đệ tử thưa:

- Chúng tôi mỗi người có chú thuật, có thể gây chấn động trời đất vào nước vào lửa được, lo gì chứ?

Tôn giả đi tới, trước hết thấy tường vách của hoàng cung có khí màu đen, bèn nói: “Tiểu nạn thôi”. Rồi thẳng đến cung xin yết kiến vua. Vua hỏi:

- Thầy đến đây để làm gì?

Tôn giả đáp: - Để độ chúng sanh.

Hỏi:

- Dùng pháp gì để độ?

Tôn giả đáp:

- Tùy theo mỗi loại chúng sanh mà độ họ. Bấy giờ chúng Phạm chí nghe Tổ nói, không kềm được sự phẫn nộ, liền dùng huyễn pháp hóa ra hòn núi lớn ở trên đỉnh đầu của Tôn giả. Ngón tay Tôn giả chỉ bọn Phạm chí thì hòn núi chợt ở trên đầu bọn Phạm chí, chúng Phạm chí hoảng sợ xin tha mạng. Tôn giả xót thương họ mê lầm, lại chỉ ngón tay thì hòn núi biến hóa kia tan mất, rồi diễn thuyết pháp yếu khiến nhà vua hướng đến chơn thừa. Lại nói với vua:

- Nước này sẽ có thánh nhân thừa kế tôi.

Bấy giờ trong nước có con trai nhà Bà-la-môn tuổi khoảng 20, còn nhỏ mà cha mẹ đã mất, chẳng biết tên họ là gì. Có lúc y tự xưng là Anh Lạc nên người đời gọi là đồng tử Anh Lạc, đồng tử đi lang thang trong làng mạc ăn xin sống qua ngày, đại khái như Bồ tát Thường Bất Khinh vậy.

Có người hỏi:

- Sao anh đi nhanh vậy?

Liền đáp:

- Sao anh đi chậm vậy?

Có người hỏi: - Anh họ gì?

Bèn đáp:

- Cùng họ với anh.

Không ai biết anh làm gì. Về sau, có lần vua và Tôn giả đi cùng xe ra khỏi thành, gặp đồng tử Anh Lạc đứng trước xe làm lễ. Tôn giả hỏi:

- Ông còn nhớ việc xưa chăng?

Đáp: - Tôi nhớ trong kiếp xa xưa cùng pháp hội với thầy, thầy diễn Ma-ha Bát-nhã, tôi giảng Tu-đa-la (Kinh) thậm thâm. Việc gặp lại hôm nay cũng hợp với nhân xưa.

Tôn giả lại nói với vua:

- Đồng tử này chẳng phải ai khác, chính là Bồ tát Đại Thế Chí. Sau vị Thánh này lại có hai vị thánh ra đời: một vị giáo hóa Nam Ấn độ, một vị có duyên ở nước Chấn đán (Trung Hoa) nhưng trong chín năm lại trở về xứ này.

Do nhân xưa, Tôn giả đặt tên Bát-nhã Đa-la³⁴ và truyền pháp nhãn tạng.

Kệ rằng: Chơn tánh tâm địa tàng, Vô đầu diệc vô vĩ.

Ứng duyên nhi hóa vật, Phương tiện hô vi trí.

Dịch:

Chơn tánh ẩn tâm địa³⁵

Không đầu cũng không đuôi.

Ứng duyên mà hóa vật, Phượng tiện gọi là trí.

Tôn giả truyền pháp xong, từ giã vua:

- Tôi hóa duyên đã mãn sẽ quy về tịch diệt. Đối với pháp tối thượng thừa mong vua chớ quên việc ngoại hộ.

Nói xong, Tổ hiền trở lại chỗ ngồi cũ, ngồi kiết già và tịch, hóa lửa tự thiêu. Vua thu xá lợi xây tháp chôn cất.

Nhằm nhà Đông Tấn vua Hiếu Vũ đế, năm Thái Nguyên thứ 13, năm mậu tý (388 công nguyên).

27. Tổ Bát-nhã Đa-la.

(Prajnõadhara)

Ngài là người miền Đông Ấn độ.

Nơi Tổ Bất-như Mật-đa, đắc pháp rồi Tôn giả đi du hóa đến Nam Ấn độ. Vua nước ấy tên là Hương Chí, tôn thờ Phật thừa, kính trọng tăng cúng dường cứu giúp chúng sanh vượt qua thường tình, vua thí cả vô giá bảo châu. Bấy giờ vua có ba vương tử, người thứ ba (út) là khai sĩ. Tôn giả muốn thử nghiệm cái sở đắc của vị này, bèn lấy vô giá bảo châu do vua cúng ra hỏi ba vị vương tử rằng:

- Châu này tròn sáng, trên đời có chi bằng được cái này chăng? Vị thứ nhất là Mục-tịnh Đa-la, vị thứ hai là

Công-đức Đa-la đều đáp: - Trong hàng thất bảo, châu này là quý báu vốn không có gì hơn được. Trừ phi Tôn giả có đạo lực, có ai giữ được nó đâu? Vị thứ ba, Bồ-đề Đa-la đáp:

- Cái này là đồ quý báu của thế gian chưa đủ làm tột, trong các thứ quý báu thì sự quý báu của pháp là tột đỉnh. Đây là ánh sáng của thế gian chưa đủ làm tột, trong các thứ ánh sáng thì ánh sáng trí tuệ là tột đỉnh. Đây là sự trong sáng (vô nhiễm) của thế gian chưa đủ làm tột, trong các sự trong sáng thì sự trong sáng của tâm là tột đỉnh.

Châu này sáng tỏ mà không thể tự chiếu sáng tỏ được, phải nhờ ánh sáng trí tuệ mới hay biện biệt đến sự sáng tỏ đó; đã biện biệt sự sáng tỏ đó mới biết đó là châu, đã biết đó là châu thì hiểu rõ sự quý báu của nó. Nếu hiểu rõ sự quý báu của nó, nó quý báu mà không tự hiểu mình quý báu. Cũng như biện biệt cho nó là châu mà châu không tự biện cho mình là châu, châu không thể tự cho mình là châu mà phải nhờ châu trí tuệ mới biện biệt được châu thế gian; châu quý báu mà không thể tự cho mình quý báu, phải nhờ sự quý báu của trí tuệ mới hiểu rõ sự quý báu của pháp (châu).

Thế mà thầy đã có cái đạo kia thì cái báu kia liền hiển lộ, chúng sinh có đạo thì sự quý báu của tâm cũng thế.

Tôn giả khen ngợi trí tuệ biện luận của Bồ-đề Đa-la, lại hỏi thêm:

- Trong các vật, vật nào vô tướng?

Đáp:

- Trong các vật, (tâm) chẳng khởi là vô tướng.

Lại hỏi:

- Trong các vật, vật nào tối cao?

Đáp:

- Trong các vật, (tâm) nhân ngã là tối cao.

Lại hỏi:

- Trong các vật, vật nào tối đại?

Đáp:

- Trong các vật, pháp tánh là tối đại.

Tôn giả biết đây là pháp tự (người nối pháp), nhưng thời tiết chưa đến Tổ vẫn giữ yên lặng và chưa phân định cho Đa-la. Đến lúc vua Hương Chí chán đời thì mọi người đều kêu khóc tuyệt vọng, chỉ có người con thứ ba là Bồ-đề Đa-la nhập định trước linh cữu, trải qua bảy ngày mới xuất định rồi xin Tổ xuất gia.

Sau khi thọ giới cụ túc, Tôn giả bảo Đa-la: - Như Lai đem chánh pháp nhãn trao cho Đại Ca-diếp, lần lượt như thế mới đến tay ta. Nay ta trao cho ông, hãy nghe ta nói kệ:

Tâm địa sanh chư chủng, Nhân sự phục sanh lý.

Quả mãn bồ đề viên, Hoa khai thế giới khởi.

Dịch:

Tâm địa sanh các giống,

Do sự lý sống lại.

Quả đầy bồ đề đủ, Hoa nở thế giới bày.

Tôn giả truyền pháp xong liền từ tòa đứng dậy, giơ thẳng hai tay. Mỗi tay phóng ánh sáng thành 27 đạo hào quang ngũ sắc, lại vọt thân lên không trung cao bảy cây đa-la, rồi hóa lửa tự thiêu. Từ trên không xá lợi rơi xuống như mưa, chúng thu gom xá lợi xây tháp thờ.

Nhằm nhà Tiền Tống Hiếu Vũ đế, năm Đại Minh thứ nhất, năm đinh dậu (457 công nguyên). (Chánh Tông Ký ghi là “Đời Tống Hiếu Vũ”. Lại chú: Lấy năm Đạt-ma 67 tuổi mà tính năm. Đúng ra là đời Tống Hiếu Vũ đế, năm Kiến Nguyên thứ nhất, năm giáp ngọ – 454 công nguyên).

HẾT QUYỂN II

(QUYỂN III)

No. 2076

DƯƠNG THANH KHẢI (dịch) (LƯU HÀNH NỘI BỘ)

QUYỂN III

Năm Tổ Trung Hoa và những vị tôn túc bàng xuất gồm có 25 người.

28. Tổ Bồ đề Đạt ma.

Ba người bàng xuất từ Bồ đề Đạt ma: Thiền sư Đạo Dục, thiền sư Đạo Phó, ni Tổng Trì.

(Ba người trên đây không có cơ duyên ngữ cú, chẳng ghi).

29. Tổ Huệ Khả Đại sư.

Mười bảy người bàng xuất từ Huệ Khả qua bảy đời: Thiền sư Tăng Na, cư sĩ Hướng, thiền sư Tương Châu Huệ Mãn (ba người trên đây được ghi).

Thiền sư Hiện Sơn Thần Định, thiền sư Bảo Nguyệt, cư sĩ Hoa Nhàn, Hóa Công Đại sĩ, Hòa

Công, cư sĩ Liêu.

Đàm Thúy (từ cư sĩ Hoa Nhàn).

Duyên Lăng Huệ Giản, Bành Thành Huệ Thả

(hai người này từ Đàm Thúy).

Định Lâm tự Huệ Cương (từ Đàm Thúy).

Lục Hợp Đại Giác (từ Huệ Cương).

Cao Bưu Đàm Ảnh (từ Đại Giác).

Thái Sơn Minh Luyện (từ Đàm Ảnh).

Dương Châu Tĩnh Thái (từ Minh Luyện). (Mười bốn người trên không có cơ duyên ngữ cú, chẳng ghi). 30. Tổ Tăng Xán Đại sư. 31. Tổ Đạo Tín Đại sư.

(Bàng xuất 76 người, ghi trong quyển IV).

32. Tổ Hoằng Nhẫn Đại sư.

(Bàng xuất 107 người, ghi trong quyển IV).

Năm Tổ Trung Hoa và các vị tôn túc bàng xuất gồm có 25 người.

• Ba người bàng xuất từ Tổ thứ 28 Bồ đề Đạt ma: 1. Thiền sư Đạo Dục, 2. Thiền sư Đạo Phó, 3. Ni Tổng Trì (ba người trên đây không có cơ duyên ngữ cú,chẳng ghi).

• Tổ thứ 29 Huệ Khả Đại sư (bàng xuất 17 người qua bảy đời). Ba người được ghi: Thiền sư Tăng Na, cư sĩ Hướng, thiền sư Tương Châu Huệ Mãn. Thiền sư Hiện Sơn Thần Định, thiền sư Bảo Nguyệt, cư sĩ Hoa Nhàn, Hóa Công Đại sĩ, Hòa Công, cư sĩ Liêu. Hoa Nhàn lại xuất hiện một người là Đàm Thúy. Đàm Thúy lại xuất hiện ba người: 1. Duyên Lăng Huệ Giản; 2. Bành Thành Huệ Thả; 3. Định Lâm tự Huệ Cương.

Huệ Cương lại xuất hiện một người là Lục Hợp

Đại Giác.

Đại Giác lại xuất hiện một người là Cao Bưu

Đàm Ảnh. Đàm Ảnh lại xuất hiện một người là Thái Sơn

Minh Luyện. Minh Luyện lại xuất hiện một người là Dương

Châu Tĩnh Thái.

(Mười bốn người trên đây không có cơ duyên ngữ cú, chẳng ghi).

• Tổ thứ 30 Tăng Xán Đại sư.

• Tổ thứ 31 Đạo Tín Đại sư. (Bàng xuất 76 người, ghi trong quyển IV). • Tổ thứ 32 Hoằng Nhẫn Đại sư.

(Bàng xuất 107 người, ghi trong quyển V).

28. Tổ Bồ đề Đạt ma.

Ngài là con thứ ba của vua Hương Chí, nước Nam Thiên Trúc, dòng họ Sát đế lợi. Tên ban đầu là Bồ đề Đa-la, sau gặp Tổ thứ 27 Bát nhã Đa-la đến bổn quốc thọ sự cúng dường của phụ vương; nhân cuộc nghiệm vấn giữa Tổ với Sư và hai anh, biện luận về bảo châu vua cha cúng dường Tổ, Tổ biết Sư đã phát minh tâm yếu và là hiện thân của mật ấn. Sau đó, Tôn giả bảo: - Đối với các pháp tâm ông đã được rỗng suốt, mà Đạt ma nghĩa là rỗng khắp nên đặt tên là Đạt ma. Nhân đó đổi hiệu là Bồ đề Đạt ma.

Sư bèn thưa với Tôn giả: - Con đã đắc pháp nên đi nước nào để hành Phật sự? Xin rủ lòng chỉ dạy.

Tôn giả đáp: - Tuy ông đắc pháp chưa thể đi xa. Hãy cứ ở lại Nam Thiên Trúc, chờ ta nhập diệt rồi 67 năm sau sẽ đi nước Chấn Đán (Trung Hoa), đem đại pháp dược tiếp thẳng bậc thượng căn. Hãy cẩn thận, hễ đi vội sẽ làm suy tổn cho các nước viễn đông.

Sư lại hỏi:

- Nước kia có bậc đại sĩ kham làm pháp khí chăng? Trong khoảng ngàn năm có gây khó dễ gì chăng?

Tôn giả đáp:

- Nơi ông giáo hóa, số người được bồ đề không thể kể xiết. Ta diệt độ trên 60 năm sau, nước kia gặp nạn như vạch lằn trong nước tự nó khéo qua. Ông gặp đúng cơ hội chớ ở phương nam. Người nước kia chỉ ham công nghiệp hữu vi, chẳng thấy lý Phật, ông đến nước kia cũng không thể ở lâu.

Hãy nghe ta nói kệ: Lộ hành khóa thủy phục phùng dương,

Độc tự thê thê ám độ giang.

Nhật Hạ khả lân song tượng mã,

Nhị chu nộn quế cửu xương xương.

Dịch:

Đường đi vượt biển lại gặp dê, Đơn thân buồn bã lén qua sông. Nhật Hạ ³⁶ khá thương đôi tượng mã, Quế non hai gốc mãi xanh tươi.

Tổ Bát nhã Đa-la lại diễn thuyết tám bài kệ, đều dự sấm sự thạnh suy của Phật giáo (sự tích ghi đủ trong Bảo Lâm Truyện và Thánh Trụ Tập). Sư kính vâng giáo nghĩa, phục vụ siêng năng bên Tổ gần 40 năm chưa từng chểnh mảng, đến khi Tôn giả thuận thế (tịch) mới nói pháp giáo hóa tại bổn quốc. Bấy giờ có hai thầy: một người tên là Phật Đại Tiên, một người tên là Phật Đại Thắng Đa. Hai người này trước đã cùng Sư học pháp thiền quán tiểu thừa với thầy Phật đà Bạt đà. Phật Đại Tiên đã gặp Tôn giả Bát nhã Đa-la, vượt tiểu hướng đại thừa nên cùng Sư giáo hóa, khi ấy có biệt hiệu là “hai cửa cam lộ”.

Nhưng Phật Đại Thắng Đa lại chia đồ chúng làm sáu tông: Thứ nhất là tông Hữu tướng, thứ hai là tông Vô tướng, thứ ba là tông Định huệ, thứ tư là tông Giới hạnh, thứ năm là tông Vô đắc, thứ sáu là tông Tịch tĩnh. Mỗi tông bảo thủ kiến giải của mình, triển khai riêng nguồn giáo hóa, đồ chúng anh tài tụ tập rất thạnh.

Đại sư bùi ngùi than:

- Chỉ có một thầy kia mà đã vùi lấp dấu trâu, huống chi lại chi ly đông đúc phân làm sáu tông. Làm sao ta không trừ tà kiến ràng rịt họ mãi được? Nói xong Sư ngầm hiện thần lực đến chỗ của tông thứ nhất Hữu tướng, hỏi:

- Thế nào gọi là thật tướng của tất cả các pháp?

Trong chúng đó có một tôn trưởng là Tát bà la trả lời: - Ở trong các tướng mà chẳng liên kết với các tướng, gọi đó là thật tướng.

Sư nói:

- Ở trong tất cả các tướng mà chẳng liên kết với các tướng, nói thật tướng như thế thì làm sao xác định đúng nó ư? Kia đáp:

- Ở trong các tướng mà thật ra không có cái để xác định, làm thế nào xác định các tướng mà bảo là thật được?

Sư nói:

- Trong các tướng mà bất định (không xác định) mới gọi là thật tướng, nay ông bất định phải làm sao đắc nó?

Kia đáp:

- Tôi nói các tướng bất định bất thuyết, chính là nói về các tướng mà nghĩa nó cũng như thế.

Sư nói:

- Ông nói bất định chính là thật tướng, vì xác định “cái bất định” nên “cái bất định” tức chẳng phải thật tướng.

Kia nói: - Xác định “cái đã bất định” thì cái bất định tức chẳng phải thật tướng, vì biết “ngã chẳng phải” nên bất định bất biến.

Sư hỏi:

- Nay ông bất biến, gọi gì là thật tướng? (Các tướng) Đã biến đổi đã đi qua, nghĩa kia (thật tướng)

cũng như thế ư? Kia đáp:

- Bất biến đang còn (tại) vì “còn chẳng còn”, cho nên thật tướng biến hóa để xác định nghĩa kia. Sư hỏi:

- Thật tướng bất biến, biến tức chẳng thật. Trong các pháp hữu vô gọi gì là thật tướng?

Tâm Tát bà la biết đây là thánh sư lý giải không còn vướng mắc, thầm đạt đến chỗ sâu kín, bèn đưa tay chỉ hư không, hỏi:

- Đây là thế gian hữu tướng cũng có thể không (hóa rỗng), chính thân tôi đây được như vậy không?

Sư đáp:

- Muốn hiểu thật tướng tức là thấy phi tướng. Nếu rõ phi tướng thì sắc kia cũng như thế, chính ở trong sắc chẳng mất đi thể của sắc vì trong phi tướng chẳng ngại (tướng) có (không). Nếu hay hiểu như thế, đó gọi là thật tướng.

Chúng kia nghe qua tâm ý sáng suốt, kính lễ tín tâm thọ trì.

* * * Giây lát Sư lại biến mất, đến chỗ tông thứ hai Vô tướng. Sư hỏi:

- Các ông nói vô tướng, chính ai chứng đó (vô tướng)?

Trong chúng này, có người trí là Ba-la-đề đáp: - Tôi tỏ rõ vô tướng vì tâm (vọng) chẳng hiện hành (sanh khởi).

Sư hỏi:

- Tâm ông chẳng hiện hành, chính ai tỏ rõ đó

(chẳng hiện)?

Kia đáp:

- Tôi tỏ rõ vô tướng thì tâm không thủ xả, đang lúc tỏ rõ cũng không có ai tỏ rõ.

Sư nói: - Đối với các tướng hữu vô mà tâm chẳng thủ xả, lại không có ai tỏ rõ chúng vì là không.

Kia nói:

- Nhập tam muội của Phật lại vô sở đắc, huống chi vô tướng mà muốn biết nó.

Sư hỏi:

- Đã chẳng biết tướng thì ai nói là hữu vô? Vả vô sở đắc thì gọi gì là tam muội?

Kia đáp: - Tôi nói không chứng nghĩa là chứng “cái không chỗ chứng”, vì chẳng phải (phi) tam muội nên tôi nói tam muội.

Sư hỏi:

- Phi tam muội, thì ai đang gọi đó (phi tam muội)? Ông đã chẳng (bất) chứng, chẳng phải (phi) chứng thì chứng cái gì? Ba-la-đề nghe Sư biện luận giải thích liền ngộ bổn tâm. Lễ tạ Sư và sám hối lỗi lầm trước.

Sư thọ ký: - Ông sẽ đắc quả, không lâu chứng tam muội. Xứ này có ngoại đạo, chẳng bao lâu ông sẽ hàng phục nó .

* * * Nói xong Sư bỗng nhiên biến mất, đến trụ sở của tông thứ ba Định huệ.

Sư hỏi:

- Các ông học định huệ, định huệ là một hay là hai?

Trong chúng này có người tên là Bà lan đà đáp: - Định huệ của chúng tôi đây, chẳng một chẳng hai.

Sư hỏi:

- Đã chẳng phải một chẳng hai, gọi gì là định là huệ? Kia đáp:

- Đang định chẳng phải chỗ định, nơi huệ chẳng phải chỗ huệ; một tức chẳng phải một, hai cũng chẳng hai.

Sư nói:

- Đang khi một chẳng một, đang khi hai chẳng hai. Đã chẳng phải định chẳng phải huệ thì đại khái là định, huệ nào?

Kia đáp:

- Định huệ hay biết chẳng một chẳng hai, chẳng phải định chẳng phải huệ cũng lại như vậy.

Sư hỏi:

- Vì huệ chẳng ngoài định, nhưng ai biết đây? Chẳng một chẳng hai thì ai định ai huệ? Ba lan đà nghe được, tâm nghi cởi mở như băng tan.

* * * Sư đến chỗ tông thứ tư Giới hạnh. Sư hỏi: - Cái gì gọi là giới? Thế nào gọi là hạnh? Đang lúc thực hành giới hạnh thì giới, hạnh là một hay là hai?

Trong chúng này có một hiền giả đáp:

- Một hai hai một đều do kia sanh, y theo giáo mà vô nhiễm đó gọi là giới hạnh.

Sư nói: - Ông nói “y theo giáo” tức là có nhiễm, một hai đều phá sao nói là y theo giáo? Cái hai đó là sai trái bất cập đối với hạnh, trong ngoài chưa sáng sao gọi là giới?

Kia đáp:

- (Có) Ngã (thì) có nội ngoại, tự kỷ ³⁷ kia biết hết nội ngoại, đã thông đạt kia rồi mới là giới hạnh. Nếu nói là sai trái (hoặc) đều đúng đều sai, mà lời nói theo kịp thanh tịnh thì chính là giới là hạnh.

Sư hỏi:

- (Bảo) Đều đúng đều sai thì nói gì là thanh tịnh? Đã thông đạt rồi thì bàn gì là nội ngoại?

Hiền giả nghe đó liền tự thẹn mà phục Sư.

* * * Sư đến chỗ tông thứ năm Vô đắc. Sư hỏi:

- Các ông chủ trương vô đắc, làm sao được vô đắc ư? Đã không có sở đắc mà còn đắc vô đắc.

Trong chúng này có người tên Bảo Tĩnh đáp:

- Tôi nói vô đắc chẳng phải đắc vô đắc, chính là nói “đắc được” cái vô đắc, đó là đắc.

Sư nói: - Đắc đã là chẳng đắc (bất đắc), mà đắc cũng là chẳng phải đắc (phi đắc), rồi lại nói “đắc được”. Làm sao có thể đắc được (đắc đắc)?

Kia đáp:

- Thấy được thì chẳng phải đắc, chẳng phải đắc là đắc. Nếu thấy không được thì gọi là “đắc được”.

Sư nói:

- Đắc đã chẳng phải đắc, không có đắc “đắc được”, đã không có sở đắc thì chính lúc đó “đắc được” gì?

Bảo Tĩnh nghe qua liền dứt hết lưới nghi.

* * * Sư đến chỗ tông thứ sáu Tịch tĩnh. Sư hỏi:

- Thế nào gọi là tịch tĩnh? Ở trong pháp hội này ai tịch ai tĩnh?

Trong đây có Tôn giả đáp:

- Tâm ấy chẳng động gọi là tịch, nơi pháp không nhiễm gọi đó là tĩnh.

Sư hỏi:

- Bổn tâm chẳng tịch nên cần mượn tịch tĩnh, xưa nay vốn tịch thì cần gì tịch tĩnh?

Kia đáp: - Vì (bổn tâm) không không nên chư pháp vốn rỗng không, do không không đó nên gọi là tịch tĩnh.

Sư nói:

- Không không đã rỗng không, các pháp cũng như thế. Tịch tĩnh vô tướng thì có cái nào tĩnh cái nào tịch?

Tôn giả kia nghe Sư chỉ dạy bỗng nhiên khai ngộ.

Rồi thì sáu chúng đều thệ nguyện quy ngưỡng Sư. Từ đó việc giáo hóa được nức tiếng vùng Nam Thiên Trúc, rồi lan dần khắp Ngũ Ấn ³⁸ . Các học giả gần xa mặc nhiên hâm mộ hưởng ứng theo, trên 60 năm Sư độ chúng vô lượng.

* * * Về sau gặp phải vua Dị Kiến ³⁹ khinh chê hủy báng Tam bảo. Có lần vua nói: “Tổ tông ta đều tin Phật đạo mà mắc vào tà kiến nên tuổi thọ chẳng lâu, vận lành cũng ngắn. Vả thân ta là Phật sao còn cầu ở ngoài? Việc báo ứng thiện ác đều bởi con người trí mưu mà hơn”. Kết xằng với lời nói đó, đến nỗi trong nước hàng kì cựu được các tiền vương phụng mệnh từ đó đều bị phế truất.

Sư đã biết, tự than: “Vua kia đức bạc, bằng cách nào để cứu đây?” Lại nhớ đến hai thủ lãnh trong tông Vô tướng: Một là Ba-la-đề sắp chứng quả vị, lại có duyên với vua; hai là Tông Thắng không phải là không biện luận uyên bác, nhưng không có nhân duyên đời trước với vua.

Bấy giờ đồ chúng sáu tông, mỗi người cũng tự nghĩ: “Phật pháp có nạn, các sư tăng làm sao tự an tĩnh được?” Sư biết ý các chúng liền khảy ngón tay đáp ứng với chúng, sáu chúng ở xa nghe biết, nói:

“Đây là tín hiệu hưởng ứng của thầy ta Đạt ma, chúng ta nên tốc hành đến để phù tá từ mệnh”. Nói xong họ đến gặp Sư thăm hỏi lễ bái.

Sư hỏi:

- Nay có một cánh hoa hư tàn, ai có thể cắt bỏ? Tông Thắng đáp:

- Tôi tuy thiển bạc sao dám từ chối việc ấy. Sư bảo:

- Ông tuy có trí tuệ biện tài nhưng đạo lực chưa đủ.

Tông Thắng tự nghĩ: “Thầy ta sợ ta yết kiến nhà vua làm đại Phật sự, danh dự hiển đạt chiếu át uy quang bậc trên. Dù cho người kia có phước đức trí tuệ làm vua, nhưng ta là sa môn nhận yếu chỉ Phật giáo há ngại đối đầu sao?”. Nói xong lén đi đến gặp vua, quảng thuyết pháp yếu và những vụ việc về thiện ác người trời, khổ vui của thế gian … Ông cùng vua chất vấn qua lại không có gì chẳng thấu lý.

Vua hỏi:

- Nay theo chỗ ông hiểu biết thì pháp ấy ở đâu?

Tông Thắng đáp:

- Như nhà vua cảm hóa người dân, trị nước thăng bình đúng là hợp với đạo ấy, đạo nhà vua sở hữu ở đâu?

Vua đáp:

- Đạo ta sở hữu để trừ tà pháp, pháp ông sở hữu để hàng phục ai?

Sư chẳng rời chỗ ngồi, băn khoăn biết nghĩa lý của Tông Thắng bị hỏng, vội vã bảo Ba-la-đề: - Tông Thắng chẳng vâng lời ta dạy, lén hóa duyên ở cung vua, chốc lát nữa thua, ông nên cứu gấp.

Ba-la-đề kính vâng mệnh Sư, thưa:

- Xin mượn thần lực.

Nói xong mây hiện dưới chân, đến trước vua lặng lẽ dừng lại. Bây giờ vua đang hỏi Tông Thắng, bỗng thấy Ba-la-đề cỡi mây đến, vua ngạc nghiên quên câu hỏi đáp của mình. Vua hỏi:

- Người từ không trung đến là chánh hay tà?

Ba-la-đề đáp:

- Tôi chẳng phải chánh tà mà tâm vua có tà chánh đến. Nếu tâm vua chánh ngã⁴⁰ thì không có chánh tà.

Tuy vua có kinh dị nhưng lòng kiêu mạn vừa rồi bốc lên mạnh, liền lệnh đuổi Tông Thắng ra khỏi nước. Ba-la-đề hỏi:

- Vua đã có đạo sao lại đuổi sa môn? Tôi tuy không hiểu biết, xin vua đặt câu hỏi.

Vua giận nhưng hỏi:

- Ai là Phật?

Đáp:

- Thấy tánh là Phật.

Vua hỏi: - Sư thấy tánh không?

Đáp:

- Tôi thấy Phật tánh.

Vua hỏi:

- (Phật) tánh ở đâu? Đáp:

- (Phật) tánh ở tác dụng.

Vua hỏi: - Đó là tác dụng nào nay ta chưa thấy?

Đáp:

- Hiện đang thấy tác dụng, tự nhà vua chẳng thấy.

Vua hỏi: - Nơi ta có (Phật tánh) không?

Đáp:

- Nếu vua tác dụng thì không có chỗ nào chẳng phải. Nếu vua không tác dụng cũng khó thấy thể

(tánh kia).

Vua hỏi:

- Như lúc đang tác dụng có mấy chỗ (tánh) xuất hiện?

Đáp:

- Như lúc xuất hiện phải có tám chỗ.

Vua nói:

- Phải nói cho ta nghe tám chỗ xuất hiện đó.

Ba-la-đề bèn nói kệ:

Tại thai vi thân, Xử thế danh nhân, Tại nhãn viết kiến, Tại nhĩ viết văn, Tại tỹ biện hương, Tại khẩu đàm luận, Tại thủ chấp tróc, Tại túc vận bôn. Biến hiện câu cai sa giới, Thu nhiếp tại nhất vi trần. Thức giả tri thị Phật tánh, Bất thức hoán tác tinh hồn.

Dịch:

Ở thai là thân, Ở đời là người, Ở mắt là thấy, Ở tai là nghe, Ở mũi xét mùi, Ở miệng đàm luận, Ở tay cầm bắt, Ở chân đi chạy.

Hiện khắp bao trùm sa giới, Thâu lại trong một vi trần.

Biết được, đó là Phật tánh, Không biết, gọi là tinh hồn.

Vua nghe kệ xong tâm liền khai ngộ, bèn hối hận tạ lỗi trước, rồi hỏi thêm về pháp yếu sớm tối quên mệt cho đến chín tuần. Lúc đó Tông Thắng đã bị xua đuổi, lui về ẩn nơi chốn thâm sơn, nghĩ rằng:

- Ta nay tám mươi của đời người mà còn lầm, hai mươi năm nữa lại quy về Phật đạo. Tu hành đã đoạn tuyệt dấu vết nhưng còn ngu mê tâm tánh, không phòng được nạn tai, chi bằng chết còn hơn sống.

Nghĩ xong liền tự gieo mình xuống vực, giây lát có thần nhân dùng tay hứng đỡ, đặt trên tảng đá bình an vô hại. Tông Thắng nói:

- Ta tự trách mình làm sa môn nhục nhã, muốn đem chánh pháp chuyển hóa nhà vua mà không kiềm chế hết được sự lầm lẫn của vua, đến nỗi tổn hại đến thân. Thần nhân nào trợ giúp ta đến thế này, xin ban cho một lời giúp ta bảo tồn đời tàn này.

Do đó thần nhân nói kệ:

Sư thọ ư bách tuế, Bát thập nhi tạo phi.

Vị cận chí tôn cố, Huân tu nhi nhập đạo.

Tuy cụ thiểu trí tuệ, Nhi đa hữu bỉ ngã. Sở kiến chư hiền đẳng, Vị thường sanh trân kính.

Nhị thập niên công đức, Kỳ tâm vị điềm tĩnh.

Thông minh khinh mạn cố,

Nhi hoạch chí ư thử.

Đắc vương bất kính giả,

Đương cảm quả như thị.

Tự kim bất sơ đãi, Bất cửu thành kỳ trí. Chư thánh tất tồn tâm, Dịch: Như Lai diệc phục nhĩ. Thầy thọ đến trăm tuổi, Tám mươi còn làm quấy.

Nhờ gần đấng chí tôn, Huân tu và nhập đạo.

Nhưng trí tuệ chưa toàn, Mà sanh nhiều đây kia.

Gặp những bậc hiền đức, Chưa hề tỏ kính trọng.

Hai mươi năm công đức, Tâm ấy chưa điềm tĩnh.

Bởi thông minh khinh mạn, Mới chịu quả đến thế.

Bị vua bất kính đó, Sẽ cảm quả như vậy.

Xưa nay không bỏ sót, Chẳng lâu thành tựu trí.

Chư thánh đều giữ tâm, Như Lai cũng như thế.

Tông Thắng nghe kệ hân hoan rồi ngồi tịnh nơi hang núi cao. Lúc đó vua Dị Kiến lại hỏi Ba-la-đề:

- Trí tuệ biện luận như nhân giả, ai đáng làm thầy nhân giả đây?

Đáp:

- Tôi xuất gia ở chùa Ta-la, ngài tam tạng Ô-sa-bà là thầy thọ nghiệp. Người thầy xuất thế của tôi chính là Bồ-đề Đạt-ma, chú của đại vương đó. Vua nghe đến tên Sư kinh sợ hồi lâu, nói:

- Ta hèn mọn, không xứng đáng nối dõi ngôi vua, bội chánh hướng tà mà quên đi người chú cao quý.

Rồi sắc mệnh cận thần đặc biệt tiến hành nghênh thỉnh. Sư tùy theo sứ giả mà đến, cho vua sám hối lỗi lầm trước; vua nghe những quy tắc răn dạy và khóc tạ lỗi với Sư, lại ban chiếu cho Tông

Thắng trở lại vương quốc.

Đại thần tâu:

- Sau khi bị đuổi Tông Thắng gieo mình xuống vực, nay đã mất rồi. Vua nói với Sư:

- Tông Thắng chết đều bởi chính ta, bậc đại từ làm sao giúp ta thoát tội ấy?

Sư nói:

- Tông Thắng hiện đang thiền định trong hang núi, chỉ cần sai sứ mời thì y sẽ đến.

Vua bèn sai sứ vào núi, quả thật thấy Tông Thắng ngồi ngay ngắn thiền tịch. Được triệu hồi Tông Thắng nói: - Rất hổ thẹn với nhã ý nhà vua, bần đạo thệ nguyện ở chốn lâm tuyền. Vả vương quốc có người hiền đức đông đúc, Đạt ma là chú của vua, làm thầy sáu chúng, Ba-la-đề là hàng long tượng trong pháp hội. Xin vua tôn kính hai vị thánh ấy để làm phước điền cho cơ nghiệp nhà vua.

Sứ giả vâng mệnh trở về chưa tới, Sư hỏi vua:

- Vua biết Tông Thắng có đến không?

Vua đáp:

- Chưa biết. Sư nói:

- Mời một lần chưa đến, mời lần nữa mới đến.

Hồi lâu sứ giả trở về quả nhiên như lời Sư nói.

Sư bèn từ giả vua, bảo:

- Hãy khéo tu đức, chẳng bao lâu có bệnh. Ta phải đi thôi.

Bảy ngày sau vua mắc bệnh, ngự y đã chẩn trị mà bệnh không đỡ lại tăng. Hàng quí thích và cận thần nhớ lời thọ ký trước, vội vã phát sứ đến báo Sư: - Vua bệnh nặng kéo dài không bớt, xin Ngài từ bi nghĩ tình ruột thịt chịu khó đến cứu giúp.

Sư đến gặp vua thăm bệnh vấn an. Lúc bấy giờ Tông Thắng vâng theo lời mời lần thứ hai, từ bỏ hang núi trở lại. Ba-la-đề thọ ân vua đã lâu cũng đến thăm bệnh, hỏi:

- Phải làm gì giúp vua thoát khổ?

Sư liền bảo thái tử thay cha thi ân, thả tội nhân và kính thờ tăng bảo. Lại vì nhà vua sám hối “Nguyện tội tiêu diệt”, làm như vậy ba lần. Chẳng bao lâu bệnh vua hết. Sư nghĩ: “Duyên với nước Chấn Đán (Trung Hoa) đã chín, tới lúc hành hóa ở đó”. Trước tiên Sư lễ từ tháp Tổ, rồi giã từ những đồng học, sau đó đến an ủi và khuyên nhủ nhà vua: - Nên siêng tu bạch nghiệp (thiện nghiệp), hộ trì tam bảo. Ta đi chẳng lâu, một lần đi chín năm trở lại.

Vua nghe Sư dạy, nước mắt đầm đìa, hỏi:

- Nước nầy mắc tội gì, lãnh thổ kia (Trung Hoa) có phước gì mà hoàng thúc hữu duyên, không ở nước ta? Chỉ mong Ngài đừng quên tổ quốc mẹ cha, xong việc sớm về. Vua bèn cụ bị đồ dùng cùng tiền lộ phí cho thuyền lớn, đích thân đốc suất quan liêu tiễn Sư đến bến cảng. Sư lênh đênh giữa trùng dương, ấm lạnh khoảng ba năm thì đến Nam Hải (Quảng Châu), đó là ngày 21 tháng 9 năm đinh mùi (527 Công nguyên), tức năm Phổ Thông thứ 8 nhà Lương. Thứ sử Quảng Châu là Tiêu Ngang làm chủ lễ tiếp rước trọng thể, dâng biểu trình Vũ đế. Đế xem xét y tấu, sai sứ giả mang chiếu đi nghênh thỉnh Sư về Kim

Lăng.

Ngày 1 tháng 10 Sư đến Kim Lăng.

(Thiền sư Tung căn cứ Tục Pháp Ký của tăng Bảo Xướng nhà Lương mà viết Chánh Tông Ký.

Chánh Tông Ký ghi: “Đạt ma đến nước này (Lương)

vào năm canh tý 520, tức năm Phổ Thông nguyên niên, đời vua Lương Vũ đế”. Năm này là năm Chánh Quang nguyên niên, đời vua Minh đế nhà Hậu Ngụy. Nếu như thế thì niên biểu đều hợp với năm nhập diệt, quật mồ … của Sư về sau. Nếu bằng cứ trên là đúng thì ngày 21 tháng 9 năm đinh mùi (527), năm Phổ Thông thứ 8 và ngày mùng 1 tháng 10 Sư đến Kim Lăng ắt rất sai. Vì tháng 3 năm Phổ Thông thứ 8 đã cải niên hiệu là Đại Thông nguyên niên, thì tháng 9 đâu còn gọi là năm Phổ Thông thứ 8.

Nam Hải ngày nay là Quảng Châu, cách Kim Lăng cả ngàn dặm, thứ sử tâu vua và Vũ đế ban chiếu nghênh thỉnh, nhưng đâu thể nào mà đến Kim Lăng trong khoảng 10 ngày ư? Hơn nữa chiếu theo Tiêu Ngang Bổn Truyện của Nam sử thì không thấy nói Ngang làm thứ sử Quảng Châu, nhưng phần cuối của Vương Mậu Truyện thì có Tiêu Ngang làm trưởng sử Quảng Châu, nhưng không biết ngang tại nhiệm năm nào. Nay chỉ có thể nói: “Sư đến Nam Hải đúng năm Phổ Thông nguyên niên, thứ sử Quảng Châu làm chủ lễ tiếp rước trọng thể, dâng biểu trình Vũ đế. Đế xem biểu tấu, sai sứ giả mang chiếu nghênh thỉnh. Ngày mùng 1 tháng 10 đến Kim

Lăng”).

Đế hỏi:

- Từ lúc trẫm lên ngôi tới nay, tạo chùa in kinh độ tăng không thể ghi chép hết, có công đức gì không?

Sư đáp:

- Đều không công đức.

Đế hỏi: - Tại sao không công đức?

Sư đáp:

- Đó chỉ là nhân hữu lậu của tiểu quả nhân thiên, như bóng theo hình, tuy có mà chẳng phải thật.

Đế hỏi:

- Thế nào là công đức chơn thật?

Đáp: - Trí thanh tịnh và thể diệu viên vốn không tịch⁴¹. Công đức như thế không thể đem việc thế gian mà cầu được. Đế lại hỏi:

- Thế nào là đệ nhất nghĩa thánh đế?

Sư đáp:

- Rỗng không không có thánh. Đế hỏi:

- Đối diện trẫm là ai?

Sư đáp:

- Chẳng biết (bất thức)!

Lương Vũ đế không lãnh ngộ. Sư biết cơ duyên không khế hợp, ngày 19 tháng đó (tháng 10) Sư lén rút lui (chữ hồi , Quảng Đăng chép là chữ quá) qua Giang Bắc. Ngày 23 tháng 11 Sư đến Lạc Dương nhằm năm Thái Hòa thứ 10, đời vua Hiếu Minh nhà Bắc Ngụy. (Đúng ra là năm Chánh Quang nguyên niên 520, đời vua Hiếu Minh nhà Hậu (Bắc) Ngụy. Nếu cho là năm Thái Hòa thứ 10 thì là đời Văn đế nhà Hậu Ngụy, năm này tức là năm bính dần 486, năm Vĩnh Minh thứ 4 đời vua Vũ đế nhà Nam Tề). Sư ở chùa Thiếu Lâm núi Tung Sơn, suốt ngày lặng thinh ngồi xoay mặt vào vách, không ai lường được và thời nhân gọi Sư là Bích quán Bà-la- môn. Khi đó có vị tăng tên Thần Quang, bậc tu học tâm đã khoáng đạt (thông suốt mênh mông), ngụ ở Y Lạc đã lâu, xem rộng biết nhiều sách nên giỏi đàm luận huyền lý. Quang thường than: “Khổng Lão dạy lễ ký, phương thuật, phong thủy, pháp quy; các sách Trang tử, kinh Dịch nói chưa tột diệu lý. Mới đây có nghe Đạt ma Đại sĩ đến ở chùa Thiếu Lâm, đang tạo cảnh giới sâu mầu, bậc chí nhân chẳng xa”. Bèn đến đó sớm hôm vâng hầu. Sư luôn ngồi kiết già xoay mặt vào vách, không ai nghe Sư dạy bảo gì. Quang tự tư duy: “Người xưa cầu đạo đập xương lấy tủy, chích máu cứu đói, trải tóc che bùn, gieo mình xuống vực cho hổ đói ăn thịt. Xưa mà như thế, còn ta là người nào?”.

Ngày mùng 9 tháng 12 năm đó (520), tuyết rơi đầy suốt đêm, Quang đứng vững bất động, trời sáng muộn tuyết phủ quá đầu gối. Sư thấy thương cảm, quay ra hỏi: - Ông đứng chờ lâu ngoài tuyết, muốn cầu việc gì?

Quang bi lệ đáp:

- Chỉ mong Hòa thượng từ bi mở cửa cam lồ, quảng độ chúng sanh.

Sư đáp: - Diệu đạo vô thượng của chư Phật, phải nhiều kiếp tinh cần, làm được việc khó làm nhẫn được việc khó nhẫn, hàng thiểu đức thiểu trí lòng còn rẻ rúng ngã mạn há cầu được sao? Muốn được chơn thừa phải nhọc công cần khổ.

Quang nghe Sư khuyên bảo, lén lấy dao bén tự chặt cánh tay trái rồi dâng lên trước mặt Sư. Sư biết đây là pháp khí, bèn bảo:

- Lúc ban sơ cầu đạo chư Phật vì pháp quên thân, ông nay chặt cánh tay trước mặt ta, tâm cầu đạo cũng khá đấy!

Rồi nhân đó ban cho tên Huệ Khả. Quang thưa:

- Pháp ấn chư Phật con có thể nghe được chăng?

Sư đáp:

- Pháp ấn chư Phật không thể được từ người khác.

Quang nói:

- Tâm con chưa an, xin thầy an cho.

Sư bảo:

- Đem tâm ra đây, ta an cho ông.

Thưa: Sư nói:

- Con tìm tâm trọn không thể được. - Ta an tâm cho ông rồi. *

* * Về sau vua Hậu Ngụy Hiếu Minh đế nghe Sư kỳ đặc, sai sứ mang chiếu đến mời Sư trước sau ba lần. Sư không rời Thiếu Lâm, đế càng thêm kính mến lại ban ca sa ma nạp hai bộ, bát bằng vàng bình nước bằng bạc, lụa dày … Sư cố từ nhượng ba phen, ý vua càng cương quyết, Sư mới nhận. Từ đó chúng tăng và tại gia cư sĩ tin tưởng và quy hướng gia tăng bội phần. Sư ở Thiếu Lâm đến chín năm, muốn trở về Tây, nước Thiên Trúc, bèn gọi môn nhân đến, bảo:

- Thời sắp đến rồi, các ông sao chẳng nói lên sở đắc mỗi người đi?

Bấy giờ môn nhân Đạo Phó bước ra thưa:

- Theo chỗ con thấy, chẳng chấp văn tự chẳng lìa văn tự, đó là tác dụng của đạo.

Sư nói:

- Ông được phần da của ta.

Ni Tổng Trì ⁴² thưa:

- Chỗ con hiểu hiện nay cũng như Ngài Khánh Hỉ (A-nan) thấy cõi Phật A-súc ⁴³, chỉ thấy một lần không còn thấy nữa.

Sư nói:

- Ngươi được phần thịt của ta.

Đạo Dục thưa:

- Tứ đại vốn rỗng không, ngũ ấm (uẩn) chẳng phải có, và chỗ thấy của con không một pháp có thể được.

Sư nói:

- Ông được phần xương của ta. Cuối cùng Huệ Khả bước ra lễ bái rồi trở lại đứng chỗ cũ. Sư nói:

- Ông được phần tủy của ta.

Rồi Sư nhìn Huệ Khả và bảo:

- Xưa Đức Như Lai đem chánh pháp nhãn trao cho Ca diếp Đại sĩ, lần lượt trao liên tục đến ta, nay ta trao ông, ông nên giữ gìn. Và trao cho ông ca sa để làm pháp tín, ông nên biết mỗi thứ tiêu biểu cho mỗi việc.

Khả thưa:

- Xin thầy chỉ cho mọi việc.

Sư nói:

- Bên trong truyền pháp ấn để khế hợp với tâm chứng, ngoài trao ca sa để xác định tông chỉ. Về sau lòng người sanh khinh bạc, nghĩ suy ngờ vực và tranh giành, họ nói “Ta là người Tây Thiên, ông là người Trung Hoa, căn cứ vào đâu mà đắc pháp, lấy gì để minh chứng?”. Nay ông nhận y pháp này, sau gặp nạn chỉ cần trình y và kệ truyền pháp của ta để minh chứng thì sự giáo hóa không trở ngại. Hai trăm năm sau khi ta nhập diệt, không truyền y nữa vì Phật pháp thạnh hành khắp nơi, lúc đó người biết đạo thì nhiều người hành đạo lại ít, người nói lý thì nhiều người thông lý lại ít, nhưng những người thầm hợp mật chứng có hơn ngàn vạn. Ông đảm đang việc xiển dương chớ xem thường người chưa ngộ, trong một niệm hồi tâm liền đồng người được trước.

Hãy nghe ta nói kệ:

Ngô bổn lai tư độ,

Truyền pháp cứu mê tình.

Nhất hoa khai ngũ diệp, Kết quả tự nhiên thành.

Dịch:

Ta vốn đến xứ này, Truyền pháp cứu người mê.

Một hoa nở năm ⁴⁴ cánh, Kết quả tự nhiên thành.

Sư lại bảo:

- Ta có bốn quyển kinh Lăng Già cũng để trao ông (Đây y cứ theo Bảo Lâm Truyện mà nói. Căn cứ Tục Cao Tăng Truyện của Luật sư Tuyên, Khả Đại Sư Truyện thì “Ban đầu Đạt-ma đem kinh Lăng Già trao cho Huệ Khả, nói: Ta xem đất Hán chỉ có Kinh này, hạng nhân giả y theo đó mà hành sẽ tự độ độ người”. Theo như truyện trên chép, khi Nhị Tổ chưa đắc pháp, Đạt-ma trao kinh Lăng Già cho Nhị Tổ xem. Nay Truyền Đăng nói sau khi đã phó pháp truyền y rồi, Sư lại nói “Ta có bốn quyển kinh Lăng Già cũng để trao ông”, chỉ sợ hiểu lầm mới nói “ta có”, tợ như thế gian chưa có. Chỗ này chỉ nên y cứ lời Mã Tổ nói “Lại dẫn văn kinh Lăng Già để ấn chứng tâm địa chúng sanh” thì không hại cho lý vậy) chính là yếu môn dẫn vào tâm địa Như Lai, khiến chúng sanh khai thị ngộ nhập. Từ khi đến xứ này, ta đã bị năm phen đầu độc, ta thường tự mửa ra mà thử nó, chạm đá đá tan; duyên ta vốn rời Nam Ấn để đến Đông độ đây vì thấy Xích Huyện Thần Châu (tên nước Trung Hoa thời xưa) có khí tượng đại thừa, bèn vượt biển qua sa mạc tìm người truyền pháp, gặp vận chưa thông phải như câm như dại. Nay được ông để truyền trao, ý ta đã mãn.

(Biệt Ký chép: Ban đầu Sư ở chùa Thiếu Lâm chín năm vì Nhị Tổ thuyết pháp, chỉ dạy rằng “Ngoài ngưng các duyên, trong theo hơi thở, tâm như tường vách, có thể vào đạo”. Huệ Khả trình Sư đủ thứ lý về tâm tánh vẫn chưa khế hợp đạo, Sư chỉ ngừa lỗi đó mà không thuyết cho Huệ Khả nghe về tâm thể vô niệm. Huệ Khả nói “Con đã ngưng hết các duyên”. Sư hỏi “Hẳn là thành đoạn diệt rồi chăng?” Khả đáp “Chẳng thành đoạn diệt”. Sư hỏi:

“Lấy gì nghiệm xét đó mà bảo chẳng đoạn diệt?”

Khả đáp “Rõ ràng thường biết, nói không thể đến được”. Sư nói “Đó là tâm thể chư Phật truyền trao, chớ có hồ nghi”). Nói xong Sư cùng đồ chúng đến chùa Thiên Thánh ở Vũ Môn dừng lại ba ngày. Thành ấy có quan thái thú Dương Huyễn Chi sớm mến mộ Phật thừa, hỏi Sư:

- Ở Tây Thiên Ngũ Ấn (năm miền Ấn độ Tây Thiên) Thầy được kế thừa làm Tổ, đạo ấy như thế nào? Sư đáp:

- Rõ được tâm tông của Phật, hạnh và giải hợp nhau, đó gọi là Tổ.

Lại hỏi: - Ngoài lý này thì thế nào?

Sư đáp:

- Nên rõ tâm kia biết suốt xưa nay, chẳng chán có không, nơi pháp không chấp, chẳng trí chẳng ngu, không mê không ngộ. Nếu hay hiểu như thế cũng gọi là Tổ.

Lại hỏi:

- Đệ tử hồi tâm tam bảo cũng lâu rồi mà trí tuệ ngu tối còn mê mờ chơn lý. Vừa nghe thầy nói không lãnh hội và thực hành được, mong thầy từ bi khai thị tông chỉ.

Sư biết tâm tha thiết, mới nói kệ: Diệc bất đổ ác nhi sanh hiềm, Diệc bất quán thiện nhi cần thố, Diệc bất xả trí nhi cận ngu, Diệc bất phao mê nhi tựu ngộ. Đạt đại đạo hề quá lượng, Thông Phật tâm hề xuất độ, Bất dữ phàm thánh đồng triền, Siêu nhiên danh chi viết Tổ.

Dịch: Cũng đừng thấy dữ mà sanh chê, Cũng đừng thấy lành mà siêng làm, Cũng đừng bỏ trí mà gần ngu, Cũng đừng quẳng mê mà lấy ngộ.

Đạt đạo lớn chừ quá lượng, Thông tâm Phật chừ vượt mức, Chẳng cùng phàm thánh chung bước,

Vượt hết, gọi đó là Tổ.

Huyễn Chi nghe kệ vui buồn lẫn lộn, thưa: - Xin thầy trụ thế gian dài lâu, hóa đạo quần sanh.

Sư nói:

- Ta sắp đi không nên ở lâu. Người đời căn tánh muôn sai khác, gặp nhiều hoạn nạn. Huyễn Chi thưa: - Chưa biết ai hại thầy, đệ tử sẽ giải trừ cho thầy.

Sư nói:

- Ta vì truyền sự bí mật của Phật, đem lợi ích cho những người lầm lạc. Hại họ để an thân nhất định không có lý đó.

Huyễn Chi nói:

- Nếu thầy không nói, sao biểu hiện thần lực quán chiếu biến hóa thông suốt được?

Sư bất đắc dĩ nói bài sấm:

Giang tra phân ngọc lãng, Quản cự khai kim tỏa.

Ngũ khẩu tương cộng hành,

Cửu thập vô bỉ ngã.

Dịch: Bè sông rẽ sóng ngọc, Dụng đuốc mở khóa vàng.

Năm miệng cùng nhau đi, Chín mười không ta người. Huyễn Chi nghe lời sấm, không xét suy ra manh mối, thầm ghi nhớ trong lòng rồi làm lễ từ tạ. Ý bài sấm Sư nói tuy lúc đó không lường được nhưng về sau đều linh nghiệm. Bấy giờ nhà Ngụy kính trọng Sư và bậc thiền tuấn của Phật rất đông. Các ngài Luật sư Quang Thống, Tam tạng Lưu Chi là những vị tăng vào hàng loan phụng, thấy Sư nói đạo chỉ tâm bài tướng, mỗi vị cùng Sư luận nghĩa phải trái quyết liệt. Sư chấn chỉnh huyền phong tới cùng, phổ thí pháp vũ, và các ngài xét thấy cuộc tranh luận lệch về phía Sư, không thể đương đầu được, cùng nhau muốn hại Sư, thường cho thuốc độc vào thức ăn. Đến lần thứ sáu, vì có người truyền pháp việc hóa duyên đã xong, Sư ngồi ngay ngắn tịch không cho cứu chữa nữa.

Nhằm ngày mùng 5 tháng 10 năm bính thìn (536), tức năm Thái Hòa thứ 19 đời vua Hiếu Minh đế nhà Hậu Ngụy ⁴⁵. (Theo Tục Pháp Ký thì là ngày 5 tháng 10 năm Vĩnh An nguyên niên đời vua Hiếu Trang đế 528, nhằm năm Đại Thông thứ hai nhà Lương, năm mậu thân. Năm này tức là năm Vũ Thái nguyên niên đời vua Minh đế, tháng hai Minh đế băng tháng tư Trang đế tức vị đổi niên hiệu là Kiến Nghĩa, đến tháng chín lại đổi là Vĩnh An. Về sau chép: (Sư nói) “Chủ ông đã chán đời”, nghĩa là năm này 528 Minh đế băng. Theo Truyền Đăng chép: Năm bính thìn 536 tức là năm Đại Thống thứ hai vua Văn đế nhà Tây Ngụy, là năm Thiên Bình thứ ba vua Tĩnh đế nhà Đông Ngụy, là năm Đại Đồng thư ùhai nhà Lương.

Nếu như thế thì thuyết “Chán đời” hoàn toàn trái ngược, hơn nữa năm Thái Hòa thứ 19 là năm ất hợi 495, đời Văn đế nhà Hậu Ngụy, cũng là năm Kiến Vũ thứ hai đời vua Minh đế nhà Nam Tề. Cách nhau quá xa!). Ngày 28 tháng 12 năm đó, an táng và xây tháp thờ ở chùa Định Lâm núi Hùng Nhĩ. Ba năm sau Tống Vân của Hậu Ngụy phụng sứ đi Tây vực trở về, gặp Sư ở Thông Lãnh, thấy tay xách một chiếc giày bay vùn vụt về Tây.

Tống Vân hỏi:

- Thầy đi đâu?

Sư đáp:

- Về Tây Thiên.

Lại bảo Vân:

- Chủ ông đã chán đời rồi. Vân nghe qua sững sờ, từ giã Sư đi về Đông. Đến khi phục mệnh thì vua Minh đế đã băng rồi và Hiếu Trang đế lên ngôi. Vân tâu đầy đủ việc gặp Sư, vua ra lệnh cho quật mồ, chỉ thấy một chiếc giày da trong quan tài trống không.

(Nếu y theo Tục Pháp Ký thì ba năm sau là năm canh tuất 530 tức là năm Vĩnh An thứ ba vua Trang đế, nhằm năm Trung Đại Thông thứ hai vua Vũ đế nhà Lương. Năm này tháng 12 Trang đế mới băng, lúc phụng sứ trở về thì Trang đế còn.

Nếu căn cứ theo Truyền Đăng thì ba năm sau lại là năm Kỷ Mùi 539, tức là năm Đại Thống thứ năm vua Văn đế nhà Tây Ngụy, nhằm năm Hưng Hòa nguyên niên vua Tĩnh đế nhà Đông Ngụy, nhằm năm Đại Đồng thứ năm vua Vũ đế nhà Lương. Như vậy thì sao lại có Hiếu Trang đế ư? Lại bảo Tống Vân gặp Sư ở Thông Lãnh thì càng lầm, vì lúc Tống Vân đi sứ Tây vực trở về vào năm Chánh Quang thì vua Hiếu Minh đế nhà Hậu Ngụy hãy còn! Vậy thì người gặp Sư ở Thông Lãnh, có thể là cuối nhà Ngụy có sứ giả khác đi Tây vực trở về gặp Sư chăng? Chỉ nên nói: Ba năm sau có sứ giả của Ngụy từ Tây vực trở về, gặp Sư ở Thông Lãnh, thấy tay xách một chiếc giày bay vùn vụt về Tây. Hỏi Sư đi đâu? Đáp: Về Tây Thiên. Sư lại bảo sứ: Chủ ông đã chán đời rồi. Sứ nghe qua sững sờ từ giả Sư đi về Đông. Đến khi phục mệnh thì vua Minh đế đã băng và Hiếu Trang lên ngôi, phụng sứ tâu đầy đủ việc gặp Sư. Vua ra lệnh quật mồ, chỉ còn thấy một chiếc giày da trong quan tài trống không). Cả triều đình đều kinh sợ và cảm phục về việc đó, vâng chiếu đem chiếc giày còn lại cúng dường ở chùa Thiếu Lâm. Đến năm đinh mão, năm Khai Nguyên thứ 15 nhà Đường (727) bị một người học đạo tin Sư lấy trộm giày đem thờ trong chùa Hoa Nghiêm ở Ngũ Đài. Nay (1004) không biết chiếc giày thất lạc về đâu.

Ban đầu Lương Vũ đế gặp Sư nhân duyên chưa khế hợp, đến khi nghe Sư hóa duyên ở nước Ngụy thì muốn tự soạn bia tỏ lòng với Sư, nhưng bận việc mãi. Sau đó khi nghe chuyện Tống Vân gặp Sư mới hoàn thành bia.

Vua Đại Tông nhà Đường ban Sư hiệu Viên Giác Đại Sư, tháp hiệu Không Quán.

Từ năm bính thìn 536 Sư báo tịch ở Ngụy, đến năm giáp thìn Cảnh Đức nguyên niên 1004, niên hiệu của Tống Chơn Tông có 467 năm.

(Đúng ra là từ năm canh tý 520 ⁴⁶ báo tịch ở Ngụy, đến năm giáp thìn Cảnh Đức nguyên niên, đời vua Tống Chơn Tông, có 475 năm. Phàm có sai về niên đại này là do sự sai sót của Bảo Lâm Truyện và Dương Văn công* không khảo cứu lại).