Phật Thừa Tôn Yếu Luận

Lời Giới Thiệu

Phật Thừa Tôn Yếu luận là một trong nhiều tác phẩm của Đại sư Thái Hư, mang ý nghĩa bao quát nội dung giáo nghĩa Đại thừa Tiểu thừa. Đại sư lại có lối nhìn sâu rộng suốt thông về một hệ thống quan Phật giáo, bao gồm chủ quan khách quan, nhân sinh vũ trụ, tư tưởng, học thuật, triết lý, khoa học… với ước mơ, hiện đại hóa Phật giáo vào đời sống nhân quần xã hội, thăng tiến đời sống chí thiện của Phật giáo.

Để thực hiện tâm nguyện bồ tát đạo, Đại sư đã trình bày trong tác phẩm, sau đây là phần tổng quát:

Tựa:

Trình bày tổng quát những điểm chủ yếu của bộ luận. Phần này gồm 4 chương:

Hệ thống quan của Phật giáo:

Tìm hiểu nguồn gốc và nhận thức về mục đích, tông chỉ và ý hướng của Phật giáo để có một quan niệm chính xác về toàn bộ hệ thống của Phật giáo.

Vấn đề tự lợi và lợi tha trong Phật giáo:

Phật giáo lấy lợi tha để thành tựu tự lợi. Do đó, vấn đề của Phật giáo là tự và tha đồng lợi.

Phật giáo với những nhu cầu thiết yếu của thời đại:

Yếu tố Phật giáo là một nhu cầu hết sức cần

thiết cho nhân quần xã hội và thế giới.

Vấn đề khế lý, khế có là điểm chủ chốt trong

sự nghiệp độ sinh của Phật giáo.

4. Vấn đề tương đối và tuyệt đối trong Phật giáo:

Phần này đề cập đến Pháp Phật. Phật pháp vốn là ly ngôn thuyết là tuyệt đối, là bất khả tư nghì, bất khả thuyết. Nhưng thiết lập ngôn thuyết là vì muốn mọi người hiểu lý khởi hạnh và đạt quả.

Nội dung chính (Chánh tông):

Phần này nhằm thuyết minh hai phần chính yếu của Phật giáo: Đó là Phật giáo thuần chánh và Phật giáo ứng dụng. Phật giáo là chân lý tuyệt đối, vốn ly ngôn thuyết. Giáo lý Phật, ta lại càng không thể đem phân chia ra thành từng loại để thuyết minh. Nay đề cập ở đây chỉ là áp dụng phương pháp dùng ngôn luận để đánh dẹp ngôn luận, làm cho diễn giả dễ dàng diễn đạt ý tưởng mình và người nghe dễ nhận thức.

I. Phật giáo thuần chánh:

Đề cập đến các vấn đề nhận thức chân lý và phương pháp thực hành chân lý trong Phật pháp.

Phần này có 4 chương:

Thuyết minh đại cương hai bộ phái Tiểu thừa và Đại thừa. Tiểu thừa dụng công tu trì, để mong sớm được thoát ly thế gian. Đại thừa với dụng công tu trì nhằm cứu nhân độ thế.

Tiểu thừa Phật giáo:

Thuyết minh về tông chỉ mục đích của Tiểu thừa là liểu sanh thoát tử. Muốn vậy phải nhận thức rõ ràng về nhân sinh và vũ trụ quan Phật giới, và áp dụng phương pháp tu tập để thoát ly sanh tử.

Đại thừa Phật giáo:

Thuyết minh về tông chỉ mục đích của Đại thừa với các vấn đề: Bồ Đề tâm, từ bi tâm, phương tiện và cứu cánh, Bồ đề, Niết Bàn, kinh luận và giáo phái.

Sự quan hệ giữa Tiểu thừa Đại thừa:

Thuyết minh các vấn đề về sự quan hệ giữa Tiểu thừa và Đại thừa. Tiểu thừa bước đầu vào Đại thừa. Giáo pháp Tiểu thừa là phương tiện để đi vào Đại thừa. Đại thừa là pháp tu thù thắng. Đại thừa với sự phương tiện thiện xảo trong sự nghiệp truyền giáo, độ sanh.

II. Phật giáo ứng dụng:

Thuyết minh sự quan hệ của Phật giáo với nhân sinh. Tức trình bày những công dụng ứng hoá của Phật giáo đối với nhân sinh. Phần này có 4 chương:

Một vài nhận định của Phật giáo đối với các tôn giáo khác và các phái triết học. Như triết học thuần chánh: Nhất nguyên luận, Nhị nguyên luận, Duy vật luận, Duy tâm luận..;. như triết học ứng dụng như: Tiến hoá luận, Thiên thần giáo (thất thần giáo) Hồi giáo, Thiên chúa giáo, Bà la môn giáo..., Sự quan hệ của khoa học hiện đại với Tiểu thừa Phật giáo. Triết học hiện đại với Đại thừa Phật giáo. Phật giáo với vấn đề mê tín dị đoan...

Sự quan hệ giữa Phật giáo với nhân quần xã hội:

Đề cập đến các vấn đề Phật giáo với Pháp giới chúng sanh; Phật giáo với những ích lợi cho người đời; Phật giáo với nhân thiên thiện pháp; Nhân gian, Thánh hiền đều thực tập chứng đắc thiện Pháp thiên đạo. Cuối chương này, đề cập đến sự bất khả tư nghì của các bậc thánh nhân xuất hiện ở thế gian.

Sự quan hệ giữa Phật giáo và Trung Quốc:

Phật giáo là yếu tố cần thiết cho nhân dân Trung Quốc nói riêng, để đem lại quốc thái dân an. Và Phật giáo muốn hoằng dương cũng phải nương vào Trung Quốc. Phật giáo với vai trò văn hoá nhân loại.

Vấn đề lưu truyền Phật giáo ở nhân gian:

Trình bày các vấn đề chính lý Tăng già; Thiết lập hội chánh tín Phật giáo; Hệ thống giáo dục Phật giáo; Sự nghiệp cứu nhân độ thế của Phật giáo;

Tương lai đồ chúng... đều được đề cập đến trong chương này.

Kết luận (lưu thông)

Kết thúc bằng quy hưởng có hai chương:

Tìm về nơi nương tựa.

Đề cập đến người có lòng tin chân chánh trở về nương tựa Phật giáo – Trở về nương tựa Phật – Trở về nương tựa Pháp của Phật và trở về nương tựa Tăng của Phật pháp.

Hồi hướng.

Bậc chánh giác hồi hướng sự lý pháp giới chúng sanh, hồi hướng về nhất tâm chân như tức là hồi sự hướng lý. Hồi hướng vô thượng chánh giác và hướng pháp giới hữu tình.

Tỷ Kheo. Thích Thiện Hạnh

Hệ Thống Của Phật Giáo

A. PHẦN TỰ LUẬN

Phật thừa tông yếu là bộ luận có nội dung tuỳ thuận căn cơ thời đại để thuyết minh về những yếu nghĩa đại cương của Phật pháp. Cho nên còn có tên là “Hiện đại Phật pháp khái luận”.

Theo quan điểm Phật giáo, xưa nay vốn không có sự cách biệt giữa 3 đời, thì danh xưng "Hiện đại” lẽ ra cũng không nên có, nói cũng chẳng bằng im lặng. Nhưng trào lưu tư tưởng của người đời luôn luôn theo thời đại mà biến chuyển. Gần đây, lại là một thời đại mà khoa học hết sức thịnh hành, cho nên các triết gia đương thời đua nhau tìm hiểu Phật giáo. Hoặc lại có người đưa ra những lời phê bình phán đoán về Phật giáo một cách lệch lạc. Cho nên nay chúng tôi có phô diễn ra đây. Chẳng qua cũng chỉ vì trào lưu tư tưởng của người đời mà thành lập ngôn thuyết đó thôi. Nếu đứng về phía chân lý tuyệt đối mà nói, thì tuy có nói năng chăng nữa thì cũng không có gì đáng gọi là nói cả.

Tự luận, có nghĩa là phần trình bày qua yếu nghĩa đại cương của bộ luận này, gồm 4 chương sau đây:

HỆ THỐNG CỦA PHẬT GIÁO

Hệ thống Phật giáo là gì? Có nghĩa là đối với Phật giáo, chúng ta phải tìm hiểu về căn nguyên, nhận thức rõ ràng tông chỉ ý tướng và phân tách rành mạch về thể và dụng của Phật giáo để cuối cùng có được một quan niệm chính xác về toàn bộ hệ thống của Phật giáo, không để cho hai chữ Phật giáo bị lờ mờ trong tâm trí. Để thuyết minh vấn đề này, chúng tôi xin chia làm 5 tiết sau đây:

Tiết 1: Phật giáo và vấn đề yếm thế, xuất thế.

Thông thường Phật giáo là yếm thế, hay Phật giáo là xuất thế, đó là hai câu nói mà người ta hay dùng để phê phán Phật giáo. Như theo bộ Thiên diễn luận của Hách Tư Lê (Huxley), một học giả Tây phương, thì đại để ông bảo rằng, Phật giáo là yếm thế, lại như theo Bộ Trung Quốc triết học sử đại cương của Hồ Thích, một văn sĩ đương thời, thì đại khái ông bảo Phật giáo là xuất thế. Giả sử có người nhân hai câu nói này mà hỏi rằng, Phật giáo phải chăng là yếm thế hay Phật giáo là xuất thế. Vấn đề này thật khó mà trả lời ngay được, vì trong đó còn một tiền đề mà chúng ta chưa quyết định được. Như yếm thế thì phải nói “yêm ly thế gian” và xuất thế, thì phải nói cho đủ là “siêu xuất thế gian”. Có như vậy, lời văn và ý nghĩa mới được đầy đủ. Nhưng thế gian là gì?, đó là điều mà trước hết chúng ta phải giải thích.

Danh nghĩa thế gian

Trước hết, chúng tôi xin giải thích hai chữ thế gian. Chữ thế, có nhiều nghĩa: Thế có nghĩa là đối phó chế phục, thế có nghĩa là giả dối không thật, thế có nghĩa là có thể đối phó chế phục, thế có nghĩa là có thể phá trừ đoạn diệt và những gì còn nằm trong phạm vi của Thế pháp đó, đều gọi là thế gian.

Nhưng, vì sao gọi là vô thường, không thật, có thể chế ngự, có thể đoạn diệt? Bởi vì, tất cả mọi sự vật ở thế gian đều phải theo thời gian, không gian mà biến chuyến đổi dời, đó là nghĩa vô thường. Tất cả sự vật trên thế gian này đều đem ra phân tích cho đến phần cực nhỏ, cũng không thể tìm thấy đơn vị thực thể của nó, đó là nghĩa không thật .Vì vô thường cho nên có thể chế ngự, vì không thật cho nên có thể đoạn diệt. Vậy thì tất cả những sự vật có trên thế gian này chỉ là những giả tưởng do tâm thức biến hiện mà thôi. Giả tưởng ấy bao gồm 2 loại:

Liên tục tướng:

Như một người dùng một đóm lửa quay quanh tạo thành một vòng tròn, liên tục không gián đoạn. Người nhìn, không thấy một đóm lửa mà chỉ trông một vòng lửa tròn, rồi cũng bảo là vòng tròn. Vòng tròn – đó là ý nghĩa của giả tướng liên tục.

Hoà hợp tướng:

Giả sử có một người nào đó đem cá thể một sự vật ra phân tích, phân tích mãi cho đến chỗ gần như hư không, cuối cùng người đó cũng không tài nào tìm ra được bản chất đã tổ hợp nên cá thể này.

Ngày xưa, các nhà vật chất học, lấy phân tử làm đơn vị vật chất, và lấy đó làm thỏa đáng rồi. Nhưng không bao lâu, họ lại thấy rằng, phân tử không phải là đơn vị không thể phân tích, mà phân tử có thể phân tích thành nguyên tử, tức là phân tử của phân tử. Tiến thêm bước nữa, họ thấy rằng nguyên tử cũng chưa phải là đơn vị nhỏ nhất, do đó họ dùng trí tưởng tượng, giả định trên nguyên tử lại còn có một thật thể không biết dùng cái gì để đặt tên, tạm gọi là điện tử. Điện tử là một danh vật không tăm dạng, nó là đơn vị (bản chất) căn bản, có thể sinh ra vạn sự vật trong vũ trụ. Nhưng, các nhà vật chất học, vẫn chưa dám quả quyết rằng, điện tử là một thực thể nhỏ nhất không thể phân tích và nó là đơn vị căn bản có thể từ đó sinh ra vạn sự vạn vật trong vũ trụ. Cái học vấn của duy vật đến đây là cùng. Phàm một vật gì sinh ra đều là giả tưởng do hoà hợp mà có. Đó là thuyết hoà hợp.

Tất cả mọi vật trong vũ trụ đều không ra ngoài hai nghĩa tương tục và hoà hợp này. Hiểu được như vậy, chúng không mới thấy rõ ý nghĩa vô thường, không thật, có thể chế ngự, có thể đoạn diệt.

Nhưng theo Phật pháp thì trong các giả tướng ấy, vẫn có chân thường (không biến đổi vô thường), chân thật (không hư dối vô thật), tự tại (không thể đối phó ngự chế), tự tánh (không thể phá trừ hoại diệc).

2. Phạm vi của thế gian.

Thế giới vô biên cho nên chúng sanh vô biên.

Chúng sanh vô tận cho nên thế giới cũng vô tận, không thỉ chung: vượt ngoài thời gian; không trong ngoài: vượt ngoài không gian, vì nó vốn là không, bình đẳng không hai, tuỳ tâm mà hiện, như huyễn như hóa, thật không có một phạm vi nào để mà nói cả.

Nhưng, nếu căn cứ vào tâm chúng sanh, ứng với lượng hiểu biết để trình bày, thì đại khái có loại sau:

Như trên đây đã nói thế gian không có một phạm vi nào để nói, vì nó vốn không, nó do tâm biến hiện. Vậy thì tại sao gọi là vốn không? Vì rằng tất cả mọi sự vật ở thế gian, nếu chúng ta đứng về phương diện vật chất mà tìm hiểu, thì hoàn toàn không thấy chỗ cứu cánh của nó.

Tại sao gọi là do tâm biến hiện? Vì rằng một đóm lửa quay quanh tạo thành một vòng tròn lửa.

Thật ra thì không có vòng tròn, nhưng có hình tròn đó, là tuỳ tâm tưởng của chúng ta mà biến hiện.

Có người hỏi rằng, đóm lửa thành vòng tròn lửa, như vậy là do lửa biến hiện bằng như nói vốn không thì lẽ ra nó không biến hiện mới phải chứ? Thưa rằng, ở đây tuy chỉ mượn lửa để ví dụ mà thôi; thực ra có biết đâu rằng, lửa tự nó vốn củng chẳng phải có thực. Nếu nhân tâm không có sự phân biệt sai khác thì lửa kia cũng chỉ là giả có, huống chi là vòng lửa.

Lại nữa, nếu nói vốn không, thì nó không biến hiện mới phải vấn đề này, xin lấy một cảnh mộng để trình bày. Người đời, khi đang ở trong mộng thì chỉ biết có cuộc đời trong mộng, mà không biết cuộc đời lúc tĩnh. Nhưng mọi sự vật mà lúc tỉnh ta cho là vũ trụ vạn hữu, dù trong cảnh mộng thì nó vẫn có và có một cánh đầy đủ. Trái lại, lúc ta tỉnh, có những sự vật mà ta không bao giờ thấy, không bao giờ có ấy thế mà khi ta đang mộng thì nó lại hiện ra không thiếu một vật gì.

Khi đang mộng thì mọi cảnh giới, trong mộng, không một cảnh nào có thật, mộng càng dày thì mê chấp của ta càng nặng, và cảnh giới ấy lại càng hiện rõ. Các cảnh giới thực ấy là những hình ảnh do tâm tưởng ta hiện ra trong lúc mộng mà thôi. Cũng như vậy, mọi sự vật trong vũ trụ cũng đều là những thực cảnh do tâm ta hiện ra trong lúc ta tĩnh mà thôi.

Nói tóm lại, tất cả là những giả tướng tương tục và hoà hợp mà thôi. Bao giờ chúng ta có một sự giác ngộ lớn lao thì lúc đó chúng ta mới nhận thức ra được cảnh đời là một giấc mộng lớn. Chúng sanh không biết, chấp lấy làm thật. Như vậy, chẳng là mê hoặc ư?

Ý nghĩa thế gian là vậy đó, tâm tưởng chúng sanh là thế kia. Nay chúng ta có thể đem những cảnh giới như huyễn như hoá này thuyết minh được ư? Không khéo sẽ làm cho người nghe càng mê chấp thêm sâu. Bởi lẽ đó, chúng tôi mới bảo rằng, thế gian thật không có một phạm vi nào để nói.

Nhưng khi đã vì người mà giải thuyết, thì lẽ nào lại làm thinh không nói. Phương pháp thuyết giải ở đây, cũng chỉ căn cứ vào tâm lý phổ thông của người đời để thuyết minh mà thôi. Bởi thế, trước đây chúng tôi mới bảo rằng, tuỳ thuận tâm chúng sanh và ứng với lượng hiểu biết của họ mà chỉ bày. Xin chia thành hai loại để thuyết minh như sau:

2. 1. Nhận xét về thế giới và chúng sanh.

Trước đây chúng ta đã có dịp bảo rằng, thế giới vô biên chúng sanh vô tận. Nay chúng ta chỉ căn cứ vào thế giới Ta bà, một thế giới mà Đức Thích Ca đang hoá độ, đề trình bày qua sơ lược.

Ta bà là dịch âm chữ Phạn SaHa, Hoa ngữ dịch là kham năng nhẫn khổ, có nghĩa là ở thế giới này chúng sanh có vô vàn thống khổ nhưng vẫn cố gắng chịu đựng được; Ta bà thế giới là một thế giới mà hiện Đức Thích Ca đang hoá độ, cho nên cũng gọi là cảnh giới hoá độ của Phật Thích Ca. Quả địa cầu mà chúng ta đang ở, chỉ là một bộ phận cực nhỏ của thế giới Ta bà.

(2) Giải thích bốn hạng khí thế gian: một thái dương hệ là một tiểu thế giới. Chúng ta dồn một ngàn cái tiểu thế giới thành một tiểu thiên thế giới. Bề rộng của tiểu thiên thế giới này che khuất cả cõi Định sanh hỷ lạc. Dồn một ngàn tiểu thiên thế giới thành một trung thiên thế giới. Bề rộng của trung thiên thế giới này, che khắp cả cõi Ly hỷ diệu lạc. Và, dồn một ngàn cái trung thiên thế giới thành một đại thiên thế giới. Bề rộng của đại thiên thế giới che khắp cả cõi Xã niệm thanh tịnh. Tóm thâu tất cả các thế giới mà chúng ta đã kể trong ba ngàn đại thiên thế giới ấy, gọi chung là một thế giới Ta bà.

Tiểu thế giới, trong mỗi một đại kiếp, thời gian rất dài, phải trải qua bốn thời kỳ: thành, trú, hoại, không. Đến thời kỳ hoại thì do hoả tai tàn phá, hoả tai tàn phá cho đến 7 lần, tiếp đó là thuỷ tai phá hoại cho đến cõi Ly sanh hỷ lạc. Thủy tai huỷ hoại cho đủ 7 phen thì lại do phong tai phá hoại, phong tai phá hoại cho đến cõi Ly hỷ diệu lạc. Chỉ riêng cõi Xã niệm thanh tịnh là không bị phá hoại mà thôi.

Hữu tình, thế gian là gì? Đó là những tâm hồn không giác ngộ mà nguyên nhân từ vô thỉ, do hoặc nghiệp sinh ra, mà đó cũng là nơi nương tựa căn bản của nhân duyên sanh diệt. Nay chúng tôi chỉ nêu rõ danh tướng của 9 địa và 5 thú sơ lược như trên. Muốn rõ hơn, xin hãy tìm hiểu trong kinh Tạng.

Còn “khí” là gì? Đó là chỉ hoàn cảnh của loài hữu tình nương tựa, sinh hoạt để được sống còn.

Trước đây chúng ta đã thấy rằng, bao gồm tất cả những thế giới trong ba ngàn đại thiên thế giới, là Ta bà thế giới. Vậy thì, quả địa cầu mà chúng ta đang cư ngụ đây, thực chẳng khác nào một hạt lúa nằm trong một cái kho to tướng mà thôi.

Thế giới trải qua bốn thời kỳ thành trú hoại không, cũng như đời người có bốn giai đoạn: sanh, trưởng, già, chết. Thế giới từ khí “thành” đến khi “không” gọi là một kiếp, cũng như nhân loại từ khi sanh cho đến lúc chết gọi là một đời. Đem một đời để so sánh với một kiếp, thì thời gian của một đời quả thật khó ngắn ngủi vậy.

2. 2. Nhận xét về nhân sinh và vũ trụ:

Ở đây, chúng ta lấy nhân sinh làm bản vị (ngôi chính) để quan sát tất cả mọi sự vật. Do đó, chúng ta có thể nói, đây là quan niệm về nhân sinh và vũ trụ một cách thiết cận.

Trên biểu đồ này cho ta thấy, nhân loại, tự thân của mỗi người, thân của những người khác và thân của loài động vật là thuộc về hữu tình thế gian (tức là nhân sinh)

Còn, thực vật, khoáng vật, địa đại, Thái dương quang nhiệt và tinh hệ tinh hải, là thuộc khí thế gian

(tức vũ trụ)

Những sự vật thuộc về khí thế gian, chúng ta thấy có thứ thì làm chổ nương tựa cho nhân sanh và tư dụng, có thứ thì là chỗ nương tựa cho thân thể, cũng có thứ thì làm chỗ nương tựa cho quan niệm. Trong đó, hoặc chỉ một, hoặc cả ba, như đã được phân biệt và trình bày trong biểu đồ. Bây giờ, nếu căn cứ vào biểu đồ, chúng ta ngược lại thứ tự để giải thích, thì cũng rất tiện lợi.

Chẳng hạn như “tinh hệ tinh hải” đối với nhân loại, vốn không quan hệ gì lắm. Chỉ do chúng ta quan sát trắc nghiệm mà biết được. Cho nên, nó chỉ thuộc về quan niệm y chứ không đề cập gì đến thân căn và tư dụng. “Thái dương quang nhiệt” là chổ nương của thân căn và quan niệm. “Đại địa” và “các khoáng vật” nước, lửa, gió, điện”, trở lên đến “nhân loại”. Đều là chỗ nương tựa của tư dụng, thân thế và quan niệm.

Trong đây các khoản thuộc hữu tình thế gian, nhưng cũng thông thuộc về tư dụng y. Điều này chợt nghe thì tựa hồ như là khó hiểu. Bởi vì, trong biểu đồ, chúng ta đã lấy nhân sinh làm bản vị, thì tất nhiên tư dụng y phải là ở ngoài nhân sinh. Nhưng chúng ta đâu ngờ rằng, trên sự tương quan sinh tồn, sự giúp đỡ lẫn nhau của nhân loại, đó là chỗ nương của tư dụng.

Đây, vua tôi, cha con, vợ chồng, anh em, bàn bè... nhỏ thì gia đình, lớn thì xã hội, quốc gia, chủng tộc, không ai, không một cái gì không do sự tương trợ mà thành tựu. Nhân loại là từ gọi chung mà thôi. Cho nên, chúng ta có thể nói rằng, nhân loại cũng là khí thế gian (vũ trụ) của mọi cá nhân.

Tự thân của mỗi người, cũng chính là làm chỗ nương cho tự dụng của mọi người. Ý nghĩa đó, chúng ta cũng dễ hiểu. Chẳng hạn như các nhà khoa học đã nói, thân người là một khí cụ máy móc. Còn trong tứ chi trăm vóc, đều có những tác dụng tương đương như: Khí cụ hô hấp, khí cụ tiêu hoá, khí cụ bài tiết... không có một bộ phận nào là không mang tính cơ giới máy móc, đó là ý nghĩa của tư dụng y. Như vậy, cũng đủ cho chúng ta thấy rằng, tự thân của mỗi người cũng chính là khí thế gian của mỗi người vậy. Cho nên, tự thân của chính ta là chính khí thế gian của ta.

Trang tử đã từng nói, “chỉ vào trăm vóc của con ngựa, không thể bảo đó là con ngựa”. Theo đó, chúng ta cũng có thể nói "chỉ vào trăm vóc của thân, cũng không thể gọi là ta được. Vậy thì cái ta chắc chắn là ở nơi nào!

Còn “thân của mỗi người khác” cũng là chỗ nương của tự thân và tư dụng. Điều đó cũng không khó hiểu. Như chúng ta đem tài năng, sức lực và trí tuệ của người khác để sử dụng cho công việc của chính mình. Hoặc thân thể loại động vật, thì chúng ta sử dụng sức lực chúng, ăn thịt chúng, nằm ngồi trên da lông của chúng. Bởi vậy, bốn loại trên đây, tuỳ thuộc về hữu tình thế gian, nhưng chúng đều có thể làm chỗ nương cho nhân sinh và tư dụng. Ngoài ra, những thứ khác, cũng làm chổ nương tựa cho thân căn và quan niệm, thì chúng ta có thể quen thấy trong mọi sinh hoạt hằng ngày, nên không cần phải phí công bàn luận ở đây. Cho nên bốn loại này cũng thuộc về khí thế gian.

2. 3. Vấn đề xuất thế và yếm thế.

Như đã thuyết minh trên đây, chúng ta có thể hiểu rõ về ý nghĩa và phạm vi của “thế gian”. Nay chúng ta hãy bàn về hai vấn đề là siêu xuất thế gian và yếm ly thế gian.

Thế nào gọi là yếm ly thế gian? Có nghĩa là vì nhàm chán mà muốn xa lìa thế gian. Vậy nhàn chán cái gì? Phải chăng là nhàn chán hữu tình thế gian hay khí thế gian chăng?

Những người chán ghét cuộc đời trần tục, lánh xa quần chúng rộn ràng, tìm chốn thâm sơn thanh vắng ở ẩn, vui với sở thích của họ. Những hành động như vậy, người đời gọi là “chủ nghĩa yếm thế”. Và những thứ mà họ chán bỏ, đó là hữu tình thế gian, như đã thuật trên đây.

Trong Phật pháp không chú trọng việc này. Bởi vì, theo quan điểm của Phật giới, thì trong hữu tình thế gian, gồm có vô lượng vô biên chúng sanh, chúng ta, thể theo lòng từ bi của Đức Phật, thề nguyện cứu độ và làm lợi ích an lạc cho hết thảy. Dù cho ở vào cảnh giới xấu xa tội ác, chúng ta cũng không từ nan sự hiện thân để hoá độ cho chúng sanh, chứ đâu có được phép nhàm chán mà lánh xa!

Còn nếu có nói tới sự nhàm chán lánh xa chăng nữa thì, đây là Đức Phật ngầm chỉ sự nhàm chán lánh xa thế gian, tức là những hoàn cảnh đầy xấu xa, dơ bẩn, nó làm chướng ngại bó buộc và giả tạm như một trò huyễn thuật mộng mị. Nếu căn cứ vào bước đầu của người học Phật tu chứng, thì chúng ta có thể thấy được ý nghĩa của sự nhàm chán xa lánh này. Và căn cứ theo nghĩa này, chúng ta cũng có thể bảo Phật giáo là yếm thế.

Thứ đến, nói Phật giáo là siêu xuất thế gian, có nghĩa là vượt ra ngoài thế gian, vượt khỏi thế gian. Vậy, vượt khỏi thế gian là vượt khỏi cái gì? Vượt khỏi thế gian hay vượt khỏi tình thế gian?

Chúng ta thường nghe ngoại đạo chuyên môn tu luyện các Pháp thuật như “viên thần”, “hạc khuất” (con vượn duỗi, con hạc co: Phép tu luyện của ngoại đạo, bắt chước cử chỉ nhanh nhẹn của loài vật để luyện tập cho mình có những Pháp thuật kỳ diệu), “luyện đơn”, “thăng hống” (nấu thuốc tiên và luyện kim hống: là những Pháp tu tiên của ngoại đạo. Họ luyện những viên thuốc trường sanh, luyện bằng hoa lá hay chất kim hống để cầu sống lâu và có thể nhẹ nhàng bay đi), để mong được giữa lúc ban ngày có thể bay lên thượng giới. Pháp tu luyện đó, người đời gọi là chủ trương xuất thế.

Phép tu luyện này, ý họ muốn một ngày nào đó, họ sẽ vượt khỏi quả địa cầu, chổ đất mà họ đang chung sống với mọi người, để lên trên thiên quốc, hoặc mong cầu được sánh ngang hàng với các vì tinh tú. Và như vậy, cái mà họ muốn ra khỏi, là khí thế gian.

Trong Phật giáo cũng không có lối hành xử này. Bởi vì như đã thuyết minh trước đây, khí thế gian là giả tạm, không chân thật, nó như trò huyễn thuật, mộng mị. Giả sử nếu chúng sanh mỗi khi đã đoạn sạch hoặc và nghiệp, thấy được nhân tướng vạn vật thì lúc đó cũng không còn thấy có sơn hà đại địa gì nữa hết. Vậy, thì còn gì để nói siêu xuất, cần gì mà mong thoát ly! Bởi thế trong Phật giáo nếu có nói xuất thế, thì đó là sự đoạn phiền não, lìa vọng nghiệp, trừ chướng ngại thoát sanh tử, để mong vượt khỏi hữu tình thế gian mê tình này, và xây dựng cơ sở để hoá độ chúng sanh đang chìm đắm.

Cho nên, nếu chúng ta đứng trên phương diện mê tình thế gian mà nói, thì cũng có thể nói Pháp giáo là xuất thế. Vì sao? vì Phật pháp là những phương pháp thực tập nhằm ra khỏi mê tình thế gian để đi đến chánh giác thế gian vậy.

Tiết 2: Tùy thuận thế gian, để cứu hộ thế gian.

Hai câu nói này cũng là những lời mà xưa nay người ta thường dùng để phê bình phán đoán về Phật giáo. Nhưng ta thấy, những nhận xét này không nông cạn, thô sơ và hẹp hòi như những nhận xét đã được trình bày ở tiết 1. Vì, nói tuỳ thuận thế gian để cứu hộ thế gian; đó là tiêu biểu tinh thần Phật giáo rất gần gũi với người đời. Vả lại, căn cứ trên lòng từ bi và thề nguyện cứu độ chúng sanh của chư Phật thì ta thấy Phật giáo chưa hề xa lìa thế gian. Những người có nhận xét như ở tiết 2 này là những người đã nhìn thấy rõ được đạo dụng của Đại thừa Phật giáo. Nhưng nhận thức của họ vẫn còn thiên lệch. Do vậy mà chưa thấy rõ hệ thống hoàn toàn của Phật pháp. Cho nên, chúng ta lại phải tìm hiểu thêm ở tiết 3 sau đây:

Tiết 3: Phải siêu xuất thế gian mới cứu hộ được thế gian.

Trong tiết 3 này ta thấy rằng, về lý hiểu đã sâu và sự thuyết minh cũng hoàn bị. Bởi vì, có vượt ra ngoài thế gian, tự mình không chìm đắm trong đó nữa, vậy sau mới nói đến việc cứu giúp thế gian. Cho nên, chỗ lý luận này có phần vững chắc. Cũng như có một người cùng vời những người khác chìm trong biển, người kia tuy có tâm cứu người, thời trước hết phải chân mình đứng trên đất hoặc tựa mình trong chiếc thuyền, vậy sau mới có thể làm việc cứu giúp người. Vấn đề siêu thoát thế gian để cứu giúp thế gian, nghĩa này cũng như vậy.

Tuy nhiên, siêu xuất thế gian, đó là mục đích tự độ của hàng Tiểu thừa. Còn vấn đề cứu giúp thế gian là phương tiện cứu cánh của Đại thừa Phật giáo. Ở đây chúng ta không thể không tìm hiểu.

Tiết 4: Lựa bỏ một thế gian xấu xa để xây dựng một thế gian tốt đẹp.

Thế gian xấu xa là hữu tình thế gian và khí thế gian. Thế gian tốt đẹp¹ tức là chánh giác thế gian. Bản đồ sau đây sẽ giải thích về chánh giác thế gian:

Trong bản đồ này, trừ thánh phàm đồng cư độ ra, còn bao nhiêu cõi khác, đều là những cảnh giới trang nghiêm thanh tịnh vượt ra ngoài tam giới. Nhưng ở đây, tuỳ theo ngôn ngữ của người đời cho nên nói là chánh giác thế gian. Cõi này là căn thân mà cũng tức là quốc độ không có sự cách ngại giữa hữu tình thế gian và khí thế gian.

Phàm thánh đồng cư độ: Ở đây tức chỉ Ta bà thế giới, vốn là nơi cư trú của loài hữu tình trong 9 địa. Ở đây, hàng Tứ thánh cũng từng ứng thân vào đây để giáo hoá, dìu dắt cho nên gọi là phàm thánh đồng cư. Nhưng phàm hay thánh cảnh giới của họ không đồng nhau mà sự lãnh thọ cũng sai khác. Không những phàm và thánh mà các loài hữu tình trong 9 địa cũng tuỳ theo tâm thức mà hiện những cảnh giới và tuỳ theo nghiệp lực mà thọ dụng. Mỗi mỗi đều không giống nhau. Như người thấy nước với bao nhiêu thứ chướng ngại mà loài cá không như vậy. Cá ở trong nước và như người ở trong không khí đều nhân vì nghiệp lực mà thọ quả báo không giống nhau vậy. Còn bao nhiêu sinh vật khác nữa có loài dùng cánh mà bay, có loài dùng chân mà chạy, dùng thân mà trườn, âm thầm mà lặn, không loài nào không do nghiệp lực mà thọ báo. Điều này dễ hiểu.

Phương tiện hữu dư độ: là nơi cư ngụ của hàng nhị thừa, A la hán và Bích chi Phật. Trong cõi này cũng có chư Phật và Bồ Tát hiện thân giáo hoá, để làm cho hàng nhị thừa hồi tâm từ Tiểu thừa trở vê với Đại thừa.

A la hán thuộc Thanh Văn thừa, Bích chi Phật thuộc Duyên Giác thừa. Ở cõi này, hàng lục phàm không thể đến.

Thật báo trang nghiêm độ: cõi này do công hạnh tu tập phước đức và trí tuệ trang nghiêm của hàng Bồ Tát mà thành tựu. Ở đây, Đức Phật cũng ứng thân hóa độ để làm cho các hàng Bồ Tát lên địa vị Đẳng giác. Cõi tịnh này, hàng nhị thừa cũng không thể đến được.

Trong bản đồ trước đây, cõi phàm thánh đồng cư gọi là thế gian còn bao nhiêu cõi khác là cảnh giới thanh tịnh vượt ra ngoài tam giới rồi, không thể dùng thế gian để đem ra so sánh và bàn luận được. Nhưng nay tuỳ thuận ngôn ngữ của người đời mà gọi là Chánh giác thế gian. Đến khi chứng đắc quả vị Phật thì gọi là Thường tịch quang độ. Ở đây tức thân cũng tức là cảnh giới, lại không thể dùng hai chữ thế gian để mà so sánh và bàn luận, cho nên ở đây không nêu ra.

Ý nghĩa của thế gian xấu xa và thế gian tốt đẹp là như vậy đó. Vậy bây giờ chúng ta lựa bỏ và xây dựng nó bằng cách nào đây. Muốn giải quyết vấn đề này, chúng ta nên hiểu rằng, sự kết thành hữu tình thế gian và khí thế gian đều do nghiệp lực của chúng sanh, mà nghiệp lực của chúng sanh thì lại do tâm niệm mê hoặc mà sinh khởi. Cho nên, nói lựa bỏ và xây dựng có nghĩa là chúng ta chọn bỏ và diệt trừ thế gian xấu xa do nghiệp lực mê hoặc của chúng sinh tạo thành để xây dựng Chánh giác thế gian, một cảnh giới hoàn toàn tốt đẹp và an lành mà thôi. Nhưng, thế gian xấu xa và thế gian tốt đẹp nó lại không thật có hai cái cá thể thế gian như thế để chúng ta có thể lựa bỏ và xây dựng. Lại không thể bỏ hẳn các thế gian xấu xa này đi mà riêng xây dựng một thế gian tốt đẹp khác. Chúng ta nên biết rằng có phân biệt ra thế gian tốt xấu cũng đều do tâm niệm nhiễm tịnh dị biệt của chúng ta mà thôi. Đứng về chân tánh mà nói thì thế gian xưa nay vốn là bình đẳng vốn là thanh tịnh không có sai biệt. Nó đầy đủ tốt đẹp không một mảy may xấu xa có thể nói. Nhưng bởi vì sức mạnh của vô minh từ nhiều kiếp, bởi thói quen của mê hoặc, làm cho tâm trí của chúng ta bị mờ ám và dấy động cho nên mới có ra bao nhiêu sắc tướng hữu tình thế gian và khí thế gian. Nhưng, tâm tánh tuy mê mà cái đẹp, cái lành của chân như tánh thì không bao giờ mất, nó vẫn tròn đầy và dung thông tất cả chưa bao giờ biến đổi. Cho nên, nay chúng ta lựa bỏ, tức là lựa bỏ cái vô minh từ nhiều kiếp để cho chân như được hiện rõ. Và xây dựng tức là chúng ta làm cho cái tánh tốt đẹp vốn có từ xưa nay làm cho nó được hiện phát và tròn đầy thêm cũng chỉ từ nơi tâm mầu nhiệm của chúng ta mà thôi, thật không có một vật gì khác. Bởi thế cho nên nói có phân chia thế giới tốt xấu đều do tâm niệm nhiễm tịnh dị biệt của chúng ta mà thôi. Trong Kinh Duy Ma Cật có nói “Nếu tâm được thanh tịnh thì cả thế giới đều được thanh tịnh”, Kinh Lăng Nghiêm chép “Hãy làm cho tâm địa mình bình lặng thời tâm địa cả thế giới đều bình lặng”, vấn đề lựa bỏ, xây dựng ở đây cũng vậy mà thôi.

Tiết 5: Phật pháp với một hệ thống hoàn bị.

Trong 4 tiết trên đây, chúng ta đã tóm thâu hầu hết những lời phê bình luận đoán của những người xưa nay đối với Phật giáo. Tuy nhiên những luận đoán này, có người sâu kẻ cạn, khác nhau, nhưng hầu hết những nhận xét của họ đều chưa hoàn bị. Cho nên đến đây chúng ta lại phải nói đến hệ thống hoàn toàn của Phật giáo.

Thấu hiểu các pháp và thật chứng nhất tâm chân như để đạt đến mục đích Hình nhi thượng học. (Hình nhi thượng học là một môn học triết lý nhằm nghiên cứu những sự vật vô hình, như nguyên lý và mục đích của vũ trụ nhân sinh). Tất cả các pháp tức chỉ vạn sự vạn vật trong vũ trụ. Nhất tâm chân như, tức thật tướng của chân tâm. Vũ trụ vạn vật chỉ là những giả tướng của ngã tướng, pháp tướng do tâm mê lầm cố chấp của chúng ta mà hiện ra. Đã là do tâm mê lầm hiện thì mọi cảnh vật chỉ là trò huyển thuật. Một khi đã thực chứng được như vậy thì chúng ta sẽ thấy mọi sự vật chỉ là giả dối, hư vọng, mà chỉ có nhất tâm chân như của chúng ta mới là thanh tịnh sáng suốt mà thôi. Tại sao vậy, bởi vì chân như tâm vốn không có chướng ngại, không nhiễm ô, nó vốn tràn đầy sáng suốt, đầy đủ trí tuệ, xưa nay vốn bình đẳng, vốn tròn đầy vậy. Cho nên Phật pháp, chú trọng ở thực chứng chứ không như các tôn giáo, triết học khác ở thế gian. Các tôn giáo, học thuyết này chỉ nêu lên một mục đích cao lớn, nhưng lại không biết từ đâu để đạt đến, hoặc chỉ hành khổ hạnh, tự trói buột lấy mình và sự mê chấp lại càng sâu xa thêm. Ở thế gian, mọi học thuyết về thái dương hệ, về thượng đế, về thiên, về đạo... học thuyết nào cũng vấp phải những khuyết điểm ấy.

Gần đây, các nhà Hình nhi thượng học, với dụng tâm của họ không ngoài mục đích muốn phát minh ra bản thể của vũ trụ vạn hữu, để có lấy một phương pháp nhằm giải quyết vấn đề căn bản, nhưng cũng chỉ là nói sàm mà thôi, không do đâu mà thực chứng được. Họ không biết rằng chỉ có thật chứng nhất tâm chân như của Phật giáo mới là một pháp môn đệ nhất vô nhị, để đạt được mục đích hình như thượng học mà thôi. Đây chính là bước đầu tiên của Đại thừa Phật giáo vậy.

Thành tựu nhân cách viên mãn để thực hiện một cảnh giới tốt đẹp.

Thành tựu nhân cách viên mãn, hay nói dễ hiểu là thành Phật.

Phật theo tiếng phạn là Phật Đà, Tàu dịch Giác giả. Sự giác ngộ không chỉ hạn hẹp ở loài người mà thôi, mà tất cả chúng đều có thể thành Phật, đều giác ngộ, cho nên dịch là Giác giả mà không dịch là Giác nhân. Cảnh giới của chư Phật gọi là Thường tịch quang, cảnh giới viên mãn này gồm 4 đức tính: thường còn, an lạc, chân thật và thanh tịnh, không bị trở ngại bởi hữu tình thế gian và khí thế gian, tức là Diệu giác là Phật quả. Bậc Diệu giác nương vào nhất tâm chân như làm nhân địa tu hành mà đạt đến địa vị cứu cánh vậy. Đây là bước thứ hai của Đại thừa Phật giáo vậy.

Tuỳ thuận vô biên, thế giới chúng sanh, ứng thân giáo hoá không cùng tận và đem lại sự lợi ích không cùng tận.

Đây là nói về sự diệu dụng lợi tha của Phật giáo. Đoạn này hợp với hai đoạn nhỏ trên đây nói về tự lợi của Phật giáo, để thành một hệ thống hoàn bị của Phật giáo. Quả vị Phật đầy đủ chân thật, thanh tịnh, vi diệu và sáng suốt, không hề chướng ngại. Cho nên chư Phật, Bồ Tát ứng hiện thân vào thế gian để dìu dắt giáo hoá và làm lợi lạc cho chúng sanh mà thôi.

Thế nào là tuỳ thuận, có nghĩa là chúng sanh trong sáu đường, nghiệp lực có sai khác, hàng nhị thừa Bồ Tát, phần chứng đắc của họ mỗi mỗi cũng không giống nhau. Tuy vậy căn cứ vào lòng từ bi và thệ nguyện của chư Phật đều có thể tùy thuận để khiến cho hết thảy xa lìa được mọi khổ đau và được an vui cứu cánh. Nhưng thế giới có vô biên, chúng sanh cũng vô số, cho nên sự ứng thân giáo hoá của chư Phật cũng không cùng tận và sự lợi ích cũng không cùng. Đây là bước thứ 3 của Đại thừa Phật giáo. Viên mãn tự lợi, lợi tha để thành tựu một hệ thống hoàn toàn của Phật giáo.

[1] Mỹ, thanh tịnh, thiện, an lạc.

Quan Niệm Tự Lợi, Lợi Tha Trong Phật Giáo

Ở tiết 5 của chương I đã nói, thành tựu một nhân cách hoàn bị, là phương tiện tự lợi của Phật giáo, còn ứng thân hoá độ cho vô biên thế giới chúng sanh là phương tiện lợi tha của Phật giáo. Nhưng vấn đề lợi của Phật giáo nó không giống như cái lợi có đối đãi, có so sánh của thế gian. Bởi vì Phật giáo nói lợi tha thì đó là một thứ lợi tha chân chánh và nói Tự lợi thì cũng là một thứ tự lợi chân chánh vậy.

Lợi là thế nào, đó là một đại danh từ, do một hành động có phương pháp có thể đưa chúng ta đạt đến một hiệu quả là xa lìa hết mọi khổ đau mà thành tựu hết mọi an vui tốt đẹp. Ngoài ra, tất cả mọi phương pháp ở thế gian đều không thể làm cho ta hết khổ đau hoàn toàn và an vui cứu cánh được, cho nên đều không thể gọi là tự lợi, lợi tha. Chỉ có Phật giáo mới có thể đem đến cho ta hết khổ đau hoàn toàn và được an vui rốt ráo, cho nên chỉ có Phật giáo mới có tự lợi lợi tha chân chánh. Hết khổ mà không hết hẳn thì chỉ là sự hết khổ tương đối, được vui mà không hoàn toàn rốt ráo thì cũng chỉ là cái vui giả tạm, cho nên đều không phải là cái lợi chân chánh.

Nay ta hãy quan sát mọi cái lợi trên thế gian, trong một bản vẽ sau đây:

Trong bản vẽ trên đây chúng ta thấy gồm tất cả mọi thứ mà thế gian gọi là lợi đều bao quát trong đó, tóm tắt đều không ngoài ba thứ đó là: danh, lợi và cung kính, là những thứ mà trong Phật giáo phải bỏ đi. Vì nó do vọng nghiệp của chúng ta mà sinh khởi. Nay chúng ta hãy đem ra một điều để giải thích rõ hơn.

Như của cải chẳng hạn, là cái mà ai cũng cho là lợi và của cải dồi dào thì không ai bằng chủ nghĩa Đế quốc. Họ là những người giàu có, cố xâm chiếm toàn cầu để nắm quyền thống trị. Nhưng xét cho kỷ thì của cải. Không luận là nhiều hay ít đều thuộc tính cố chấp, vật sở hữu của bản ngã, của sáu thức trước, nó chỉ có tạm thời rồi có lúc nó cũng tiêu mất hết, không phải là cứu cánh vậy. Đó là một điều được giải thích (còn bao nhiêu điều nữa, chúng ta có thể so sánh theo đó mà biết). Thị dục thứ nhất là “tài”.

(Thị dục thứ hai là sắc đẹp, thứ ba là tiếng khen, thứ tư là ăn uống thứ năm là ngủ nghỉ và cuối cùng thứ sáu là thần ngã)

Nay cần phải thuyết minh sự thành tựu giữa Phật pháp với thế gian pháp, mà chúng ta đã chọn lọc và cải tạo.

Trong biểu đồ trước, chúng ta thấy mọi sự vật ở đời đều do tâm thức mà biến hiện, còn biểu đồ này lại cho ta biết đối với Phật giáo phải đổi thức thành trí, ta mới thực chứng được chân như Pháp giới. Nếu một khi tám thức đã chuyển đổi rồi thì tất cả sự vật giả dối do tâm thức biến hiện (thế gian pháp) đều tự nhiên nó cũng bị tiêu diệt. Mà mỗi khi các pháp hư vọng đã bị triệt tiêu thì tất nhiên chúng ta hoàn toàn hết khổ đau, mà thực chứng pháp giới chân như, thành tựu “trí”, thì tất nhiên chúng ta được an vui hoàn toàn. Nguồn an vui này có những đặc tính như sau: Nguồn an vui trong Phật pháp: A. Vui được an ổn, vì đã giải thoát mọi khổ não.

Vui đầy đủ trí tuệ, vì đã giác ngộ chân tính cùng khắp.

Vui Pháp thân, vì được hoàn toàn đầy đủ công đức.

Xem đây, ta có thể thấy được rằng, trong Phật giáo vấn đề hết khổ cũng như vấn đề được an vui đều được hoàn toàn rốt ráo. Cho nên chữ lợi trong Phật giáo là một điều lợi chân chánh. Do đó, căn cứ vào nghĩa này, ta có thể chia chương này ra năm tiết để thuyết minh.

Tiết 1: Chỉ có Phật giáo mới có tự lợi chân chính.

Thông thường thế gian khi đề cập đến tự lợi, chẳng qua chỉ mong lợi cho thân mình, nhà mình, đất nước mình.....đại khái đều không ra ngoài bản ngã và sở hữu của bản ngã. Người đời vì mê chấp như vậy mà không rõ hiểu, cho nên ngày đêm giữ khư khư chặt. Dù phải trải qua nhiều nguy nan mạo hiểm với muôn lần sống chết mà họ vẫn không từ để hoàn thành cho được những thứ mà họ cho là lợi. Nhưng nếu ta tìm hiểu căn bản của sự sai lầm đó thì chúng ta thấy, họ không chịu tự hiểu cái ta ấy ở tại chổ nào. Giả sử ta căn cứ trên vật chất hoặc tinh thần về mọi phương tiện, chúng ta vẫn không tìm đâu ra thấy cái ta ấy ở đâu. Và đứng về thời gian mà quan sát, thời gian trước, thời gian sau và thời gian chính giữa, từng phút, từng giây, chúng ta vẫn không tìm thấy cái ta ở đâu. Do đó, ta càng thấy rõ, xa thì vũ trụ mà gần thì thân tâm, đều không thể tìm thấy cái ta. Cái ta đã không có thì ta thấy người đời, từ sáng sớm đến chiều hôm rong ruỗi bỏn xẻn cầu lợi, thì thử hỏi lợi để cho ai. Nếu bảo đó là lợi cho ta, thì chúng ta cũng có thể bảo là bất lợi cũng được mà thôi. Cho nên chỉ có Phật giáo mới có tìm thấy cái ta chân chính. Cái ta này là cái tự tánh chân thật tự tại. Cái ta ấy vốn không sinh diệt. Xa lìa tất cả các tướng trạng mà cũng là tất cả các pháp vậy.

Nếu làm phát sinh được tâm tánh vậy, thì chúng ta mới có thể vĩnh viễn xa lìa hết mọi khổ não ở thế gian mà thành tựu được cái vui trọn vẹn của Phật giáo. Đây chính là tự lợi chân chính và cũng chỉ có trong Phật giáo mới có tự lợi chân chính mà thôi.

Tiết 2: Phật giáo lấy lợi tha làm tự lợi.

Những người phát tâm hành trì hạnh Bồ Tát, phải có tâm Từ bi rộng lớn, để hộ niệm chúng sanh và phải dùng phương tiện lớn lao để cứu độ khắp mọi loài chúng sinh, khiến cho mọi loài hết khổ được an vui. Các vị này phải tinh tấn hành trì cho đến hoàn thành được vô số công đức lớn lao, vậy sau mới chứng đắc đạo quả Vô thượng Bồ đề.

Kinh Lăng Nghiêm nói: “Tự mình chưa được độ, trước hết phải độ cho người, đó là sự phát tâm của hạnh Bồ Tát” . Ở đây lấy lợi tha để thành tựu tự lợi. Cho nên mới bảo rằng, Phật giáo cần lợi tha để thành tựu tự lợi vậy. Những thứ kinh khác nói về hạnh Bồ Tát, đại khái cũng như vậy. Chẳng hạn như trong kinh Duy Ma Cật đã nói cũng đồng với pháp môn này.

Tiết 3: Phật giáo vì lợi tha nên trước phải tự lợi.

Phát nguyện cứu độ cùng khắp tất cả chúng sanh của Bồ Tát. Nguyện lực ấy thật là lớn lao, nhưng sự thực thì không phải dễ dàng. Cho nên chỉ có địa vị

Phật mới đầy đủ năng lực để thực thi đại nguyện ấy. Cũng vì cần năng lực thực thi này, cho nên trước hết Bồ Tát phải có đủ lợi lạc giải thoát. Cho nên đầu đề của tiết này mới nói “Vì lợi tha nên trước hết phải tự lợi”. Như các kinh nói về các pháp môn cầu vãng sanh Tịnh độ cũng chính là pháp môn này.

Tiết 4: Phật giáo tự tha đồng lợi, không phân biệt trước sau.

Như tiết trên đây đã nói, lợi tha để hoàn thành tự lợi (tiết 2) và tự lợi cũng để đạt đến mục đích lợi tha (tiết 3) cho nên trong Phật giáo tự tha đồng lợi, không phân biệt trước sau. Như vậy đạo Phật là đạo tự tha đồng lợi. Chỉ theo đó ta mới thể hiểu tinh thần Đại thừa Phật giáo, đại khái đều như vậy.

Tiết 5: Chỉ có Phật giáo mới có lợi tha chân chính.

Tha là tiếng xưng hô đối với bản ngã. Ngoài bản thân ta, tất cả chúng sanh trong thế gian, đều có thể bao quát trong chữ tha. Nhưng dù ngã hay tha đều cùng là loài hữu tình, đều cũng là một phần tử trên thế gian này, đều cũng là những tâm hồn mê muội không giác ngộ, đều cũng là những sinh linh đang trầm luân trong bể khổ, đều cũng là hư dối không thật, và đều là những thứ không thường còn. Hơn nữa, tất cả những thứ như danh lợi cung kính trong thế gian đều là tạm bợ hư huyễn. Nếu chúng ta lấy chúng làm lợi cho mình đã không có hiệu quả gì, mà dùng nó làm lợi cho người thì cũng không hiệu quả gì. Cho nên ở tiết 1 trước, chúng ta đã nói chỉ có Phật giáo mới có tự lợi chân chính. Đã có tự lợi chúng ta đem nó làm lợi tha, cho nên cũng chỉ có Phật giáo mới có tha lợi chân chính mà thôi.

Phật Giáo Là Nhu Yếu Của Nhân Tâm Hiện Đại

Như trong tiết 5 của chương I, đã nói Phật giáo luôn luôn tuỳ thuận vô hạn lượng thế giới chúng sinh và giáo hoá lợi lạc cho chúng sanh cũng không cùng tận. Điều đó có thể gợi trong lòng chúng ta cảm tưởng rằng, Phật giáo đối với cuộc đời hiện tại là một nhu cầu của nhân loại. Sự kiện này như thế nào thì sẽ được giải thích rõ ràng trong chương này và được chia thành năm đoạn.

Tiết 1: Nguyên tắc khế lý hợp cơ của Phật giáo.

Thường lý là lý chân thật. Lý ấy bình đẳng không hai, xưa nay vẫn thường còn, không đổi khác, chân thật không hư dối, nó không phải là lời nói suông. Bởi người ta mê mờ bản tánh mà không hiểu đó thôi. Chỉ có Đức Phật là bậc đại giác ngộ, có đủ trí tuệ sáng suốt, rộng rãi cùng khắp. Cho nên Phật luôn sống khế hợp với bản tánh mà không hề gián đoạn. Hơn nữa Đức Phật còn ứng dụng thường lý này, mà tìm phương tiện chỉ bày cho tất cả những chúng sanh mê mờ, đồng thấu hiểu, đồng chứng ngộ và đồng lên chánh giác.

Còn các pháp thế gian, thời luôn biến đổi vô thường, chúng có thể theo thời gian mà có ra vô số sự sai khác. Tâm niệm của chúng sanh cũng nhân đó mà có lắm điều dị biệt. Như vậy nếu chúng ta không biết tuỳ thuận thế gian, không khéo dùng ngôn thuyết, thích ứng thời đại, hợp với căn cơ, thì có thể làm cho Phật pháp hợp với chổ này mà trái với chổ kia hay thích ứng với quá khứ mà không thích ứng với hiện tại. Cho nên chúng ta phải làm cho Phật pháp có cái tất yếu là thích hợp với thời đại để tuỳ căn cơ cảm hoá chúng sanh.

Tóm lại, khế hợp với thường lý là bản thể chân chính của Phật giáo, và thích hợp với từng căn cơ giáo hoá, đó là diệu dụng của Phật giáo. Nếu chúng ta đem tổng hợp cả hai nghĩa này để làm thành một nguyên tắc chung thì Phật giáo mới đầy đủ hai phương diện thể và dụng. Nếu thích hợp với thường lý mà không khế hợp với căn cơ giáo hoá thì Phật giáo sẽ mất hết phần diệu dụng, và chỉ khế hợp với căn cơ mà không thích hợp với thường lý thì Phật giáo sẽ mất phần bản thể. Phải đầy đủ hai phương diện thì chúng ta mới có thể hiểu rõ toàn diện Phật giáo.

Tiết 2: Nguyên tắc tùy thuận thế giới và chúng sanh của Phật giáo.

Với Đức Phật, khắp cả vũ trụ thế giới đâu cũng là thân. Ngài không có tướng trạng của thân thế. Cho nên thân thế của Phật, chúng ta không thể suy nghĩ bàn luận. Cái thân mà Đức Phật thị hiện ở thế gian chỉ là Ứng thân. Ứng thân là thân tướng tuỳ thuận chúng sanh mà biến hiện. Nhưng thân tướng chúng sanh có vô số nên ứng thân của Đức Phật cũng vô lượng vô biên và đều tuỳ chủng loại của chúng sanh mà ứng hiện.

Tuỳ loại ứng thân là phương tiện của chư Phật. Với tinh thần của Phật giáo thì vốn là bình đẳng, tuyệt đối không hai. Chúng ta không thể nói khác, nó vốn là vô danh tướng. Nói cách khác thì danh từ Phật pháp cũng không thể thực có nữa. Nhưng sở dĩ có Phật pháp lưu hành ở thế gian ngày nay, chẳng qua Đức Phật chỉ căn cứ trên tâm niệm sai khác của chúng sanh mà thành lập vậy thôi.

Qua ý nghĩa trước ta có thể hiểu, không có Phật để ta có thể thấy, qua ý nghĩa sau ta có thể nhận thức, không có Pháp để chúng ta có thể bàn luận nói suông. Cho nên Phật và Pháp chẳng qua đều là tuỳ thuận chúng sanh mà xuất hiện, lưu hành ở thế gian mà thôi. Nhưng chúng sanh trên thế gian, sự mê chấp có cạn có sâu không đồng nhau, sự giác ngộ cũng có trước có sau muôn vàn sai khác không nhất định. Cho nên Phật pháp cũng nhân đó mà tuỳ duyên lập ra nhiều phương tiện, giáo hóa bất đồng để thích hợp với chúng sanh. Nói tóm tắt thì phương pháp giáo hoá của Phật pháp có 84. pháp môn. Tuy trong Phật giáo lập nên nhiều như vậy đó, nhưng vẫn cùng chung một mục đích lợi lạc chúng sanh. Đó là nguyên tắc Phật pháp tuỳ thuận thế giới, chúng sanh mà xuất hiện.

Tiết 3: Phật giáo phải cần tùy thời để thiết lập sự giáo hóa.

Hai tiết vừa nói trên đây cho ta thấy rằng, Phật giáo phải tuỳ thời để thiết lập giáo hoá, đó là điều tất yếu. Tuỳ thời để thiết lập giáo hoá, đó là công dụng phổ độ chúng sanh của Phật giáo. Cho nên nếu không tuỳ thời để lập hoá thì Phật giáo sẽ mất hết công dụng. Không những thế nếu chúng ta không biết tuỳ thời thiết giáo để phát triển tín tâm cho người đời, đồng thời làm cho giáo nghĩa được sáng tỏ thêm thì mọi người sẽ không hiểu được gì về Phật giáo cả.

Gặp đời mạt pháp, nhân tâm phần nhiều mê loạn, thị phi, phóng túng, lung lạc, hoang mang, thị dục đầy rẫy, mất hết chánh niệm, đắm chìm trong bể khổ, luân chuyển trong sanh tử, loạn lạc, ác thú… không những Phật giáo nhân đó mà lụy tàn mà còn là một mối lo lắng lớn cho chúng ta là Phật giáo sẽ không còn nữa trên thế gian.

Tiết 4: Phật giáo là một nhu yếu của nhân dân Trung Quốc.

Phật pháp xuất hiện ứng hoá ở đời, quyết phải có thời gian (Thời phần) và nơi chốn (phương sở). Nhưng điểm đề cập trong tiết này lấy dân tộc Trung Quốc làm nơi chốn (phương sở) và hiện tại làm thời gian (Thời phần) bàn luận để thuyết minh rõ ràng về nhu yếu của dân tộc đối với Phật giáo.

Dân tộc là thuộc hữu tình thế gian. Trung Quốc là khí thế gian. Bởi vì dân tộc và đất đai hoà nhịp lại để thành một quốc gia. Đất đai là sở hữu của dân, tất nhiên phải lấy dân làm chủ. Nay nói về dân tộc Trung Quốc cũng phải lấy dân tộc làm trọng. Trung Quốc là nói rõ về phạm vi hoạt động của dân tộc vậy. Nói nhu yếu cũng không phải khảo sát quá khứ, suy nghiệm tương lai mà chỉ đề cập đến trạng huống hiện tại để nói mà thôi. Nay phân làm ba đoạn để thuyết minh như sau:

Phật pháp là một nhu yếu đối với những người có ý chí tinh nhuệ. Người có ý chí tinh nhuệ (sắc bén) là những phần tử ưu tú trong một nước. Họ là những người có tài năng khí tiết, có sinh lực mà vận mạng thịnh suy trong nước có hệ thuộc vào đó. Sự cần yếu trong một quốc gia là phải có đạo đức cao thượng, học thuật tinh thâm, để mô phạm cho mọi hành vi và làm yên ổn tâm thần cho hạng người đó để làm cho họ không bồng bột rong ruổi nữa mà tự ghép mình vào khuông khổ phép tắc, làm chổ cậy nhờ của quốc gia. Nước ta xưa nay vốn chú trọng đến nền đạo đức, diễn giải chân lý, mọi người ai nấy đều kính cẩn tin cậy vào lễ giáo và an phận như thế. Nhưng khi làn sóng Tây học lan dần sang Á Đông nên có nhiều học thuyết khác được khởi xướng phồn thịnh, rồi sanh tâm đố kỵ kích bác lẫn nhau (đây là đặc điểm của nền học vấn Tây học. Điều tệ hại của học thuật Tây phương là không ai nêu ra được một hệ thống học thuật lớn lao để có thể làm nơi trở về nương tựa. Bởi vì mỗi thuyết đều nêu lên một cờ hiệu mà không ai chịu dưới ai. Nay chỉ tóm lược chú thích như vậy. Muốn rõ hơn thì ở đây không phải là vấn đề thảo luận của luận này), vào thầy ra tớ, gây gỗ buông tuồng, hiu hiu tự đắc mà không nhằm vào đâu cả. Thêm vào đó kẻ sĩ, tài tử ở nước ta phần nhiều cũng bắt chước theo đó, cổ xuý tự do tư tưởng, tự do ngôn luận, rồi theo trào lưu hưng thịnh ấy, một mắt tiến bước, đạo đức băng hoại, lễ giáo suy sụp, rong ruổi buông lung chạy theo cái mới, thử hỏi cho đến ngày nay có được cái gì mới mẻ làm khuôn thước để trở về nương cậy không, hay chỉ chứa đầy tràn một mớ tư tưởng lăng xăng, mà không thu thập được gì, chỉ có Phật pháp với một tinh thần rộng lớn bao dung, sâu xa không cùng tận, đầy đủ đạo đức thanh tịnh cao thượng, có nền giáo lý nhiệm màu nhất, chân thật tuyệt đối, không hai. Ở đó có thể đoạn vọng chứng chân, phá tà hiển chánh. Phù hợp với lòng người và làm khuôn thước cho người thức giả bàn luận. Ngoài Phật pháp ra, chúng ta không thể tìm thấy ai để làm nơi nương tựa. Đó là một đặc điểm.

Phật pháp cũng là một nhu yếu để loại trừ những kẻ mê hoặc (lầm lỗi) gian manh.

Nước ta ngày xưa thường dùng thần đạo để giáo hoá (trị) nhân dân. Sở dĩ để làm cho những kẻ ngu muội, ngoan cố sợ sệt. Làm vậy là để bổ sung cho nền hành chánh của đất nước còn khiếm khuyết. Nhưng mê tín càng sâu, tập quán, tập tính càng nhiều mà không trừ thì kẻ gian xảo lợi dụng cái đó làm tư cụ mưu kế độc hại, tác loạn nhân tâm, nhỏ thời lừa gạt của cải, lớn thì có tư tưởng đế vương (như các giáo phái Hoàng Cân, Bạch Liên... và rất gần đây thì có giáo phái “Nghĩa Hoàn Đoàn”, Đồng Thiên Xã, Đại Đồng... cũng đều như vậy), làm ưu loạn xã hội, nguy hại cho quốc gia không ít, há chẳng phải là do đây sao?

Cho nên, thật muốn trừ nạn mê hoặc, phá sạch tà chấp, khiến kẻ gian manh trộm cướp mất hết nơi nương nhờ, thì thật ngoài Phật giáo ra không ai có công năng thực hiện được. Đây là đặc điểm thứ hai của Phật giáo.

Phật giáo là nhu yếu để làm cho năm chủng tộc hoà hợp.

Nước ta đã hợp nhất năm chủng tộc: Hán, Mãn Châu, Mông Cổ, Hồi Giáo và Tây Tạng, lệ thuộc dưới một quyền thống trị đồng nhất mà kiến lập Trung Hoa dân quốc thống nhất, nhưng đứng trên phương diện thống nhất nền hành chính mà nói thì vốn dĩ đã thành lập hình thức thống nhất. Nhưng mà nhân dân năm họ cùng chung sống trong một quốc gia, tất cần thiết phải có sự thống nhất tinh thần, tức là sự thống nhất về mặt tư tưởng vậy.

Tư tưởng phần nhiều có ở (là lệ thuộc) tôn giáo và đạo đức. Khổng giáo thì bao gồm cả chính trị và đạo đức, là một nền chính trị mà vốn đã được dân tộc nhà Hán tôn sùng, trải qua vài ngàn năm cho đến nay. Ngoài ra các dân tộc khác thì chưa được phổ cập. Tôn giáo Mộ Hán Mạc Đức (Mohamet sinh 571–632) người sáng lập Hồi giáo, sinh ở thành Mecque, nước Alạpbá, một nước ở Tây Bộ Á Châu, giữa Hồng Hải và Ba tư Lạp. Nay một phần thuộc sở hữu của Thổ Nhĩ Kỳ. (Mohamet sinh ở đây) chỉ là tín ngưỡng của dân tộc Hồi Giáo. Đến nay các tôn giáo như Gia tô giáo... chẳng qua chỉ có một số ít người phụng hành mà thôi, đều không đủ để dung nạp tất cả, để có đủ năng lực thống nhất tư tưởng của nhân dân năm họ. Còn Phật giáo đều được dân tộc các nước Mãn Châu, Mông Cổ, Tây Tạng sùng thượng còn đối với Hán tộc. Thì đời Hán đến đời Đường đến nay đã trải qua nhiều thời đại thịnh hành. Các bậc nho học ở đời Tống, đời Minh khi bàn đến cái học tánh lý, phần nhiều đều ẩn ý tôn sùng Phật giáo. Và gần đây, các bậc học giả, sĩ phu, cũng đã biết đàm luận đến nghĩa lý Thiền học, đàn bà con nít cũng đều đã biết niệm Phật A Di Đà. Có thể nói rằng, trong năm chủng tộc thì Phật giáo đã ở trong bốn. Huống nữa Phật giáo xưa nay vốn không lập nên những thứ bờ cõi ngăn cách giữa các chủng tộc. Gia tô giáo, Hồi giáo... đều được liệt vào trong nhân thiên thừa của Phật giáo mà thôi.

Cho nên, muốn mưu cầu thống nhất tư tưởng, để nhân dân năm chủng tộc có một tinh thần thống nhất, thì chỉ có Phật giáo mới có đủ năng lực vĩ đại này. Đây là đặc điểm thứ ba của Phật giáo.