Phật Thừa Tôn Yếu Luận

Tiết 5: Phật giáo là một nhu yếu của nhân tâm hiện đại.

Trên đây đã trình bày những yếu điểm của Phật giáo đối với nhân dân trong phạm vi nước Trung Quốc. Trong tiết này, phạm vi trình bày sẽ rộng hơn là bàn đến trạng huống của nhân tâm hiện thời trên khắp toàn cầu về sự nhu cầu của Phật giáo và nhân loại. Vấn đề này ta sẽ thấy trong những điểm sau đây:

Phật giáo là một nhu cầu để chấm dứt nguồn gốc đại loạn trên thế giới.

Xu hướng của thế giới hiện nay, ta thấy Tây Âu được mọi người coi là trọng yếu. Còn Á Đông thì người ta coi nhẹ, nếu căn cứ vào sự loạn lạc của thế giới để nhận xét thì chúng ta cũng thấy Tây Âu cũng khốc liệt hơn Đông Á. Hơn nữa sự loạn lạc ở Đông Á phần nhiều bị ảnh hưởng của Tây Âu. Điều này không có gì lạ. Hễ cái học thuật về vật chất càng thịnh hành bao nhiêu thì những tâm hồn xu hướng vật chất càng mạnh bấy nhiêu. Vì vậy ngũ dục ngày càng bồng bột cũng như sóng mòi cuồn cuộn. Dù có đem hết sức lực sản xuất của hoàn cầu đi nữa cũng không đủ để cung cấp cho những hoang phí. Giai cấp giàu nghèo trong xã hội càng cách biệt chênh lệch thì lại có nhiều vấn đề, sinh kế của đại đa số người dân cần phải được giải quyết cấp tốc. Cho nên giữa xã hội loài người mới có những không khí bất bình lan tràn khắp vũ trụ. Huống nữa những hành động đấu tranh dã man vốn là những thói xấu xa, thế mà người đời lại tô điểm cho nó bằng những lời ca tụng “Văn minh cạnh tranh”.

Lại có người đề xướng học thuyết “Vật cạnh tranh thiên thạch” (học thuyết của Darwin = Đạt Nhĩ Văn, nhà sinh vật học nước Anh, sáng lập thuyết tiến hoá luận – Darwin sinh 1809 – 1882). Đã là cạnh tranh thì mạnh thắng yếu thua, chỉ là công lệ thiên nhiên diễn biến. Đây là một chủ trương được mọi người cho là khuôn vàng thước ngọc. Do đó, không khí bi lệ ngập tràn mà không biết đâu là manh mối. Người đời đã tự làm cay nghiệt mình, cho nên ngày nay phải cùng chung một số phận, cam chịu chiến tranh thảm khốc. Thế nhưng loài người có thói quen lấy trái làm phải, cho nên không có phương cách gì để cứu vãn cho mình được. Cho nên Đức Phật dạy “chúng sanh bị vô minh quấy rối mà không tự giác ngộ”.

Ngày nay, mọi người ai cũng có một tâm trạng chán ghét loạn li. Nhưng muốn trừ bỏ loạn li, chúng ta phải tìm hiểu căn nguyên của nó. Chúng ta nên biết rằng căn nguyên của loạn li chính là tại ở lòng ta. Cho nên nếu lòng ta không bị dục vọng chi phối mê hoặc thì nghiệp lực khổ quả tự nó tiêu diệt. Những lời giáo huấn bao la của Đức Phật là khuôn mẫu cho chúng ta và cũng là một ánh sáng soi đường cho chúng sanh hậu thế. Cho nên, muốn được giải thoát trước hết ta phải thấy rõ tất cả hữu tình và khí thế gian là giả dối không thật, để thực chứng Nhất tâm chân như. Nhận chân được bản thể tâm tính đó là pháp môn vi diệu cao cả nhất. Chúng ta không may sanh nhằm đời đầy tội ác, tâm hồn tán loạn hoang mang cho nên chúng ta cần phải làm mở mang Phật pháp, để làm tiêu chuẩn chánh nghĩa cho nhân loại. Chánh nghĩa có còn thì nhân tâm mới có nơi làm căn cứ. Và như vậy nguồn gốc của loạn ly ngõ hầu mới có thể tiêu diệt.

Phật giáo là nhu cầu thiết yếu để kiến tập tân văn hoá thế giới.

Theo ngày xưa, văn hoá thế giới chúng ta có thể chia làm ba đại bộ phận để quan sát. Thứ nhất là văn hoá Ấn Độ, thứ hai là văn hoá Trung Quốc và thứ ba là văn hoá Hy Lạp. Nhưng văn hoá Ấn Độ và văn hoá Trung Quốc qua các thời đại Tống, Minh bên Tàu, đã có những điểm hoà hiệp, tạo thành nền văn hoá Đông Á. Các nước Đông Á chẳng hạn như văn hoá Nhật Bản, đều do từ Trung Quốc du nhập – nước Trung Quốc, cả ba tôn giáo đồng thời cảm hoá nhân dân từ đời Tống, Minh về sau đều như vậy. Văn hoá Hy Lạp thì biến thành văn hoá Tây Âu ngày nay. Cho nên căn cứ trên văn hoá thế giới hiện đại, chúng ta có thể phân làm hai loại là văn hoá Đông Á và văn hoá Tây Âu.

Nhưng trong hai thứ văn hoá ấy, thứ nào có thể bao quát cùng khắp và vĩnh viễn trường tồn, đáng làm mô phạm cho cả hoàn cầu? Nếu xét văn hoá Tây Âu, ta thấy tinh thần nó chú trọng ở sự cạnh tranh giữa tôn giáo với tôn giáo, giữa học thuyết với học thuyết, ai cũng phân định ranh giới lập chiến luỹ riêng cho mình. Vì vậy anh A vừa mới đưa ra học thuyết của mình thì lập tức bị anh B phản đối, anh C điều đình thì lại bị anh D phá hoại. Đây là lời của một triết gia

Tây Âu đã nói. Không phải là điều ức đoán bịa đặt. Tranh nhau phải trái rộn ràng mà không biết đâu là chân lý. Người tranh với người, quốc gia đánh với quốc gia, gây nên thế giới đại loạn ngày nay. Bởi vì văn hoá mà chỉ được trình bày trên phương diện vật chất thì chỉ được vinh quang nhất thời mà thôi.

Nhưng xét về thực chất của nó, thì chỉ một phương trời Châu Âu thôi, cũng chưa đủ để tự duy trì tồn tại thay, huống nữa nó đối với trên cả thế giới thì có thể tự biết.

Nhìn lại văn hoá Á Đông thì chúng ta thấy về tôn giáo thì có tông chỉ, về học thuyết thì có truyền thống, không phân biệt, giữa ta và người không xung khắc như nước với lửa. Đức Phật chỉ dạy bình đẳng, đạo Nho kính chuộng lễ giáo, đạo Lão chủ trương thanh tịnh. Tuy chổ nhận thức của các tôn giáo có rộng hẹp, sâu cạn, nhưng cùng một mục đích là đạt đến chân lý cứu cánh, cho nên nó là một thứ văn hoá có thể dung hoà nhau như nước với sữa. Và năng lực của nó có thể dùng để thiết lập một đại quốc thống nhất cả toàn thế giới, duy trì vĩnh viễn vạn ngàn năm mà không bao giờ bị sụp đổ. Hơn nữa các nước xa gần xung quanh không một nước nào không chịu ảnh hưởng cảm hoá của nó.

Trên đây là chỉ bàn đến phương diện văn hoá, chứ không bàn đến phương diện chính trị. Như vậy tinh thần văn hoá Á Đông thật rộng rãi bao la, không có gì có thể so sánh kịp được. Cho nên nó có đủ khả năng làm tiêu biểu cho nhân quần và kiểu mẫu cho thế giới mà không thấy hỗ thẹn.

Hoặc có người nghĩ rằng, văn hoá Âu Tây tràn sang Á Đông, dần dần đã phơi bày nhiều nhược điểm. Nhưng những lời vừa nói trên đây tựa hồ như là có ý khoe khoang, mà chính là sự thật. Không biết đây chỉ do vì tinh thần quảng đại của chánh đạo chưa được mở mang ảnh hưởng rộng rãi mà vận nước bị suy tàn đó thôi. Ví như một cậu học trò thi chưa đậu thường bị đám trẻ con trong làng tinh nghịch chế nhạo, khinh bỉ. Như thế đâu đáng là điều để ta quan tâm.

Nhưng nói đến văn hoá Á Đông, trong đó có những điểm mà chúng ta không thể không biết. Tuy trong ba tôn giáo đều có những điểm dung hoà thông suốt lẫn nhau. Nhưng ta thấy đạo lý của Lão – Trang, sự diễn tả chưa được rõ ràng. Đạo giáo của Khổng Tử thì lại quá chú trọng đến thế sự mà không thuyết minh về bản thể của tâm tánh và thiên đạo. Như vậy chân lý cứu cánh tuyệt đối của các tôn giáo vẫn còn hàm hồ mà chưa rõ bày. Do đó, đều không đủ để làm thỏa mãn tâm cao quý của người là mong cầu đạt đến mục đích của chân lý tuyệt đối.

Cho nên chỉ có giáo pháp của Phật đà, một nền giáo lý vi diệu vô thượng, lý nghĩa sâu xa, văn chương dồi dào rộng rãi, bao gồm hết mọi học thuật, thuyết minh đầy đủ bản thể thật tánh và mọi lý do duyên khởi khác... đều được trình bày rốt ráo trong đó. Vậy thì muốn xây dựng tân văn hoá thế giới, đều tất yếu là phải nghiên cứu và mở mang học thuyết Phật giáo vậy.

3. Phật giáo là một nhu yếu cần thiết để làm thỏa mãn và yên ổn nhân tâm.

Diệu dụng rốt ráo của thế giới là ở chổ giáo hoá thế giới và làm lợi lạc cho chúng sanh. Hơn nữa nó có thể tuỳ thuận vô lượng vô biên pháp môn tu niệm, để làm cho mọi chúng sanh hoàn toàn hết khổ và được vui vĩnh viễn. Nhân tâm ngày nay hết sức hoang mang, họ không nơi nương tựa, đắm chìm trong bể khổ không biết lúc nào mới được cứu thoát.

Như vậy, muốn cho tất cả tâm hồn sai khác bất đồng, đang sống trong sanh tử phiền não này được an ổn, được mãn nguyện, đều chắc chắn là chúng ta phải dùng đến các pháp môn vi diệu của Phật giáo.

Phật Giáo Với Các Vấn Đề Tương Đối Và Tuyệt Đối

Đức Phật Thích Ca xuất hiện ở đời, thuyết pháp độ sanh, trải hơn 49 năm, đến khi sắp nhập diệt, Ngài đưa lên một cành hoa sen, đưa lên trước đại chúng và mỉm cười, ám chỉ cho các đệ tử hay rằng, tuy trong mấy chục năm thuyết pháp, nhưng sự thật Ngài chưa nói một lời nào. Đức Phật mà còn vậy huống nữa chúng ta là kẻ phàm phu lại làm sao có thể nói phô ư? Đó là chân lý tuyệt đối của Phật giáo.

Tuy nhiên, ba tạng Kinh – Luật – Luận, 12 thể loại chứa đầy những lời giáo huấn sáng suốt của Đức Phật. Tất cả chúng sanh trong đời mạt pháp có thể lấy đó làm ánh sáng soi đường cho tương lai. Nhưng vì văn nghĩa sâu rộng. Nên hạng trí thức còn thấp kém không làm sao hiểu thấu. Nếu không nhờ vào ngôn ngữ làm phương tiện để giải thích, thì chúng ta không do đâu mà tiếp xúc được. Đó là chân lý “tương đối” của Phật giáo. Vấn đề này sẽ được thuyết minh trong các tiết khác của chương này.

Tiết 1: Chữ pháp trong Phật pháp.

Chữ Pháp có hai nghĩa:

Nhậm trì tự tánh: duy trì đặc tánh. Nơi mỗi sự vật bất luận là lớn hay nhỏ, hữu tình hay vô tình, đều có sẳn một công năng duy trì đặc tánh và tướng trạng, không để tánh tướng ấy mất đi. Đó là nghĩa của nhậm trì tự tánh.

Quỷ phạm vật giải: quỷ là quy định, phạm là phạm vi. Nghĩa là mọi sự vật đều có kiểu mẫu nhất định và phạm vi riêng biệt về tánh chất và hình thể, khả dĩ làm khuông mẫu cho tất cả tâm lý của chúng sanh và nhân đó có thể phân biệt và nhận thức sự vật.

Chữ Pháp trong Phật pháp có đủ hai nghĩa như trên, nên vấn đề tương đối hoặc tuyệt đối chúng ta có thể căn cứ vào đó để giải thích.

Tiết 2: Pháp tánh vốn là ly ngôn, là tuyệt đối, là bất khả thuyết.

Pháp tánh là chân lý tuyệt đối của mọi sự vật (pháp). Pháp tánh thuộc về nghĩa thứ nhất của các pháp. Hiện tượng và bản thể của mọi sự vật chỉ có Đức Phật mới chứng nghiệm rõ ràng rốt ráo. Và cũng chỉ có sự hiểu biết hoàn toàn của Đức Phật, mới đúng với sự thật mà thôi. Ngoài ra, còn tất cả các ngôn thuyết đều là giả danh, không thật. Vì giả cho nên không thể hiển bày được bản thể chân thực. Vì vậy pháp tánh vẫn là ly ngôn và tuyệt đối.

Tiết 3: Vì muốn cho chúng sanh hiểu lý, khởi hạnh để chứng quả nên Phật phương tiện thiết lập ngôn thuyết.

Như tiết trên đây đã nói, Pháp tánh vốn ly ngôn và tuyệt đối thì đồng thời cho chúng ta biết rằng, cái gì còn ngôn thuyết và tương đối thì tất không phải là Pháp tánh. Cho nên tuy dùng phương pháp tỷ lượng để chỉ bày, dùng nguyên nhân và thí dụ để thuyết minh, đều là những phương tiện thiện xảo được thiết lập lên để phô diễn và ngôn luận mà thôi. Chẳng qua là chúng ta căn cứ trên tâm lý chúng sanh mà hoạch định quy tắc, phạm vi, làm cho mọi người hiểu lý, khởi hạnh và chứng quả mà thôi. Do đó phương tiện tùy duyên là nghĩa thứ hai của chữ pháp. Cho nên, phương tiện thiết lập ngôn luận không phải là chân lý tuyệt đối mà chỉ là phương pháp tương đối của Đức Phật mà thôi.

Tiết 4: Chuyển Pháp luân.

Đức Phật thuyết pháp, gọi là chuyển pháp luân. Chữ luân bao gồm những nghĩa sau:

Luân là cối xay: luân là bánh xe máy xay lúa.

Máy xay lúa có công năng chà xát và gặn lọc những trấu dẹp, cũng như giáo lý Phật có công năng phá trừ các loại phiền não (ngũ trụ phiền não là: 1. Kiến hoặc trong 3 cõi; 2. Tư hoặc dục giới; 3. Tư hoặc sắc giới; 4. Tư hoặc vô sắc giới; 5. Vô minh. Cộng lại thành ngũ trụ phiền não).

Luân là bánh xe và bánh lái: Bánh xe và bánh lái của thuyền cũng có công năng thông hành, nó đưa chúng ta đến chổ này chổ khác. Cũng như giáo lý Đức Phật có công dụng đưa chúng ta đạt đến bốn đức Niết bàn (Thường – Lạc – Ngã – Tịnh).

Luân là vầng: chữ luân còn có nghĩa là vầng, chẳng hạn như vầng mặt trời, vầng mặt trăng, vầng trái đất, vầng thuỷ luân, vầng phong luân... tám phương trên dưới, ý nghĩa tròn đầy và bao trùm cùng khắp. Để ví dụ cho giáo lý Phật có đầy đủ những đức tánh viên mãn và pháp thân thường trú.

Còn chữ chuyển, nghĩa làm cho chúng sanh có sự cải chuyển, chẳng hạn như trước mê nay chuyển sang ngộ, hoặc trước nhiễm nay chuyển thành tịnh, hoặc trước khổ nay chuyển thành vui. Nói tóm lại, làm cho chúng sanh chuyển phàm thành thánh.

Chữ Pháp luân, hoặc căn cứ vào nghĩa thứ nhất đã giải là những giáo lý chúng sanh nương vào đó để giải trừ ngũ trụ phiền não. Hoặc căn cứ vào nghĩa thứ hai đã giải thích là giáo lý Phật có thể làm cho chúng sanh nương vào đó để đạt đến bốn đức niết bàn. Hoặc căn cứ nghĩa thứ ba đó, là sự tiêu biểu Phật pháp với những đức tánh viên mãn hoàn toàn.

Tiết 5: Chữ thừa trong Phật giáo.

Thừa có nghĩa là xe cộ, giáo pháp như xe cộ, vì Phật và Bồ Tát dùng nó để vận tải chúng sanh. Thừa là nương, cỡi, với nghĩa này thì chư Phật và Bồ Tát là người có thể sử dụng giáo Pháp để vận tải.

Chữ thừa trong Phật giáo tuy có đủ hai nghĩa vậy đó, nhưng cũng đều không ngoài nghĩa vận tải.

Từ địa vị mê muội vận tải chúng ta đến địa vị đại giác ngộ. Đó là Lý giáo thừa.

Từ địa vị hữu lậu tạp nhiễm vận tải chúng ta đến địa vị vô lậu thanh tịnh. Đó là Hạnh giáo thừa.

Từ địa vị sanh tử khổ não vận tải chúng ta đến địa vị hoàn toàn an vui. Đó là Quả giáo thừa.

Phật thừa là gì? Có nghĩa là Phật pháp vốn với mục đích là ứng hiện nhân gian giáo hoá chúng sanh. Cho nên công dụng của Phật pháp là làm mở mang kiến thức, khởi công hạnh hành trì và thành tựu đạo quả. Nhưng vì căn tánh và thị dục của chúng sanh có vô lượng sai khác không đồng nhau nên phương tiện tuỳ duyên ứng dụng của Phật pháp cũng vô lượng, vô biên. Nói đại khái thì có thể tóm thâu trong ba thừa, năm thừa (năm thừa là Nhân thừa, Thiên thừa, Thanh Văn thừa, Duyên Giác thừa và Bồ Tát thừa. Tam thừa thì trong năm thừa này được bỏ bớt Nhân thừa và Thiên thừa. Trong luận Đại thừa khởi tín nói rất rõ về vấn đề này, chúng ta có thể tìm hiểu ở đó)… đều là diệu dụng của Phật giáo ta có thể gọi chung những phương pháp đó là Phật thừa.

Các Phân Phái Trong Phật Giáo Thuần Tuý

I. PHẬT GIÁO THUẦN TUÝ

Phật giáo vốn là bình đẳng tuyệt đối, giáo lý Phật chúng ta lại không thể phân chia từng loại mà thuyết minh. Nay chúng tôi trình bày ở đây chỉ là áp dụng một phương pháp dùng ngôn luận để đánh dẹp ngôn luận, tạm nhờ vào phương tiện để làm cho diễn giả dễ diễn đạt ý tưởng mình và người nghe dễ nhận thức. Độc giả không nên chấp đó là định luận. Toàn bộ luận này chúng tôi chia làm hai phần để thuyết minh, tập một trình bày về phương diện Phật giáo thuần tuý và tập hai trình bày phương diện Phật giáo ứng dụng.

Về Phật giáo thuần tuý, chúng tôi căn cứ trên phương diện Phật pháp để trình bày những sự việc như nhận thức chân lý và phương pháp thực hành trong Phật giáo. Nhưng chúng tôi chưa đề cập đến sự quan hệ của nó đối với nhân loại. Nay phân làm bốn chương như sau:

CÁC PHÂN PHÁI TRONG PHẬT GIÁO THUẦN TUÝ

Trình độ người nghe và hiểu giáo lý mỗi nơi mỗi khác, sự tu hành và chứng quả cũng không giống nhau, cho nên trong Phật giáo phải tuỳ cơ mà chia ra có Tiểu thừa và Đại thừa hai phái.

Phái Tiểu thừa với dụng công tu trì chỉ mong tự độ cho mình với mục đích cầu ra khỏi thế gian (đã được nói đến trong phần tự luận). Còn Đại thừa thì dụng công tu trì chú trọng ở việc cứu độ thế gian, cho nên mục đích của Đại thừa là cần ra khỏi thế gian nhưng cũng thích ứng với thế gian. Nay chúng ta bàn về Tiểu thừa trước.

Tiểu Thừa Phật Giáo

Tiết 1: Tông chỉ Tiểu thừa.

iểu thừa với mục đích thoát ly khỏi thế gian. Và muốn được như vậy họ phải đã phá hết mọi Pháp trong thế gian. Muốn đả phá thì trước hết phải nhận thức rõ ràng. Biết rõ và đả phá rồi, sau đó mới đạt được mục đích giải thoát. Đó là điều chủ yếu của Tiểu thừa.

Tiết 2: Dùng liễu thoát sanh tử làm nhân.

Liễu có hai nghĩa là hiểu rõ và thoát khỏi. Nghĩa là chúng ta có hiểu rõ mới cầu mong được giải thoát. Ví dụ như chúng ta muốn dẹp yên trộm cướp, trước hết chúng ta phải biết chổ trú ẩn, nhân số và nội vùng nó như thế nào. Như vậy nếu đã nắm chắc mọi yếu điểm ấy rồi, vậy sau mới mong dẹp yên được bọn trộm cướp và đem lại sự bình an cho thiên hạ. Vấn đề liễu thoát sinh tử đại khái cũng vậy.

Trong tiết này, nói nhờ quan sát trong mọi sự việc ở đời mà có được kết quả là nhận thức chân thực.

a. Sanh là nguồn gốc của khổ

Sanh là trạng thái đầu tiên khi ta có thân mạng này, cho nên cũng gọi là thân mạng. Nếu ta tìm hiểu căn nguyên của nó, thì ta thấy do sự vọng động của các nghiệp lực vô minh từ nhiều kiếp trước mà gây nên. Đã sanh ra thân, thì tất nhiên ta phải có những điều kiện để bảo vệ, duy trì nó. Do đó mà không một việc gì mà ta không làm. Nhu cầu trực tiếp thì nào áo bận, cơm ăn, nhà ở, nhu cầu gián tiếp thì nào là vàng bạc, tiền tài và các sản nghiệp: động sản, bất động sản... con người xuôi dòng trôi theo vật chất. Mỗi khi tham dục dấy khởi thì con người không khỏi chạy theo quyền uy, thế lực, danh lợi, hơn nữa vì tham vọng muốn khuếch trương, cho nên ai cũng muốn chiếm cứ hết địa cầu làm sở hữu của mình. Một khi muốn mà không được, con người sinh ra sân hận mà được thì lại lo ngại mất mát. Vì vậy mà làm cho con người trở nên ngu muội. Như người theo dòng nước bơi lội mà quên quay lại, không thể tự chế mình. Do đó tha hồ tự ý tạo ra bao tội lỗi nào là sát, đạo, dâm, vọng... Đến khi nghiệp lực đã thành thì nó lại là nhân cho kiếp khác, kết thành quả dị thục ở tương lai. Cứ như vậy tiếp tục từ đời này qua đời nọ không lúc nào thôi. Cho nên con người theo nghiệp chịu khổ, không lúc nào chấm dứt. Trong các điều nối tiếp ấy, không một đời nào mà không lấy sanh làm gốc rồi sau đó mới có các giai đoạn bệnh già chết. Đó là điều mà ai cũng thấy rõ.

Cho nên bước đầu tiên của Tiểu thừa là nhận thức rõ sanh chính là nguồn gốc của mọi khổ đau.

b. Mọi sự vật trong thế gian đều vô thường, khổ, không, vô ngã và bất tịnh.

Đây là bốn phép quán của Tiểu thừa. Trong đó ý nghĩa của chữ “không” và “vô thường” thì đã được giải thích ở chương trước. Vả lại trong đây nếu chúng ta trừ bớt phép quán “không” thì thành pháp môn “tứ niệm trụ” (xem đoạn năm của chương này) và thứ tự trong đây có sự thay đổi đó là chúng tôi tuỳ tiện sắp đặt đó thôi.

Trước hết chúng tôi xin giải thích về bất tịnh, tức quán thân bất tịnh. Tịnh, có nghĩa sạch sẽ, cũng có nghĩa là tốt đẹp. Chúng ta đã quán tự nhận thấy thân này là vật đáng ưa của mình mà không biết rõ sự đáng ghét của nó. Nhưng nếu ta áp dụng phương pháp quán niệm chân chánh như Tiểu thừa thì chúng ta sẽ thấy thân này từ đầu đến cuối không có gì gọi là tốt đẹp cả.

Thuở ban đầu của thân thể là nương náu ở trong bào thai, do tinh cha huyết mẹ mà tạo thân. Thật không có gì để gọi là trong sạch tốt đẹp cả. Đến khi chúng ta ra đời, thân thể chúng ta luôn luôn bài tiết ra những đồ dơ dáy bất tịnh nước mắt, nước mũi... thế thì không có gì gọi là tịnh, là sạch sẽ cả. Đến khi chúng ta trưởng thành, thân thể đoan trang, dung quan cũng trở màu tươi đẹp. Lúc này chúng ta thấy tợ hồ như là đẹp đẽ lắm. Nhưng xét cho kỹ càng chính chắn thì ta sẽ thấy rằng, thân thể này thì bên ngoài dính đầy cả mồ hôi và bụi bặm, tắm rửa không đi, làm nơi cho trăm vạn thứ vi trùng ngày đêm tha hồ rúc rữa. Bên trong cơ thể thì chứa đầy năm thứ vật thực gia vị, và đầy rẫy những đồ tanh hôi dơ dáy. Như vậy thấy từ trong đến ngoài, thấy không có gì là sạch là đẹp cả. Vậy thì cái mà tưởng là đẹp đẽ ấy chỉ là những sắc tướng bèo mây, nó khéo léo lừa gạt đôi mắt của chúng ta mà thôi. Huống nữa cái cảnh xế chiều đang bức não người già cả chỉ trong chớp mắt là nó đến ngay. Lúc đó liệu chúng ta có thể duy trì lâu bền cái hình thể bèo mây tốt đẹp này không? Ở bên trong thì nào khí huyết suy tàn, tinh thần lẫn lộn, và bên ngoài thì nào là tóc bạc răng rụng, da nhăn má cóp, trăm chứng ốm đau. Thật quả là triệu chứng của thân tứ đại sắp suy tàn vậy.

Rồi đến lúc, sự sống hơi thở và thần thức chấm dứt, thì trước hết là nhan sắc biến đổi, rồi sau đó là da thịt và toàn thân biến đổi, máu mủ tuôn trào biến thành loài dòi độc, gân cốt hoá thành tro bụi. Nếu nói nó có còn đi chăng nữa, cũng tuyệt đối không có gì là sạch sẽ tốt đẹp.

Như vậy chúng ta đủ thấy sắc thân chúng ta từ khi mới có cho đến lúc tiêu diệt, luôn luôn vẫn là bất tịnh. Suy từ nơi ta mà biết nơi người khác cũng đều như vậy mà thôi. Thế mà người đời vẫn quý mến thân này đến nổi gây ra không biết mấy phiền não, tạo ra không biết mấy ác nghiệp vẫn không hề tiết nuối.

Thật là vô vị!

Quán khổ, tức là phép quán thọ thị khổ. Thọ có nghĩa là cảm thọ thông thuộc cả thân và tâm. Theo thông thường, cảm thọ của thân thể gồm có cảm thọ sự an vui, cảm thọ sự khổ và cảm thọ về xã. Cảm thọ của tâm hồn gồm có cảm thọ sự vui, cảm thọ sự khổ, cảm thọ về sự mừng, cảm thọ về sự lo và cảm thọ về xã. Xã là một thứ cảm thọ không có những trạng thái khổ vui, lo mừng như bản đồ sau:

Sự thật thọ là một trong 51 món tâm sở hữu pháp. Cảm thọ của chúng sanh thì chỉ có cảm thọ khổ mà không có mừng vui. Cho nên thọ là khổ.

Thọ là một trong 51 món tâm sở. Cảm thọ của chúng sanh thì thật sự chỉ có khổ mà không có gì đáng gọi là mừng và vui cả nên gọi thọ là khổ. Bởi vì tâm niệm của chúng sanh do ý niệm mê mờ xao động mà sanh khởi. Tâm trạng ấy mỗi niệm đổi thay, mỗi lát giây biến chuyển, không có chỗ dừng lại. Trôi theo định luật vô thường cho nên kết quả đều hoàn toàn là khổ. Tuy rằng theo nghĩa thông thường, thì cảm thọ của chúng sanh có khi vui, khi mừng. Nhưng sự vui, sự mừng ấy chỉ là những danh từ tương đối. Nói cách khác chừng nào ta có thể tạm đình chỉ mọi sự khổ não, mọi sự lo âu, thì lúc đó có thể hướng sự vui mừng và sung sướng. Nhưng không biết rằng tâm niệm con người mỗi khi chuyển đổi thì cái sự khổ não ấy có thể thống thiết hơn. Ví như có người mang bệnh ghẻ ngứa, lấy tay cào cấu, tạm thời hết ngứa ngáy, cho đó là sướng. Nhưng mỗi khi tay dừng lại, da thịt sưng đỏ đau rát, chừng đó khổ lại thêm bội phần.

Vô Ngã, tức quán pháp vô ngã. Ngã có bốn nghĩa: cá thể độc nhất, chân thật không giả dối, thường còn không biến đổi và có thể tự làm chủ thể, có đầy đủ bốn nghĩa này mới gọi là hữu ngã. Nếu thiếu một thì ngã không thành. Như thế tức là vô ngã.

Nay chúng ta thử bàn về nhân loại, thì ta thấy ai cũng có một cá thể và ai cũng có thể thấy tợ hồ như là có chủ thể. Nhưng mà ý nghĩa chân thật và thường còn thì khó mà tìm thấy được. Vì lẽ con người do tinh thần và vật chất hoà hợp mà thành, cho nên con người trong mỗi phút giây theo thời gian mà biến chuyển.

Đó là ý nghĩa không thường còn. Hơn nữa nếu xét về nghiệp lực thì con người dù có sống lâu hay mau gì rồi thì cũng sẽ hoại diệt. Đó là ý nghĩa không chân thật. Do đó ta quả quyết ý nghĩa thường còn và chân thật không thể tìm thấy trong nhân loại. Cho nên nhận xét về mình và mọi người, từ nhân loại đến sự vật, hữu tình hay vô tri giác, cho đến cây cỏ đất đá, ngói gạch... nhỏ thì bằng 1/1000 của hạt cát, lớn thì cả đại địa cầu, thô sơ như vạn dụng, tinh vi như vạn pháp. Chỉ chung các pháp sinh diệt bất sinh diệt ở thế và xuất thế gian. Nếu chúng ta tìm hiểu ở trong tất cả các sự vật ấy, thì không có gì đáng gọi là ngã cả. Vì thế chân lý không vô thường, khổ, không, vô ngã, bất tịnh nó phổ biến khắp tất cả mọi sự vật ở thế gian.

Trong bản đồ này từ “sắc pháp” (vật chất) trở xuống giải thích về tướng trạng là giả hiện và thể tánh vốn là vắng lặng. Còn từ “Tâm pháp” (tinh thần) trở xuống là giải thích về nghiệp dụng huyển có và thể tánh vốn là chân thật. Tướng trạng giả hiện trên vật chất và nghiệp dụng huyển có trên tinh thần, cả hai đều thuộc về phương diện tương đối của tâm sanh diệt, trái lại thể tánh vắng lặng trên vật chất và thể tánh chân thật trên tinh thần, cả hai đều thuộc về phương diện tuyệt đối của tâm chân như. Chứng nghiệm được nghĩa lý đó là một đại sự thuộc về hàng Đại thừa, trí thức của Tiểu thừa thì không thể theo kịp. Nhân bàn đến điểm này, cũng phải trình bày cho đầy đủ. Và nếu cả hai thứ sắc pháp và tâm pháp chúng ta đồng đưa ra để thảo luận, thì cái tính mê chấp đối với mọi sự vật của người đời đều sẽ bị phá tan. Đại khái như bản đồ trên.

Uẩn, có nghĩa là cất đặt, dồn chứa, gom góp, nghĩa là gồm nhiều loại chứ không chỉ một pháp. Uẩn cũng gọi là ấm. Ấm là ngăn che chân như pháp tánh. Tên của năm uẩn là: “sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn”. Trong năm uẩn này sắc uẩn thuộc về thân pháp. Tức là phương diện vật chất, còn bốn uẩn kia thuộc về tâm pháp tức là phương diện tinh thần. Sở dĩ tâm pháp có bốn mà sắc pháp chỉ có một là chư Phật đối với hạng người mê chấp phương diện tinh thần cao mà mê chấp phương diện vật chất cạn. Cho nên người tuỳ cơ để phá tan thành kiến chấp ngã của họ.

Cũng vì nhận thức của mọi người không đồng nên sự mê chấp về bản ngã cũng có sự sai khác. Nên chúng ta sẽ lần lược trình bày như sau:

Chấp sắc uẩn là bản ngã: ví như có người lầm chấp là có bản ngã. Người đó trước hết, chú trọng sắc pháp và cho thân thể của chúng ta là bản ngã. Như vậy chúng ta có thể hỏi họ rằng: Ông chấp thân này là bản ngã, phải chăng ông nhận tất cả nào là tứ chi, tầm vóc, năm giác quan, chín lỗ, lục phủ ngũ tạng, da thịt, máu mủ, gân cốt, thần kinh... tất cả những thứ ấy là ngã ư? Hay trong đó, ông chỉ chấp một thứ làm bản ngã? Còn ngoài ra mọi thứ khác đều không phải là ngã. Nếu mọi thứ đều là bản ngã thì ngã không phải chỉ có một cái. Vì nếu chỉ có một thứ là ngã còn ngoài ra những thứ khác đều không phải là ngã thì thân thể này làm sao tồn tại được. Chúng ta đặt câu hỏi như vậy tất người kia phải sửng sốt, lịu lưỡi đi mà không thể đối đáp được gì hết. Bấy giờ chúng ta mới giải thích cho ông ta thấy rằng: Ông nên hiểu rằng, thân thể này chỉ là giả tướng do các nhân duyên hoà hợp mà thành. Trên đây là đứng về phương diện không gian để mà phân tích. Hơn nữa đứng về phương diện thời gian thân thể con người, ta thấy từ khi có thân, phải trải qua các giai đoạn anh nhi (bé trai), hài đề (bé gái), ấu thời, trưởng thành, già nua rồi chết. Thân này trải qua năm biến tháng hoá ngày đổi, giờ thay, khoảng khắc biến chuyển, sát na không dừng lại. Than ôi! quá khứ đã qua đi, tương lai thì chưa đến mà hiện tại luôn biến thiên không dừng lại như thế thì trong mọi thứ ấy liệu chúng ta sẽ chấp cái nào, bấy giờ chúng ta sẽ giải thích cho ông ta thấy rằng: Ông nên biết rằng, thân thể được tiếp nối trong nhiều giai đoạn. Đó chỉ là một giả tướng được tiếp nối liên tục mà tồn tại.

Chấp thọ uẩn làm bản ngã: Lại như người này đã thấy rằng trên phương diện vật chất không thể có một bản ngã tồn tại, cho nên họ chuyển qua chấp tinh thần làm bản ngã. Tâm lý nhận lầm tinh thần làm bản ngã này càng sâu sắc và nguy hại hơn cả vật chất nữa. Cho nên ta có thể đem mỗi một loại tâm pháp ra phân tích kỹ càng để phá bỏ.

Thọ là cảm thọ, một loại tâm lý rõ rệt nhất trong các loại tâm sở hữu pháp. Người đời rất dễ nhận lầm nó làm bản ngã. Giả sử như người này nói rằng, thân thể này không phải là bản ngã, mà sự nhận thức của cảm thọ mới là bản ngã. Bấy giờ chúng ta nên dẫn dụ cho người kia hiểu rằng, thọ có rất nhiều thứ: cảm thọ sự vui, cảm thọ sự khổ, cảm thọ sự mừng, cảm thọ điều lo và cảm thọ sự xã. Vậy thì ông cho cảm thọ sự vui, cảm thọ sự mừng là bản ngã ư? Thì các loại cảm thọ khác như cảm thọ sự khổ, sự lo không phải là bản ngã ư? Hay cảm thọ sự khổ, sự lo là bản ngã ư? Thì cảm thọ sự mừng, cảm thọ sự vui không phải là bản ngã. Hay cảm thọ về xã là ngã ư? Thì các sự cảm thọ về khổ, lạc, ưu, hỷ không phải là ngã. Còn như bảo rằng tất cả đều là ngã thì trong con người chúng ta có nhiều ngã? Cho nên nhận một là ngã hay nhiều là ngã đều không thể được. Họ không biết rằng thọ chẳng qua là một tác dụng tiếp xúc giữa tâm và cảnh mà có.

Hơn nữa, cảm thọ của con người cũng trôi theo thời gian hiện tại, quá khứ, vị lai giây lát biến chuyển không dừng lại. Nếu lìa tác dụng biến chuyển này ra thì thọ không có tự thể nên không thể chấp thọ làm bản ngã.

Chấp tưởng uẩn làm bản ngã: giả sử như người này tiến thêm bước nữa, chấp tưởng uẩn làm bản ngã.

Tưởng là tư tưởng. Tác dụng của tư tưởng là nhận thức danh tướng, biện bạch thông lý và hiểu rõ phải trái. Cái tâm tưởng như vậy đó nếu không phải là bản ngã thì cái gì là bản ngã nữa? Bấy giờ, đối với người này ta phải làm cho thấy rằng, tư tưởng, một phương diện bên ngoài, duyên tưởng danh tướng của sự vật, một phương diện khác bên trong, suy đạt nghĩa lý, để làm tác dụng cho tâm nhận thức sự vật. Cho nên cảnh giới lục trần là nơi căn cứ của tư tưởng. Như thế tư tưởng chỉ là một loại lệ thuộc vào tâm và cảnh, cho nên không thể chấp nó làm bản ngã được. Chẳng hạn như tư tưởng nương vào sắc trần thì phân biệt các màu sắc xanh vàng đỏ trắng, nương vào thanh trần thì phân biệt các loại âm thanh trầm bổng, trống mái, nương vào hương trần thì phân biệt các thứ mùi như trong, đục, đậm, lạt…, nương vào vị trần thì phân biệt các loại mùi vị như chua, mặn, đắng, cay…, nương vào xúc trần thì phân biệt các thứ cảm xúc như lạnh, ấm, trơn, rít…. Như thế chúng ta không thể chấp một thứ làm bản ngã, lại cũng không thể chấp mỗi thứ đều là bản ngã.

Chấp hành uẩn làm bản ngã: giả sử người này tiến thêm bước nữa mà chấp hành uẩn làm bản ngã. Hành là gì? Hành là do chúng ta có ý chí mà phát ra mỗi hành vi. Đó là chủ quyền do ta cho nên ta có thể nhận “hành” là bản ngã. Bấy giờ chúng ta phải giải thích cho họ biết rằng, hành vi thì có thiện ác và vô ký. Nếu nói rằng có bản ngã trong hành vi ấy thì lẽ ra hành vi ấy không nên khi thì thiện, khi thì ác, khi vô ký. Trái lại, nếu bỏ hành vi bất định này đi thì không thể gọi là hành được. Hơn nữa những hành vi của con người phần nhiều là vô ký. Bởi do tâm mê mờ, dao động nó hiện ra trên hành vi. Lúc đó, chúng ta không thể phân biệt được nó thiện hay ác. Cho nên hành có nghĩa là hành động biến chuyển thiên lưu, cũng có nghĩa là khi thì thế này khi thì thì thế khác. Bởi thế cho nên chúng ta chỉ căn cứ vào những giả tướng hoà hiệp và liên tục để đặt tên cho nó mà thôi, thực sự thì nó không có tự thể tánh.

Chấp thức uẩn làm bản ngã: lại như người này đã biết rằng không thể chấp thọ, tưởng, hành, làm bản ngã được, tất nhiên họ chuyển qua tìm hiểu tinh thần của tự thân, tức nguyên do sanh khởi theo tưởng hành, và nhận nó làm bản ngã.

Chữ thức ở đây là chỉ đệ lục ý thức và tìm hiểu về thức là chúng ta đã đạt đến chổ tinh vi của khoa tâm lý học hiện đại vậy. Nhà tâm lý học thường nói có ý thức và vô ý thức, cũng như trong Phật giáo nói có chủ thể và vô chủ thể. Nói cách khác đó là bản ngã vậy. Nhưng nhà tâm lý học không biết rằng, ý thức một phương diện bên trong nó phải nhận mạt na thức làm nơi nương tựa, phương diện khác bên ngoài, nó phải nhờ vào năm thức trước mà phát sanh tác dụng, cảnh giới mà nó nhận thức thì toàn là ở nơi những bóng dáng rơi rớt của năm trần. Như vậy ý thức không có thể tánh chân thật thì làm sao ta có thể chấp làm bản ngã được.

Như vậy, trên phương diện vật chất cũng như phương diện tinh thần đều không có bản ngã. Vậy ý nghĩa về ngã, chẳng qua chỉ là một danh từ giả tạm để xưng hô đối đãi giữa ta và người mà thôi. Chẳng hạn như ta đối với người thì xưng là tôi và người đó cũng xưng là tôi. Cũng ví như phương đông và phương tây chỉ là những danh từ đối đãi do chúng ta lập ra để nhận thức. Thực sự thì không có phương hướng nào nhất định để chúng ta có thể bảo rằng đó là đông hay tây.

Trên đây chúng ta trình bày về sắc uẩn thì, sắc pháp chỉ có một mà tâm pháp thì có bốn. Ở đây nói về sáu đại, thì sắc pháp có năm mà tâm pháp chỉ có một. Đó là do Đức Phật đối với những chúng sanh mê chấp nơi vật chất nặng nề và mê chấp nơi tinh thần nhẹ, nên Đức Phật tuỳ cơ chỉ bày ý nghĩa tất cả sự vật đều không có bản ngã. Đây cũng là diệu dụng tuỳ cơ thuyết pháp của Đức Phật.

Chữ đại có nghĩa là cùng khắp, nghĩa là tất cả mọi sự vật trên thế gian này đều không ra ngoài sáu thứ này cho nên gọi là sáu đại: Đất là chất rắn, nước là chất trôi chảy, gió là sức chuyển động, lửa là sức nóng, lửa và gió thì gọi là chất hơi, hư không thì không nơi nào mà không có. Ngoài những chất đất, nước, gió, lửa ra thì tất cả đều thuộc về hư không. Hư không là một thứ hiển sắc vì mắt ta có thể trông thấy, và hư không lại là một thứ xúc trần vì thân thể ta có thể cảm giác. Năm thứ này vốn không có tự thể tướng, chúng cũng chỉ là những cảnh giới đối tượng của tâm thức chúng ta phân biệt và nhận thức những chức năng để phân biệt và nhận thức các cảnh giới đối tượng đó, là do thức, gọi là thức.

Vì sao thức cũng được gọi là đại, là bởi vì tất cả các thứ như đất, nước, gió, lửa, hư không đã cùng khắp, cho nên thức cũng phải cùng khắp. Nói cách khác, cảnh giới đối tượng đã rộng rãi thì tâm hồn nhận thức cũng phải rộng rãi. Cho nên hễ ở đâu có đất, nước, gió, lửa, hư không thì ở đó cũng phải có thức cho nên gọi là đại. Tất cả mọi vật ở trên đời, những loài như khoáng vật, thực vật... thì chỉ có năm đại, không có thức đại. Còn tất cả chúng sanh thuộc loài hữu tình thì đầy đủ cả sáu đại. Cho nên chúng ta trình bày sáu đại là có thể khái quát hầu hết mọi sự vật ở giữa đời mà không còn thiếu cái gì. Khảo sát kỹ càng chúng ta thấy rằng, cái chân tướng của mọi sự vật ở thế gian, cũng chỉ có sáu đại mà không có bản ngã, và chính trong sáu đại ấy chúng ta lại cũng không tìm thấy bản ngã.

Chữ xứ, có nghĩa là xứ sở, nghĩa là 12 tướng này là xứ sở căn cứ của các thức. Như ở bản đồ trên, chúng ta phân sắc pháp có 11 thứ mà tâm pháp chỉ có 2 thứ. Vì thứ pháp trần trong lục trần nó thông thuộc cả thân pháp và tâm pháp. Danh tướng của 12 thứ này, nay thiết tưởng cũng không cần phải giải thích kỹ nữa.

Nhưng chúng ta cũng nên hiểu qua về ý nghĩa của hai chữ căn và trần.

Chữ căn có hai nghĩa: một là, căn là chỗ nương tựa của thức; hai là, căn cũng là một năng lực giúp thức phát sinh. Chẳng hạn như nhãn căn là nơi nương tựa của nhãn thức, nó lại là một năng lực giúp thức sinh khởi. Chữ trần cũng có hai nghĩa: một, trần là biến chuyển, dao động, đại khái như chữ trần trong vi trần; hai trần là hoàn cảnh làm ô nhiễm tâm tánh, đại khái như chữ trần trong trần cấu. Tất cả mọi vật trên thế gian, nếu ta căn cứ vào phương diện 12 xứ mà nhận xét, thì chỉ có 12 xứ này là không có một bản ngã và trong 12 xứ ấy ta cũng không tìm thấy bản ngã.

Chữ giới, có nghĩa là giới biệt. Nghĩa là 18 pháp này, mỗi pháp đều có một giới hạn riêng biệt. Trình bày 18 giới là đã khái quát hầu hết mọi vật ở giữa đời. Trong đây chúng tôi chia ra tâm pháp có tám thứ, sắc pháp có 11 thứ và pháp trần thông thuộc cả sắc pháp và tâm pháp. Những danh từ vừa nêu nay thiết tưởng cũng không cần phải giải thích kỹ. Đức Phật thuyết minh 18 giới là để đối trị với những chúng sanh mê chấp cả hai phương diện tinh thần và vật chất đều nặng. Kết quả của việc quan sát này chúng ta thấy cũng không thể có bản ngã.

Tóm lại, các mục trên đây, chúng ta đã thuyết minh năm uẩn, sáu đại, mười hai xứ, 18 giới, đều không ngoài mục đích cho chúng ta thấy rõ tất cả mọi sự vật ở thế gian là không có bản ngã. Do chân lý vô ngã mà chúng ta có thể nhận thức được ý nghĩa vô thường, khổ, không, bất tịnh của mọi sự vật. Khi đã rõ rồi, chúng ta sẽ được thoát khỏi. Và một khi chúng ta đã hiểu rõ sự vật vốn là không chân thật, thì lẽ nào chúng ta còn tham ái và chạy theo nó nữa ư?

Ba cõi đúng theo tên gọi của chúng là cõi dục, cõi sắc và cõi vô sắc. Nhưng những danh từ ấy không được đầy đủ ý nghĩa, cho nên nay chúng tôi đặt lại ba tên khác cho đầy đủ ý nghĩa, đó là: Hữu hình hữu dục, hữu hình vô dục và vô hình vô dục. Với 3 cõi này là chúng ta đã khái quát hầu hết mọi loài chúng sanh trong thế gian.

Hữu hình hữu dục là cõi ngũ thú tạp cư (5 loài chung ở) chúng sanh ở cõi này có hình chất và có vật dục. Nên gọi là “hữu hình hữu dục”, nhân loại cũng ở trong cõi này. Hữu hình vô dục là cõi mà chúng sanh ở đây tâm hồn không tham đắm vật dục và có thân thể trong sạch tế nhị. Họ luôn luôn ở trong thiền định nên cũng gọi là cõi thiền. Trong cõi này gồm có địa vị Ly sanh Hỷ lạc, địa vị Ly hỷ Diệu lạc, địa vị Định sanh Hỷ lạc, địa vị Xã niệm Thanh tịnh, tất cả bốn địa vị này đều ở trong cõi này. Cao hơn cõi này lại có cảnh giới khác gọi là vô hình vô dục. Chúng sanh ở cõi này không có hình thể sắc chất và tâm hồn luôn luôn thanh tịnh. Ở cõi này gồm có: cõi trời Không vô biên xứ, cõi trời Thức vô biên xứ, cõi trời Vô sở hữu xứ, và cõi trời Phi phi tưởng xứ.

Năm thú ở đây là năm loài chúng sanh: địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, người, trời. Địa ngục và ngạ quỷ thuộc về cõi Diêm ma vương, nếu chúng sanh nào thọ quả báo xấu thì sẽ đọa vào địa ngục, và ngạ quỷ thuộc dưới quyền cai trị của vua Diêm ma. Diêm ma vương là ông vua có chủ quyền trách phạt tức là vua Diêm la

Ta bà, đại khái người ta thường gọi là cảnh giới nhân gian. Thần tiên và thiên loại thì thuộc cõi Thiên đế thích, thường gọi là cõi trời. Cõi Diêm ma vương, cõi Kim luân vương và cõi Thiên đế thích, ba cõi này gọi là ba cõi nhỏ, đều là những cảnh giới chưa ra khỏi đại địa cầu, cho nên gọi là gần địa cầu, tức là nơi an trú của lục đạo chúng sanh vậy. Ngoài cảnh giới gần địa cầu ra, còn có những cảnh giới ở giữa hư không. Vì những cảnh giới này ở trên cao nên không thống thuộc trong đại địa cầu. Những cảnh giới này gồm: một là cõi trời Thời phần; hai là cõi trời Tri túc; ba là cõi trời Hoá lạc; bốn là cõi trời Tha hoá.

Cõi Thời phần thì ánh sáng mặt trời cũng không thể soi thấu. Chúng sanh ở cõi Thời phần này lấy ánh sáng của tự thân và căn cứ vào sự kiện hoa nở hoa búp để quyết định thời gian. Còn cõi tri túc, tức cõi trời Đâu suất, chúng sanh ở đây rất lạnh nhạt với năm món thị dục, nếu họ vừa mới thụ hưởng được chút ít là đã cảm thấy đầy đủ và cho như vậy là đã quá tốt đẹp rồi, cho nên gọi là tri túc. Cõi Hóa lạc, thì chúng sanh ở đây, mọi sự thọ dụng đều tuỳ theo ý muốn của mình mà thành, cho nên gọi là Hoá lạc. Cõi Tha hoá, trái lại mọi sự thọ dụng đều do những người đồng nghiệp cảm với mình mà có cho nên gọi là Tha hoá. Ở đây phân làm hai thế giới gần địa cầu và gần hư không để thuyết minh mà thôi, thật sự chỉ có một đó là Ngũ thú tạp cư địa.

Chín địa, địa có nghĩa là địa vị, là đẳng cấp. Cõi hữu hình hữu dục chỉ ở trong một địa, còn cõi vô dục hữu hình thì có bốn địa và cõi vô dục vô hình cũng có bốn địa, tổng cộng có chính địa từ ngũ thú tạp cư đến phi phi tưởng xứ thiên. Những địa này càng lên cao, nhưng đều chưa đạt đến địa vị xuất thế gian, cho nên gọi là chín địa. Đối với những danh từ này chúng tôi chỉ để nguyên mà không phiền giải thích kỹ lưỡng.

Khí thế gian: khí thế gian là nơi nương tựa (hoàn cảnh) của tất cả các loài hữu tình. Vấn đề này đã thuyết minh rõ ràng ở chương I, nay không cần lại phải rườm rà giải thích. Y báo và chánh báo; hoàn cảnh và thân thể; là những quả báo đau khổ: 5 uẩn, 6 đại, 12 xứ, 18 giới là những duyên tập hợp để tạo nên những thứ quả báo ấy. Những loài hữu tình thế gian trong 3 cõi, 5 thú, 9 địa và khí thế gian trong cả đại thiên thế giới, đều là những quả tướng đã được hình thành. Nhưng tại sao bảo tất cả đều là khổ? Là bởi vì nếu xét cho kỹ, chúng ta thấy rằng 5 uẩn, 6 đại, 12 xứ, 18 giới đều không có bản ngã, đều là giả dối không thật và không có tự tại chủ tể, cho nên nói tất cả đều là khổ.

Ba loại nghiệp nhân hữu lậu: nghiệp nhân phước đức, nghiệp nhân không phải phước đức và nghiệp nhân không vọng động, tạo nghiệp nhân phước đức, sẽ hưởng quả báo phước đức, như cảm thọ phước báo sanh làm người, trời thần tiên, tạo nghiệp nhân không phải phước đức, sẽ thọ quả báo tội ác, như những loài bị sinh đọa vào ác thú và cảm thọ quả báo trong địa ngục, ngạ quỷ súc sanh... Tạo những nghiệp nhân không vọng động, sẽ được quả báo luôn luôn được an trú trong thiền định, như những loài cảm thọ các quả báo an trụ trong các cảnh giới từ địa thứ hai (sơ thiền) đến địa thứ 9 (Phi phi tưởng) mà thọ quả báo, cho nên mới có quả báo là y báo, chánh báo trong ba cõi. Nhưng nghiệp nhân và quả đều là vô thường, có khi rồi cũng phải hết, cho nên chúng đều là những nhân quả hữu lậu, đều là những thứ nhân quả chưa ra khỏi luân hồi và chưa hoàn toàn lìa khổ vậy.

Vấn đề luân hồi sanh tử: chúng sanh trôi lăn theo sự chuyển biến của ba đời, tiếp tục luôn trong vòng sống chết.

Ba đời là quá khứ hiện tại và vị lai. Chúng sanh nương vào nghiệp nhân quá khứ, mà cảm thọ quả báo hiện tại hoặc nương vào nghiệp nhân ở hiện tại mà cảm thọ quả báo ở mai sau. Cứ như vậy chúng sanh trôi lăn mãi mãi, sống chết luôn luôn mà không lúc nào chấm dứt, chính ở giai đoạn trung gian, hoặc tạo nghiệp nhân thiện hoặc ác, hoặc làm những điều phước đức hoặc không phước đức... đều do chính mình gây nên và chính mình phải chịu lấy. Tóm lại, mọi chúng sanh đều phải chịu luân hồi mãi mãi trong ba cõi năm thú, chín địa để chịu lấy sự sống chết phân đoạn, xoay vần tiếp nối, không lúc nào dừng nghỉ. Nhưng vì chúng sanh mê mờ và không tự giác ngộ, cho nên Đức Phật chúng ta, rũ lòng thương tưởng, vì chúng sanh mà chỉ bày khai phá. Chúng ta nghe những lời này lẽ nào mà không biết lo sợ, để khởi hạnh thực hành, để mong cầu giải thoát và chứng được quả vị Phật hay sao?

Sau khi đã nhận thức ra thế gian là giả dối, thì phải quyết chí lựa chọn và huỷ bỏ.

Ý nghĩa của thế gian thì đã nói đầy đủ ở tiết trên. Như thế là chúng ta đã có thể nhận thức một cách xác thực. Nhưng vì sao chúng ta phải lựa chọn và huỷ bỏ. Nếu chúng ta nhận thấy rằng ở thế gian có một cái gì đó khả dĩ có thể làm cho ta tham muốn, thì chúng ta cứ ham muốn đi, hoặc thấy rằng thế gian có một cái gì đó có thể làm cho chúng ta đáng mến, thì cứ tuỳ tâm mà ưa chuộng đi. Nhưng trái lại xét kỹ mà thấy rằng ở thế gian không cái gì mà không mang tính chất vô thường, khổ, không, vô ngã, bất định thì chúng ta phải quyết chí mà lựa chọn và huỷ bỏ để tiến bước trên đường tu chứng, có lẽ nào mà ta không quyết chí.

Tiết 3: Lấy sự xa lìa tham ái làm căn bản.

Tiết trên đây đã trình bày, Tiểu thừa lấy sự liễu thoát sinh tử làm nhân tu, đó là phương diện nhận thức (lý thuyết), trong tiết ba này trình bày về Tiểu thừa lấy sự xa lìa tham ái làm gốc, đó là phương diện thực hành. Con người từ lúc sanh cho đến lúc chết, có hàng trăm thứ liên quan đến với đời sống của mình, hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp. Nếu điều mong muốn mà chưa được thì sân giận nổi lên mà điều mong muốn đã đạt thì lại yêu chuộng. Cho nên con người không một ngày nào là không bị mê mờ, chìm đắm trong biển tham ái, mà không thể tự cứu mình ra được. Những người ấy, chẳng hạn như tham mà không được thì nổi sân lên và những điều yêu mến mà bị mất đi thì tánh sì ám lại tăng thêm. Cho nên, tâm tham ái trở thành nguồn gốc của phiền não tội lỗi, là cửa ngõ của sanh tử khổ não. Phương pháp tu hành của Tiểu thừa là diệt sạch phiền não sanh tử, bởi thế họ phải lấy sự xa lìa là diệt tham ái làm căn bản để dụng công tu hành. Điều này chúng tôi xin phân làm mấy đoạn để giải thích sau đây.

Quan sát để nhận thức nguồn gốc của khổ não là do dâu.

Ở tiết trên đây đã nói sanh là nguồn gốc của mọi khổ não. Nhưng thật ra, tất cả những nỗi khổ trong ba cõi, 5 thú hay 9 địa hay rộng hơn là toàn thể ba ngàn đại thiên thế giới Ta bà, đều nhân vì nghiệp nhân mê mờ mà có. Mà, tất cả những nghiệp nhân mê mờ đều do vọng tâm của chúng ta không thấy rõ được ý nghĩa “vốn không” và “vô ngã” mà sanh khởi. Cũng vì do tâm vọng động ấy nên chúng sanh mới trôi lăn trong ba cõi, sanh tử tiếp nối và luân hồi không chấm dứt.

Để hiểu rõ ý nghĩa này, chúng tôi xin trình bày mấy mục sau đây để giải thích.

12 Hữu chi:

Chữ hữu trong “12 hữu chi” ở bản vẻ trên, là một đại danh từ chỉ tất cả vật sở hữu, khí thế gian trong ba cõi, 5 thú, 9 địa.

Chữ “chi” tức là chi phần. Nếu ghép chúng hai từ hữu chi lại, thì hữu chi có nghĩa là tất cả vật sở hữu mà nhân đó, chúng sanh phải chịu luân chuyển sanh tử, đều lo 12 chi phần này, nên cứ xoay vần mãi không thôi, cho nên gọi là 12 hữu chi. Nó cũng là nhân duyên làm cho chúng sanh trôi lăn trong sanh tử, cho nên cũng gọi là 12 nhân duyên. Nay đem 12 hữu chi đó phối hợp trong ba đời để giải thích.

Chúng sanh trong đời quá khứ, đối với các Pháp là duyên sanh vô ngã, nhưng vì chúng ta không nhận thức rõ, nên gọi là “Vô minh”. Đó là những mê hoặc trong quá khứ. Vì chúng ta mê không tự giác, rồi tâm niệm bổng nhiên trở nên biến động. Trạng thái này cũng như chúng ta bỗng nhiên mà động tâm. Đó là năng lực của mọi thói quen. Như vậy gọi là “hành”. Hành là hành động, cũng do những nghiệp ô nhiễm của những đời trước nên phát khởi ra những hành động, nên mới có sự thọ sanh trong tương lai.

Hiện tại khi chúng ta còn trong bào thai thì đầu tiên chi có “Thức” thức là chỉ đệ bát A lại da thức. Sự thọ sanh của chúng ta hôm nay, không phải là điều ngẫu nhiên, mà chính do vô minh và hành trong quá khứ, biến động, chuyển động, dắt dẫn mà thành. Đó là giai đoạn bắt đầu thọ sanh trong đời hiện tại (người đời thường bảo là hồn phách tái sanh mà đầu thai). Đã có thức rồi thì mới có “Danh sắc”. Danh sắc, đây là thai tạng. Danh là thuộc tinh thần, sắc là thuộc chất. Tinh thần và vật chất hổn hợp lẫn nhau mà thành thân thể. Kế đó lại có “Lục nhập” tức là lúc 6 căn đã hoàn toàn đầy đủ vậy. “Xúc” là khi ra khỏi bào thai, chúng ta tiếp xúc với ngoại cảnh. Đã có xúc thì phải có những cảm “Thọ” của thân tâm như khổ, vui, lo, mừng, xã... Từ “Thức” đến “Thọ”, 5 chi ấy đều là khổ báo của đời hiện tại. Đến khi thân tâm này đã hoàn bị rồi thì lại khởi tâm “Ái” trước, rồi nhân vì lòng luyến ái mà sanh chấp “Thủ”. Hai chi “Ái” và “Thủ” là hoặc mê của đời hiện tại. Vì sao vậy? vì ái và thủ đều lấy bản ngã làm tiêu chuẩn. Vì có bản ngã cho nên chúng ta mới có ra những tâm tình thuận với bản ngã, nghịch với bản ngã. Cho nên ba nghiệp thân miệng ý phát ra nơi hành động. Do vậy, ta có thể ví dụ: Căn bản vô minh cũng như thuở ruộng và các nghiệp nhân thiện ác như là hạt giống. Hạt giống đã vãi vào ruộng thì cây lúa sẽ mọc lên, gọi đó là “Hữu”. Cho nên hữu là nghiệp nhân của chúng ta trong đời hiện tại.

Như vậy, chúng ta thấy rõ, vì có ái và thủ, là tập quán của vô minh (vì đồng là mê hoặc) và hữu tức là hành (vì đồng là nghiệp nhiễm) mà chúng ta phải chịu sanh tử trong đời vị lai. Đó là khổ báo trong đời vị lai và cũng đồng là khổ báo trong hiện tại. Vì lẽ sự thọ sanh của chúng ta trong đời sau, đều cũng do thức rồi tiếp đến là do danh sắc, rồi lục nhập, rồi xúc, rồi thọ... nghĩa đó, đại để cũng như vậy mà không khác.

Ở đây, chúng ta nhận thức rằng, sự thọ sanh của chúng ta trong đời hiện tại là do vô minh (tức ái, thủ) và hành (tức hữu) trong quá khứ, và sự thọ sanh của chúng ta trong tương lai, chắc chắn cũng do ái thủ (tức vô minh) và hữu (tức hành) trong hiện tại. Cho nên muốn liễu thoát sanh tử, trước hết phải đoạn trừ ái và nghiệp nhân đều đã dứt, tức là đã đoạn tuyệt được căn nguyên của sanh tử trong tương lai mà chứng đắc Niết bàn vậy. Cho nên việc đoạn thủ, ái là chỗ hạ thủ công phu của chúng ta trong công trình liễn thoát sanh tử. Đây chính là ý nghĩa mà trong tiết này nói rằng lấy sự xa lìa tham ái làm căn bản. Nếu thấy như vậy, không dứt được tham ái, thì hai nhân duyên vẫn cứ xoay vần không dứt và sanh tử vẫn nối tiếp mà không có lúc nào chấm dứt. Nói phô và suy nghĩ để nhận thức ra căn bản của sanh tử, có lẽ nào mà lại không sợ hãi sao?

3. Ngã sở hữu của Ngã và 5 thứ lợi sử.

Ngã và những vật sỡ hữu của ngã, chúng ta có thể khái quát trong những thứ như: tánh mạng, thân thể, nhà ở, quốc gia, thế giới và thiên thần, như bản vẽ sau:

Trong bản đồ trên đây, mỗi một thứ, chúng ta có thể gọi là bản ngã và mỗi một thứ chúng ta cũng có thể gọi là sở hữu của bản ngã. Chẳng qua, phạm vi của chúng có rộng có hẹp, hoặc thuộc tinh thần hoặc vật chất không giống nhau mà thôi. Bởi vì chúng cũng tuỳ theo tâm phân biệt của chúng ta, vốn không có nhất định. Nếu chúng ta cho có như thế nào thì nó sẽ thành thứ thế ấy mà thôi. Cho nên chưa có thể hiểu rằng, bản ngã hay sở hữu của bản ngả, đều là những danh từ mê chấp giả dối. Danh từ thiên thần mà chúng ta nói ở bản đồ, là điều mê chấp của ngoại đạo. Cũng có người nhận làm thần ngã. Đại khái họ bảo rằng, tất cả mọi sự vật đều giả dối, trừ phi ta chứng thần ngã này mới là chân thật mà thôi

5 thứ lợi sử, có chổ gọi là 5 thứ là kiến, kiến thức sai lầm trong tà chấp, là chấp trước sai lầm, đó là 5 thứ thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ và giới cấm thủ. Sử tức là sử dụng. Đại khái như những khí cụ mà chúng ta sử dụng trong công nghiệp vậy. Còn lợi có nghĩa là về sau mới sanh khởi, như sự sắc bén của lưỡi dao, phải do từ công phu mài giũa cho chúng ta vậy, sau mới có. Cũng vậy, 5 thứ tà kiến này vốn không sanh khởi cùng một lúc với thân chúng ta, mà phải nhờ vào những trợ duyên của tập quán, tư tưởng, ngữ ngôn, văn tự và những sự giáo huấn trong xã hội mới có. Bây giờ chúng ta lần lượt giải thích sau đây:

Thân kiến, chẳng hạn khi đối với người hay vật, chúng ta thấy nó đều có một “cá thể” tồn tại, đó là thân kiến, như chén trà, trước hết chúng ta thấy chén trà có một cá thể, sau đó, chúng ta mới nhận thức từng đặc điểm của chén trà. Đại khái như, chén trà này màu sắc rất tươi đẹp, nét vẽ rất tinh vi, nước men rất mịn màng... Và, mỗi một yếu tố chúng ta đều thấy nó là do mọi yếu tố ấy hoà hợp mà thành. Nếu chúng ta bỏ mọi yếu tố ấy đi, thì cũng không còn cá thể riêng biệt của chén trà. Lại như, đối với một người, trước hết, chúng ta thấy có một cá thể của người ấy, rồi sau chúng ta mới nhận xét, người này có tướng mạo khỏi ngô, mặt mày thông minh, thân thể cường kiện, tinh thần sung túc và tư tưởng cao thượng... và tất cả mọi thứ ấy đều là sở hữu của người đó. Nhưng chúng ta không hiểu rằng, con người ấy, thật sự chỉ là do mọi vật ấy hoà hợp mà có. Nếu chúng ta bỏ mọi vật ấy đi, thì con người kia cũng không tồn tại được. Thứ tà kiên này gọi là thân kiến.

Biên là biên kiến, thứ biên kiến này do từ thân kiến mà sanh khởi, nghĩa là vì sự nhận lầm về thân kiến trên đây, cho nên ta mới có sự suy luận và tự hỏi rằng, cái “cá thể” này sau khi chết rồi là đoạn diệt hay không đoạn diệt? Đối với vấn đề này, về câu hỏi thứ nhất (đoạn diệt) theo phái Duy vật luận, thì họ chủ tương rằng, con người chết rồi là đoạn diệt. Đại khái họ lý luận rằng, tinh thần chỉ là một thứ năng lực tác động, nương vào các bộ phận vật chất trên thân thể, cũng như những năng lực khác, đều do vật chất mà khởi sanh. Cho nên, con người chết đi thì vật chất, năng lực vật chất không sanh khởi nữa và vật chất cũng phải tiêu hoá. Cho nên gọi là đoạn diệt. Đó là đoạn kiến. Về câu hỏi thứ 2 (không đoạn diệt) theo phái Tinh thần luận thì họ chủ trương rằng, con người tuy chết đi, nhưng cái cá thể tinh thần vẫn còn tồn tại. Đại khái như cái linh hồn mà thể tục thường gọi. Nó không vì cái linh hồn mà thể tục thường gọi. Nó không vì thân thể chết đi mà đoạn diệt, nó vẫn tồn tại mãi mãi. Thứ tà kiến này gọi là Thường kiến.

Ngoài 2 thứ mê chấp thường và đoạn, còn có những phái mê chấp "không phải thường không phải đoạn” hay “cũng thường cũng đoạn”. Những thứ mê chấp như vậy đều còn thiên lệch về một bên mà chứa đựng chân lý, cho nên gọi là biên kiến. Các nhà triết học gần đây, cũng căn cứ vào hai loại mê chấp thân kiến biên kiến này để thành lập học thuyết của mình.

Tà là tà kiến. Các loại thân kiến biên kiến mà chúng ta đã trình bày trên đây, cũng đều là tà kiến. Nhưng đặc biệt tà kiến là phủ nhận tất cả mọi thứ nhân quả tội phước, cho nên chúng ta tách riêng nó ra để thuyết minh. Tà kiến cũng gọi là bất chánh kiến, nghĩa là một loại kiến thức không chân chánh.

Kiến là kiến thủ. Cố chấp lấy lý lẽ do mình đã nhận thức, mà không biết chỗ sai lầm. Do đó mà chúng ta tranh nhau phải trái một cách vô vị.

Giới là giới thủ, giới cẩm thủ, nghĩa là chúng ta vì nhận thức sai lầm mà giữ lấy những giới cấm không chính đáng. Rồi tự trói buộc mình, mà không biết rằng đây chỉ là một việc lao nhọc vô ích. Đại khái như ở Ấn Độ xưa người ngoại đạo, ai giữ giới trâu thì học theo lối trâu đi, ai giữ giới chó, thì bắt trước chó chạy. Họ cho rằng làm như vậy, một ngày nào đó sẽ đắc đạo.

Câu sanh ngã ái và năm thứ độn sử.

Tham – Sân – Si – Mạn – Nghi là 5 thứ độn sử?

Độn (đùi) phản nghĩa lại là Lợi (sắc). Lợi (sắc) như lưỡi dao, độn (đùi) như lưỡi dao, thân dao. Những phiền não thuộc về lợi sử thì dễ đoạn trừ, những phiền não thuộc độn sử thì khó đoạn trừ. Trong 5 thứ độn sử này trừ món nghi ra, còn lại bốn thứ đều cùng có một lần sanh thân với chúng ta, cho nên gọi là câu sanh ngã ái, cùng gọi là câu sanh ngã chấp. Năm thứ độn sử này cộng với năm lợi sử trên đây thành 10 sử, cũng gọi là phân biệt ngã chấp. Phân biệt ngã chấp là một thứ mê chấp do chúng ta nhận thức sai lầm đối với chân lý mà có. Nếu chừng nào chúng ta trừ bỏ hết những sai lầm này đi và thấy rõ chân lý thì thứ mê chấp này sẽ hết ngay, cho nên nói dễ đoạn trừ. Câu sanh ngã chấp cũng gọi là câu sanh thân kiến, nghĩa là từ khi chúng ta có thân này ra là đã có nó. Thứ mê chấp này phải tu chứng đạo quả A La Hán mới có thể đoạn trừ hết được cho nên nói khó đoạn. Nghĩa tóm tắt của 5 thứ độn sử này là: Tham là lòng tham muốn, Sân là tính giận hờn, Si là sự ngu muội, Mạn là tính kiêu căng và Nghi là tâm không có chánh tín.

Năm thứ thị dục.

Của cải, sắc đẹp, tiếng khen, ăn uống và ngủ nghỉ là 5 thứ thị dục của nhân loại. Người xuất gia, thì trong 5 thị dục này, họ đã đoạn nược 3, chỉ còn lại 2 thứ là ăn và ngủ, cho nên chúng ta thấy họ có đầy đủ thắng duyên hơn để hành đạo, so với người tại gia cư sĩ. Tuy nhiên, nếu người tại gia cư sĩ biết sống một cuộc đời thanh đạm: không tham lợi lộc phi nghĩa, không phạm tà dâm, không ưa danh dự hảo huyền, không cầu cao lương mĩ vị, và không tham ngủ nghĩ quá độ, thì cũng không có gì trở ngại trước bước đường đạo Bồ đề vậy.

Sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm vị lạ và cảm xúc êm ái là 5 thứ thị dục chung của hết thảy chúng sanh ở dục giới. Vì đó là những thứ trợ duyên, là nguyên do làm sanh khởi lòng thêm muốn của chúng ta.

Đề mục của tiết này, tiết 3, nói rằng lấy sự xa lìa tham ái làm căn bản, thì trước tiên là phải xa lìa 5 thứ thị dục này. Nếu ai không bị 5 thứ thị dục này tiêm nhiễm, thì sẽ siêu việt khỏi cõi dục, hoặc chứng được quả vị Tu đà hoàn.

Ba môn vô lậu học: Giới – Định – Tuệ.

Trên đây đã thuyết minh về sự cần thiết phải xa lìa tham ái, và đến đây là trình bày về phương pháp xa lìa tham ái. Phương pháp ấy chính là ba môn học vô lậu hay ba môn giải thoát. Ba vô lậu học cũng gọi là ba tăng thượng học. Ba môn học này tuy là chung cho cả Đại – Tiểu thừa và cứu cánh vị. Nhưng đối với Tiểu thừa thì cần thiết hơn. Đây, chẳng qua là chúng ta căn cứ vào sự tu tập của mỗi hạng, có cao thấp mà chia ra vậy thôi.

Giới là để lánh xa 5 thị dục, nhân giữ giới mà phát sanh thiền định, để có thể dẹp phức các loại ngã chấp, khiến nó không thể sanh khởi được. Rồi nhân định mà trí tuệ sanh khởi, tuệ là trí chân thật, có thể đoạn trừ tất cả mọi thứ tà chấp. Tâm hồn chúng ta bẩn dơ như nước đục. Định là một thứ dụng cụ để lóng trong, cũng như tuệ, là một thứ lợi khí gạn lọc cặn bã.