Cảnh Đức Truyền Đăng Lục

4. Tổ Ưu-ba-cúc-đa.

(Upagupta)

Người nước Trá-lợi, còn gọi là Ưu-ba-quật-đa hay Ổ-ba-cúc-đa, dòng họ Thủ-đà-la, cha tên là

Thiện Ý.

Mười bảy tuổi xuất gia hai mươi tuổi chứng quả.

Tùy duyên đi giáo hóa, đến nước Ma-đột-la thì số người được Ngài độ rất đông do đó cung ma chấn động. Ma Ba Tuần lo sợ bèn dùng hết ma lực để phá chánh pháp. Tôn giả liền nhập tam muội để xem biết lý do đó. Ba Tuần lợi dụng cơ hội lén lấy xâu anh lạc quàng vào cổ Ngài, kịp Tôn giả xuất định làm cho ba thây chết – người, chó, rắn – hóa thành hoa man (tràng hoa).

Ngài dùng lời êm dịu vỗ về Ba Tuần:

- Ông cho ta xâu anh lạc thật là quý báu, ta có tràng hoa đẹp để dâng đáp lại.

Ba Tuần rất mừng đưa cổ đeo vào, tràng hoa liền biến thành ba loại thây thúi đang phân rã với giòi tửa. Ba Tuần ghê tởm rất đổi âu sầu, dùng hết thần lực mình mà chuyển đổi không được, bèn lên trời lục dục báo với các thiên vương, lại đến chỗ Phạm vương cầu giúp cho thoát khỏi.

Các vua trời đều nói:

- Thần biến ấy do đệ tử của Đấng thập lực (Phật)

làm ra, chúng tôi phàm lậu sao trừ được?

Ba Tuần hỏi:

- Thế thì làm sao bây giờ? Phạm vương nói:

- Ông nên quy phục Tôn giả mới trừ hết được. Rồi nói kệ khiến cho Ba Tuần hồi tâm hướng về:

Nhược nhân địa đảo, Hoàn nhân địa khởi.

Ly địa cầu khởi, Chung vô kỳ lý.

Dịch:

Nếu nhân đất té, Phải nhờ đất dậy.

Lìa đất muốn dậy, Trọn không lý ấy.

Ma Ba Tuần nghe dạy xong liền rời thiên cung đến lễ Tôn giả chí thành phát lồ sám hối.

Cúc-đa hỏi:

- Từ nay trở đi, đối với chánh pháp của Như Lai ông không làm quấy hại nữa chăng?

Ba Tuần thưa: - Con thề hồi tâm hướng về Phật đạo, lìa hẳn việc bất thiện.

Cúc-đa bảo:

- Nếu như thế ông nên tự miệng xướng ngôn quy y tam bảo đi.

Ma vương chắp tay xướng lên ba lần. Tràng thây thúi hết sạch, Ba Tuần vui mừng nhảy nhót, làm lễ Tôn giả và nói kệ:

Khể thủ tam muội tôn, Thập lực thánh đệ tử. Ngã kim nguyện hồi hướng, Vật linh hữu liệt nhược.

Dịch:

Cúi lạy Đấng tam muội, Đệ tử Thánh thập lực.

Con nguyện hồi hướng tâm, Đừng giữ cái yếu hèn.

Tôn giả ở tại thế hóa đạo, người chứng được quả rất đông. Khi một người được độ, Tôn giả lấy một thẻ tre bỏ trong thạch thất, thất ấy cao 18 khuỷu tay rộng 12 khuỷu tay (trửu), đến đầy không gian ấy.

Sau cùng có người tên Hương Chúng, con trai của một trưởng giả, đến lễ Tôn giả chí thành cầu xuất gia.

Tôn giả hỏi:

- Thân ông xuất gia hay tâm ông xuất gia?

Đáp:

- Con đến xuất gia, chẳng phải là thân hay tâm. Tôn giả hỏi:

- Chẳng phải là thân tâm thì còn ai nữa xuất gia?

Đáp:

- Kẻ xuất gia không có ngã và ngã cố ¹⁵ không có ngã và ngã cố thì tâm chẳng sanh diệt, tâm chẳng sanh diệt tức là đạo thường hằng. Chư Phật cũng thường hằng, tâm không hình tướng thể nó cũng vậy.

Tôn giả nói:

- Ông đang đại ngộ, tâm tự thông đạt, nên quy y Phật pháp tăng để tiếp nối và làm hưng thạnh dòng giống Thánh.

Liền xuống tóc cho thọ giới cụ túc. Tôn giả lại bảo:

- Cha ông từng mộng thấy mặt trời vàng mà sanh ông nên đặt tên là Đề-đa-ca (Thông chơn lượng).

Lại nói: - Như Lai đem đại pháp nhãn tạng lần lượt truyền trao đến ta, nay lại trao cho ông. Hãy nghe ta nói kệ:

Tự tâm bổn lai tâm, Bổn tâm phi hữu pháp.

Hữu pháp hữu bổn tâm, Phi tâm phi bổn pháp.

Dịch:

Tâm vốn tâm xưa nay, Bổn tâm chẳng có pháp.

Có pháp có bổn tâm, Chẳng tâm chẳng bổn pháp ¹⁶.

Truyền pháp xong, Tôn giả bèn vọt lên hư không trình hiện 18 phép biến hóa, xong trở lại tòa cũ ngồi kiết già mà tịch. Đề-đa-ca lấy thẻ tre trong thất để đốt thân Ngài, thu xá lợi xây tháp cúng dường. Nhằm năm Bình Vương thứ 31, năm canh tý (320 trước công nguyên) (Đúng là năm Bình Vương thứ

30).

5. Tổ Đề-đa-ca.

(Dhitika)

Người nước Ma-già-đà. Lúc Ngài mới sanh, cha Ngài mộng thấy mặt trời vàng từ trong nhà mọc ra chiếu sáng đất trời. Phía trước có núi lớn với đồ bảy báu nghiêm sức, suối phun trên đỉnh núi tràn đầy thành bốn dòng nước.

Sau gặp Tôn giả Cúc-đa giải thích: Núi báu là thân ta, suối phun là pháp vô tận; mặt trời mọc từ trong nhà ra là tướng ông hôm nay vào đạo, chiếu sáng đất trời là trí tuệ siêu việt của ông.

Hương Chúng là tên cũ của Tôn giả, Sư nhân đó đổi thành tên hiện nay. Tiếng Phạn, âm Đề-đa-ca, Trung Hoa dịch nghĩa là Thông chơn lượng.

Nghe Sư nói xong, Đa-ca vui mừng hớn hở và nói kệ: Nguy nguy thất bảo sơn, Thường xuất trí tuệ tuyền.

Hồi vi chơn pháp vị, Năng độ chư hữu duyên.

Dịch:

Núi bảy báu cao vút, Thường tuôn suối trí tuệ.

Chuyển thành chơn pháp vị, Hay độ người hữu duyên.

Tôn giả Cúc-đa cũng nói kệ:

Ngã pháp truyền ư nhữ, Đương hiện đại trí huệ.

Kim nhật tòng ốc xuất, Chiếu diệu ư thiên địa.

Dịch:

Pháp ta truyền cho ông,

Đang hiện đại trí huệ.

Mặt trời mọc từ nhà, Chiếu sáng khắp đất trời.

Đề-đa-ca nghe diệu kệ của Sư rồi làm lễ vâng theo. Sau Đa-ca đến miền Trung Ấn độ, nước đó có tám ngàn đại tiên mà Di-già-ca đứng đầu. Già-ca nghe Tôn giả đến bèn dẫn chúng tới chiêm lễ, thưa với Tôn giả:

- Xưa thầy với tôi cùng sanh cõi trời Phạm Thiên. Tôi gặp tiên nhân A-tư-đà truyền cho pháp tiên, thầy gặp đệ tử của Đấng thập lực (Phật) tu tập thiền định. Từ đó quả báo phân chia khác đường đã trải qua sáu kiếp.

Tôn giả nói:

- Chia lìa nhiều kiếp, quả thật bất hư. Nay ông nên bỏ tà quy chánh để vào Phật thừa.

Di-già-ca nói:

- Xưa tiên nhân A-tư-đà thọ ký cho tôi: “Sáu kiếp về sau ông sẽ gặp bạn đồng học và được chứng quả vô lậu”. Nay gặp nhau đây đâu chẳng phải là duyên xưa ư? Mong thầy từ bi giúp tôi giải thoát.

Tôn giả liền độ Già-ca cho xuất gia và sai truyền giới thánh (Phật) cho tiên chúng còn lại. Ban đầu những người này sanh ngã mạn, Tôn giả bèn thị hiện đại thần thông, do đó họ đều phát tâm bồ đề và đồng thời xuất gia.

Sư bèn bảo Di-già-ca:

- Xưa Như Lai đem đại pháp nhãn tạng thầm giao cho Ca-diếp, lần lượt trao nhau rồi đến ta. Nay ta trao cho ông, hãy nhớ giữ gìn. Rồi nói kệ: Thông đạt bổn pháp tâm, Vô pháp vô phi pháp.

Ngộ liễu đồng vị ngộ, Vô tâm diệc vô pháp.

Dịch:

Thông đạt tâm bổn pháp, Không pháp không phi pháp.

Ngộ rồi đồng chưa ngộ, Không tâm cũng không pháp.

Nói kệ xong thân Tôn giả vọt lên không trung làm 18 phép biến, hóa hỏa quang tam muội tự thiêu thân thể.

Di-già-ca cùng 8000 tỳ kheo cùng thu xá lợi, xây tháp cúng dường trong núi Ban-trà. Nhằm năm Trang Vương thứ 7, năm kỷ sửu (năm 271 trước công nguyên) (Đúng là năm Trang Vương thứ 5).

6. Tổ Di-già-ca.

(Misaka)

Người miền Trung Ấn độ. Sau khi được Đề-đa-ca truyền pháp, Ngài du hóa đến miền Bắc Ấn độ, thấy phía trên bức tường ngắn trên thành có mây lành sắc vàng, khen rằng:

- Đây là khí tượng của đạo nhân, ắt có bậc đại sĩ nối pháp ta.

Ngài đi vào thành. Trong chốn thị tứ có một người tay cầm bình rượu dốc xuống và hỏi:

- Thầy từ phương nào đến đây, rồi định đi đâu?

Sư đáp:

- Từ tự tâm đến, định đến chỗ không.

Hỏi: - Biết cái gì trong tay tôi không?

Sư nói:

- Đó là đồ đựng vật làm cho mất thanh tịnh.

Hỏi:

- Thầy biết tôi chăng?

Sư nói: - Tôi thì chẳng biết, biết thì chẳng phải tôi.

Rồi lại bảo: - Ông hãy thử tự xưng tên họ, ta sẽ chỉ cho nhân đời trước của ông.

Người kia nói kệ đáp:

Ngã tòng vô lượng kiếp, Chí vu sanh thử quốc.

Bổn tánh Phả-la-đọa, Danh tự Bà-tu-mật.

Dịch:

Tôi từ vô lượng kiếp, Đến nay sanh nước nầy.

Dòng họ Phả-la-đọa,

Tên là Bà-tu-mật.

Sư nói:

- Thầy ta là Đề-đa-ca nói: Xưa Đức Thế Tôn du hóa Ấn độ, có nói với A-nan “Trong nước này ta diệt độ 300 năm sau có một thánh nhân, dòng họ Phả-la-đọa, tên Bà-tu-mật và sẽ được đời thứ bảy trong các tổ sư thiền”. Thế Tôn đã thọ ký cho ông, vậy ông nên xuất gia.

Người kia liền để bầu rượu xuống mà đảnh lễ Sư.

Rồi đứng qua một bên, thưa:

- Con nhớ lại kiếp xa xưa thường làm đàn na, cúng dường bảo tòa cho một Như Lai. Phật đó thọ ký cho con: “Ngươi vào hiền kiếp trong thời pháp của Phật Thích ca, sẽ tuyên truyền giáo pháp tối thượng”. Nay phù hợp với lời nói của thầy, con mong được độ thoát hơn nữa.

Sư liền vì Bà-tu-mật cho cạo tóc xuất gia và thọ đầy đủ giới tướng. Rồi bảo: “Nay ta trao cho ông chánh pháp nhãn tạng, chớ để đứt mất”. Sư bèn nói kệ:

Vô tâm vô khả đắc, Thuyết đắc bất danh pháp. Nhược liễu tâm phi tâm,

Thủy giải tâm tâm pháp.

Dịch:

Không tâm không thể được, Nói được chẳng gọi pháp. Nếu rõ tâm phi tâm,

Mới hiểu tâm tâm pháp ¹⁷

Sư nói kệ xong nhập sư tử phấn tấn tam muội, vọt thân lên không trung cao gấp bảy cây Sa-la rồi trở lại tòa cũ hóa lửa tự thiêu thân.

Bà-tu-mật thu linh cốt đựng trong hộp bằng thất bảo, xây tháp thờ và đặt hộp ở tầng cao. Nhằm năm Tương Vương thứ 17, năm giáp thân (năm 216 trước công nguyên) (Đúng là năm Tương Vương thứ 15).

7. Tổ Bà-tu-mật.

(Vasumitra cũng gọi là Thế Hữu). Người nước Bắc Thiên Trúc, dòng họ Phả-la-đọa. Ngài thường ăn mặc sạch sẽ, tay cầm bầu rượu đi chơi ở cổng làng khi ngâm kệ khi thổi sáo, người đời cho là ông ngông cuồng. Đến khi gặp Tôn giả Di-già-ca nhắc lại lời huyền ký trước kia của Như Lai thì Ngài tự tỉnh nhớ duyên xưa mà quẳng bầu rượu xin xuất gia.

Nhận pháp xong đi giáo hóa, đến nước Ca-ma-la quảng bá làm hưng thạnh Phật sự. Trước pháp tòa bỗng có một trí giả tự xưng: “Tôi tên là Phật-đà Nan-đề, đề nghị hôm nay cùng Sư luận nghĩa lý”.

Nếu thật thấy phi tâm (pháp) và tâm vốn không hai thì mới hiểu được tâm và tâm pháp (pháp của tâm) vốn huyễn hiện ở phi tâm.

Sư nói:

- Này nhân giả! Nếu luận thì chẳng phải (thật) nghĩa, nghĩa thì chẳng phải luận. Nếu nghĩ về nghĩa để luận thì rốt cuộc chẳng phải nghĩa luận (đó). Nan-đề biết nghĩa Sư nói là đúng, tâm liền kính phục, nói: - Tôi muốn cầu đạo thấm nhuần vị cam lồ.

Tôn giả liền cho xuất gia và truyền giới cụ túc. Lại bảo ông: - Chánh pháp nhãn tạng của Như Lai, nay ta trao cho ông, ông phải giữ gìn.

Rồi Tôn giả nói kệ:

Tâm đồng hư không giới, Thị đẳng hư không pháp.

Chứng đắc hư không thời,

Vô thị vô phi pháp.

Dịch:

Tâm đồng cõi hư không, Dạy pháp bằng hư không. Khi chứng được hư không Pháp không phải không quấy.

Tôn giả liền nhập từ tâm tam muôi. Bấy giờ trời Phạm vương Đế Thích và chư thiên chúng đều đến làm lễ và nói kệ: Hiền kiếp chúng thánh Tổ, Nhi đương đệ thất vị.

Tôn giả ai niệm ngã, Thỉnh vị tuyên Phật địa.

Dịch: Các thánh Tổ Hiền kiếp, Ngài là vị thứ bảy.

Tôn giả thương xót con,

Xin cho nghe Phật địa.

Tôn giả từ tam muội xuất định, dạy chúng:

- Pháp ta đã được và chẳng phải cái có, muốn biết Phật địa phải lìa cái có và không.

Nói xong lời này, Tôn giả nhập tam muôi thị hiện tướng niết bàn. Nan-đề liền cho xây tháp thất bảo táng toàn thân ngay chỗ ngồi của Tôn giả.

Nhằm năm Định Vương thứ 19, năm tân mùi (169 trước công nguyên) (Đúng là năm Định Vương thứ 17).

8. Tổ Phật-đà Nan-đề.

(Buddhanandi)

Người nước Ca-ma-la, dòng họ Cồ Đàm. Trên đỉnh đầu có nhục kế, biện tài vô ngại. Ban đầu gặp Tôn giả Bà-tu-mật xuất gia thọ giáo, sau lãnh đạo đồ chúng đi giáo hóa đến quốc thành Đề-già, thấy trên nóc nhà họ Tỳ-xá-la có hào quang trắng xông lên. Ngài nói với đồ chúng: - Nhà này hiện đang có thánh nhân, tuy miệng không nói một lời mà thật là bậc chơn pháp khí đại thừa. Tuy không ra ngoài đường mà biết chạm đến vật bẩn.

Nói xong có trưởng giả trong nhà bước ra làm lễ, hỏi:

- Ngài cần việc gì?

Tôn giả đáp:

- Ta cần thị giả.

Đáp:

- Tôi có một đứa con trai tên Phục-đà Mật-đa, tuổi đã 50 mà miệng chưa từng nói chân chưa từng bước.

Tôn giả nói: - Như điều ông nói, đó đúng là đệ tử ta. Tôn giả vào nhà, vừa gặp Phục-đà Mật-đa vội vàng đứng dậy lễ bái và nói kệ:

Phụ mẫu phi ngã thân, Thùy thị tối thân giả? Chư Phật phi ngã đạo, Thùy vi tối đạo giả?

Dịch: Cha mẹ chẳng gần ta, Cái gì là gần nhất?

Chư Phật chẳng đạo ta, Cái gì là tột đạo? Tôn giả nói kệ đáp:

Nhữ ngôn dữ tâm thân, Phụ mẫu phi khả tỉ.

Nhữ hạnh dữ đạo hợp, Chư Phật tâm tức thị.

Ngoại cầu hữu tướng Phật, Dữ nhữ bất tương tự. Dục thức nhữ bổn tâm, Phi hợp diệc phi ly.

Dịch:

Lời ông, gần với tâm, Cha mẹ đâu thể sánh.

Hạnh ông, hợp với đạo, Chư Phật chính là tâm.

Cầu Phật ngoài có tướng, Cùng ông không giống nhau.

Muốn biết bổn tâm ông, Chẳng hợp cũng chẳng ly.

Phục-đà Mật-đa nghe diệu kệ của Sư liền bước đi bảy bước. Sư nói:

- Thầy này xưa đã từng gặp Phật, với bi nguyện rộng lớn nghĩ tình yêu cha mẹ khó bỏ cho nên không nói không đi.

Lúc đó trưởng giả xả bỏ hết tình cha con, cho xuất gia. Chẳng bao lâu Tôn giả truyền giới cụ túc, rồi bảo:

- Nay ta đem chánh pháp nhãn tạng của Như Lai giao phó cho ông, chớ để đứt mất.

Bèn nói kệ:

Hư không vô nội ngoại, Tâm pháp diệc như thử.

Nhược liễu hư không cố, Thị đạt chơn như lý.

Dịch;

Hư không không trong ngoài, Tâm pháp cũng như thế.

Nếu biết rõ hư không, Thì đạt lý chơn như.

Phục-đà Mật-đa vâng lời Sư phó chúc, dùng kệ khen ngợi:

Ngã sư thiền Tổ trung, Đương đắc vi đệ bát.

Pháp hóa chúng vô lượng, Tất hoạch A-la-hán.

Dịch:

Thầy tôi trong Tổ thiền, Đang là vị thứ tám. Giáo hóa đông vô lượng, Đều đạt A-la-hán.

Bấy giờ Tôn giả Phật-đà Nan-đề liền hiện thần biến, rồi trở lại toà cũ nghiêm trang tịch diệt. Chúng xây tháp báu táng toàn thân.

Nhằm năm Cảnh Vương thứ 12, năm bính dần (114 trước công nguyên) (Đúng là năm Cảnh Vương thứ 10).

9. Tổ Phục-đà Mật-đa.

(Buddhamitra)

Người nước Đề-già, dòng họ Tỳ-xá-la. Ngài đã được Tôn giả Phật-đà Nan-đề phó chúc, về sau đến miền Trung Ấn độ giáo hóa.

Bấy giờ có trưởng giả tên Hương Cái dẫn người con trai đến chiêm lễ Tôn giả. Trưởng giả nói:

- Đứa con nầy ở bào thai 60 năm, do đó gọi là Nan Sanh. Lại thường gặp một tiên nhân bảo thằng bé này phi phàm và sẽ là pháp khí. Nay gặp Tôn giả xin cho xuất gia.

Tôn giả liền cho xuống tóc truyền giới. Trong buổi lễ thọ giới thấy ánh sáng lành chiếu khắp chỗ ngồi (của Nan Sanh), lại còn cảm sanh 30 hột xá lợi (có chỗ ghi là 7) trước mặt. Từ đó Nan Sanh tinh tấn quên mệt nhọc.

Về sau Sư bảo:

- Đại pháp nhãn tạng của Như Lai nay ta trao cho ông, ông nhớ giữ gìn. Rồi nói kệ: Chơn lý bổn vô danh, Nhân danh hiển chơn lý.

Thọ đắc chơn thật pháp,

Phi chơn diệc phi ngụy. Dịch:

Chơn lý vốn không tên, Nhờ tên hiển chơn lý.

Nhận được pháp chơn thật, Chẳng thật cũng chẳng giả.

Tôn giả truyền pháp xong liền nhập diệt tận tam muội mà bát niết bàn. Chúng đem dầu thơm gỗ chiên đàn hỏa thiêu chơn thể Ngài, thu xá lợi xây tháp ở chùa Na-lan-đà.

Nhằm năm Kính Vương thứ 35, năm giáp dần (66 trước công nguyên) (Đúng ra năm Kính Vương thứ

33).

10. Tổ Hiếp Tôn giả.

(Parsva)

Người miền Trung Ấn độ, tục danh là Nan Sanh.

Lúc sắp đản sanh, cha Ngài nằm mộng thấy một con bạch tượng, trên lưng có chở một bảo tòa trên đó có để một hạt minh châu, từ ngoài cửa vào nhà chiếu sáng bốn chúng. Thức dậy thì Sư sanh ra đời.

Sau gặp Tôn giả Phục-đà, Sư theo hầu bên cạnh cần cù quên ngủ, ý nói hông Ngài không chạm đến cái chiếu. Do đó có tên là Hiếp Tôn Giả. Ban đầu Ngài đến nước Hoa Thị, tạm nghỉ dưới một cây đại thọ. Tay phải Ngài chỉ xuống đất, bảo chúng: - Đất này biến thành màu vàng thì sẽ có một thánh nhân vào pháp hội ta.

Ngài nói xong đất biến thành màu vàng. Bây giờ có con nhà trưởng giả tên là Phú-na Dạ-xa đứng chắp tay trước Ngài.

Tôn giả hỏi: - Ông từ đâu đến?

Dạ-xa đáp: - Tâm con chẳng đến.

Tôn giả hỏi:

- Ông ở đâu? Đáp:

- Tâm con chẳng ở đâu.

Tôn giả hỏi:

- Ông bất định ư?

Đáp:

- Chư Phật cũng như thế.

Tôn giả nói: - Ông chẳng phải chư Phật.

Đáp:

- Chư Phật cũng chẳng phải Tôn giả.

Tôn giả nói kệ:

Thử địa biến kim sắc, Dự tri ư thánh chí. Đương tọa bồ đề thọ, Giác hoa nhi thành dĩ.

Dịch:

Đất này hóa màu vàng, Biết có thánh nhân đến. Ngồi dưới cây bồ đề, Hoa giác đã nở rồi.

Dạ-xa đáp kệ lại: Sư tọa kim sắc địa, Thường thuyết chơn thật nghĩa.

Hồi quang nhi chiếu ngã, Linh nhập tam ma đề.

Dịch: Thầy ngồi đất màu vàng, Thường thuyết nghĩa chơn thật.

Xoay ánh sáng chiếu con, Khiến con vào chánh định.

Tôn giả biết ý Dạ-xa, liền độ cho xuất gia với đầy đủ giới phẩm. Rồi bảo Dạ-xa:

- Đại pháp nhãn tạng của Như Lai nay trao cho ông, ông hãy giữ gìn đó. Tôn giả nói kệ:

Chơn thể tự nhiên chơn, Nhơn chơn thuyết hữu lý.

Lĩnh đắc chơn chơn pháp, Vô hành diệc vô chỉ.

Dịch:

Chơn thể vốn sẵn chơn,

Nhơn chơn nói đúng lý.

Hội được pháp chơn chơn, Không đi cũng không ở. Tôn giả trao pháp xong liền thị hiện thần biến mà nhập niết bàn, hóa lửa tự thiêu. Tứ chúng dùng vạt áo đựng xá lợi, tùy địa phương xây tháp cúng dường.

Nhằm năm Trinh Vương thứ 22, năm kỷ hợi (năm 21 trước công nguyên) (Đúng ra năm Trinh Vương thứ 27).

11. Tổ Phú-na Dạ-xa.

(Punyayasa)

Dòng họ Cồ Đàm, người xứ Hoa Thị, cha là Bảo Thân. Sau khi đắc pháp nơi Hiếp Tôn Giả, chẳng bao lâu Ngài đến nước Ba-la-nại. Có Mã Minh Đại sĩ đón tiếp và lễ bái. Nhân đó Mã Minh hỏi:

- Tôi muốn biết Phật, cái gì là phải?

Sư đáp:

- Ông muốn biết Phật, cái chẳng biết là phải.

Hỏi:

- Phật đã chẳng biết, sao biết là phải ư?

Sư hỏi lại:

- Đã chẳng biết Phật, sao biết chẳng phải?

Đáp:

- Cái này là nghĩa kéo cưa.

Sư nói:

- Cái kia là nghĩa cây. Lại hỏi: Nghĩa kéo cưa là thế nào?

Đáp:

- Cùng với thầy đối đáp ngang nhau. Lại hỏi: Nghĩa cây là thế nào?

Sư đáp:

- Ông bị ta cưa đứt.

Mã Minh tỉnh ngộ thông suốt, rập đầu quy ngưỡng xin xuất gia.

Sư dạy chúng:

- Vị đại sĩ này, xưa là vua nước Tỳ-xá-ly. Nước ấy có một giống người tợ như ngựa thân thể lõa lồ, vua vận chuyển thần lực phân thân làm con tằm nhả tơ, nhờ đó họ mới có y phục che thân. Về sau vua tái sanh vào miền Trung Ấn, giống người tợ ngựa thương tiếc kêu tiếng bi ai. Do đó có tên là Mã

Minh.

Xưa Như Lai huyền ký rằng: “Sau khi ta diệt độ khoảng 600 năm, sẽ có hiền giả Mã Minh bẻ gãy ngoại đạo ở trong nước Ba-la-nại, độ người vô số”. Nối tiếp ta truyền thừa giáo hóa là vị này, nay chính phải lúc. Rồi Sư bảo Mã Minh: “Đại pháp nhãn tạng của Như Lai nay trao cho ông”.

Rồi nói kệ: Mê ngộ như ẩn hiển, Minh ám bất tương ly.

Kim phó ẩn hiển pháp, Phi nhất diệc phi nhị.

Dịch;

Mê ngộ như ẩn hiện, Sáng tối chẳng rời nhau.

Nay trao pháp ẩn hiện, Chẳng một cũng chẳng hai ¹⁸.

Tôn giả trao pháp xong, liền hiện thần biến lặng lẽ viên tịch. Chúng xây bảo tháp để giấu kín toàn thân.

Nhằm năm An Vương thứ 14, năm mậu tuất (năm 38 công nguyên) (Đúng ra năm An Vương thứ 19).

12. Tổ Mã Minh Đại sĩ.

(Asvagosa)

Người nước Ba-la-nại. Còn có tên là Công Thắng, vì Ngài đã tạo những công đức vô tác rất thù thắng nên đặt tên này.

Thọ pháp nơi Tôn giả Dạ-xa, sau Ngài chuyển diệu pháp luân ở nước Hoa Thị. Trong hội chúng nghe pháp chợt thấy ông lão ngồi phía trước ngã lăn ra đất. Sư bảo chúng: - Đây chẳng phải bọn tầm thường, sẽ có chuyện lạ.

Sư nói xong ông già biến mất. Giây lát từ dưới đất vọt lên một người toàn màu vàng, rồi lại hóa thành người con gái đưa tay phải lên chỉ Sư và nói kệ:

Khể thủ trưởng lão tôn, Đương thọ Như Lai ký.

Kim ư thử địa thướng,

Tuyên thông đệ nhất nghĩa.

Dịch:

Cúi lạy đấng trưởng lão, Đang nhận Phật thọ ký.

Nay ở trong xứ này, Nói thông đệ nhất nghĩa.

Nói kệ xong, trong nháy mắt người đó biến mất.

Sư nói:

- Sẽ có ma (ngoại đạo) đến đấu sức với ta. Bỗng chốc mưa gió ầm ầm kéo đến khiến trời đất mù mịt. Sư nói:

- Đó là điềm báo ma (ngoại đạo) đến, ta sẽ trừ chúng. Ngài chỉ tay lên không trung, hiện một con rồng vàng thật lớn phấn phát oai thần làm rung động núi rừng. Sư ngồi trang nghiêm trên toà, ma sự dần dần tan biến. Qua bảy ngày có một con sâu nhỏ, cỡ con tiêu minh (loài sâu), dấu mình dưới tòa của Ngài. Ngài dùng tay nắm con sâu đưa lên cho chúng xem và nói: - Con sâu này do ma (ngoại đạo) biến hóa ra, ẩn núp ở đây để nghe trộm pháp ta. Nói xong Ngài ném con sâu ra, bảo “Đi ngay”. Nhưng con sâu vẫn nằm im.

Sư bảo nó:

- Ngươi chỉ cần quy y tam bảo thì được thần thông.

Sau đó ma sâu hoàn trở lại nguyên hình làm lễ sám hối. Sư hỏi:

- Ngươi tên gì nhỉ, quyến thuộc bao nhiêu?

Đáp:

- Tôi tên là Ca-tỳ-ma-la, có đến ba ngàn quyến thuộc.

Sư hỏi:

- Dụng hết thần lực thì ngươi biến hóa thế nào?

Đáp:

- Tôi hóa ra biển lớn rất dễ dàng.

Sư hỏi:

- Ngươi hóa tánh hải (biển) được chăng?

Hỏi:

- Tánh hải nghĩa là gì tôi chưa từng biết.

Sư bèn nói cho nghe về tánh hải:

- Sơn hà đại địa đều nương theo đó mà thành lập, tam muội lục thông (bản cựu ghi là “Lục thần thông”, căn cứ Chánh Tông Ký bỏ đi chữ thần) từ đó phát sanh.

Ca-tỳ-ma-la nghe nói liền phát tín tâm, cùng 3000 đồ chúng xin xuất gia. Sư bèn gọi 500 vị La-hán truyền giới cụ túc cho họ. Rồi bảo Ca-tỳ-ma-la: “Đại pháp nhãn tạng của Như Lai nay trao cho ông”.

Hãy nghe ta nói kệ:

Ẩn hiển tức bổn pháp, Minh ám nguyên bất nhị.

Kim phó ngộ liễu pháp,

Phi thủ diệc phi ly. Dịch:

Ẩn hiện tức bổn pháp, Sáng tối vốn không hai.

Nay trao pháp ngộ xong, Chẳng lấy cũng chẳng bỏ.

Truyền pháp rồi, Mã Minh Đại sĩ liền nhập long phấn tấn tam muội, đứng thẳng người trong không trung giống như mặt trời tròn hình bánh xe, sau đó hiện tướng nhập diệt. Tứ chúng đem chơn thể cất trong khám rồng.

Nhằm năm Hiển Vương thứ 37, năm giáp ngọ (năm 94 công nguyên) (Đúng ra là năm Hiển Vương thứ 42).

13. Tổ Ca-tỳ-ma-la.

(Kapimala)

Người nước Hoa Thị. Lúc đầu là ngoại đạo có 3000 đồ chúng, thông hiểu các luận của ngoại đạo. Về sau đắc pháp nơi Tôn giả Mã Minh, lãnh đạo đồ chúng đến miền Tây Ấn độ.

Xứ này có thái tử tên là Vân Tự Tại, ngưỡng mộ danh tiếng Tôn giả, mời Tôn giả vào cung để cúng dường. Tôn giả nói:

- Như Lai có dạy rằng sa môn chẳng được thân cận những nhà quyền thế như quốc vương đại thần.

Thái tử nói:

- Hiện nay phía bắc kinh thành nước tôi có một ngọn núi lớn, trong núi có một hang đá. Thầy có thể thiền định ở đó được không?

Tôn giả đáp:

- Được. Rồi Tôn giả đi một số dặm vào núi đó, gặp một con rắn lớn. Tôn giả thản nhiên cứ đi chẳng ngó tới, nó bèn quấn vòng quanh thân Ngài, nhân đó Ngài cho thọ tam quy y. Rắn nghe xong rồi bỏ đi.

Tôn giả sắp đến hang đá, lại có một ông già mặc đồ trắng bước ra chắp tay thăm hỏi.

Tôn giả hỏi:

- Ngươi ở đâu?

Đáp: - Xưa tôi từng là tỳ kheo rất thích tịch tĩnh (vắng lặng). Có một số tỳ kheo sơ học đến thỉnh ích nhưng tôi chán nản đối với việc hỏi đáp và sinh ý tưởng bực mình, mạng sống hết tôi đọa làm thân rắn lớn ở trong hang đá này đến nay đã ngàn năm. Vừa mới gặp Tôn giả nghe được giới pháp nên đến để tạ ơn.

Tôn giả hỏi:

- Núi này còn có người nào ở nữa chăng?

Đáp: - Ở phía bắc cách đây mười dặm có một tàng cây đại thọ, che bóng cho năm trăm vị đại long (bậc hiền tài) ở dưới. Người làm lãnh tụ cây đó tên là Long Thọ, thường vì long chúng nói pháp, tôi cũng đến nghe.

Tôn giả bèn dẫn đồ chúng đến đó. Long Thọ ra đón tiếp Tôn giả, hỏi: - Núi sâu vắng vẻ, nơi hang ổ của loài rắn dữ, đại đức chí tôn sao hạ mình đoái tưởng mà đến đây?

Sư nói:

- Ta chẳng phải là chí tôn, chỉ đến để thăm hỏi hiền giả.

Long Thọ thầm nghĩ: “Sư này quyết định đắc tánh và đạo nhãn sáng chưa? Có phải là bậc đại thánh, thừa kế chơn thừa chăng?”

Sư nói: - Tuy ông nghĩ trong lòng, ta đã biết ý ông rồi.

Chỉ cần xuất gia, lo chi ta chẳng phải thánh?

Long Thọ nghe qua tạ lỗi sám hối. Tôn giả liền độ cho xuất gia và 500 long chúng đều thọ giới cụ túc.

Sư bảo Long Thọ: - Nay đem đại pháp nhãn tạng của Như Lai phó chúc cho ông. Hãy lắng nghe ta nói kệ:

Phi ẩn phi hiển pháp, Thuyết thị chơn thực tế.

Ngộ thử ẩn hiển pháp, Phi ngu diệc phi trí.

Dịch:

Pháp chẳng ẩn chẳng hiện, Gọi là chơn thật tế.

Ngộ pháp ẩn hiện này, Chẳng ngu cũng chẳng trí ¹⁹.

Trao pháp rồi Tôn giả liền hiện thần biến hóa lửa đốt thân. Long Thọ thu xá lợi ngũ sắc xây tháp cất giữ.

Nhằm năm Noản Vương thứ 41, năm nhâm thìn (152 công nguyên) (Đúng ra là năm Noản Vương thứ 46).

14. Tổ Long Thọ Tôn Giả.

(Nagarjuna)

Người miền Tây nước Thiên Trúc, còn tên là Long Thắng. Ban đầu đắc pháp nơi Tôn giả Ca-tỳ-ma-la, sau đó đến miền Nam Ấn độ. Người vùng nầy rất tin phước nghiệp, nghe Tôn giả thuyết cho diệu pháp, họ truyền bảo với nhau: “Người có phước nghiệp là đứng hạng nhất trên đời, nói suông tin Phật ai thấy được gì đâu?”.

Tôn giả nói:

- Các ngươi muốn thấy Phật tánh trước hết hãy bỏ tâm ngã mạn đi.

Họ hỏi:

- Phật tánh lớn hay nhỏ?

Tôn giả đáp:

- Chẳng lớn chẳng nhỏ, chẳng rộng chẳng hẹp, không phước không báo, chẳng tử chẳng sanh.

Họ nghe qua lý tột đều chuyển tâm ban đầu. Tôn giả ở trên pháp tòa lại biểu hiện thân tự tại như vầng trăng đầy, tất cả chúng chỉ nghe pháp âm mà chẳng thấy tướng (thân) của Sư. Trong chúng đó có con nhà trưởng giả tên Ca-na Đề-bà (Thánh Thiên), bảo với chúng:

- Biết tướng đó không?

Chúng đáp:

- Mắt chưa từng thấy cái đó, làm sao nhận biết được?

Đề-bà nói:

- Đó là Tôn giả biểu hiện thể tướng Phật tánh để chỉ dạy chúng ta. Lấy gì để biết nó? Lấy vô tướng tam muội biểu hiện giống như trăng tròn đầy để biết nghĩa Phật tánh rỗng không mà sáng suốt.

Nói xong tướng vành trăng liền ẩn mất, lại thấy Tôn giả vẫn ngồi tòa cũ và nói kệ:

Thân hiện viên nguyệt tướng,

Dĩ biểu chư Phật thể. Thuyết pháp vô kỳ hình,

Dụng biện phi thanh sắc.

Dịch:

Thân hiện tướng trăng tròn,

Để trình thể chư Phật.

Nói pháp không thân hình,

Để rõ chẳng thanh sắc.

Chúng đó nghe kệ đốn ngộ vô sanh, đều nguyện xuất gia để cầu giải thoát. Tôn giả liền cho xuống tóc, lệnh chư thánh truyền giới cụ túc.

Trước kia nước đó có ngoại đạo trên 5000 người, làm đại huyễn thuật dân chúng đều quy ngưỡng theo. Nhờ Tôn giả giáo hóa khiến họ đều quy y tam bảo.

Tôn giả tạo Đại Trí Độ Luận, Trung Luận, Thập Nhị Môn Luận để lại cho đời.

Sau Tôn giả bảo đệ tử thượng thủ là Ca-na Đề- bà:

- Đại pháp nhãn tạng của Như Lai nay trao cho ông.

Hãy nghe ta nói kệ:

Vị minh ẩn hiển pháp, Phương thuyết giải thoát lý.

Ư pháp tâm bất chứng,

Vô sân diệc vô hỉ. Dịch:

Vì rõ pháp ẩn hiện, Mới nói lý giải thoát.

Nơi pháp tâm chẳng nhận, Không giận cũng không mừng.

Truyền pháp xong Tôn giả nhập nguyệt luân tam muội quảng hiện thần biến. Về lại tòa cũ mải miết vào thiền tịch (niết bàn).

Ca-na Đề-bà và các tứ chúng cùng xây bảo tháp để mai táng. Nhằm năm Tần Thủy Hoàng thứ 35, năm kỷ sửu (năm 209 công nguyên)²⁰.

HẾT QUYỂN I

(QUYỂN II)

No. 2076

DƯƠNG THANH KHẢI (dịch) (LƯU HÀNH NỘI BỘ)

QUYỂN II

Thiên Trúc 35 Tổ (trong đây, 13 Tổ được ghi, 22 Tổ bàng xuất ²¹ không ghi). 15. Tổ Ca-na Đề-bà (Thánh Thiên), 16. Tổ La-hầu-la-đa, 17. Tổ Tăng-già Nan-đề, 18. Tổ Tăng-già Xá-đa, 19. Tổ Cưu-ma-la-đa, 20. Tổ Xà-dạ-đa, 21. Tổ Bà-tu Bàn-đầu (Thế Thân)²², 22. Tổ Ma-noa-la, 23. Tổ Hạc-lặc-na, 24. Tổ Sư Tử Tôn giả. Đạt-ma-đạt (Bàng xuất từ Sư Tử Tôn giả).

Nhân-đà-la, Cồ-la Kị-lợi-bà (Hai Tổ bàng xuất từ Đạt-ma-đạt).

Đạt-ma Thi-lợi-đế, Na-già Nan-đề, Phá-lâu-cầu Đa-la, Ba-la-bà-đề (Bốn Tổ bàng xuất từ Nhân-đà-la). Ba-la Bạt-ma, Tăng-già La-xoa (Hai Tổ bàng xuất từ Cồ-la Kị-lợi-bà).

Ma-đế-lệ Bạt-la, Ha-lợi-bạt-mậu (Hai Tổ bàng xuất từ Đạt-ma Thi-lợi-đế). Hòa-tu Bàn-đầu, Đạt-ma Ha-đế, Chiên-đà-la-đa (Ba Tổ bàng xuất từ Phá-lâu-cầu Đa-la). Lặc-na Đa-la, Bàn-đầu Đa-la, Bà-la Bà-đa (Ba Tổ bàng xuất từ Ba-la Bạt-ma).

Tỳ-xá-dã Đa-la, Tỳ-lâu-la Đa-ma, Tỳ-lật-sô Đa-la, Ưu-ba-thiên-đà, Bà-nan-đề-đa (Năm Tổ bàng xuất từ Tăng-già La-xoa).

(Hai mươi hai vị Tổ trên đây không có ngữ cú, chẳng ghi).

25. Tổ Bà-xá Tư-đa, 26. Tổ Bất-như Mật-đa, 27.

Tổ Bát-nhã Đa-la.

Thiên Trúc gồm 35 Tổ (13 Tổ được ghi trong quyển II này).

15. Tổ Ca-na Đề-bà, 16. Tổ La-hầu-la-đa, 17. Tổ Tăng-già Nan-đề, 18. Tổ Già-da Xá-đa (Tăng-già Xá-đa), 19. Tổ Cưu-ma-la-đa, 20. Tổ Xà-dạ-đa, 21. Tổ Bà-tu Bàn-đầu, 22. Tổ Ma-noa-la, 23. Tổ Hạc-lặc-na, 24. Tổ Sư Tử Tôn giả, 25. Tổ Bà-xá Tư-đa, 26. Tổ Bất-như Mật-đa, 27. Tổ Bát-nhã Đa-la.

Từ Tổ Sư Tử Tôn giả bàng xuất Đạt-ma-đạt.

Từ Đạt-ma-đạt có hai Tổ: 1. Nhân-đà-la, 2. Cồ- la Kị-lợi-bà.

Từ Nhân-đà-la có bốn Tổ: 1. Đạt-ma Thi-lợi-đế, 2. Na-già Nan-đề, 3. Phá-lâu-cầu Đa-la, 4. Ba-la-bà-đề Từ Cồ-la Kị-lợi-bà có hai Tổ: 1. Ba-la Bạt-ma, 2. Tăng-già La-xoa.

Từ Đạt-ma Thi-lợi-đế có hai Tổ: 1. Ma-đế-lệ Bạt-la, 2. Ha-lợi-bạt-mậu.

Từ Phá-lâu-cầu Đa-la có ba Tổ: 1. Hòa-tu Bàn-đầu, 2. Đạt-ma Ha-đế, 3. Chiên-đà-la-đa.

Từ Ba-la Bạt-ma có ba Tổ: 1. Lặc-na Đa-la, 2. Bàn-đầu Đa-la, 3. Bà-la Bà-đa.

Từ Tăng-già La-xoa có năm Tổ: 1. Tỳ-xá-dã Đa-la, 2. Tỳ-lâu-la Đa-ma, 3. Tỳ-lật-sô Đa-la, 4. Ưu-ba-thiên-đà, 5. Bà-nan-đề-đa. (Trên đây bàng xuất 22 Tổ không có cơ duyên ngữ cú, chẳng ghi).

15. Tổ Ca-na Đề-bà.

(Kanadeva, Thánh Thiên)

Người nước miền Nam Thiên Trúc, dòng họ Tỳ-xá-la. Ban đầu Ngài cầu phước nghiệp và thích biện luận, sau đến yết kiến Long Thọ Đại sĩ. Sắp tới cửa, Long Thọ biết là người trí, trước đó sai thị giả đem cái bình bát đổ đầy nước đến đặt trước chỗ Tổ ngồi. Tôn giả thấy vậy liền lấy một cây kim bỏ vào bát nước rồi thẳng đến yết kiến Tổ, thầy trò gặp nhau vui vẻ lãnh hội.

Long Thọ bèn vì Ngài mà nói pháp, tại chỗ ngồi hiện tướng vầng trăng tròn, chúng chỉ nghe tiếng nói mà không thấy hình của Tổ.

Tôn giả bảo chúng:

- Với điềm lành này, hôm nay Thầy muốn trình hiện Phật tánh để tiêu biểu cho việc thuyết pháp chẳng phải là âm thanh sắc tướng.

Sau khi đắc pháp Tôn giả đến nước Tỳ-la. Xứ đó có trưởng giả tên là Phạm ma Tịnh Đức, một hôm cây trong vườn trưởng giả sanh tai nấm lớn hương vị rất thơm ngon. Chỉ có trưởng giả và người con trai thứ hai La-hầu-la-đa hái và ăn được nấm đó, khi hái hết những nấm lớn thì lại sanh ra lớp khác, trừ những người thân của gia đình còn người ngoài không thấy nấm được.

Bấy giờ Tôn giả biết nhân duyên đời trước nên đến nhà đó. Trưởng giả hỏi về duyên cớ ấy, Tôn giả nói:

- Nhà ông đời trước từng cúng dường cho một tỳ kheo, nhưng tỳ kheo này đạo nhãn chưa sáng mà luống thọ ơn tín thí cho nên chịu quả báo làm nấm cây. Chỉ có ông và con trai (Chánh Tông ghi: và con trai thứ) tinh thành cúng dường mới có thể hưởng nấm, người khác thì không hưởng được.

Lại hỏi:

- Trưởng giả tuổi bao nhiêu?

Đáp:

- Bảy mươi chín.

Tôn giả bèn nói kệ:

Nhập đạo bất thông lý, Phục thân hoàn tín thí.

Nhữ niên bát thập nhất,

Thử thọ bất sanh nhĩ.

Dịch:

Vào đạo chẳng thông lý, Đem thân đền tín thí. Tuổi ông tám mươi mốt,

Cây này hết sanh nấm.

Trưởng giả nghe kệ càng thêm thán phục. Lại nói: Đệ tử già yếu theo thờ Thầy không được, muốn xin đứa con thứ theo Thầy xuất gia. Tôn giả nói: - Xưa Như Lai đã thọ ký cho người con trai này, vào năm trăm năm thứ hai* sẽ làm đại giáo chủ. Nay gặp nhau âu cũng phù hợp với nhân xưa.

Tôn giả bèn cho người con trai thứ hai xuống tóc làm thị giả.

Tôn giả đến thành Ba-liên-phất, nghe các ngoại đạo gây trở ngại Phật pháp kể ra đã lâu. Tôn giả bèn cầm cây phướn dài đi vào trong chúng ngoại đạo.

Ngoại đạo hỏi Tôn giả:

- Sao ông chẳng (thấy đằng) trước?

Tôn giả đáp: - Sao ông chẳng (thấy đằng) sau?

Lại nói:

- Ông giống như tiện nhân (người ti tiện).

Tôn giả đáp: • Hai lần năm trăm năm, nghĩa là 1000 năm sau khi Phật nhập niết bàn - Ông giống như lương nhân (người tốt). Lại hỏi:

- Ông biết pháp gì?

Tôn giả đáp: - Ông không biết đủ điều.

Lại nói:

- Tôi muốn đắc Phật.

Tôn giả nói:

- Tôi so đo (mới có) đắc Phật.

Lại nói:

- Ông chẳng đắc đâu.

Tôn giả nói:

- Trước ông nói “tôi muốn đắc”, thực ra ông chẳng đắc đâu.

Lại hỏi:

- Ông đã chẳng đắc, nói đắc là thế nào?

Tôn giả nói:

- Ông có ngã vì vậy chẳng đắc, ta không ngã ngã cố ²³ tự nhiên phải đắc.

Lời đối đáp bị bẻ gãy, ngoại đạo bèn hỏi: - Tên ông là gì?

Tôn giả nói:

- Tôi tên là Ca-na Đề-bà. Ngoại đạo đã nghe danh Sư nên hối lỗi và cảm ơn. Bấy giờ trong chúng còn đang sôi nổi vấn nạn nhau, Tôn giả dùng biện tài vô ngại phân giải nhờ đó họ quy phục.

Sắp quy tịch, Tôn giả bảo với môn đệ thượng thủ là La-hầu-la-đa và truyền pháp nhãn cho, kệ rằng: Bổn đối truyền pháp nhân, Vị thuyết giải thoát lý.

Ư pháp thực vô chứng, Vô chung diệc vô thủy.

Dịch:

Vốn cho người truyền pháp,

Mà nói lý giải thoát.

Nơi pháp thực không chứng, Không chung cũng không thủy.

Tôn giả nói kệ xong, nhập phấn tấn định, thân phóng ra tám đạo hào quang rồi thâu trở về tịch diệt. Học chúng xây tháp cúng dường Tôn giả. Nhằm nhà Tiền Hán Văn đế năm thứ 19, năm canh thìn (năm 160 trước công nguyên)²⁴ . 16. Tổ La-hầu-la-đa.

(Rahulabhadra)

Người nước Ca-tỳ-la, đi hóa đạo đến thành Thất-la-phiệt. Ở đây có con sông gọi là Kim Thủy, sông này nước có mùi vị thơm ngon đặc biệt, giữa dòng sông lại hiện ra năm hình Phật.

Tôn giả nói với chúng:

- Cách đây khoảng 500 dặm đến nguồn con sông này, có vị thánh tên là Tăng-già Nan-đề đang ở đó, Phật chí ghi 1000 năm sau²⁵ sẽ tiếp nối ngôi thánh vị.

Nói xong Tôn giả dẫn các học chúng ngược dòng sông đi lên. Đến nơi thấy Tăng-già Nan-đề đang ngồi yên nhập định. Tôn giả và chúng quan sát chờ đợi, trải qua ba thất (21 ngày) Nan-đề mới xuất định.

Tôn giả hỏi:

- Thân ông định hay tâm ông định?

Đáp:

- Thân tâm đều định.

Tôn giả hỏi:

- Thân tâm đều định sao có xuất nhập?

Đáp:

- Tuy có xuất nhập mà không mất tướng định, như vàng trong giếng thể vàng thường tịch.

Tôn giả hỏi:

- Vàng ở trong giếng hoặc vàng ra ngoài giếng, (thể) vàng không động tịnh thì có vật gì ra vào?

Đáp:

- (Thể) Vàng chẳng phải động tịnh mà cho là vàng ra vào nghĩa là vàng động tịnh thì có vật gì ra vào?

Tôn giả nói:

- Nếu vàng trong giếng thì cái ra ngoài là vàng nào? Nếu vàng ngoài giếng thì cái ở trong là vật gì?

Đáp:

- Vàng nếu ngoài giếng thì cái ở trong chẳng phải vàng, vàng nếu trong giếng thì cái ra ngoài chẳng phải vật.

Tôn giả nói:

- Nghĩa này không đúng.

Đáp: - Lý kia chẳng nhằm.

Tôn giả nói:

- Nghĩa này phải hỏng.

Đáp:

- Nghĩa kia chẳng thành.

Tôn giả nói: - Nghĩa kia chẳng thành mà nghĩa của ta thành.

Đáp:

- Nghĩa của ta tuy thành vì pháp chẳng phải ta.

Tôn giả nói:

- Nghĩa của ta đã thành vì ngã mà vô ngã. Hỏi:

- Vì ngã mà vô ngã lại thành nghĩa gì? Tôn giả nói: - Vì ngã mà vô ngã nên thành nghĩa của ông.

Hỏi: - Nầy nhân giả! Thầy được vô ngã đó nơi vị thánh nào?

Tôn giả đáp: - Thầy ta là Ca-na Đề-bà chứng được vô ngã đó.

Nan-đề nói:

- Cúi đầu lễ Sư Đề-bà, người làm nên nhân giả. Vì nhân giả vô ngã, tôi muốn thờ nhân giả làm thầy.

Tôn giả nói:

- Vì ta đã vô ngã, ông nên thấy cái (chơn) ngã của ta. Nếu ông xem ta là thầy thì nên biết ta đây chẳng phải (chơn) ngã của ta.

Nan-đề nghe qua tâm ý rỗng rang, xin được độ thoát.

Tôn giả nói; - Tâm ông tự tại chẳng bị cái ngã trói buộc. Nói xong, Tôn giả dùng tay phải đưa cái bát vàng lên đến Phạm cung lấy cơm thơm ở đó về thết trai đại chúng. Nhưng đại chúng bỗng sanh tâm chán chê, Tôn giả nói: - Do nghiệp các ông, chẳng phải lỗi ta.

Rồi bảo Tăng-già Nan-đề chia tòa cho ngồi, cùng ăn. Chúng lại ngờ vực Nan-đề. Tôn giả nói: - Các ông ăn không được, đều bởi cớ này: Nên biết việc chia tòa với ta, chính là Đức Như Lai Ta-la Thọ vương trong quá khứ thương vạn vật để lại điềm báo. Các ông trong kiếp Trang nghiêm cũng đã đến tam quả (A-na-hàm) mà chưa chứng vô lậu.

Chúng nói:

- Thần lực của thầy chúng tôi mới đáng tin thôi.

Kia là Phật quá khứ mới thầm nghi vậy.

Biết chúng sanh ngã mạn, Tăng-già Nan-đề bèn nói:

- Ngày Thế Tôn còn thì thế giới bình chánh, không có gò nống suối khe sông ngòi, nước đều ngon ngọt thảo mộc sum sê, đất nước được mùa thạnh trị, người dân hành thập thiện không có tám khổ. Trên 800 năm từ khi Ngài thị hiện nhập diệt dưới cây Song Thọ thì thế giới gò nống, cây cối khô cằn, người không tin sâu, chánh niệm xem nhẹ, không tin chơn như chỉ thích thần lực.

Nói xong, dùng tay phải từ từ mở rộng đi sâu vào đất, đến chỗ Kim cang luân lấy nước cam lộ, đựng bình lưu ly đem đến pháp hội. Đại chúng thấy vậy liền kính mến hối lỗi mà làm lễ, do đó Tôn giả trao mạng mạch cho Tăng-già Nan-đề và truyền pháp nhãn.

Kệ rằng: Ư pháp thật vô chứng, Bất thủ diệc bất ly.

Pháp phi hữu vô tướng Nội ngoại vân hà khởi?

Dịch:

Nơi pháp thật không chứng, Chẳng giữ cũng chẳng lìa.

Pháp chẳng tướng có không,

Trong ngoài làm sao khởi?

Tôn giả trao pháp xong ngồi yên quy tịch, tứ chúng xây tháp thờ.

Nhằm nhà Tiền Hán, năm Vũ đế thứ 28, năm mậu thìn (năm 112 trước công nguyên!)²⁶ .

17. Tổ Tăng-già Nan-đề.

(Samghanandi, Chúng Hà).

• Ngài là con trai vua Bảo Trang Nghiêm ở thành Thất la phiệt. Mới sanh ra đời đã biết nói và thường tán thán Phật sự. Năm bảy tuổi chán thú vui thế gian, Ngài nói kệ xin cha mẹ cho xuất gia:

Khể thủ đại từ phụ, Hòa nam cốt huyết mẫu Ngã kim dục xuất gia, Hạnh nguyện ai mẫn cố. Dịch:

Cúi lạy đấng từ phụ, Kính lễ mẹ tình thâm.

Nay con muốn xuất gia,

Mong được thương xót cho.

Cha mẹ quyết khuyên ngăn con, Ngài trọn ngày không ăn khiến cho cha mẹ phải nhượng bộ, cho tạm xuất gia hiệu Tăng già Nan đề, tu ở hoàng cung. Vua cho mời Sa môn Thiền-lợi-đa làm thầy dạy Ngài, trải 19 năm tu tại gia Ngài chưa từng mỏi mệt. Ngài thường tự nghĩ: “Thân ta ở trong cung vua, sao gọi là xuất gia?”.

Chợt một buổi chiều trời quang mây tạnh, Ngài gặp một con đường bằng phẳng bất giác bước đi thong thả, được khoảng mười dặm đến một ngọn núi cao, thấy có hang đá bèn vào ngồi thiền trong đó.

Sáng hôm sau vua nghe mất tích thái tử liền đuổi Thiền-lợi-đa ra khỏi nước, cho người tìm kiếm thái tử khắp nơi mà không được. Trải qua mười năm Ngài đã được thọ ký và đắc pháp nơi Tổ La-hầu-la-đa.

Sau Tôn giả du hóa đến nước Ma đề, chợt có luồng gió mát ập đến, chúng đều cảm thấy thân tâm khoan khoái lạ thường mà không biết tại sao thế.

Tôn giả nói:

- Đây là gió do đạo đức cảm nên, sẽ có bậc thánh ra đời nối tiếp đèn Tổ.

Nói xong, Tôn giả dùng thần lực đưa đại chúng du lịch qua các sơn cốc. Chẳng bao lâu đến dưới một ngọn núi, Tôn giả bảo chúng:

- Đỉnh núi này có mây tía phủ như lộng che ở trên, thánh nhân ở đây rồi!

Cùng đại chúng băn khoăn đợi chờ. Chợt thấy một đồng tử từ nhà nghỉ trong núi đi đến trước mặt Tôn giả, tay cầm cái gương tròn. Tôn giả hỏi: - Ông tuổi bao nhiêu?

Đáp:

- Trăm tuổi!

Tôn giả hỏi:

- Tuổi ông còn nhỏ, sao nói trăm tuổi?

Đáp:

- Tôi không biết lý lẽ, tôi đúng 100 tuổi.

Tôn giả hỏi: - Ông có cơ duyên với Phật chăng?

Đáp: - Phật dạy: Nếu người sống trăm tuổi, không biết cơ duyên Phật, sao bằng sống một ngày, mà hiểu được rõ ràng?

Tôn giả hỏi:

- Vật (gương tròn) trong tay ông biểu thị điều gì? Đồng tử đáp:

Chư Phật đại viên giám, Nội ngoại vô hà ế.

Lưỡng nhân đồng đắc kiến, Tâm nhãn giai tương tợ.

Dịch:

Gương tròn lớn chư Phật, Trong ngoài không dấu vết.

Hai người cùng thấy được, Tâm nhãn đều tương tợ.

(27)

Cha mẹ đồng tử nghe được lời đối đáp của con thì cho con xuất gia. Tôn giả nắm tay chú bé dẫn về tinh xá, cho thọ giới cụ túc xong và đặt tên là Già- da Xá-đa.

Một hôm gió thổi, nghe tiếng kêu của linh đồng treo trên điện Phật, Tôn giả hỏi Sư Xá-đa.

- Linh kêu hay gió kêu? Sư đáp:

tâm con kêu.

- Chẳng phải linh kêu, chẳng phải gió kêu mà

Tôn giả hỏi:

- Tâm là gì nhỉ?

Sư đáp:

- Tất cả đều vắng lặng.

Tôn giả nói: - Lành thay, lành thay! Người nối đạo ta, phi ngươi còn có ai?

Tôn giả bèn nói kệ trao pháp:

Tâm địa bổn vô sanh, Nhân địa tòng duyên khởi.

Duyên chủng bất tương phương,

Hoa quả diệc phục nhĩ.

Dịch:

Tâm địa vốn vô sanh,

Nhân tâm tùy duyên khởi.

Duyên giống chẳng ngại nhau, Hoa quả cũng như thế.

Tôn giả truyền pháp xong, đưa tay phải vin cành cây mà thiên hóa. Đại chúng bàn: Tôn giả quy tịch dưới tàng cây, có lẽ cây ấy rủ bóng che mát con cháu chăng? Rồi định đưa toàn thân Tôn giả đến cao nguyên xây tháp thờ, nhưng sức của chúng không nâng nổi mà phải xây tháp tại gốc cây.

Nhằm nhà Tiền Hán Chiêu đế năm thứ 13, năm đinh mùi (năm 73 trước công nguyên).

18. Tổ Già-da Xá-đa.

(Samghayathata, Chúng Xưng)

Người nước Ma-đề, dòng họ Uất-đầu-lam. Cha là Thiên Cái, mẹ là Phương Thánh. Nhân lúc bà mang thai, có lần mộng thấy vị thần cao lớn tay cầm tấm gương, rồi bảy ngày sau đản sanh. Ngài mới sanh thân thể trong sáng như ngọc lưu ly, tự nhiên sạch sẽ thơm tho chưa từng tắm gội. Khi còn nhỏ Ngài đã thích an nhàn yên tĩnh, nói lời phi thường, hay cầm tấm gương đi vân du gặp Tổ Nan-đề độ cho.

Sau khi đắc pháp, Tôn giả nắm đồ chúng đến nước Đại Nguyệt Chi, thấy nhà một Bà la môn nọ có khí tượng lạ. Tôn giả muốn vào nhà đó, gia chủ Cưu-ma-la-đa ra hỏi:

- Đây là đồ chúng nào?

Đáp:

- Đây là đệ tử Phật.

Gia chủ nghe tên hiệu Phật, tâm thần sợ hãi liền đóng cửa lại. Tôn giả đứng chờ hồi lâu rồi tự gõ cửa.

La-đa nói:

- Nhà này không có người.

Tôn giả hỏi:

- Ai đáp “Không có người” đó!

La-đa nghe hỏi biết đó là dị nhân, vội vã mở cửa tiếp nước.

Tôn giả nói:

- Xưa Đức Thế Tôn huyền ký: “Sau khi ta nhập diệt một ngàn năm có vị đại sĩ (Bồ tát) xuất hiện ở nước Nguyệt Chi, tiếp nối và làm hưng thịnh việc giáo hóa của ta”. Nay ông gặp ta ứng hợp vận lành đó.

Nhờ thế Cưu-ma-la-đa khai phát túc mệnh trí, đem lòng thành kính xuất gia thọ giới cụ túc. Truyền pháp xong, Tôn giả nói kệ:

Hữu chủng hữu tâm địa, Nhân duyên năng phát manh. Ư duyên bất tương ngại, Đương sanh sanh bất sanh.

Dịch: Có giống có tâm địa, Nhân duyên giúp nẩy mầm.

Nơi duyên không ngại nhau, Đương sanh sanh chẳng sanh.²⁸

Trao pháp xong, Tôn giả vọt thân lên không trung hiện 18 loại thần biến, hóa hỏa quang tam muội tự thiêu thân. Chúng nhặt xá lợi xây tháp thờ. Nhằm nhà Tiền Hán Thành đế năm thứ 20, năm mậu thân (Năm 12 trước công nguyên).

19. Tổ Cưu-ma-la-đa.

(Kumaralata, Đồng Thụ)

Ngài con nhà Bà-la-môn, thuộc nước Đại Nguyệt Chi. Đời trước làm người của Tự Tại thiên (Trời dục giới thứ 6), Ngài thấy Bồ tát Anh Lạc bỗng khởi tâm yêu mến mà đọa sanh xuống Trời Đao Lợi (Trời dục giới thứ 2), ở đây nghe Kiều-thi-ca thuyết bát nhã Ba-la-mật-đa, nhờ nghe pháp ưu thắng nên thăng lên Phạm thiên (Trời sắc giới). Nhờ lợi căn khéo thuyết pháp yếu mà chư thiên tôn làm đạo sư tiếp nối Tổ vị, thời đến giáng sanh ở nước Nguyệt Chi. Sau khi đắc pháp, Tôn giả đến nước thuộc miền trung Thiên Trúc. Ở đây có vị đại sĩ tên là Xà-dạ-đa đến hỏi:

- Phụ mẫu nhà tôi vốn tin tam bảo mà bệnh tật cứ đeo đuổi, phàm việc làm ăn tạo tác đều không như ý. Trái lại, nhà hàng xóm tôi làm việc chiên đà la (xấu ác hạ tiện) mà thân họ thường khỏe mạnh, công việc hanh thông. Chẳng biết họ có may mắn gì và nhà tôi mắc phải tội gì?

Tôn giả đáp:

- Sao mà nghi được (nhân quả) ư? Vả lại việc quả báo của thiện ác bao gồm ba thời. Người đời thường gặp: Người nhân từ chết yểu kẻ bạo tàn lại sống lâu, kẻ phản nghịch gặp may người trung nghĩa mắc nạn, thì bác là không nhân quả, chuyện tội phước là hão huyền. Họ hoàn toàn đâu biết ảnh hưởng của nhân quả tội phước theo nhau như hình với bóng, hào ly chẳng lệch. Dù cho trải qua trăm ngàn vạn kiếp cũng không tiêu mất.

Bấy giờ Xà-dạ-đa nghe nói xong, liền giải tỏa mối nghi.

Tôn giả nói:

- Ông tuy đã tin tam nghiệp nhưng chưa biết:

nghịêp do hoặc sanh, hoặc do thức mà có, thức tùy theo bất giác, bất giác tùy theo tâm. Tâm xưa nay thanh tịnh không sanh diệt không tạo tác, không báo ứng không hơn thua, thường vắng lặng mà linh tri. Nếu ông vào được pháp môn này thì có thể đồng với chư Phật, tất cả pháp thiện ác hữu vi vô vi đều như mộng huyễn.

Xà-dạ-đa thừa dịp nghe Tôn giả dạy, lĩnh hội yếu chỉ, liền khởi phát túc tuệ²⁹ khẩn cầu xuất gia.

Xà-dạ-đa thọ giới cụ túc xong, Tôn giả bảo: - Nay ta tới lúc tịch diệt. Ông sẽ tiếp nối ta du hành tùy phương tiện giáo hóa.

Rồi truyền trao pháp nhãn. Kệ rằng: Tánh thượng bổn vô sanh, Vị đối cầu nhân thuyết.

Ư pháp ký vô đắc, Hà hoài quyết bất quyết?

Dịch:

Trên tánh vốn không sanh, Vì người cần mà nói.

Nơi pháp đã vô đắc, Đâu mong quyết chẳng quyết?³⁰

Tôn giả nói:

- Đây là câu Như Lai diệu âm kiến tánh thanh tịnh, ông nên truyền bá cho hậu học. Nói xong, liền ở trên tòa dùng móng tay rạch mặt hiện màu đỏ như đóa sen hồng mới nở. Từ đóa sen phóng đại quang minh chiếu soi tứ chúng rồi vào tịch diệt. Xà-dạ-đa xây tháp thờ.

Nhằm năm Tân Thất thứ 14, năm nhâm ngọ (năm 22 công nguyên).