Phật Thừa Tôn Yếu Luận

Tiết 4: Dùng diệt tận làm cứu cánh.

Cứu cánh, có nghĩa là một việc làm đã đạt được mục đích hoàn toàn viên mãn. Mục đích cứu cánh của Tiểu thừa là chứng được diệt tận này. Diệt tận mà ở hàng đầu của tiết này đã nói đến, phải nói cho đủ là “diệt tận ly diệu”. Sự tu hành của Tiểu thừa đến đó là xong xuôi, và đồng thời chứng đắc quả vị Niết bàn.

Diệt tận ly diệu.

Diệt là diệt trừ hết tất cả phiền não, Tận là đoạn tận mọi nghiệp nhân sanh tử đọa đày; ly là xa lìa là giải thoát hết mọi khổ quả trong 3 cõi 9 địa, diệu là diệu ứng chân thường. Có nghĩa là hàng Tiểu thừa chứng được diệu trí (chân trí) Vô sanh pháp tánh và luôn luôn được thích ứng, khế hợp với chân thường (chân lý). Đây là trình bày về mục đích cứu cánh của Tiểu thừa.

Đạo quả Tiểu thừa:

Bích chi Phật và 4 quả Sa môn. Đây là trình bày về quả vị của Tiểu thừa. Quả vị của Tiểu thừa gồm có: Bích chi Phật và 4 quả Sa môn. Bích chi Phật, dịch là Độc giác (tự mình giác ngộ), nghĩa là bậc này không theo Phật để nghe pháp mà có thể nhờ trí tuệ của mình mà được giác ngộ. Độc giác có chổ dịch là Duyên Giác, vì bậc này họ nương vào lý 12 nhân duyên để tu hành mà được giác ngộ. Sa môn là một danh xưng chung thông thường dùng để chỉ người xuất gia. Công việc của bậc này là phải siêng năng hành trì giới định tuệ, để diệt trừ hết tham, sân, si. Cho nên Sa môn thực sự là một danh xưng để chỉ hàng đệ tử xuất gia của Phật. Trong phái Tiểu thừa danh từ Sa môn thường dùng để chỉ hàng Thanh Văn.

Thanh Văn là bậc nhờ nghe âm thanh thuyết pháp của Đức Phật mà được giác ngộ. Chúng ta thường gọi chung 2 hạng Thanh Văn và Độc giác bằng một danh xưng chung là Nhị thừa. Nhưng Độc giác là bậc rất hãn hữu, vì phải tự tu tự chứng. Cho nên chúng ta có thể nói, phái Tiểu thừa chỉ chú trọng ở Thanh Văn. Quả vị Thanh Văn đại khái có 4 quả, gọi 4 quả Sa môn:

Tu Đà Hoàn, tức quả vị Dự lưu, nghĩa là bậc này đã phá tan những tà chấp mê mờ và thấy rõ chân lý, thoát ly sanh tử và được đứng vào hàng thánh.

Tư Đà Hàm, tức quả vị Nhất lai, nghĩa là bậc này, vì nghiệp báo chưa hết nên cần phải trở lại nhân gian một đời nữa để tu tập.

A Na Hàm, tức quả vị Bất hoàn, bậc này ở luôn trên các cõi trời của sắc giới mà không trở lại nhân gian nữa.

A La Hán, tức quả vị Vô sanh. Đây là quả vị cao nhất của Tiểu thừa. Bậc này đã đạt được cứu cánh

Niết Bàn, nghĩa là chứng được đạo quả tịch diệt viên mãn. 3. Hữu dư y niết bàn.

Hữu dư y niết bàn, có nghĩa là những bậc này tuy đã chứng đắc niết bàn nhưng vẫn còn báo thân để nương tựa (chẳng hạn như, còn có thân thể này để sống), cho nên gọi là Hữu dư y niết bàn. Niết bàn là một thứ đạo quả tịch tịnh, giải thoát. Tuy gọi là Hữu dư y, nhưng các bậc này đã đầy đủ ba môn học vô lậu giới định tuệ, và đã giải thoát hết mọi thứ phiền não. Hơn nữa, các bậc này là có những tri kiến (nhận thức) chân chính giải thoát, tức vô sanh trí (trí tuệ dứt trừ hết mê lầm), quyết chắc không còn tạo nghiệp nhân sanh tử nữa, cho nên quả vị ấy gọi là Niết bàn.

4. Vô dư y niết bàn.

Vô dư y niết bàn, có nghĩa là những bậc đã xã bỏ thân tâm, đã chứng nhập diệt độ. Cõi đã diệt sạch phiền não, thì họ không còn nương tựa vào một vật gì nữa, mà chỉ còn: bản thể chân Phật và thường còn mà thôi, cho nên gọi là Vô dư y niết bàn. Đại khái như bậc A La Hán chẳng hạn, họ phải nhờ vào Diệt – Thọ – Tưởng – Định – Định đã diệt sạch 2 tâm sở thọ và tưởng. Từ định lực đó mà sinh khởi 15 thức biến hoá và cuối cùng bậc này dùng hỏa lực của trí tuệ đốt cháy thân thể mà chứng nhập diệt độ. Diệt thọ tưởng định là một trạng thái tâm hồn khi chúng ta đã hết 2 tâm sở cảm thọ và tư tưởng và luôn luôn sống trong định. Diệt thọ tưởng định, không giống như Vô tưởng định. Vô tưởng định chỉ mới tạm nhiếp phục được những loạn tưởng của 6 thức trước như: Nhãn thức, Nhĩ, Tỷ, Thiệt, Thân và Ý thức, khiến chúng không sanh khởi được, nhưng kết quả chúng ta vẫn chưa ra khỏi nhân đạo và thiên đạo trong 3 cõi: Dục, sắc và vô giới; Trái lại diệt thọ tưởng định thì nếu không phải là bậc thánh nhân xuất thế, thì không thể nào chứng được.

Tiết 5: Bốn chân lý căn bản.

Tông bổn có nghĩa là chổ nương tựa, cũng có nghĩa là điều trọng yếu. Chỗ căn cứ trọng yếu của Tiểu thừa là ở 4 chân lý này. Cho nên gọi là 4 chân lý căn bản.

Bốn chân lý.

Căn cứ vào sự liên hệ của chúng để trình bày thì ta có thể kể 4 chân lý là khổ, khổ tập, khổ tập diệt và khổ tập diệt đạo. “Khổ” là tất cả mọi khổ quả ở thế gian. Đại khái như sanh ra, già nua, bệnh hoạn, chết chóc, cầu mà không được, ghét bỏ mà phải ôm ấp nắm giữ, yêu thương mà phải xa lìa và chấp thủ 5 uẩn. Nhưng khổ từ đâu mà có? Chính là do “tập”. “Tập” có nghĩa là hoà hợp sanh khởi. Nghĩa là khổ quả không phải do một yếu tố sinh khởi mà phải do nhiều nhân duyên của phiền não và nghiệp chướng hoà hợp mà có. Cho nên gọi là “khổ tập”. Tập là nhân và khổ là quả.

Chúng ta đã thấy rằng, khổ đau là do phiền não và nghiệp chướng tập hợp mà có, thì nếu chúng ta muốn liễu thoát sanh tử, tất nhiên phải đoạn sạch phiền não nghiệp chướng. Một khi phiền não và nghiệp chướng đã diệt rồi thì sanh tử tất nhiên cũng không còn, cho nên gọi là “khổ tập diệt”. Nhưng mà muốn diệt trừ chúng, tất nhiên chúng ta phải có phương pháp. Cho nên, tiến thêm bước nữa để cầu đạo pháp “khổ tập diệt đạo”. Hai chân lý này, “Đạo” là nhân và “Diệt” là quả. Chữ “Đế”, có nghĩa là chân lý.

37 phần trợ Bồ đề.

Tiểu thừa lấy 37 pháp này để làm trợ duyên cho đạo Bồ đề cho nên gọi là 37 phẩm trợ Bồ đề – 37 trợ Bồ đề phần được chia làm 6 loại như sau:

Bốn chỗ phải lưu tâm: nhận xét thân thể không trong sạch, nhận xét sự lãnh thọ là khổ đau, nhận xét tâm niệm không thường còn, và nhận xét các pháp là không có bản ngã.

Bốn việc siêng năng chính đáng: phải dứt bỏ những việc ác chưa dứt, những việc ác đã dứt rồi, không để chúng ở lại; việc thiện chưa sinh khởi phải tích cực để chúng được sinh khởi, những việc thiện đã làm phải tăng trưởng thêm.

Bốn điều xứng ý: Những mong muốn chính đáng (dục), nhớ tưởng những việc chính đáng (niệm), siêng năng chính đáng (tấn), và trí sáng để xét đoán (tuệ).

Năm căn và năm lực: Tin tưởng chính đáng (tin), siêng năng chính đáng (tấn), nghĩ tưởng chính đáng (niệm), tập trung tư tưởng chính đáng (định), trí tuệ nhận xét chính đáng (tuệ), (năm thứ này, căn hay lực cũng đầy đủ như nhau).

bảy giác chi: Bảy phần giác ngộ, bảy phần giúp ta giác ngộ: chính tâm mà tưởng nhớ (niệm), chọn pháp mà tu hành (trạch pháp), siêng năng làm những việc chính đáng (tinh tấn), luôn luôn hoan hỷ (hỷ), thân tâm nhẹ nhàng khoan khoái (khinh an), tập trung tư tưởng (định), xã bỏ tất cả, tâm không sanh đắm (xã).

g. Tám hạnh của thánh nhân cũng gọi bát chánh đạo, con đường chân chính gồm 8 phạm trù: Nhận thức chân chánh (chánh tri kiến), suy nghĩ chân chánh (chánh tư duy), nói phô chân chính (chánh ngữ), sinh hoạt chân chánh (chánh nghiệp), hành động chân chánh (chánh mạng), siêng năng chân chánh (chánh niệm), và tập trung tư tưởng chân chánh (chánh định).

37 pháp trợ bồ đề này, chính là những đạo pháp của khổ tập diệt đã nói trên đây. Nó cũng là 37 thứ công thức tu hành của phái Tiểu thừa. Bốn chỗ phải lưu tâm, chúng ta đã thấy rõ ở mục hai, tiết hai của chương này. Bốn việc siêng năng chính đáng ở đoạn văn trên đây đã thấy rõ. Đã là Chánh cần thì phải khác hẳn với nhưng việc siêng năng bất chính (đại khái như giới thủ mà chúng ta đã có dịp nói đến trước đây). Như ý túc, có nghĩa là chúng ta đủ sức để tiến hành. Còn 5 căn và 5 lực thì, căn có nghĩa là cội rễ, lực có nghĩa là năng lực. Cả 5 thứ căn và lực này, về danh từ và công cụ đều giống nhau, vì trước hết chúng ta có đầy đủ 5 thứ tinh thiện cội gốc này rồi sau mới có thể phát sinh mọi năng lực. Có những thứ cội rễ ấy, chúng ta mới không bị sự vật lay chuyển chi phối và có những năng lực ấy, chúng ta mới có thể điều khiển được mọi sự vật. Giác chi, có nghĩa là phần vị của sự giác ngộ. Thánh hạnh, có nghĩa là từ chân lý mà khởi sự thực hành, cho nên nó khác hẳn với những hành động bất chính.

Tiết 6. Nội dung và định nghĩa của Tiểu thừa.

Chữ Tiểu thừa nói trong tiết này là đối với Phật thừa mà gọi là tiểu. Người nghe không nên nhân vì chữ tiểu mà vội cho là nhỏ mọn. Bây giờ chúng tôi xin trình bày nội dung và định nghĩa của Tiểu thừa.

Tiểu thừa với Thanh Văn và Độc giác.

Về nội dung của Tiểu thừa nói trong này, chúng tôi chia làm 2 hạng là Thanh Văn Thừa và Độc giác Thừa, do đó có nơi gọi là nhị thừa. Quả vị tu chứng của Tiểu thừa là siêu thoát khỏi 3 cõi, không bị đọa lạc vào nhân đạo, thiên đạo. Cho nên chúng ta không thể đem nhân quả hữu lậu của thể gian, như hàng ngoại đạo cầu được sanh lên thiên đường, hoặc cầu có thần thông diệu dụng giữa thanh thiên bạch nhật, bay lên các cõi không, để so sánh với Tiểu thừa trong muôn một. Vì thế, chúng ta không nên coi thường Tiểu thừa.

Đối với Đại thừa mà gọi là Tiểu thừa.

Đây là thuyết mình về định nghĩa của Tiểu thừa. Đối với Đại thừa Phật giáo mà lập nên chữ Tiểu thừa này, chứ không thể đứng trên thế gian pháp mà bàn luận được. Nếu chúng ta căn cứ trên thế gian pháp mà bàn luận thì Tiểu thừa vốn đã cao siêu lắm rồi, thế gian không thể sánh kịp. Tại sao vậy, bởi vì tất cả nhân lành, nghiệp phước trong thế gian, đều là nhân quả hữu lậu, đều là sanh diệt không thường còn và có lúc nào đó sẽ phải hết.

Tiết 7. Tiểu thừa với những vấn đề xuất thế, xuất gia và nhân thiên thiện pháp.

Trong tiết này chúng ta căn cứ vào các điểm như xuất thế, xuất gia và nhân thiên thừa, để nhận thức được đạo pháp của Tiểu thừa và thuyết minh về thể và dụng của Tiểu thừa. Chúng ta chia 4 phần để thuyết minh dưới đây.

Tiểu thừa là pháp xuất thế

Tiểu thừa là một thứ Phật pháp siêu xuất thế gian. Cho nên đối với nhân quả thế gian thì giáo lý Tiểu thừa đã trình bày rất rõ ràng, như các tiết thuộc chương này đã thuyết minh, đại khái như: nào là nhận xét về tất cả các pháp đã có trong thế gian, nào là trôi lăn trong 6 đường, nào là nhân duyên của sanh tử cho đến nào là ngã chấp, tà kiến, tham dục... không một pháp nào mà không giải thích chu đáo và rõ ràng. Nhưng với mục đích của Tiểu thừa thì hoàn toàn chú trọng xuất thế; cho nên kết quả của Tiểu thừa, như đã được nhận xét, đều là phương tiện để cầu giải thoát. Như chúng ta hiểu, tất cả các pháp sanh tử, phiền não... đều không ngoài luật nhân quả, thì tất nhiên chúng ta phải từ nơi quả để tìm về nhân, để thấy rõ nguồn gốc của nó từ đâu mà có. Vậy sau, đem nhân ấy mà đoạn trừ đi, không thể nó phát sanh trở lại nữa.

Đây là pháp môn Bất nhị (duy nhất) của Tiểu thừa. Bởi thế cho nên Tiểu thừa là pháp xuất thế gian.

Xuất gia là điều cần thiết đối với Tiểu thừa.

Muốn biết rõ sự quan hệ của Tiểu thừa với vấn đề xuất gia, thì trước hết chúng ta phải hiểu rõ quả vị của Tiểu thừa. Tiểu thừa được làm 2 thừa là Thanh Văn thừa và Duyên Giác thừa, nhưng họ vẫn chú trọng ở Thanh Văn và lấy 4 quả Sa môn làm quả vị tu chứng. Nếu chúng ta căn cứ vào 4 quả vị này để trình bày thì, các quả vị thứ nhất, thứ hai, thứ ba là mới chỉ được 1/2 đoạn đường đi, cho đến quả vị thứ tư là A la hán, mới là quả vị cứu cánh cùng cực. Nhưng những vị đạt đến quả vị thứ ba là đã đoạn trừ hết tham dục. Cho nên chúng ta nên biết rằng, nếu không phải là bậc xuất gia thì không dễ gì mà làm được.

Xuất gia, nếu căn cứ theo nghĩa hẹp thì xuất gia có nghĩa là xa lìa gia đình, quyến thuộc và tài sản. Đó là xa lìa 2 thứ sở hữu của bản ngã. Còn xuất gia theo nghĩa rộng thì, có nghĩa là xa lìa tất cả mọi thứ sở hữu của bản ngã. Xét cho kỹ chúng ta thấy, người tại gia thì những vật sở hữu của bản ngã, họ chưa hoàn toàn bỏ được cho nên quả vị tu chứng của họ không vượt qua 3 quả vị 1, 2 và 3. Trái lại, người xuất gia, họ nương vào giáo pháp để tu hành chân chính, cho nên họ có thể chứng đến quả vị tối cao của Tiểu thừa là A la hán. Do vậy, trong tiết này gọi việc xuất gia rất cần thiết với Tiểu thừa.

Vả lại, Tiểu thừa có hai đặc tính. Đặc tính thứ nhất, Tiểu thừa chỉ hạn cuộc ở thiên đạo và nhân loại. Theo đó, thì ngoài thiên đạo và nhân đạo như các ác thú, các cảnh giới tội ác, thì không có trong giáo pháp của Tiểu thừa. Cho nên hàng Tỷ kheo, Tỷ kheo ni, phải hết sức tôn trọng giới luật, bởi vì trong giới luật, hơn phần nữa Đức Phật đã dạy về nhân sự. Lại nữa, như có những người mà tâm trí không quyết định, 6 căn không đầy đủ, và những người mà tinh thần bệnh hoạn thì đều không được xuất gia thọ giới. Đặc tính thứ hai, Tiểu thừa tu hành chỉ trong một đời là thành công xong xuôi. Nghĩa là với đặc tính này thì sự tu hành của Tiểu thừa chỉ trong nội một đời là chứng đắc đạo quả. Cho nên các hàng Tỷ kheo, Tỷ kheo ni tuổi phải đủ 20 trở lên, được cha mẹ ưng thuận, hoặc tự minh đã quả quyết và không có gì vướng mắt trở ngại nữa; mới được đúng pháp thọ trì giới luật, tu tập thiền định. Rồi từ đó, chúng ta nhờ nghe pháp, suy nghĩ và tu tập, mới phát sanh được trí tuệ chân thật và chứng đắc đạo quả của thánh nhân. Do đó theo quan điểm của Tiểu thừa, chỉ nội trong một đời này thôi, có thể chứng đắc đạo quả.

Phận sự của người xuất gia và tại gia.

Về phận sự của người xuất gia, chúng ta thấy rằng, người xuất gia, một phương diện thì họ phải hành trí giới, định, tuệ, dứt bỏ tham sân si để cầu tự lợi. Một phương diện khác, họ phải duy trì Phật pháp nhiếp hóa chúng sanh để cầu thật hành lợi tha. Như trong kinh Lăng nghiêm Đức Phật dạy: “Phật tử thụ trì, khéo léo vượt siêu ra ngoài các cõi, nghiêm trì giới luật, làm khuôn thước cho chúng sanh trong 3 cõi, duy trì Phật pháp và giáo hóa chúng sanh”. Cho nên nếu có những người xuất gia thì Phật pháp mới được tồn tại và không bị đổi thay theo sự thay đổi chuyển biến của cuộc đời và đất nước. Hơn nữa, người xuất gia chân chính, họ chỉ biết tuân theo những di chúc của Đức Phật để lại, giữ gìn thanh quy kỹ luật, cho dù cuộc đời có biến chuyển đến thế nào đi nữa, luật nghi đã hành trì thì không được cải cách. Bởi thế cho nên tăng tướng của người xuất gia là ở chỗ lánh xa thế tục và nghiêm trì tịnh giới (có nghĩa là oai nghi đầy đủ). Còn đức hạnh của tăng chúng là ở tu hành và hoàng pháp. Đây là bổn phận của người xuất gia đối với Phật pháp. Còn bổn phận của người tại gia đối với Phật pháp thì đại khái chúng ta thấy gồm có: thứ nhất là giữ gìn giới luật và làm các việc lành; thứ hai là bố thí và hộ pháp. Lý do chính đáng của bổn phận này không ngoài mục đích để hiểu rõ nhân quả và nghiệp tác. Người tại gia giữ gìn 5 giới, thực hành 10 điều thiện là để tạo phước nghiệp cho mình để mai sau không đọa lạc vào cảnh giới tội ác, hoặc sẽ được sanh lên thiên đạo; đó là phương diện tự lợi; còn thực hành hạnh bố thí là phương tiện lợi tha. Bố thí có 3 nghĩa: tài thí (của cải), pháp thí (giáo pháp) và vô úy thí (không sợ hãi). Chúng ta đem của cải vật chất để giúp người sinh sống hoặc quyên tiền để giúp đỡ cho những công ích từ thiện. Những việc này đều thuộc lĩnh vực tài thí và căn cứ vào giáo lý Phật, dùng ngôn ngữ văn chương để giáo hóa cho người khác, là thuộc về pháp thí, còn cứu người gian nguy, giúp người khi hoạn nạn, hoặc dùng nhiều phương tiện để làm cho người thoát khỏi những tật bệnh thống khổ (như lập hội Hồng thập tự, y viện...) là thuộc về vô úy thí. Tất cả những việc làm ấy đều là bổn phận của những người tại gia có tín tâm và phụng thờ Phật pháp.

Tiểu thừa với các pháp lành thuộc Nhân đạo và Thiên đạo.

Như trước đã nói, bổn phận của người tại gia phần nhiều là chú trọng ở các pháp lành của nhân đạo và thiên đạo. Bởi vì trong Tiểu thừa Phật giáo vốn có nhiều cấp bậc sau như đây:

Tiểu thừa với nhân đạo: Tiểu thừa nhận thức được rằng nhân sinh là vô thường, chúng sanh luôn luôn trôi lặn trong 6 đường mà không dự định được kiếp tái sinh của mình sau này và không chắc gì con người đã duy trì được thân này. Cho nên con người phải nỗ lực gieo trồng thật nhiều nhân lành để tự đối lại với quả ác. Bởi vậy, Tiểu thừa hành trì pháp lành nhân thiên để đoạn trừ ác nghiệp. Mỗi khi nghiệp ác đã đoạn sạch, tất nhiên chúng ta không còn phải chịu quả báo xấu xa nữa. Bấy giờ hàng Tiểu thừa mới thoát ngoài 3 ác đạo và luôn luôn được thác sanh ở nhân đạo và thiên đạo. Trong vấn đề thọ sanh, Tiểu thừa có thể lựa chọn hoặc quyền (giả hiện) hoặc thật (thực thụ) là tùy ý mình.

Tiểu thừa với thiên đạo: Tiểu thừa nhận thức rằng, đối với các pháp lành nhân thiên, tuy đã gieo được nhiều căn lành, để được thành tiên, thành thiên chăng nữa, cũng chưa ra khỏi cõi dục và được sanh ở cõi sắc và cõi vô sắc.

Tiểu thừa với xuất thế đạo: Tiểu thừa thấy rõ hơn, nhân đạo và thiên đạo vẫn còn trong 3 cõi, chưa thoát ly được sanh tử; phước báo tuy có cao nhưng có khi cũng phải hết, định lực dù có vững chắc, có lúc cũng tiêu tan. Chỉ có khi nào chứng được quả vị vô sanh A la hán quả, mới thoát ly 3 cõi. Đó là quan điểm của Tiểu thừa đối với pháp xuất thế đạo.

Tóm lại, ba hạng người trên đây, hạng thứ nhất, nhờ thiện nghiệp để thoát khỏi ác đạo. Hạng thứ hai, dùng thiền định để thoát khỏi dục lạc và hạng thứ ba, nhờ pháp vô sanh mà thoát ly sanh tử trong ba cõi.

Nếu ai hành trì được điều thứ nhất, thì có thể duy trì bảo đảm được căn lành; nếu ai thực hành được cả hai điều thứ nhất và thứ 3, thì luôn luôn được sanh ở trên các cõi trời; và nếu ai thực hành được cả 3 điều: 1, 2 và 3 thì hoàn toàn thoát khỏi sanh tử và thể (tinh thần cố hữu của Tiểu thừa), dụng (phương tiện của Tiểu thừa) mới được hoàn bị. bởi thế cho nên, Tiểu thừa vẫn có quan hệ với pháp lành của nhân thiên đạo.

Đại Thừa Phật Giáo

Chương trước nói về Tiểu thừa, chương này trình bày về Đại thừa Phật giáo, chương này được chia làm 12 tiết như dưới đây:

Tiết 1: Tông chỉ của Đại thừa Phật giáo.

Đại thừa Phật giáo là một nền tư tưởng siêu suất thế gian, nhưng rất thích nghi với thế gian cho nên tông chỉ của Đại thừa Phật giáo là trước hết phải có sự giác ngộ lớn lao siêu vượt ra ngoài thế gian, rồi sau đem tâm từ bi rộng lớn mà cứu độ cho chúng sinh và chúng ta phải lại thi hành những thứ phương tiện thiện xảo để thích nghi với thế gian. Những vấn đề này sẽ được trình bày như dưới đây:

Tiết 2: Đại thừa lấy bồ đề tâm làm nhân.

Bồ đề có nghĩa là giác ngộ. Nhân, tức là hạt giống. Đại khái thì chúng ta có thể nương vào tâm giác ngộ (chủng tử) để đạt được đạo quả vô thượng chánh giác. Nhưng sự giác ngộ ở đây không phải sự giác ngộ mà thế gian quan niệm, như lý tưởng chẳng hạn. Sự giác ngộ ở đây có nghĩa là chúng ta phải đạt được bản thể diệu chân như, bản thể chân tâm giác ngộ sáng suốt, đầy đủ mọi công đức trang nghiêm, hoàn toàn vắng lặng và sáng suốt. Giác ngộ được bản thể chân tâm này, như trong Kinh Lăng Nghiêm gọi là “hoạch bổn diệu tâm” tìm thấy được chân tâm vi diệu xưa nay, còn Duy thức học thì gọi là “chứng được duy thức tánh” thấy rõ mọi hiện tượng tâm lý, vật lý đều do thức. Cho nên, sự giác ngộ này không thể tìm thấy ở ngoài tâm mà phải căn cứ vào bản thể của tự tâm, có nghĩa là bản giác chân tâm không sanh, không diệt vậy.

Nếu chúng ta lãnh hội được bản thể chân tâm này thì mình và muôn loài đều dung hòa trong một bản thể. Trong bản thể này, không có 4 tướng đối đãi mình, tướng người, tướng chúng sanh và tướng thọ mạng. Không có phân biệt Ngã Pháp. Như trong Tâm Kinh Bát Nhã nói “Nhờ nương vào Bát nhã ba la mật mà Bồ Tát chứng được đạo quả vô thượng chánh đẳng chánh giác”. Như vậy, chúng ta thấy rằng nhờ nương vào trí tuệ sáng suốt mà Bồ Tát chứng được quả vị giác ngộ rốt ráo và lớn lao.

Tiết 3: Đại thừa Phật giáo lấy tâm từ bi rộng lớn làm căn bản.

Chúng sanh mê lầm, nếu không nhờ tâm từ bi rộng lớn thì Bồ Tát không thể nào cứu độ được. Từ là đem đến chúng sanh niềm an lạc; và Bi là làm cho chúng sanh dứt trừ khổ não. Vị Bồ Tát cho dù có hành trì Lục độ vạn hạnh chăng nữa thì đó cũng chỉ là ngành ngọn hoa lá, mà chỉ có tâm từ bi rộng lớn mới thật sự là cội gốc. Tâm từ bao la, chính là do giác tánh chân như mà sanh khởi, như ở tiết trước đây đã trình bày. Hay nói rõ hơn, nhờ sự giác ngộ mà chúng ta thấy rõ mọi vật và mình đồng một bản thể, và mình với kẻ khác đều bình đẳng; do đó mà tâm từ bi rộng lớn được sanh khởi, không như lòng thương mến thông thường của người đời do tâm ngã ái mà có. Đại khái như gia đình, quốc gia, xã hội và rộng hơn là nhân loại, tất cả đều do tâm ngã ái của chúng ta mà sanh khởi. Đã nương vào bản ngã mà có thì không sao tránh khỏi chất ngại và hình thức đối đãi. Cho nên, hễ có một cái gì đó không thích hợp với bản ngã thì tâm bất ái theo đó mà nổi lên. Vì thế tâm ngã ái của chúng ta, chưa phải là tâm từ bi rộng lớn của Phật giáo. Trong các tôn giáo như Gia tô giáo chẳng hạn, họ thường nói lên lòng bát ái, nhưng khi cùng với Hồi giáo không dung hòa được với nhau thì họ đã đánh nhau hàng vài chục năm và giết hại nhân mạng đến hàng ngàn, vạn. Căn cứ vào giáo nghĩa thì chắc họ không lúc nào không có bác ái. Nhưng khi họ đã chiến tranh, giết người thì chắc chắn chúng ta cũng khó nói đó là hành động bác ái được. Nếu khách quan mà xét kỹ thì chúng ta thấy không phải lời nói và việc làm của họ là mâu thuẫn nhau; mà chẳng qua vì lòng bác ái của họ chỉ nương vào bản ngã làm văn bản đó thôi. Tâm từ bi của Phật giáo chính là ở chỗ triệt để không còn các tướng phân biệt cố chấp ngã chấp pháp. Cho nên cái ranh giới đối đãi giữa ta và người không có nữa và người học Phật phải nương vào trí tuệ bình đẳng, để phát khởi tâm đại bi đồng thời làm lợi ích cho mình và người, không thấy có hai, không phân biệt có khác. Đó là ý nghĩa về tâm từ bi rộng lớn của Phật giáo.

Tiết 4: Đại thừa Phật giáo lấy phương tiện làm cứu cánh.

Hai chữ phương tiện có rất nhiều nghĩa: 1. Phương có nghĩa là phương pháp; tiện có nghĩa là tiện lợi.

Phương tiện có nghĩa thiện xảo. Thiện là tài năng khéo léo (như có tài năng khéo léo về nói năng, về văn chương, ...) xảo có nghĩa là thích đáng.

Phương tiện có nghĩa là quyền xảo, quyền có nghĩa là kinh quyền (kinh là lẽ đạo dùng trong lúc bình thường, quyền là lẽ đạo dùng lúc biến. Như chữ chấp kinh và tòng quyền, nghĩa là theo đạo thường nhưng có lúc phải quyền biến) cho nên, trước hết con người phải có từ đức hạnh vậy sau mới có thể thi hành mọi quyền năng thiện xảo.

Lại nữa, phương có nghĩa giải thích là phương vị hay phương sở, nghĩa là tất cả mọi nơi trong không gian. Nhưng nói đến không gian, tức có liên quan mật thiết với thời gian. Nói cách khác tức là thế giới vậy, còn tiện, có thể giải thích là tiện nghi, tiện lợi. Do đó, phương tiện có thể dịch là pháp môn tiện nghi tùy thuận thế gian để đem lại lợi ích cho đạo và chúng sanh. Nghĩa đơn giản nhất, thì chúng ta có thể dùng một chữ “Diệu” để giải thích, có chỗ gọi nghĩa bất khả tư nghị vậy.

Tóm lại, Đại thừa Phật giáo, trước hết phải dùng Bồ đề tâm, tiếp đó dùng tâm từ bi rộng lớn, vậy sau mới thành tựu được thứ phương tiện vậy. Do đó, chúng ta nên biết rằng, phương tiện là nơi nương tựa của tất cả mọi công đức diệu dụng, thần thông, tam muội, biện tài, trí tuệ, ... của quả vị Phật. Nếu không có tâm từ bi rộng lớn làm căn bản thì mọi thứ phương tiện mà chúng ta đã làm, đôi lúc không còn là diệu dụng lợi lạc chúng sanh nữa. Chúng ta phải nhận thức rõ ý nghĩa sự cứu cánh của Tiểu thừa, Đại thừa có những chỗ không đồng nhau. Cứu cánh của Tiểu thừa thì chủ trương chứng đắc đạo quả Vô dư y niết bàn; nhiều chỗ cũng gọi Diệt tận định. Còn cứu cánh của Đại thừa thì tùy thuận thế gian (phương) để đem lại lợi lạc cho tất cả chúng sanh (tiện), cho đến hết đời vị lai, phương tiện ấy vẫn không cùng tận.

Tiết 5: Đại thừa Phật giáo với những đặc điểm Niết Bàn Bồ Đề và Pháp Thân.

Niết bàn của Đại thừa Phật giáo:

Niết bàn của Đại thừa gồm có 4 thứ:

1. Bổn Tánh Tịnh Niết bàn.

2. Vô Trú Xứ Niết bàn.

3. Vô Dư Y Niết bàn.

4. Hữu Dư Y Niết bàn.

Hai thứ trước là riêng của Đại thừa, Tiểu thừa không có; hai thứ sau, tuy là chung của Đại thừa và Tiểu thừa, nhưng đôi bên không đồng nhau.

Bản tánh tịnh: là bản thể không sanh diệt của sự vật. Tức là bản thể của tâm chân như không sanh diệt.

Vô trú xứ: là như hàng Tiểu thừa khi đã giải thoát sanh tử, họ luôn luôn an trú trong cảnh giới bất sanh bất tử, chẳng khác gì như một hồ nước đã lặng đứng, chúng ta giữ mãi trạng thái lặng đứng của nó.

Trái lại Đại thừa Phật giáo thì không như vậy, họ không đứng yên lại một chỗ nào cả. Có nghĩa là Đại thừa, luôn luôn nương vào tâm từ bi rộng lớn, thực hành các phương tiện thiện xảo, và thị hiện 8 tướng để làm lợi ích cho chúng sanh. Tám tướng là: từ cõi trời Đâu suất giảng sinh vào thai – trú thai – xuất thai – xuất gia – thành đạo – chuyển pháp luân – nhập Niết bàn (chư Phật ra đời độ sanh dùng 8 hạnh này để hiện thân. Nghĩa là phải trải qua 8 giai đoạn ấy mới hoàn thành đạo quả và lợi sanh. Nên cũng gọi là 8 tướng thành đạo).

Vô dư y: Đại thừa diệt sạch 5 trú địa (ngũ trú tức ngũ trụ địa phiền não. Những phiền não căn bản, có thể phát sanh các thứ phiền não ngọn ngành nên gọi là trú địa. Phiền não trú địa có 5 loại cho nên gọi là ngũ trú địa. Phiền não, có thứ là căn bản, có thứ là ngọn ngành và đất đứng của chúng là ở tâm giới, cho nên được phân chia như sau: Về phiền não thuộc ngọn ngành thì có 4 trú địa: 1. kiến hoặc trong 3 cõi gọi là kiến nhất xứ trú địa. 2. Tư hoặc ở cõi Dục, gọi là dục ái trú địa. 3. Tư hoặc ở cõi sắc gọi là sắc ái trú địa. 4. Tư hoặc ở cõi vô sắc, gọi là hữu ái trú địa. Về căn bản thì phiền não, thì có 1 trú địa: vô minh hoặc cả trong 3 cõi, gọi là vô minh trú địa. Cùng với 4 trú địa phiền não ngọn ngành trước thành ý 5 trú địa phiền não), 2 loại sanh tử (phân đoạn sanh tử và biến dịch sanh tử) vĩnh viễn không còn. Đến quả vị này, không còn khởi tâm giáo hóa, không hiện tha thọ dụng thân. Nghĩa là Đại thừa chúng được bản thể chân thực, vốn không sanh, không diệt, bặt dứt mọi tướng trạng đối đãi, cho nên gọi là vô dư.

Hữu dư y: quả vị hữu dư y của Đại thừa Phật giáo, không đồng với Tiểu thừa. Vì hữu dư y của Tiểu thừa còn ở thân thể, còn nương vào nghiệp duyên đời trước. Đây là Bát thân của Bồ Tát, chúng ta có thể nói nó là một trạng thái rất tự tại: hết cũng không hết, không hết cũng hết, hết là vô dư; không hết là hữu dư; vô dư cũng hữu dư, hữu dư cũng vô dư, cũng đồng một ý nghĩa này, trong luận “Đại thừa khởi tín” nói “Bản thân của Bồ Tát có vô lượng sắc, mỗi sắc lại có vô lượng tướng và mỗi tướng có vô lượng vẻ đẹp. Thân thể ấy luôn luôn an trú và thường còn, không mất không hủy hoại” là vậy.

Bồ đề của Đại thừa Phật giáo: Bồ đề là sự giác ngộ. Theo Đại thừa Phật giáo có hai loại giác ngộ là Thỉ giác và Bổn giác. Về Thỉ giác thì Bồ Tát từ nhân địa tu hành, phải trải qua các cấp bậc (của Thỉ giác) như: Danh tự giác (sự giác ngộ do đi tìm hiểu trong danh từ chữ nghĩa), tương tợ giác (sự giác ngộ còn tương tợ mà chưa phải thiết thực), phần chứng giác (sự giác ngộ theo từng phần chứng nghiệm) và cứu cánh giác (sự giác ngộ hoàn toàn viên mãn). Tất cả mọi sự giác ngộ ấy do công phu tu tập, quan sát, tìm hiểu mà phát sinh nên gọi là Thỉ giác. Còn đến lúc Bồ Tát chứng đắc sự giác ngộ hoàn toàn viên mãn, chỉ còn lại một bản thể chân giác bình đẳng. Bấy giờ Bồ Tát thấy rõ sự giác ngộ ấy thật sự vốn sẵn có trong ta, tự ta thân chứng mà không cần tìm kiếm bên ngoài. Sự giác ngộ ấy gọi là Bản giác. Sự giác ngộ ấy, ở Thành duy thức gọi là sự “chuyển thức thành trí”. Sự khác nhau ở thức và trí thì nơi phàm phu vì có mê muội, có tham đắm, nên gọi là thức, còn nói thánh nhân thì hoàn toàn thanh tịnh, hoàn toàn thánh thiện, nên gọi là trí. Nhưng kỳ thực thì, tâm ấy vốn không hai, không phân biệt xưa nay vốn bình đẳng. Đối với sự giác ngộ chân chính này, nếu chúng ta thực hành đầy đủ, thì chúng ta chứng đắc đạo quả vô thượng chánh đẳng chánh giác.

Pháp thân của Đại thừa Phật giáo: Pháp là gồm những công đức trí tuệ, từ bi phương tiện..., Thân có nghĩa là nương tựa và giữ gìn. Nếu ghép chung hai từ lại thì pháp thân có nghĩa bản thể nương tựa, giữ gìn các công đức trí tuệ, từ bi, phương tiện, cho nên gọi là Pháp thân. Nói cách khác, trong bản thể nhất tâm chân như của chúng ta có đầy đủ vô số tịnh pháp xứng tánh công đức. Pháp thân, có nơi gọi là Như lai pháp thân công đức chí tạng (kho chứa công đức pháp thân của chư Phật). Và pháp thân còn gọi Nhất chân pháp giới. Tất cả những tên gọi ấy, cũng đều căn cứ vào nhất tâm của chúng ta mà thôi.

Tiết 6: Kinh luận và tông phái của Đại thừa Phật giáo gồm: Giáo môn, Hạnh môn, Lý môn, Quả môn.

Tông phái thuộc Đại thừa Phật giáo rất nhiều, nhưng chúng ta có thể quy nạp trong 4 môn là Giáo, lý, hạnh, quả. Nếu phân loại ra thì có tông phái về giáo môn, tông phái về lý môn, tông phái về hạnh môn và tông phái về quả môn.

Giáo: Chữ Giáo theo nghĩa hẹp là ngôn giáo. Điểm chính yếu của nghĩa này là ở ngôn ngữ văn tự trong kinh luận. Đại khái như danh thân (tên gọi của một chữ), cú thân (từng câu), văn thân (từng bài) (danh thân, cú thân, văn thân, cũng có thể hiểu là hình thức của mỗi chữ, mỗi câu, mỗi bài). Chữ Giáo theo nghĩa rộng thì bao gồm tất cả luật nghi, chế độ, hành vi... Nay, nếu chúng ta căn cứ vào nghĩa hẹp, nghĩa là chúng ta căn cứ vào công dụng thuyên giải và phô diễn nghĩa lý của nó, để nương vào đây chúng ta mới có thể chuyển mê thành ngộ, chuyển ác thành thiện, chuyển khổ thành vui, chuyển phàm thành thánh và chuyển chúng sanh thành Phật vậy.

Lý: là điều mà chư Phật đã thuyên giải trong kinh giáo. Nếu chúng ta căn cứ vào văn tự ngôn ngữ mà phân biệt thì có nhiều đến hàng ngàn vạn và cho đến vô lượng. Nhưng xét cho cùng đến chỗ chân thực thì chúng ta chỉ thấy một đạo thể thanh tịnh, một lý tánh bình đẳng, xa lìa ngôn ngữ văn tự vậy.

Hạnh: nghĩa là chúng ta nương vào chân lý để khởi hành, từ chỗ này đến chỗ kia. Đại khái cũng như chúng ta đi đường vậy. Với chân lý thì bình đẳng, nhưng thực hành thì phải có cấp bậc thứ lớp. Như khi đi đường, chúng ta bước một bước, rồi hai bước, một dặm rồi hai dặm cho đến ngàn vạn dặm. Từ phàm phu đến Phật quả cũng vậy, những vị thứ ấy thì có Thập tín, Thập trú, Thập hạnh, Thập hồi hương cho đến đẳng địa mới chứng quả. Nhưng quả vị chưa hoàn bị, cho nên chúng ta phải tiến hành. Nghĩa là chúng ta trải qua, địa thứ nhất, địa thứ hai, cho đến địa thứ mười, rồi lên đẳng giác, diệu giác. Đến khi giác hạnh của chúng ta đã hoàn toàn viên mãn thì mới thành tựu đạo quả vậy.

Quả: là chứng quả, kết quả của việc thực hành. Nhưng chân lý có cao siêu mầu nhiệm thì quả vị mới hoàn toàn chân thật. Chúng ta nên biết rằng, chân lý thì trọng ở chỗ thực hành, thực hành là để cầu chúng quả. Một khi chứng quả thì bất cứ việc gì cũng dung thông vô ngại mà lý cũng được hoàn toàn sáng tỏ, chừng đó chỉ còn một bản thể chân thực mà thôi.

Tóm lại, 4 thứ trên đây, Giác là kinh điển giác pháp, Lý là chân tâm Bồ đề, bình đẳng, bất nhị, Hạnh là nương vào tâm từ bi rộng lớn mà khởi thành thập độ, vạn hạnh, Quả là đạo quả đầy đủ muôn đức, dung thông vô ngại, nương vào tâm từ bi rộng lớn mà khởi hành các phương tiện thiện xảo diệu dụng vậy.

Những tông phái của 4 môn trên, tông phái nào cũng có kinh luận riêng, để làm nổi căn cứ căn bản cho tông phái mình. Nhưng mà các kinh luận đối với 4 môn này thì đều bình đẳng và phổ biến, không hề thiên về một môn phái nào. Trong các thứ kinh luận đã được lưu truyền và mọi người biết đến nhiều hơn hết thì có kinh “Đại Phật Đảnh Thủ Lăng Nghiêm” và luận “Đại Thừa Khởi Tín”. Đó là những thứ kinh luận có thể tóm thâu mọi yếu điểm mà lại trình bày phân bố rất hoàn bị và có hệ thống. Nay căn cứ vào các tông phái Đại thừa Phật giáo đã được thành lập ở các nước như Ấn Độ, Trung Hoa, Nhật Bản, để lần lượt trình bày như dưới đây.

Tiết 7: Những tôn phái về giáo môn của Đại thừa Phật giáo.

Những tông phái về giáo môn của Đại thừa Phật giáo, phần nhiều đều căn cứ vào giáo pháp làm tông chủ, lấy kinh luận làm phương pháp chủ yếu, căn cứ vào kinh luận để mở mang học thuyết mình, mỗi tôn giáo đều có một lập trường chủ yếu để làm nơi gương tựa căn bản. Đại khái các tông phái trình bày dưới đây.

a. Tam luận tông:

Tam luận tông, còn gọi Đại thừa không tông, Bát nhã tông, Tứ luận tông, và Pháp tánh tông. Danh xưng tam luận là bởi vì lấy ba bộ luận sau đây làm chủ yếu:

1. Trung luận.

2. Thập nhị môn luận (Hai bộ này do Ngài Long Thọ trước tác).

3. Bách luận (do Đề Bà là đệ tử của Long Thọ, trước tác).

Cả ba bộ luận này đều có chủ đích phá tà hiển chánh. Nghĩa là đã phá sự mê chấp của Tiểu Thừa và tà kiến của ngoại đạo. Sau đó, Tam luận tông lại thêm 1 bộ Đại Trí Độ Luận nữa, nên có tên là Tứ luận tông. Lại nữa giáo nghĩa căn bản của tông phái này phần nhiều là căn cứ vào Bát nhã. Đại khái như các kinh: Đại bát nhã, Kim cang, Bát nhã ba la mật đa tâm kinh..., vì vậy lại có tên là Bát nhã tông. Ý nghĩa mà tông này thuyết minh là, tất cả các pháp đều là nhất tướng (một thể bình đẳng) và không tướng (không có các tướng đối đãi) kinh Kim Cang nói “Phàm đã có tướng, đều là giả dối”, lại cũng nói “Nếu thấy các tướng là vô hướng, tức thấy được Như lai”. Pháp môn của Tam luận tông là phá tướng để hiển tánh. Nghĩa là phá bỏ các pháp mà trong Phật giáo đã giả lập nên. Cho nên trong kinh Đại Phật Đảnh Thủ Lăng Nghiêm 3 cuốn trước Đức Phật phá vọng tâm, vọng kiến, vọng pháp để làm sáng tỏ cái diệu tánh vô tướng.

Chính là đồng với ý nghĩa này. Cho nên, Tam luận tông cũng gọi là Pháp tánh tông.

Duy thức tông.

Tông này căn cứ vào kinh giáo để thuyết minh tam tự tánh và tam vô tánh. Hay nói cách khác, trình bày chân lý tuyệt đối bình đẳng của tất cả các pháp. Lập trường học thuyết của tông phái này là “Ba cõi do tâm và vạn pháp do thức”. Cho nên gọi là Duy thức tông. Trụ cột chủ yếu của tông phái này là bộ luận Thành duy thức, do Tam tạng pháp sư Huyền Trang biên dịch. Kinh luận của tông phái này thì rất nhiều. Do đó nghĩa thì rất rộng rãi và lý thì sâu xa mênh mông. Tông này cũng gọi là Pháp tướng tông. Vì mỗi khi chúng ta đã nhận thức rõ ràng thực tướng của các pháp thì pháp tánh nhất tướng vô tướng của các pháp được hiển bày. Sở dĩ vậy mà nói rằng, hằng sa phiền não và vô lượng công đức đều ở trong một nguồn tâm của chúng ta. Chỉ có chuyển thức thành trí thì thành công hạnh nhiệm mầu. Cho nên, tông này tuy chú trọng nghiên cứu kinh giáo nhưng mục đích là cần hiểu rõ chân lý để khởi hành. Vì thế, tất cả mọi sự vật ở thế gian và xuất thế gian, tông này đều phân tích kỹ càng, không bỏ sót một vật nào.

Hoa Nghiêm tông.

Hoa Nghiêm tông lấy bộ kinh Đại phương quảng

Phật Hoa Nghiêm làm chủ yếu. Nghĩa là Tông Hoa Nghiêm lấy kinh Hoa Nghiêm làm chỗ nương tựa căn bản để thành lập giáo nghĩa của mình, cho nên gọi là Hoa Nghiêm Tông. Mãi đến đời Đường, pháp sư Pháp Tạng, nổ lực phát huy làm cho tông này có tên là tông Hiển thủ. Thực sự thì tông Hoa Nghiêm được khai sáng do ngài Đỗ Thuận, là vị tổ đầu tiên của tông này. Tổ thứ hai là ngài Trí Nghiễm và tổ thứ ba mới là ngài Hiển Thủ. Ngoài kinh ra, tông này còn căn cứ vào các bộ luận như Thập Địa Luận của ngài Thiên Thân và bộ Hoa Nghiêm Hiệp luận của đại sĩ

Lý Táo Bá đời Đường. Nghĩa lý trong các bộ luận tuy có rộng, hẹp khác nhau nhưng chủ yếu đều căn cứ vào Kinh Hoa Nghiêm. Tông Hoa Nghiêm truyền đến tổ thứ tư là ngài Thanh Lương quốc sư. Ngài Thanh Lương quốc sư trước tác hai bộ Hoa Nghiêm Huyền Đàm và Hoa Nghiêm Sớ Sao. Đến tổ thứ năm là ngài Khuê Phong thiền sư, ngài Khuê Phong trước tác bộ Viên Giác Sớ Sao. Trên đây là những thứ kinh luận mà Tông Hoa Nghiêm phụng lập và duy trì. Nếu xét về giáo nghĩa tinh vi của tông này thì, chúng ta thấy không ngoài hai câu “Nhân cai quả hải, quả triệt nhân nguyên” (nhân bao trùm biển quả và quả suốt cả nguồn nhân) và cái yếu điểm của nó là ở chỗ căn cứ vào quả để khởi hành, từ thực hành để chứng quả, chúng ta phải trải qua Thập tín, đến Đẳng giác, Diệu giác, cộng lại có 52 vị thứ, mới thành tựu Phật quả. Ở đây chúng tôi chỉ nói đại lược mà thôi.

d. Thiên thai tông.

Ba tông phái vừa nói trên đây, Tam luận tông căn cứ vào kinh giáo để phá tướng và hiển tánh. Phá pháp tướng, hiển bày pháp tánh chân như bình đẳng vô tướng. Duy thức tông, thuyết minh chân lý để khởi hành. Hoa nghiêm tông thì từ thực hành để chứng quả. Đến đây, Thiên Thai Tông thì nói rõ công dụng nhiệm mầu của sự ứng hóa của quả Phật.

Thiên Thai là tên núi. Trong thời đại lục triều ở Trung Hoa, Đại sư Trí Khải ở tại núi này được ngài phát huy rực rỡ và đề xướng thành lập rất hoàn bị. Cho nên căn cứ vào chỗ ở của ngài mà gọi là Thiên Thai tông. Nhưng Trí Khải, sự thật là vị tổ thứ ba của tông này và vị quốc vương thời đó phong tặng cho ngài hiệu là Trí giả. Luận Đại Trí Độ có câu Nhất thiết trí giả, cho nên người ta gọi là Trí Giả đại sư.

Tông Thiên Thai căn cứ vào Kinh Pháp Hoa làm giáo điển chủ chốt. Theo sự phát minh của tông này thì đại khái họ bảo rằng Đức Phật xuất hiện ở thế gian, trước tiên ngài vì “thật” mà thiết lập “quyền” cuối cùng thì ngài mới mở “quyền” để chỉ rõ “thật”. Vì “thật” mà thiết lập “quyền”, “thật” là chân lý, chỉ có Đức Phật mới tự ngộ chân lý ấy. Chân lý ấy không hề dính mắc danh ngôn, vì nó là tuyệt đối. Nhưng chúng sanh thì mê lầm, không thể không thiết lập những phương pháp, cho nên Ngài lại dùng quyền xảo phương tiện mà thuyết minh pháp lành của Thiên đạo, Nhân đạo và nhân quả của Nhị thừa, để họ trở về với đường chánh.

Đức Phật tạm dùng “quyền” để chỉ rõ “thật” thì đại khái như những người nghe pháp, những người căn lành thuần thục, hoặc những người gieo trồng nghiệp nhân phước đức, hoặc những người chứng đắc quả vị Tiểu thừa, nhưng đều chưa phải là vị cứu cảnh, cho nên người lại chỉ bày rằng, những quyền xảo phương tiện mà ngài đã dùng trước đây, chẳng qua chỉ là tùy căn cơ trình độ mà thuyết pháp đó thôi, chúng ta không thể chấp đó làm cứu cánh. Và như vậy là để cho họ quay từ Tiểu thừa trở lại với Đại thừa. Rồi chừng đó chân lý cũng được sáng tỏ. Một khi chân lý đã sáng tỏ, thì quyền xảo phương tiện cũng đều thành công dụng nhiệm màu vậy.

Đến đây, qua 4 tông phái trên đây, thì chúng ta thấy đã tóm thâu đầy đủ tất cả các yếu điểm về Giáo, Lý, Hạnh, Quả thuộc giáo môn Đại thừa của Phật giáo đã được hoàn bị.

Tiết 8: Các tông phái về lý môn của Đại thừa Phật giáo.

Các tông phái thuộc giáo môn, chỉ chú trọng trực giải chân lý, mà không cần phải căn cứ vào kinh luận và tất cả ngôn giáo. Đặc biệt của các tông phái này chỉ lấy sự tham ngộ thể tánh nhất tâm chân như làm căn bản. Cho nên có chỗ nói, dùng tâm làm tông chỉ và dùng vô pháp môn làm pháp môn. Đó là Thiền tông vậy, tông phái này ở Ấn Độ chỉ có một số ít, ở Trung Hoa, qua các triều đại Đường, Tống về sau, đã có một thời rất thịnh hành và phân ra rất nhiều phái. Nhưng nay chỉ còn lại 2 tông phái là Lâm Tế và Tào Động. Ngoài ra các tông phái khác như Pháp Nhãn, Vân Môn, Quy Ngưỡng đều đã im hơi lắng tiếng và suy tàn hết.

Tóm lại, ở Nhật Bản phái Thiền tông, là do Tông Hoàng Bá ở cuối đời Minh (Trung Hoa) truyền sang.

Hoàng Phách có 2, đây là Hoàng Phách của đời Minh.

Hiện nay cũng có rất nhiều người phụng hành.

Tông phái Lâm Tế, chỉ chú trọng việc tham ngộ. Người nào sau khi được tham ngộ rồi cũng không cần luận bàn đến phương pháp thực hành, mà chỉ do người hành trì tự chứng biết. Trái lại, Tông Tào Động thì sau khi tham ngộ vẫn chú trọng đến việc hành trì tu chứng. Gọi là Lâm Tế là bởi vì tông này do ngài Lâm Tế Nghĩa Huyền, đệ tử ngài Hoàng Bá đời Đường xướng lập. Cho nên người ta lấy tên hiệu ngài mà đặt tên cho tông phái. Còn Tào Động là tên núi. Tào Sơn là đệ tử của ngài Động Sơn. Như vậy tông này do hai thầy trò ngài Tào Động xướng lập. Tại sao không gọi là Động Tào mà gọi là Tào Động, chẳng qua chỉ vì thói quen mà thôi.

Ở Trung Hoa vào các triều Tống, Minh, các tông phái về giáo môn rất thịnh hành. Thậm chí người ta dùng Thiền tông để biểu trưng cho Phật giáo. Ngoài Thiền tông ra, tợ hồ như không còn một tông phái nào nữa cả. Xét về lý do sau khi Phật diệt độ, vào cuối nhà Đường, vua Võ Tông Hoàng Đế, tiêu diệt Phật giáo, cho nên các tông phái cũng đều chịu ảnh hưởng mà suy tàn. Tuy nhiên, chưa đầy một năm thì Đường Võ Tông băng. Các tông phái lại có cơ hội phục hưng. Thời ấy, thiên hạ đại loạn, kinh sách bị thất thoát, Tăng chúng phải tản mác. Trước tình trạng đó, việc khôi phục Phật giáo không phải là vấn đề dễ dàng. Riêng Thiền tông, đặc biệt đã không căn cứ vào kinh giáo, lại bất cứ nơi nào, trên núi, trong rừng, một vài ba người đồng đạo, là đã có thể cùng nhau tham cứu. Đã giãn dị mà lại dễ hành trì. Đó là lý thuyết thứ nhất.

Hơn nữa thiền tông không diễn giải nghĩa lý sâu xa mầu nhiệm trong kinh luận, mà chỉ cần chứng ngộ được cái chân tâm xưa nay mà thôi. Đến khi ngộ được rồi, cũng không phải thuyết minh một cách thiết thực. Đôi khi tông này có một vài sự chỉ bày đơn giản, cũng không ra ngoài những ngôn hạnh thông thường của thế tục. Vì vậy, tông này rất phù hợp với tâm lý của người dân Trung Hoa xưa nay. Do đó mà nền đạo học Trung Hoa, từ triều đại Tống, Minh, đã hơn một nữa chịu ảnh hưởng của thiền tông. Đó là lý do thứ hai. Nhờ có 2 lý do đó, mà thiền tông đã có thể phổ biến khắp toàn quốc Trung Hoa và một thời cực thịnh. Không những thế mà các tông phái khác lần lượt được phục hưng nhờ vào lực lượng Thiền tông không ít. Qua đó, chúng ta thấy rằng, ở Trung Hoa thiền tông có công rất lớn trong sự nghiệp truyền bá Phật giáo.

Tiết 9: Các tông phái về Hạnh môn của Đại thừa Phật giáo.

Những tông phái về hạnh môn chú trọng ở hành trì. Nghĩa là các tông phái này chuyên lấy sự tu hành làm phương tiện, không quan tâm đến sự tìm hiểu giáo lý để chứng ngộ chân lý. Các tông phái chủ yếu của Hạnh môn gồm có 2 tông phái: Luật tông và Luận tông.

1. Luật tông: Luật là 1 trong 3 tạng giáo điển của Phật. Luật do đức Thích ca chế định, nó làm tiêu chuẩn cho những hành vi của những người đã quy y theo Phật. Luật tông đặc biệt, lấy sự sửa đổi, giữ gìn mọi hành vi oai nghi cử chỉ làm đầu, không những phải giữ gìn giới luật đã thọ, mà còn phải làm sao cho tất cả mọi việc làm của chúng ta phải phù hợp với oai nghi. Giới luật tuy thông cho cả Đại thừa và Tiểu thừa, nhưng chỉ có luật của Đại thừa mới bao quát tất cả, cho nên nó có thể bao trùm cả Tiểu thừa.

Điểm chính yếu của luật, đại khái có 4: Tác, Chỉ, Trì, Phạm. “Tác” có nghĩa là tạo tác. Đại khái như khi chưa có thọ giới thì tội lỗi trước phải đúng pháp mà sám hối. Vì chúng ta tác động đúng pháp nên gọi tắt là "Tác": "Chỉ" là dừng lại, không nên làm nữa, như 10 điều tội ác..., chúng ta phải dừng lại. Tinh nghĩa của “Chỉ” là không làm. Nghĩa là chúng ta giữ gìn giới luật nghiêm cẩn thì vô minh vọng tưởng... đều dừng lại, không làm nữa, cho nên gọi là “Chỉ”.

“Trì”, có 2 nghĩa: Trì xả, Trì thủ. Trì xã có nghĩa là việc tội ác thì bỏ đi, không nên có nữa, còn trì thủ, có nghĩa là việc thiện, việc tốt thì nên giữ gìn lấy, không nên để mất. Tóm lại, hai phương diện này chúng ta đều phải giữ cho nên gọi là “Trì” “Phạm”, có nghĩa là những hành vi không hợp pháp. Căn bản là ở chỗ chúng ta thấy rõ thế nào là phạm và không phạm.

Nghĩa là những việc làm của chúng ta trái với pháp lý đều gọi là “Phạm”. Tóm lại bốn yếu điểm của luật vừa được nói trên đây, là những nguyên tắc chung, được đi đôi với tất cả luật nghi của Tiểu thừa và Đại thừa.

Ngũ thừa luật: là luật nghi của 5 thừa: Nhân thừa, Thiên thừa, Thanh Văn thừa, Duyên Giác thừa, Bồ Tát thừa. Giới luật của Nhân thừa là 5 giới: sát hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối và uống rượu.

Giới luật của Thiên thừa là 10 cấm giới: sát hại, trộm cướp và dâm dục, đây là 3 nghiệp của thân. Nếu là tại gia thọ Thập thiện thì đổi giới dâm dục thành tà dâm. Nói hung dử, nói hai lưỡi, nói dối trá, nói thêu dệt, đây là 4 nghiệp của khẩu. Nếu so với giới nói dối ở nhân thừa thì rõ. Tham, sân, si đây là 3 nghiệp của ý. Giới uống rượu ở Nhân thừa cũng giống với ý này. Vì nó có thể cho tâm trí con người bị hôm ám.

Giới luật của Thanh Văn, là giới điều mà người xuất gia tu hành phải lãnh thọ. Trong giới phẩm này thì giới Sa di và giới Sa di ni giống nhau. Chỉ có Tỷ kheo 250 giới và Tỷ kheo ni hơn 300 giới là có sai khác nhau.

Giới luật của Độc giác, giống như Thanh Văn. Còn giới luật của Bồ Tát, thì thông thường người ta hành trì 58 giới điều của Phạm Võng luật. Chia làm 48 giới Khinh và giới trọng. Ngoài ra, còn các bộ kinh khác như kinh An lạc; Bồ Tát Bổn Nghiệp Phẩm; Kinh Ưu Bà Tắc Giới; Du Già Sự Địa Luận và Bồ Tát Học Xứ. Bồ Tát học xứ, là chỗ học tập tu luyện của Bồ Tát. Kinh Trì Địa Bồ Tát nói: Bồ Tát có 7 chỗ phải học tập: tự lợi, lợi tha. chân thật nghĩa, lực, thành tựu chúng sanh Phật pháp và vô thượng Bồ đề.

Giới luật Nhất thừa. Nghĩa là không phải ngoài ngũ thừa mà riêng có nhất thừa. Sự thật thì cũng dùng 48 giới khinh, 10 giới trọng của luật Phạm Võng mà gọi là luật của Nhất thừa Bồ Tát. Vì sao? Vì, giới luật của Nhân thừa là một thứ đạo đức của thiên thừa. Bao gồm luôn cả pháp xuất thế, thì có giới luật của hàng Nhị thừa. Đến như giới luật của Đại thừa Bồ Tát thì có thể quy nạp tất cả. Trong Bồ Tát giới vẫn xuyên suốt dung thông hoà hợp nhất trí, không phân biệt, không hai cho nên gọi là Nhất thừa.

Yếu nghĩa của Nhất thừa luật, người ta phân làm ba phương tiện:

1. Phương diện tiêu cực.

2. Phương diện tích cực.

Nghĩa là người ta thu thập tất cả mọi thiện pháp để tựu thành những hành vi đạo đức. Hai phương tiêu cực và tích cực trên đây là phương diện tự lợi.

3. Lợi tha.

Nghĩa là chúng ta không cần nghĩ có lợi cho mình hay không, mà hễ thấy chúng sanh có lợi, thì chúng ta nổ lực thực hành. Vì vậy, có chổ bảo rằng, dùng tâm đại bi làm căn bản, và chỉ chú trọng ở lợi tha mà thôi. Giới luật của Đại thừa gồm đủ ba phương diện ấy. Và căn cứ vào ý nghĩa của ba phương diện đó, chúng ta có thể thông hiểu được tất cả.

2. Liên tông, Dung thông niệm Phật tông, Thời tông

a. Liên tông

Liên tông tức Tịnh Độ tông: Nói tịnh độ là bởi vì theo lời Đức Thích Ca thì ở cách xa thế giới Ta bà về Phía Tây, có thế giới Cực lạc rất trang nghiêm và thanh tịnh, tất cả những ai được vãng sanh về đó đều được hoa sen hoá sanh. Do đó mà gọi là Tịnh độ (Cõi thanh tịnh). Tịnh độ tông ở Trung Hoa rất thịnh hành và đã có từ đời Tấn, do Thiền sư Tuệ Viễn đề xướng và thành lập hội Liên xã, cũng đã có một thời gian thịnh đạt. Vì thế mà lại có tên là Liên tông. Tông này dựa vào ba bộ kinh chủ yếu là Kinh Vô Lượng Thọ, kinh A Di Đà và Kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật. Kinh Vô Lượng Thọ, do Khương Tăng Khải dịch ra Hán văn vào thế kỷ III. Nội dung đề cập sự tích Phật A Di Đà. Kinh quán vô lượng thọ Phật do Cương Lương Da Xá dịch ra Hán Văn vào thế kỷ V. Nội dung kể về sự tích bà Vi Đề Hy, vợ vua Tân Bà Sa La, nước Ma Kiệt Đà, thấy con bà là A Xà Thế hung bạo, cầm tù cha, còn toan giết mẹ. Bà buồn và chán thế giới Ta bà. Bà xin Phật Thích Ca chỉ vẽ cho bà phương cách về cõi Cực lạc của Phật Vô Lượng Thọ. Phật Thích Ca chỉ cho bà và tất cả chúng sanh, ba cách làm lành:

Sự lành trong các phận sự ở đời (tam cương ngũ thường)

Sự lành ở giới luật = ngũ giới, thập giới, cụ túc giới...

Sự lành ở nghe Pháp và tụng học kinh Đại thừa. Quán Vô Lượng Thọ Kinh còn có tên Thập Lục Quán Kinh, kinh dạy về 16 phép quán tưởng Phật A Di Đà. Đại khái cả ba bộ kinh này đều không đề cập đến nghĩa lý tinh vi, mà chỉ nêu lên rằng cách ngoài thế giới Ta Bà này rất xa, có một thế giới tên là Cực Lạc. Trong thế giới này có Đức Phật hiệu là A Di Đà, phát hoằng thệ nguyện độ cứu hết thảy vô số chúng sanh. Nếu có người nào tin và nghĩ tưởng đến Đức Phật A Di Đà thì sẽ được vãng sanh về cõi nước của Ngài. Điểm chủ yếu của tông này là hành trì, không cần phải học hiểu giáo lý. Ngoại trừ việc chuyên trì chánh niệm ra, nên thực hành tất cả mọi pháp lành ở thế gian và xuất thế gian để làm trợ lực cho tịnh nghiệp.

Phương pháp niệm Phật, gồm có 3 cách:

Niệm Phật công đức. Có nghĩa là tâm luôn nghỉ tưởng đến những công đức vô lượng của Đức Phật A Di Đà: chẳng hạn như tam minh: Túc mạng minh, Thiên nhãn minh, Lậu tận minh; Lục thông: Thiên nhãn thông, Thiên nhĩ thông, Túc mạng thông, Tha tâm thông, Thần túc thông, Lậu tận thông; thiền định, trí tuệ;

Quán tưởng niệm Phật. Có nghĩa là quán tưởng thân tướng của Đức Phật A Di Đà và tướng tốt của các vị Bồ Tát hai bên ngài, hoặc quán tưởng thế giới trang nghiêm an lạc của Phật A Di Đà.

Danh niệm Phật. Có nghĩa là niêm mãi danh hiệu của Ngài theo kinh quán vô lượng thọ thì phương pháp xưng danh hiệu Phật A Di Đà là cần thiết nhất của tịnh độ Tông.

* Tông Tịnh độ rất thịnh hành ở Nhật Bản, cũng như Thiền Tông ở Trung Hoa vậy. Sự phân phái của tông này cũng rất nhiều. Chẳng hạn như ở Trấn tây, tông này được chia làm 8 phái, ở Sơn Tây cũng được chia làm nhiều phái (chưa rõ). Tóm lại, các tông phái này đều do từ Trung Hoa truyền sang, người Nhật Bản chỉ thừc hành chứ chưa cải đổi. Cho nên nó đều thống thuộc vào Liên tông cả. Thời tông và Tịnh độ chân tông. Trong ba tông này thì tịnh độ chân tông không còn thuộc về các tông phái của Hạnh môn, sẽ thấy ở tông phái thuộc quả môn sau đây. Nay chúng tôi xin giải thích hai tông phái trên.

Dung thông Niệm Phật tông.

Tông này do Ngài Lương Nhẫn, người Nhật Bản đề xướng lập. Nguyên nhân là vì một hôm trong khi ngồi niệm Phật, ngài thấy Đức Phật A Di Đà hiện thân dạy rằng: “Một người niệm là tất cả mọi người niệm, tất cả mọi người niệm là một người niệm” Ý nghĩa đại khái của lời dạy này là mình niệm Phật, không phải chỉ một mình mình niệm mà tất cả mọi người trên thế giới đồng niệm. Do là ý nghĩa mình và người không hai. Ngài Lương Nhẫn đã tự mình đề xướng lên giáo nghĩa này, cho nên phải nổ lực duy trì và truyền bá rộng rãi. Vì vậy, Ngài lập lên dung thông niệm Phật tông. Nhưng tinh thần của ý nghĩa tự tha không hai này, ở Trung Quốc đã có từ lâu, nhưng ngặt vì chưa có người đề xuất để truyền bá. Chẳng hạn như, khi có người chết, người thân mượn người khác đến niệm Phật để làm trợ lực. Đó là một ý nghĩa của sự dung thông.

Thời tông

Thời tông là một tông phái chủ trương niệm phật lúc bình thường và niệm khi lâm chung. Theo chủ trương của họ thì, khi sắp lâm chung, niệm Phật thì sẽ được vãng sanh, còn niệm Phật lúc bình thường cũng phải thận trọng cẩn mật như niệm Phật khi lâm chung. Nghĩa là chúng ta niệm Phật trong những lúc bình thường, ta cũng phải nghĩ tưởng đến những tình huống khi sắp lâm chung. Có như vậy lòng ta mới tha thiết và như vậy mới có thể dự bị cho tương lai. Nếu không như vậy thì khi lâm chung, ta không thể niệm Phật được. Niệm Phật lúc sắp lâm chung, chúng ta cũng phải bình tĩnh như niệm Phật khi bình thường. Nghĩa là niệm Phật khi sắp lâm chung, chúng ta không nên để tâm ý hoang mang tán loạn, mà phải để tâm ta ung dung tự tại, chừng đó mới có hiệu quả để được vãng sanh.

Tóm lại, trên đây chúng tôi đã trình bày về các pháp môn niệm Phật, nhưng điểm chủ yếu vẫn là ở sự thực hành.