SỐ 2128 — NHẤT THIẾT KINH ÂM NGHĨA

QUYỂN 3

(Âm kinh Đại Bátnhã từ quyển 302349)

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 302

Nhiễu não (嬈惱). Ngược lại âm trên là nê ô 泥烏. Thuyết Văn nói rằng: Nhiễu là khắt khe, tàn ác. Một gọi là quấy nhiễu, làm trò. Chữ viết từ bộ nữ 女 thanh nhiêu 蕘. Ngược lại âm dưới là nô lão 奴老.

Trước trong quyển hai đã giải thích.

Năng Trở (能阻). Ngược lại âm trang sở 莊所. Nhĩ Nhã cho rằng:

Trở là ngăn cản khó khăn. Theo Tả Truyện cho là nghi ngờ Thuyết Văn nói là hiểm trở Chữ viết từ bộ phụ 阜, thanh thư Âm thư. Ngược lại âm tử dư 子余.

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 303

Khiếm Khứ (欠去) Âm khứ 去. Bì Thương cho rằng: Khiếm khứ là há to miệng ra. Theo chữ khiếm khư là há to miệng ra để dẫn hơi vào, hoặc viết khư 厶 này.

Phan chi (攀枝). Ngược lại âm phổ ban 普班. Thuyết Văn cho là Dẫn dắt, níu kéo. Chữ viết từ bộ thủ 手 thanh phan. Âm phan là âm phiền 煩. Ngược lại âm dưới là chỉ di 止移. Theo Tập Huấn Truyện cho rằng: Chi (枝) là nhánh cây. Chữ viết từ bộ mộc 木. Thuyết Văn cho là Tay nắm lấy nữa cành trúc gọi là chi 支. Văn cổ viết chi 吱 này cũng đồng.

Quỷ mô (揆摸). Ngược lại âm quỳ quý 葵癸. Theo Mao Thi Truyện cho rằng: Quỷ (揆) là đánh giá, phán đoán. Gia Uyển Chu Tòng cho rằng: Thương lượng, trắc nghiệm, đánh giá các việc gọi là quỷ 揆. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ thủ 手 thanh quý 癸. Ngược lại âm dưới là mạc hồ 莫胡

Tóm tắt lại cho rằng: Mô là học theo phương pháp. Thuyết Văn là Qui tắc. Chữ viết từ bộ thủ 手 thanh mạc 莫.

Hiệt Tuệ (黠慧). Ngược lại âm trên là nhàn ưu 閑憂. Tiếng địa phương cho rằng: Tuệ hiệt là thông minh, nhanh nhẹn. Thuyết Văn cho là Chất xám cứng rắn. Chữ viết từ bộ hắc 黑 thanh kiết. Ngược lại âm dưới là huề giai 攜佳. Quách Phác chú giải tiếng địa phương rằng: Tuệ (慧) là tình ý sáng suốt. Giả Quỳ chú giải sách Quốc ngữ rằng: Sáng suốt, xác thật, hiểu biết tường tận. Thuyết Văn cho rằng: Khinh bạc, lanh lợi. Chữ viết từ bộ tâm 心 thanh tuệ 彗. Âm huyên 儇. Ngược lại âm huyết duyên 血緣. Huyên cũng gọi là tuệ. Âm tuệ 彗. Ngược lại âm tùy tuệ 惠.

Ca Già Mạc ni (迦 遮末尼). Ngược lại âm trên là cương già 薑伽. Âm kế là giả xà 者蛇. Âm cuối là mạc bát 莫鉡, là tiếng Phạm tên loại châu báu, loại quý như là Ngọc, Đá, ngọc Tỳ Diêu Miên.

Báo oán (報怨). Ngược lại âm trên là bảo mạo 保冒. Trịnh Tiễn chú giải sách Lễ Ký rằng: Báo (報) là đáp lại. Quảng Nhã cho là phục hồi. Cố Dã Vương cho là Báo đáp, đền đáp. Thuyết Văn cho là Người đương làm tội. Chữ viết từ bộ hạnh 幸 thanh phục âm phục 服 là âm tội 罪. Ngược lại âm dưới là uyển viên 苑袁. Khảo Thanh cho là Oán ghét, hiềm thù, cừu hận. Khảo Thanh cho rằng: Tự đào lấy gốc cỏ mà che đậy lại. Chữ viết từ bộ miên thanh oán 怨. Âm miên 冖 là âm miến 綿, âm phục 服 là âm phục 服.

Đỗ Đa (杜多). Âm trên là độ 度, là tiếng Phạm. Xưa dịch là đầu đà 頭陀, hoặc gọi là Đẩu-tẩu. Nghĩa là tu hạnh ít muốn biết vừa đủ Có mười hai hạnh:

Một là thường đi khất thực.

Hai là khất thực theo thứ lớp.

Ba là ngồi một chỗ mà ăn.

Bốn là theo thứ lớp mà ăn.

Năm là khi ăn xong không uống nước trái cây ép.

Sáu là thương ở chỗ vắng vẽ.

Bảy là thương ngồi không nằm.

Tám là hễ được tọa cụ nào thì sử dụng tọa cụ ấy.

Chín là ngồi ngoài trời.

Mười là ngồi dưới gốc cây.

Mười một là chỉ chứa ba y.

Mười hai là mặc y phẩn tảo.

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 304

Hôn Trầm (惛沉). Ngược lại âm trên là hồ côn 乎昆. Khổng An Quốc chú giải sách Thượng Thư rằng: Hôn là loạn. Quảng Nhã cho: Hôn là ngu si, ngớ ngẫn, đần độn. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ dân 民. Sau các Miếu, Chùa tránh phạm Húy nên đổi lại chữ dân 民 là chữ thị 氏, hoặc là viết từ bộ tâm 心 viết thành chữ hôn 婚, chữ miên 眠 ở dưới y cứ theo đây.

Thùy Miên. Ngược lại âm trên là thùy ngụy. Theo Tập Huấn Truyện cho là ngồi mà ngủ. Sách Tự Thư cho rằng: Ngủ mê, say. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ mục 目 thanh thùy. Ngược lại âm dưới là mạc biên 莫邊. Vương Dật chú giải sách Sở Từ rằng: Miên (眠) là nằm mà ngủ. Thuyết Văn nói chữ viết huyên âm miên 眠 thanh miên 眠. Chữ mục 目 thanh huyên. Chữ đúng xưa nay viết miên 眠 mục 目 huyên từ bộ mục 目thanh miên.

Khể Lưu (稽留). Ngược lại âm trên là kinh nghe 經霓. Khảo Thanh cho rằng: Khể là ngừng lại, chậm lại. Thuyết Văn cho rằng: là Dừng lại, lưu lại, giữ lại. Chữ viết từ bộ chỉ 旨, thanh khể. Âm khể là âm kê 雞. Văn cổ viết là khể 乩, hoặc viết là bốc卜. Ngược lại âm dưới là lực cứu 力救. Giải thích trước cũng đồng. Khảo Thanh cho là lâu dài. Thuyết Văn cho là dừng lại, lưu lại. Chữ viết từ bộ điền 田 thanh lưu. Nay trong văn kinh viết chữ biến thể thành chữ lưu 留 này, hoặc là viết lưu 留 này, hoặc là viết lưu 留 như vậy lần lần chuyển nên sai đi âm lưu cũng là âm dậu 酉, âm liễu 柳

Tạ Pháp (榭法). Ngược lại âm trên là 夕夜 tịch dạ. Khảo Thanh cho rằng: Lạy tạ ân nghĩa. Thuyết Văn cho là từ biệt. Chữ viết từ bộ ngôn 言 thanh xạ 射. Dưới là chữ pháp 法. chữ đúng thể là chữ pháp 琺 này, hoặc là viết pháp 琺. Nay theo lệ sách viết lược bớt đi, chữ pháp 琺 viết thành chữ pháp 法 này. Âm pháp 琺. Ngược lại âm trạch 宅 độc. Gọi là Thần thú ngày xưa cũng gọi là giải pháp độc. Không thẳng tới mà từ từ bỏ đi, phẳng lặng như nước. Cho nên từ bộ thủy 冰 mà viết pháp琺lược đi. Nay lược lại và viết chữ pháp 法 này. Quảng Nhã cho là Pháp lịnh. Nhĩ Nhã cho là Thường. Thuyết Văn nói là hình luật. Cố Dã Vương cho rằng: Pháp là lau chùi, là nghi tắc, phép tắc.

Vô lụy (旡鏍) Chữ trên là vô 旡. Văn cổ viết kỳ 奇 trong chữ vô旡. Thuyết Văn nói là Hư vô, là sức mạnh. Ngược lại âm dưới là ngụy.

Theo Tả Truyện cho rằng: Con người về sau không có mệt mỏi. Vận Thuyên cho là tội tướng, Tự Thư cho là Liên lụy đến nhà, văn cổ lại viết lụy đều là chữ tượng hình.

Hệ Phược (繫縛). Ngược lại âm trên là kế 計. Sách Tập Huấn Truyện cho rằng: Nối kết lại, tiếp theo. Ngọc Thiên cho rằng: Buộc chặt lại, câu thúc. Thuyết Văn cho rằng: Chữ viết từ bộ mịch 糸 thanh hệ. Ngược lại âm dưới là phòng bác 房博. Tập Huấn Truyện cho Phược hệ là ràng buộc, trói buộc. Thuyết Văn nói cho là bó lại. Chữ viết từ bộ mịch 糸 bác 博 thanh tỉnh 省.

Gian Tân (艱辛). Ngược lại âm thảo nhàn 草閑. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: Khó khăn, gian nan. Thuyết Văn cho là Đất khó trị. Chữ viết từ bộ thổ 土 thanh cấn 艮. Âm cần là âm cẩn 謹. Chữ theo đây là đúng. Nay văn thường dùng loại viết cần 勤 là sai. Chữ tân 辛 trên theo hai cách viết tân 辛.

Vô hạ (無暇). Ngược lại âm trên hà nha 遐伢. Giả Quì chú giải sách Quốc ngữ rằng: Hạ (暇) là sự rảnh rỗi, nhàn rỗi. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ nhật 日thanh hà.

Da hỗ (祜祜). Ngược lại âm 胡古 hồ cổ Trịnh Tiễn chú giải Mao Thi Truyện rằng: Hỗ 祜 là may mắn, phước lành. Sách Nhĩ Nhã cho là nguồn phước. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ thị 示 thanh cổ 古. Trong kinh hoặc là viết hữu 祐 âm hữu 右. Thuyết Văn cho là Hỗ đỡ, giúp sức. Nơi nghĩa cũng thông chữ trên dịch là có liên hệ với nhau. Khổng Tử cho rằng: Từ nơi Trời trợ giúp, là thuận theo con người để trợ giúp, là người có lòng tin. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ thị 示thanh hữu 右. Âm thị 示 là âm kỳ 祇.

Văn manh (蚊懵). Ngược lại âm trên là vật phân 勿汾. Trong kinh viết văn 文, thường dùng sai. Thuyết Văn nói viết văn 文 là loại côn trùng biết bay cắn đốt chích người. Ngược lại âm dưới là mạc canh莫耕. Theo Thanh loại cho rằng: con muỗi mắt, muỗi kim, giống như con muỗi mà lớn hơn. Thuyết Văn cho là ở trên núi, hồ ao nước đọng, trong cỏ hoa hóa sanh con muỗi này, cũng từ trong thân con nai sanh ra. Thân nó lớn gọi là manh 懵 tức là con ruồi trâu mà sống từng đàn.

Theo văn gọi là loài ký sinh trùng sống trên người và thú vật, hút máu để sống.

Vô giáp (無郟). Ngược lại âm hồ giáp 胡甲. Thuyết Văn cho rằng: Nơi quan ải nhỏ hẹp. Chữ viết từ bộ phụ 阜 thanh giáp. Trong văn kinh viết từ bộ đại 大 viết thành giáp 郟 này là chẳng đúng. Âm giáp. Ngược lại âm hiềm diệp 嫌葉.

(Kinh từ quyển 305 đến quyển 310 đều không có âm giải thích)

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 311

Thông duệ (聰叡). Ngược lại âm trên là thông 蔥. Theo Hàn Thi Truyện cho là thông minh. Mao Thi Truyện cho là nghe. Thuyết Văn cho là chính xác thật tế Chữ viết từ bộ nhĩ 耳 thanh thông. Ngược lại âm dưới là nhuệ 銳. Văn Bát-nhã cho rằng: Là trí tuệ Sách Thượng Thư cho là Thánh. Tập Huấn Truyện cho là thông tận nơi vi tế nhỏ bé nhất. Thuyết Văn cho là Sâu, trí sáng thâm sâu. Chữ viết từ bộ thông đến mục 目 thanh tỉnh cốc 省谷. Âm thông là âm tàn 殘.

Chúng dụ (眾喻). Ngược lại âm trên là 菸虫 Thuyết Văn cho là chúng là số đông nhiều, từ bộ thỉ 豕, lập là chúng đông. Từ bộ mục 目 viết chữ chúng. Chữ chỉ ý. Âm chúng là âm ngâm 吟. Ngược lại âm dưới là dực chú 翼注 là chữ thường hay dùng. Viết đúng từ bộ ngôn 言 viết thành dụ 諭. Trịnh Huyền chú giải sách Lễ Ký cho là nói lãi nhãi bên tai. Thiên Thương Hiệt cho rằng: Khuyên can, dùng thí dụ khuyên can.

Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ ngôn 言thanh dụ Bất Khiếp (不怯). Ngược lại âm khiếm khiếp 欠怯. Cố Dã Vương cho là khiếp sợ nhát gan. Thuyết Văn cho là Chữ viết từ bộ khuyển 犬 viết thành chữ khiếp 怯. Cho rằng nhiều chó nên phải sợ hãi là chữ hội ý.

Bất đạn (不憚). Ngược lại âm trên đường lan 唐闌. Trịnh Huyền chú giải Mao Thi Truyện cho rằng: Đạn (憚) là khó khăn kiêng sợ Theo Tập Huấn Truyện cho là từ chối, kinh sợ. Thuyết Văn cho là Kiêng kỵ. Chữ viết từ bộ tâm 心 thanh đơn 單.

Giải Quyện (懈倦). Ngược lại âm trên là giới 戒. Âm dưới là cuồng viện 狂院, hoặc là viết quyện 倦. Quảng Nhã cho rằng: quyện là rất. Vận Anh Tập cho rằng: Rất mỏi mệt, hoặc là viết là.

Do dự (猶豫). Ngược lại âm trên là Dực châu 翼州. Âm dưới là dư cứ 餘據. Hiếu Thanh cho rằng: Do dự là không nhất định. Từ Tập Huấn Truyện cho là trong lòng nghi ngờ. Sách Lễ Ký cho là Đoán, dự đoán. Cho nên chỗ quyết còn hiềm nghi, nhất định do dự Tiếng địa phương cho rằng: Ở Lũng Tây gọi con chó là do 猶. Cho nên chữ Do từ bộ khuyển 犬 thanh do. Giả Quỳ chú giải sách Quốc ngữ rằng: Dự (豫)là tên một con thú hình dáng giống như con voi. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ tượng 象 thanh dữ 与.

Đổ La miên (堵羅綿). Âm trên là đổ 堵. Âm dưới là di nhiên 彌然. Tiếng Phạm, gọi là loại bông tơ nhẹ mịn. Sa-môn Đạo Tuyên chú giải trong Tứ Phần Luật giới kinh rằng: Loại cây cỏ trổ bông mịn nhẹ. Hoa Bồ Đào, hoa Liễu, hoa trắng, hoa trắng dương, hoa Điệp v.v… Là loại bông nhẹ bay lên, lấy nghĩa nhuyễn mịn làm ví dụ Phiêu dương (飄颺). Âm trên là thất diêu 匹遙. Trong Mao Thi Truyện cho là gió mạnh. Ngược lại âm dưới là dương lượng 揚亮.

Thuyết Văn cho là gió bay phất phới, thanh bình.

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 312

Phiếm Đại Hải (泛大海). Ngược lại âm phương phạm 芳梵. Thuyết Văn cho: Phiếm (泛) là nổi. Chữ viết từ bộ thủy thanh phạt. Ngược lại âm phạt tức 伐即, là chữ đúng. Ngược lại âm dưới là ha cải 訶改. Cố Dã Vương cho là nước lớn nhiều, nhận nước từ muôn con sông chảy ra. Lão Tử cho rằng: Sông biển cả mênh mông. Cho nên có thể làm vua cả trăm hang nhỏ ngõ ngách trăm muôn con sông lão Tử nói: Sở dĩ sông biển có khả năng đương đầu trăm hang là vì dụ cho Pháp lành, cho nên Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ thủy thanh mỗi 每.

Phù nang (浮囊). Âm trên là phù 符. Lại âm phù vưu 符尤. Khổng An Quốc chú giải sách Thượng Thư rằng: Trôi nổi gọi là 浮 phù.

Giả Quỳ chú giải sách Quốc ngữ cho là nhẹ Thuyết Văn cho là nổi lên trên mặt nước. Chữ viết từ bộ thủy thanh phù 孚. Ngược lại âm dưới là nặc đường 諾唐. Tập Huấn Truyện cho rằng: Cái túi có đáy gọi là nang 囊, không đáy gọi là thác 託. Nay trong kinh nói “Phù nang” đó là cái túi chứa hơi, muốn vượt qua biển lớn phải nương vào cái túi này, cái túi chứa hơi đó là nhẹ nổi lên mặt nước, có sức đưa người qua sông biển lớn.

Bản Phiến (板片). Ngược lại âm trên là ban giản 班簡. Theo Tập Huấn Truyện cho rằng: dùng cây cưa chẽ gỗ ra làm ván. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ phiến 片 viết thành bản 板 là cắt gỗ ra thành miếng ván.

Trong văn kinh viết từ bộ mộc 木, văn thường dùng thông dụng. Ngược lại âm dưới là thiên biến 篇遍. Thiên Thương Hiệt cho rằng: Phiến (片) là gỗ được chẻ ra thành miếng ván. Thuyết Văn nói là phân nửa khúc gỗ Tử Thi (死屍). Âm thi 尸. Theo Tập Huấn Truyện cho rằng: Người chết gọi là thi 屍. Theo sách Lễ Ký cho rằng: Người chết ở trên giường gọi là thi (屍) xác chết. Bỏ vào quan tài gọi là cửu柩. Tức là linh cửu, cái hòm liệm xác người chết. Âm tức cửu柩 là âm cựu 舊. Chữ viết từ bộ phương 匚 đến bộ cửu 久.

Khoáng dã (壙野́). Ngược lại âm trên là 廓廣 khuếch quảng. Trước đã giải thích rồi.

Tư lương 資糧. Thuyết Văn nói: Tư (資) là hàng hóa. Chữ viết từ bộ bối 貝 thanh tư. Ngược lại âm dưới là lực khương 力姜, hoặc viết là lương 糧. Tập Huấn Truyện cho là Các thứ lương thực, thức ăn. Thuyết Văn nói là Ngũ cốc. Chữ viết từ bộ mễ 米 thanh lương 量. Trong kinh Lục Độ Vạn Hạnh gọi là “Tư lương”

Tao khổ (遭苦). Ngược lại âm tổ lao 祖勞. Thuyết Văn cho là gặp gỡ Phôi bình (坯瓶). Ngược lại âm trên là phổ bôi 普盃. Thuyết Văn cho là Ngói chưa nung nên gọi là phôi. Chữ viết từ bộ thổ 土 thanh bất 不. Ngược lại âm dưới là mãn huyên 滿喧. Theo Tập Huấn Truyện cho rằng: dụng cụ chứa nước. Hiếu Thanh cho rằng: Giống như cái bình mà miệng nhỏ gọi là bình 瓶, cái lọ, cái chai. Âm anh. Ngược lại là âm ô canh 烏耕.

Kham thạnh (堪盛). Ngược lại âm trên là khang cam 康甘.

Khổng An Quốc chú giải sách Thượng Thư rằng: Kham là có thể có khả năng. Âm thạnh 盛 là thành 成. Hiếu Thanh cho là bền chắc. Thuyết Văn cho là nhiều, đầy đủ. Chữ viết từ bộ mãnh 皿 thanh thành 成.

Trang trị (裝治). Âm trên là trang 莊. Hiếu Thanh cho là Trang sức đẹp. Âm dưới là trì 持. Tự Thư cho là Sửa trị pháp lệnh, sửa, tu sửa.

Thôi trước (推著). Ngược lại âm trên là tha lôi 他雷. Thuyết Văn cho là Thôi (推) là sắp bày, âm bài 排. Ngược lại âm bại 敗 mai 埋. Ngược lại âm dưới là trương lược 張略. Chữ viết đúng là từ bộ thảo 草 đến chữ giả 者, hoặc từ bộ 手 thổ viết thành chữ trước 著. Nay trong kinh viết hai chữ điểm 點dưới viết thành chữ trước 著, vì có bộ thảo 草là sai.

Tảng thất (嗓失). Ngược lại âm tảng táng 嗓葬. Hiếu Thanh cho rằng: Tảng thất là lạc mất, rời rạt. Thuyết Văn nói cho là chết mất.

Viết chữ từ khốc 哭. Âm khốc 哭. Ngược lại âm khổ 苦 cốc thanh vong. Trong văn kinh viết táng 喪 hoặc là viết tảng đều sai. Âm dưới là thất 失. Thuyết Văn cho rằng: Thất (失) là tung hoành ngang dọc. Chữ viết từ bộ thủ 手 thanh ất 乙. Theo Lệ sách viết chữ thất 失này là sai.

Phương khiên (方牽). Ngược lại âm xí kiên 企堅. Quảng Nhã cho là liên kết, dẫn dắt. Kéo lôi. Thuyết Văn cho là Dẫn đi trước. Chữ viết từ bộ mịch 冖 giống như ngưu 牛. Âm 麇 quân nghĩa là tụ hợp lại. Lại viết từ bộ ngưu 牛 thanh huyền 玄. Âm miên. Ngược lại âm quý dinh 癸贏. Văn thường dùng viết từ bộ thủ 手 đến bộ khứ 去 viết khiên 牽 này là chẳng đúng. Văn cổ viết từ bộ thủ 手 viết thành chữ khiên.

Xuyên huyệt (穿穴). Ngược lại âm trên là xướng chuyên昌專.

Vận Anh Tập giải thích rằng: xuyên là cai hang. Thuyết Văn cho là thông suốt. Chữ viết từ bộ thân 身 đến bộ huyệt 穴. Âm dưới là huyền quyết 玄決. Trịnh Tiễn chú giải Mao Thi Truyện cho rằng: Đường dưới đất gọi là cái hang. Thuyết Văn nói cho là Đất ở nhà. Chữ viết từ bộ miên 冖 thanh bát.

Lão mạo (老耄). Ngược lại âm trên là lặc não 勒惱. Nhĩ Nhã giải thích rằng: Lão là thọ tuổi thọ Hiếu Thanh cho rằng: Sống lâu, cựu. Khúc Lễ Kinh cho rằng: Bảy mươi tuổi gọi là lão 老. Thuyết Văn cho là Mạo lão là người cao tuổi. Chữ viết từ bộ mao 毛 đến bộ nhân 人, đến bộ chủy. Âm chủy là âm hóa. Nói rằng người có râu tóc hóa bạc trắng gọi là lão 老. Ngược lại âm dưới là mao bạo 毛暴. Sách Chu Lễ cho rằng: Tám mươi, chín mươi tuổi gọi là mạo 耄. Trịnh Huyền cho: Là người mê muội hay quên. Thuyết Văn nói chữ viết là mạo niên 耄年 là chín mươi tuổi. Chữ viết từ bộ lão 老 đến bộ cao 高 thanh tỉnh 省.

Câu Lô xá (俱盧舍). Là tiếng Phạm. Trong Luận Đại Bà-sa cho

là Một Câu-Lô-Xá, tức là bằng tiếng con bò rống vang ra, tức là nơi rất xa ngoài thành. Vùng A-lan-nhã. Tức là nơi tịch tịnh yên tỉnh.

(Quyển 313 không có âm giải thích)

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 314

Hộc noãn (觳卵). Ngược lại âm trên là khổ giác 苦角. Theo Tập

Huấn Truyện cho rằng: Cái trứng của con chim, da ngoài trong rỗng. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ hộc 觳 thanh giác 角. Âm giác 角. Ngược lại âm khẩu giang 口江. Ngược lại âm dưới là quản 管. Thuyết Văn cho là Phàm vật gì không có vú đều từ trứng sinh ra. Văn cổ viết chữ noãn 卵 nầy, hoặc là viết noãn 卵. Chữ tượng hình.

Ế mục (噎目). Ngược lại âm ư kế 於計. Vận Lược Tập cho rằng: Con mắt bị che. Chữ viết từ bộ mục 目 thanh y. Ngược lại âm ư kế 於計. Trong văn kinh viết ế 曀 này là chẳng đúng. Chữ mục 目 Thuyết Văn cho là con mắt của người. Chữ tượng hình có hai « đồng tử ».

Tướng Soái (將帥). Ngược lại âm tinh dạng 旌樣. Từ Thư cho: là quân chủ. Thuyết Văn cho là Thống lĩnh. Chữ viết từ bộ thốn 寸 đến chữ thanh tỉnh 省. Ngược lại âm dưới là suất loại 率類. Khảo Thanh cho là Thống lĩnh. Tập Huấn Truyện cho rằng: Tướng quân. Hoặc là viết hoặc âm là suất (率) đây cũng thông dụng.

(Quyển 315, không có âm giải thích)

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 316

Thuần thục (淳熟). Ngược lại âm trên là thời luân 時倫. Văn thường hay dùng viết là thuần 淳, hoặc là viết thuần 淳. Quảng Nhã cho rằng: Thuần là trong sạch. Hiếu Thanh cho rằng: thuần là sạch trong.

Thuyết Văn cho là Chữ viết từ bộ thủy viết thành chữ tức là trong suốt màu xanh. Âm lục là âm 淥lộc. Ngược lại âm dưới là thường lục 常陸

Theo Hiếu Thanh cho rằng: Trở thành chín mùi. Tiếng địa phương cho rằng: Đã chín nhừ Thuyết Văn nói rằng: Thức ăn đã nấu chín.

Chữ viết từ bộ kích thanh âm cao 高 nhẫm 飪. Ngược lại âm nhi chẩm 而枕. Âm kích là âm kích 戟. Âm cao 高. Ngược lại âm thời luân 時倫. Nay văn thông dụng viết chữ thục 孰, hoặc theo dưới từ bộ hỏa viết thành chữ 熟 thục, đều là theo Lệ Sách viết, từ lược bớt mà biến thể đi, đều thông dụng âm hỏa là.

(Quyển 317 không có âm giải thích).

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 318

Đa-Yết-La (多揭羅). Là tiếng Phạm, tên mùi hương. Âm yết 揭 là âm yết 羯, theo âm Phạm là sai. Âm đúng gọi là Đa nghiệt la 多蘗囉. Tức là mùi hương của “linh lăng”. Chữ la 囉chuyển lưỡi đọc là “Ra” Đa-Ma-La (多摩羅). Cũng là Tiếng Phạm, tên mùi thơm. Đời Đường dịch là mùi thơm của cây Hoắc hương. Xưa gọi là mùi thơm của rễ cây là sai.

Ốt Bát La Hoa (嗢缽羅花). Ngược lại âm trên là ôn cốt 溫骨.

Đại Đường dịch là Hoa sen xanh, hoa này màu xanh, lá nhỏ hẹp mà dài, mùi thơm bay rất xa, người nhân gian khó có thể ngửi được, mùi hoa này giữ cho không nóng bức. Xưa ở ao rồng lớn có, hoặc gọi là Ưu-Bát-La. Thanh chuyển đều là một nghĩa.

Bát Trì Ma Hoa (缽持摩花). Xưa gọi là 缽摩, hoặc gọi là Bát-nỗ-ma 缽弩摩. Đúng âm Phạm gọi là Bát-nạp-ma 缽納摩. Đây người đời gọi là hoa sen đỏ Như trên gọi là hoa màu đỏ màu vàng, màu tím.

Câu Mỗ Đà-Hoa 拘某陀花. Xưa gọi là câu-vật-đầu 拘勿頭. Đúng âm Phạm là câu-mâu-na 拘牟那. tức là hoa sen màu tím đỏ đậm, màu son. Người đời không ngửi được mùi hoa kia. Trong ao rất thơm, hoa cũng rất lớn.

Bôn-Trà-Lợi-Ca-Hoa 奔茶利迦花. Xưa gọi là phân-đà-lợi 芬陀利. Đúng âm Phạm là Bổn-nỗ-li-ca-hoa 本弩哩迦花. Đại Đường gọi là hoa sen trắng, hoa sen này trắng như tuyết, như màu vàng bạc tỏa sáng, người ta ngửi rất thơm, cũng có nhiều hoa, lớn mọc trong ao rồng kia, người thế gian không có. Âm nô 奴 là âm nô nhã 奴雅.

Tỷ Độ (比度). Ngược lại âm tỳ nhị 卑弭. Theo Tập Huấn Truyện cho rằng: So sánh các loại. Trịnh Huyền chú giải sách Chu Lễ là So sánh giống như là trao đổi. Ngược lại âm dưới là đường lạc 唐洛. Giả Quỳ chú giải sách Quốc ngữ rằng: Độ là đánh giá. Chữ giã tá.

(Quyển 319, 320, 321 ba quyển trên đều không có âm để giải thích)

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 322

Đông dũng (蛹東). Ngược lại âm dung thũng 容腫. Thấy trước năm mươi hai ở quyển đã giải thích rồi.

Chiên Đàn Hương (栴檀香). Tiếng Phạm là Bạch đàn hương 白檀香. Ngược lại âm trên là chi nhiên 之然. Ngược lại âm dưới là đường lan 唐蘭. Đây gọi là mùi thơm phát ra từ biển Nam Hải, có hai loại, đỏ và trắng. Hoa màu đỏ như trên đã giải thích. Dưới đây trong kinh nói có tên của loài hoa thơm. Như quyển trước đã giải thích đầy đủ rồi.

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 323

Hữu sí (有翅). Ngược lại âm trên là thí chí, Thuyết Văn nói là cánh chim từ tiếng của chi vũ, hoặc đồng với chữ thiên Đãng: Âm trên là thiên 篇. Âm dưới là đương lãng 當朗. Hà Yến giải thích rằng: Đãng là tộc loại. Khổng An Quốc chú giải sách Quốc Ngữ rằng: Tương trợ. Nặc (匿) chẳng phải gọi là đãng. Lục Thao cho rằng: Bạn bè, gọi là bằng hữu, gọi bằng tức là đãng. Sách Chu Lễ cho rằng: Năm trăm nhà là một đãng.

Tỷ muội (姊妹). Ngược lại âm trên là tư thử 咨此. Âm dưới là mỗi bối 每背. Bạch Hổ Thông cho rằng: Tỷ là phóng túng, thoải mái. Muội (妹) là mạt (末) là ngọn. Nghĩa là lấy cái trước sau tôn ty thứ lớp. Theo Hàn Thi Truyện cho rằng: Người con trai gọi người con gái là muội, tức anh gọi em gái là muội. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ nữ 女 thanh tỷ. Âm 市 thị là âm tư tử 玆死. Chữ muội 妹 là chữ mạt 末.

Quỷ Phạm (軌範). Ngược lại âm câu vi 俱葦. Ngược lại âm dưới là phàm ảm 凡黯. Xem quyển bốn mươi ba ở trước đã giải thích rồi.

Tà hạnh (邪行). Ngược lại âm trên là tịch sa 夕磋. Âm dưới là hạnh 幸. Trong Đại Luận cho rằng: Làm trái với Chánh giáo, tin theo tà ngụy, gọi là năm thứ lửa thiêu đốt, thân giữ giới gà chó, không có lợi ích, không cần khổ gọi là tà hạnh. Lại nữa làm việc sai quấy, đối với dâm dục lấy vợ người khác làm vợ mình đó là chẳng phải thời lấy chẳng phải đạo làm đạo để theo gọi là tà hạnh.

Ly gián (離間). Ngược lại âm trên là lực tri (力知). Âm dưới là cách hạn 革限.

(Quyển 324 không có âm để giải thích)

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 325

Phiến-đệ-bán-trạch-ca (扇棣半擇迦. Âm đệ. Ngược lại âm lặc gia 勒加. Trong kinh viết bố là chẳng thành chữ Âm ca 迦. Ngược lại âm cương khư 薑祛. Là tiếng Phạm, đời Đường dịch là huỳnh môn 黃門.

Loại người này có năm thứ Như trong Tỳ Nại Da Đại Luật có nói rộng. Nay Ký lược tụng cho rằng: chính là thiên, kiền, đố, biến, bán.

Ám á 晻啞. Ngược lại âm trên là ẩm kim 飲今. Thuyết Văn cho là Không có thể nói được. Chữ ám giống như là không có tiếng. Ngược lại âm dưới là ô giả 烏賈. Trước quyển thứ nhất đã giải thích chữ viết đều từ bộ tật. Ngược lại âm nữ ách 女厄. Từ bộ viết 口 chữ 啞 á này là chẳng đúng.

Luyến tích điêu giản đoản lậu do dự (攣躄癲癇短陋猶豫) quyển một trăm tám mươi ở trước đã giải thích rồi.

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 326

Xú Uế (臭穢). Ngược lại âm trên là xương chú 昌咒. Thuyết Văn cho là loài thú chạy ngửi mùi mà biết dấu vết đường về đó là loài chó.

Chữ viết từ bộ khuyển 犬 đến bộ tự 自, âm tự 自 là cổ viết tỵ 鼻 là lỗ mũi, là chữ tượng hình. Nay văn thông dụng viết từ bộ tử 死 viết thành chữ tỵ 畀 này là chẳng đúng. Ngược lại âm dưới là uy vệ 威衛. Văn Ngọc Thiên cho rằng: Uế là không sạch sẽ, trong sạch. Vận Anh Tập cho rằng: Uế là xấu ác, hoặc từ bộ thực 食 viết thành chữ uế nghĩa là uống nước dơ. Thuyết Văn cho là Chữ viết từ bộ hòa thanh tuế 歲.

Cấu ni (垢膩). Ngược lại âm trên là cổ khẩu 古口. Cố Dã Vương cho rằng: Cấu (垢) là không sạch sẽ Thuyết Văn cho là nước đục dơ. Ngược lại âm dưới là ni trĩ 尼稚. Thuyết Văn cho: Nị (膩) là béo ngậy. Chữ viết đúng xưa nay từ bộ nhục 肉 thanh nị 貳.

Kỹ sắt (蟣蝨). Ngược lại âm trên là cơ nghi 機擬. Vận Anh Tập cho rằng: sắt 蝨là trứng của loại ký sinh trùng. Ngược lại âm lỗ quản 魯管, là chữ tượng hình. Ngược lại âm dưới là sở ất 所乙. Thuyết Văn nói chữ 蝨 sắt là viết từ bộ sắt 九đến bộ trùng 虫虫. Văn thông dụng viết chữ 虱 sắc là chẳng phải âm sắc, là âm 信 tín. Âm trùng 虫虫 là âm côn 昆.

Ma huỳnh (磨螢). Ngược lại âm vinh hồi 榮迴. Vận Anh Tập cho rằng: Là lau chùi. Tự Thư cho là Ngọc mài nhỏ gọi là huỳnh 螢, là sáng óng ánh, hoặc viết chữ huỳnh 滎 này.

Bất tuẫn (不侚). Ngược lại âm trên là tuần tuấn 旬俊. Tập Huấn Truyện cho rằng: Lấy vật từ hân gọi là tuẫn 侚. Theo Hiếu Thanh cho là quay về Sách Thượng Thư cho là Chạy theo. Thuyết Văn cho là Rất mau. Chữ viết từ bộ nhân 人 thanh tuần 旬, hoặc viết tuẫn 徇 cũng thông dụng.

Giao triệt (交徹). Ngược lại âm triền liệt 纏列. Theo Mao Thi Truyện cho rằng: Triệt là thấu suốt. Trịnh Huyền chú giải sách Luận Ngữ: Cũng cho là thông suốt. Đỗ Dự chú giải Tả Truyện rằng: Là đạt tới nơi. Thuyết Văn rằng: Chữ viết từ bộ xước thanh phộc dục (攴谷). Theo văn thông dụng viết từ bộ khứ 去 là chẳng đúng. Âm xước. Ngược lại âm sửu xích 丑尺. Âm phộc phổ bốc 普卜.

Tân toan (辛酸). Ngược lại âm trên là tín tân 信津. Khảo Thanh cho rằng: Tân (辛) là mùi vị ớt cay. Thuyết Văn cho là Chữ viết từ bộ nhị 二 đến bộ tân là âm tội 罪. Ngược lại âm thừa canh 丞庚. Giống người cúi xuống. Ngược lại âm lộng quan 哢官. Thuyết Văn cho: Toan (酸) là rót rượu mời. Chữ viết từ bộ 酉 dậu thanh toan. Âm toan là âm tuấn, hoặc viết toan 酸 nghĩa là đau khổ.

Chiết phục (折伏). Ngược lại âm trên là chương phục 章熟. Khổng An Quốc chú giải sách Thượng Thư rằng: chiết (折) là bẽ gãy, đứt lìa ra, gọi là đoạn ngục. Quảng Nhã cho là Bẻ cong lại. Chữ chánh xưa nay từ bộ thủ 手 thanh cân 斤. Ngược lại âm dưới là bằng phúc 馮福. Hiếu Thanh cho rằng: Khuất phục, chịu theo. Thuyết Văn cho: Phục (伏) là hầu hạ là con chó theo hầu hạ người, tức là phục 伏. Cho nên gọi là theo người. Chữ viết từ bộ khuyển 犬, là chữ hội ý.

Dẫn đoạt (引奪). Ngược lại âm dĩ nhẫn 以忍. Chí Đổ chú giải Tả Truyện cho là người dẫn đường. Giả Quỳ chú giải sách Quốc ngữ rằng: Duỗi thẳng ra. Thuyết Văn cho là Mở dây cung. Văn cổ viết từ bộ nhân 人 viết dẫn 引, hoặc viết từ bộ thủ 手 viết thành dẫn, là chữ hội ý. Ngược lại âm dưới là đồ hoạt 徒活. Hiếu Thanh cho rằng: Đoạt là cướp mất. Theo Tự Thư cho rằng: Tay giữ lấy một con chim, sợ bay mất gọi là đoạt 奪. Chữ viết từ bộ đại 大 bộ 隹 truy, bộ hựu 又. Theo Thạch Kinh từ bộ thốn 寸 viết thành chữ đoạt 奪. Văn cổ viết là đoạt 敓. Hai chữ tượng hình. Trong kinh viết từ bộ lục 六viết thành đoạt奪này là chẳng đúng.

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 327

Đường thọ (唐壽). Ngược lại âm đồ tức 徒即. Cố Dã Vương cho rằng: Chữ đường唐 viết từ bộ canh 庚. Theo Tự Thư cho là hư tự. Thuyết Văn cho rằng: Từ bộ canh 庚 đến bộ khẩu 口. Ngược lại âm dưới là thù trửu 酬帚. Tiếng địa phương cho rằng: Thọ là nhiều, đầy đủ chứa nhận. Thuyết Văn cho rằng: Giao cho, đưa cho. Chữ viết từ chữ thọ đến chữ chu 舟 văn tỉnh 省. Chữ giải thích theo đùa nghịch là rằng: Là trên dưới giao phó cho nhau, chữ 冂 là chỗ nhận lấy vật. Hoặc gọi là từ bộ cân 巾, tỉnh 省. Âm thọ. Ngược lại âm phi biểu 披表.

Kịch khổ (劇苦). Ngược lại âm cừ nghịch 渠逆. Ngược lại âm dưới là khô cổ 枯古. Trong quyển thứ chín trước đã giải thích đầy đủ rồi.

Kiểu trá (撟詐). Ngược lại âm kiều yêu 嬌夭. Cố Dã Vương cho rằng: Giả dạng gọi là kiểu 撟. Tự Thư cho rằng: Lừa dối. Thuyết Văn cho là Chữ viết từ bộ thủ 手 thanh kiều 喬. Trong văn kinh viết từ bộ thỉ 矢 viết thành 矯 kiểu này văn thường dùng là chẳng đúng chánh thể.

Tạm xả (暫捨). Ngược lại âm tàm lạm 暫濫. Văn thường dùng, chữ chánh thể viết từ bộ nhật 日 viết là tạm 暫. Quảng Nhã cho là tạm thời trong chốc lát. Vận Anh Tập cho là Chọn thời gian ngắn nhất. Thuyết Văn cho là Không lâu. Chữ viết từ thanh trảm 斬.

Kỹ nghệ (技藝). Ngược lại âm cừ ỷ 渠綺. Thuyết Văn cho là Khéo tay. Chữ viết từ bộ thủ 手. Trong văn kinh viết từ bộ nhân 人 là sai. Ngược lại âm dưới là nghê kế 霓計. Sách Chu Lễ cho rằng: Sáu nghề: Lễ, nhạc, thư, số, xạ, ngự.

Lễ là nghi hành lễ

Nhạc là tấu nhạc

Thư là viết, họa

Số là tướng số

Xạ là bắn cung, tên, bắn súng.

Ngự Đề khiển xe ngựa, cỡi ngựa.

Cố Dã Vương cho rằng: Nghệ giống như tài. Đỗ Dự cho rằng: Nghệ là phương pháp chế ngự. Tự Thư cho rằng: Nghệ là tài năng, năng lực. Chữ viết từ bộ vân 云 thanh nghệ 埶. Âm nghệ đồng với âm trên.

Tà mạng (命邪). Ngược lại âm trên là tịch sa 夕磋, chữ mượn dùng. Thuyết Văn cho là Chữ đúng thể viết là tà 斜 từ bộ 依 thanh nha 牙. Trong sách viết lược bớt đi chữ tà 斜. Nghĩa là đừng có nghi. Cố Dã Vương cho rằng: Tà giống như người đàn bà ác. Trong kinh cho rằng: Tà mạng là làm việc không đúng, là siểm nịnh, nịnh hót, để cầu danh lợi, làm nghề bằng tứ khẩu, lấy tự cầu để sinh sống, gọi là. Ngược lên trời xem tinh tú, giống như cày ruộng, trồng trọt. Xem bốn hướng khiến cho mạng chú phục quỉ thần, đây là bốn nghề nghiệp gọi là tà mạng.

(Quyển 328 không có âm để giải thích)

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 329

Đam dục (耽慾). Ngược lại âm đáp cam 答甘. Quyển 53 trước đã giải thích đầy đủ Kỳ khế (期契). Âm trên là kỳ 其. Tự Thư cho rằng: Lộ trình có kỳ hạn. Giả Quỳ chú giải sách Quốc ngữ rằng: Kỳ là tụ hội. Thuyết Văn nói giải thích cũng đồng. Chữ viết từ bộ nguyệt thanh kỳ 其.

Hệ niệm (繫念). Ngược lại âm câu nghệ 俱詣. Quyển ba trăm lẻ bốn ở trước đã giải thích đầy đủ rồi.

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 330

Thôi trưng (推徵). Âm trên là xuy 吹. Âm dưới là trắc lăng 陟陵. Đỗ Dự chú giải Tả Truyện rằng: Trưng là đưa ra bằng chứng. Thuyết Văn cho rằng: Phàm kẻ sĩ ngày xưa đi đến trưng cầu mà nghe triều đình lệnh vua phán quyết, tức là trưng 徵, là đi đến. Cho nên chữ viết từ bộ nhậm 壬 đến bộ vi 微 thanh tỉnh 省. Âm nhậm 壬. Ngược lại âm thể dĩnh 體郢.

Tiêu chú (焦炷). Ngược lại âm chu dụ (朱喻) Xưa viết là chú 澍, hoặc viết là chú 注. Các chữ trong sách đều không có chữ này. Chữ chú 炷 này trong kinh dịch sửa đổi lại viết có bộ thủy. Thành ra bộ hỏa, viết là chú 炷, là chữ tượng thanh.

Toan đáp (酸答). Ngược lại âm dưới là đương nạp 當納. Vận Anh Tập cho là Đối đáp. Thuyết Văn cho rằng: Chữ viết từ bộ thảo 草thanh hợp 合. Văn cổ viết từ bộ viết 曰 đến chữ hợp 合, viết thành chữ đáp 答.

Nay không theo cách viết bộ thảo 草trong sách mà biến thể đi bộ 草ở trên mà viết đáp 答. Nghĩa là rơi rụng, khiến cho mỏng đi v.v…

Tệ hoại (敝壞). Ngược lại âm trên là tỳ duệ 毘袂. Đỗ Dự chú giải Tả Truyện rằng: Tệ là lâm vào hoàn cảnh khó khăn khốn đốn, cũng là kém cõi, thiếu thốn, rách nát. Thiên Thương Hiệt giải thích rằng: Cực kỳ khổ sở Tự Thư cho là Thua, thất bại, bỏ chạy. Thuyết Văn cho rằng tê, nghĩa là áo rách. Chữ viết từ bộ cân 巾. Giống như cái áo rách tệ hại. Ngược lại âm dưới là hoài hội 懷聵. Hiếu Thanh cho rằng: Hủy hoại phá bỏ, phá diệt. Thuyết Văn cho rằng: Là thua. Chữ viết từ bộ thổ 土 thanh hoài 褱, hoặc là viết là hoại 壞. Chữ cổ. Âm hội 聵. Ngược lại âm ngô quái 吾怪.

Tiều tụy (憔). Ngược lại âm trên là tình diêu 情遙. Âm dưới là tường toại 牆遂. Vận Anh Tập cho rằng: Tiều tụy là dáng gầy ốm, xấu xí, hoặc là viết từ bộ tâm 心 viết thành chữ tiều tụy 憔này cũng đồng nghĩa.

Phạp tiên (乏僊). Ngược lại âm trên là phàm pháp 凡法. Theo văn Tả Truyện nói rằng: Làm trái với cái đúng gọi là phạp. Ngược lại âm dưới là tức thiển 息淺, hoặc là viết ? tiên này. Theo Tập Huấn Truyện cho là Hiếm, ít. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ 是 thị viết thành chữ tiêu 俏 thanh thiếu 少, hoặc là viết chữ tiên 鮮 này cũng đồng nghĩa.

Thô khoáng (觕獷). Ngược lại âm trên là thương tô 倉蘇. Trịnh Huyền chú giải sách Lễ Ký rằng: Thô là sơ sài. Quảng Nhã cho là ác, xấu ác. Thuyết Văn nói chữ viết từ ba bộ lộc 鹿. Ngược lại âm dưới là hồ mãnh 琥猛. Theo Tập Huấn Truyện cho rằng: Giống như con chó hung tợn, hung ác, không thể gần gũi. Cho nên chữ viết từ bộ khuyển 犬 là đúng. Trong kinh viết khoáng 礦 bộ thạch 石 là sai vậy, chẳng phải nghĩa này.

Bỉ lý (鄙里). Ngược lại âm trên là bi mỹ 悲美. Xem bài tựa ở trước đã giải thích rồi. Âm dưới là 里 lý. Thiên Thương Hiệt cho là Ấp ở ngoài Thành vùng xa của Kinh đô quốc gia. Thuyết Văn cho rằng: là Tên Đình Nam Dương. Chữ viết từ bộ 邑 ấp thanh 里 lý. Trong văn kinh viết 俚 lý này. Thuyết Văn cho là tạm thời. Quách Phác chú giải tiếng địa phương rằng: Cẩu thả, chẳng phải nghĩa ở đây dùng.

Khối đẳng (塊等). Ngược lại âm khô ngoại 枯外. Nghĩa đống đất, hoặc là viết khối cũng đồng.

Giải đãi (懈怠). Âm trên là giới 戒, giải là mỏi mệt. Âm dưới là 待đãi. Đãi là rơi rớt xuống.

Lại đọa (懶). Ngược lại âm trên là lặc ẩu 勒慪. Hiếu Thanh cho là không chuyên cần. Thuyết Văn cho là giải đãi, biếng nhác. Chữ viết từ bộ nữ 女 thanh lại 賴. Chữ lại 賴 từ bộ phụ 負 thanh lặc. Trong văn kinh viết từ bộ tâm 心 viết lại 懶, tuy cũng dùng nhưng sai, không có thông dụng. Ngược lại âm dưới là đồ ngọa 徒. Quảng Nhã cho rằng: Đọa lại là biếng nhác, rơi tớt, hời hợt. Thuyết Văn cho là không có cung kính. Chữ viết từ bộ tâm 心 thanh đọa. Xưa viết là đọa.

Phụ phụ (埠阜). Ngược lại âm trên là đô hồi 都迴. Hiếu Thanh cho là Nơi vùng đất cao, chỗ tụ tập đông đảo, gọi là bến tàu. Tập Huấn Truyện cho là nơi gò đất cao. Thuyết Văn cho là gò đất nhỏ Thuyết Văn cho là Vùng đất ở kinh thành tụ hội đông đúc. Chữ viết từ bộ phụ 阜 đến bộ thanh truy 隹. Hoặc viết từ bộ thổ 土 viết thành đồi 堆, cũng đồng nghĩa. Trong văn kinh viết đồi 堆 này cũng là văn thông dụng thường dùng. Âm ngôi 隗. Ngược lại âm ngũ ổi 五猥. Âm dưới là phụ 阜 là âm phụ 負. Nhĩ Nhã cho rằng: Nơi cao mà bằng phẳng, gọi là đại lục 大陸, mà lục gọi là phụ 阜. Quảng Nhã cho rằng: Đại lục. Thuyết Văn nói cũng gọi là Đại lục, là nơi vùng đất cao mà không có đá. Chữ tượng hình viết phụ 阜, giải thích tên gọi là vùng đất cao dày.

Cấu khanh (溝坑). Ngược lại âm trên là cổ hậu 古候. Sách Chu Lễ cho rằng: Nước chảy thông suốt gọi là 溝 câu. Theo Giai Uyển Chu Tòng cho rằng: Cống rãnh trong thành ấp để thông nước chảy ra. Thuyết Văn cho rằng: Nước chảy theo đường cống rãnh, rộng mà sâu, mỗi ống cống bốn thước. Chữ viết từ bộ thủy thanh 冓 câu. Âm 冓. Ngược lại âm cổ hậu 古候. Âm dưới là khổ canh 苦耕. Nhĩ Nhã cho rằng: Chợ trong thôn làng. Quách Phác chú giải rằng: Cái ao bao quanh thành. Thiên Thương Hiệt cho rằng: Cái hang sâu, biển lớn, vực sâu. Thuyết Văn cho là Cửa ải. Giải thích chữ cổ, nay giải thích đúng viết từ bộ thổ 土 thanh khanh. Âm khanh là âm cương 岡.

Chu ngột (侏扤). Ngược lại âm trên là tri du 知榆. Theo Hiếu Thanh cho rằng: Chặt bỏ cây dư Thuyết Văn cho là Rễ cây. Chữ viết từ bộ mộc 木 thanh chu 朱. Ngược lại âm dưới là ngũ cốt 五骨. Vận Anh Tập cho rằng: Cây không có cành gọi là ngột 杌. Chữ trong sách viết là chu 株, hoặc viết là ngột 兀 cũng đồng.

Kinh cức (荊棘). Ngược lại âm trên là cảnh ngưỡng 景仰. Quảng Nhã cho rằng: bụi cây có gai, có hai loại trang kinh và mạn kinh. Trang kinh là cây có gai mọc dài, có gai. Mạn kinh là loại dây leo, hai loại khác nhau. Có loại thân lớn màu đỏ, thật chỉ có cây trang kinh mà thôi, và cây có gai này chỉ mọc ở trên núi. Quảng Châu ký chép: Là cây mai, nạp huyền, xuất xứ từ cây gai kim. Thuyết Văn cho là bụi cây gai. Chữ viết từ bộ thảo 草thanh hình 刑. Ngược lại âm dưới là cạnh lực 競力. Tiếng địa phương cho rằng: Giữa sông giang, Hoài phàm loài cây cỏ có gai làm người ta bị thương đều gọi là cức. Thuyết Văn nói là bó cây gai, mọc um tùm, có gai gốc. Chữ viết từ hai bộ cức 棘 đều nhau. Trong văn kinh viết hai bộ thái 釆 là chẳng đúng.

Bình thản (平坦). Ngược lại âm tha đãn 他但. Quảng Nhã cho rằng: Bình thản là bằng phẳng. Vương Bật chú giải sách Chu Dịch rằng: Thản (坦) là bằng phẳng, không có biên ải nguy hiểm. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ thổ 土 thanh đán旦.

Luyến trước (戀著). Ngược lại âm lực tích 力脊. Hiếu Thanh cho rằng: luyến là suy nghĩ. Theo sách Sử Ký cho là nhớ. Thuyết Văn cho rằng: Đứng tựa cửa trông ra xa. Chữ chánh xưa nay cho rằng: quan hệChữ viết từ bộ tâm 心 thanh luyến. Âm luyến. Ngược lại là âm lực duyên 力緣. Trong văn kinh viết từ bộ nữ 女viết thành chữ luyến 孌 cũng thông dụng.

Sát Đế Lợi (剎帝利). Trên là chữ sát 剎. Theo tương truyền rằng: trong sát vận vốn, không có chữ này. 剎 là chữ thanh đọc sai, sách viết lầm. Người xưa dịch kinh dùng chữ 剎 sát này, âm sát 剎. Ngược lại âm sơ tiết 初櫛. Lấy âm Phạm. Sau này người phiên dịch kinh đem âm sát剎 này làm âm 察 sát, nó cũng tương cận, từ đó lần lần biến thể. Trong sách xắp xếp có sai lầm. Đây là câu văn của tiếng Phạm. Không đối địch nhau. Ngữ nghĩa phiên dịch rằng: Trải qua nhiều triều đại Vua, trong các triều đại đó cũng tùy theo phúc đức và trí tuệ vượt xa hơn của các bậc tiền bối. Tức là gầy dựng nên nghiệp đế Vương, vì vậy mà cho rằng nhân dân phải phục tùng theo.

Bà La Môn (婆羅門). Là tiếng Phạm, là tên cõi Phạm Thiên.

Đời Đường gọi là Tịnh hạnh, hoặc gọi là Phạm hạnh. Loại người này tự xưng rằng Bổn ngã, là vị Tổ đầu tiên từ miệng Phạm Thiên sanh ra, bèn lấy Phạm làm họ đời đời tương truyền cho nhau, phải học bốn kinh luận Vệ Đà, đều là bác thức đa tài, thông suốt nhàn nhã. Trong Luận chúng phần nhiều làm Vua, hoặc làm thầy truyền Cao đạo, không có những kẻ học sĩ nào, hoặc là cầu Tiên Trường Thọ nuôi dưỡng, có khi cũng chứng được năm pháp Thần thông của vị Tiên đó.

Phệ xá (吠舍). Xưa dịch tỳ-xá 毘舍 là sai. Đây là gọi những người giàu có đa tài, thông suốt. Ở những nơi cao quý, hoặc gọi là những nhà thương buôn, chuyên buôn bán các loại hàng hóa, trải qua nhiều nước khác, chứa nhiều tài vật của báu, trong chứa châu báo, hoặc xưng là Trưởng giả, hoặc gọi là được Vua ban cho đất đai.

Thú Đạt La (戍達羅). Xưa gọi là Thủ Đà-Lược 首陀略 là không đúng. Đây gọi là họ của những người làm nghề cày ruộng, khai khẩn đất đai, chọn lựa nơi trồng trọt, những người này phải nộp thuế cho Vua, Quan. Phần nhiều là thường dân, đều là nông phu, cô quả. Đối với bốn học có học thức, thuộc về hạ đẳng.

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 331

Noãn sanh (卵生). Ngược lại âm trên là loan quản 欒管. Thuyết Văn cho là Phàm loài vật không có vú mà sinh ra gọi là Noãn sanh (卵生). Tức là sinh ra trứng, là chữ tượng hình. Văn cổ viết là noãn 卵, trong Tiểu Triện viết noãn 卵. Theo lệ sách viết noãn 卵 nầy.

Bất cố (不顧). Âm 固 cố Trịnh Tiễn chú giải Mao Thi Truyện rằng: Cố (顧) là nhìn xem. Quảng Nhã cho là hướng đến. Từ Thư cho là Nhớ nghĩ. Thuyết Văn cho là Nhìn lại. Chữ viết từ bộ hiệt 頁 thanh cố 雇. Âm hiệt (頁) là âm hiệt 頡 này. Âm cố 雇 là âm cố 固.

Biến dịch (變易). Ngược lại âm binh biện 兵汴. Giả Quì chú giải sách Quốc ngữ là thay đổi. Trong Luận Duy Thức cho rằng: Lúc thay đổi hình chất gọi là biến 變. Trong Thuyết Văn nói đồng Quốc Ngữ chữ viết từ bộ phộc thanh biến. Âm dưới cũng Khổng An Quốc chú giải sách Thượng Thư là sửa đổi. Giả Quỳ chú giải sách Quốc ngữ cho rằng: Biến dịch là khác đi. Thuyết Văn cho là con rắn mối lột da, ở trong nhà gọi là Thủ cung, ở ngoài ao gọi là tích dịch, tức là con rắn mối, là chữ tượng hình. Một gọi là ngày và tháng là khác nhau. Phàm là chữ có chín nghĩa mới hết. Đây là chữ hội ý.

Đoản xúc (短促). Ngược lại âm trên là đô quản 都管. Âm dưới là thủ dục 取欲. Quảng Nhã cho: Xúc (促) là đẩy tới gần. Trịnh Tiễn chú giải sách Chu Lễ cho là Mau chóng. Thuyết Văn cho là cấp bách, gấp rút.

Đàm bệnh (痰病). Ngược lại âm trên là Đường Nam 唐男. Theo Tập Huấn Truyện cho rằng: Cái màng ngăn trong ngực có nước gọi là bệnh. Trong văn kinh ghi chữ đàm 淡 này là chẳng đúng. Chữ này là khứ thanh không có nghĩa gì hết, người viết lầm.

Khắc già (克伽) là tiếng Phạm. Ngược lại âm trên là ngưng đẳng凝等. Ngược lại âm dưới là ngư khư 魚袪, là tên một vị sông thần ở Tây Thiên-trúc. Trong kinh Niết-bàn cho là Nữ thần sông Hằng.

Thiên phú (偏富). Âm trên là thiên 篇. Âm dưới là phương vụ 芳務. Nghĩa là che đậy.

Nhất song (一雙). Chữ viết từ hai bộ chuy 隹 đến bộ hựu 又. Trong kinh viết từ bộ văn 文 là đúng.

Thực chúng (植眾). Ngược lại âm thừa chức 承職. Trong Toán Vận Tập cho rằng: Thực (植) là trồng trọt. Tiếng địa phương cho là đứng, thẳng, cây đứng thẳng. Thuyết Văn cho là Hộ thực, (nhà trồng cây). Chữ viết từ bộ mộc 木, thanh trực 直, hoặc viết là thực 植 này cũng đồng.

Hồng bích (紅碧). Ngược lại âm trên là ( 湖公) Thuyết Văn cho là màu trắng hồng. Ngược lại âm dưới là binh kích 兵戟. Thuyết Văn cho là Loại đá đẹp. Chữ viết từ bộ ngọc 玉 đến bộ thạch 石 thanh bạch 白.

Quảng Nhã cho là Viên ngọc màu trắng xanh.

KINH ĐẠI BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA QUYỂN 332

Kỹ thuật (技術). Ngược lại âm thuần luật 純律. Theo Hàn Thi Truyện cho rằng: Thuật là phương pháp. Trịnh Huyền chú giải sách Chu Lễ rằng: Là nghệ thuật, nghề nghiệp. Thuyết Văn cho là Thuật là con đường, chữ viết từ bộ hành 行, thanh thực. Âm thực. Ngược lại âm trì luật馳律.

Hiểm nan (險難). Ngược lại âm hương kiểm 香撿. Thuyết Văn cho là Cản trở khó khăn. Chữ viết từ bộ phụ 阜, thanh kiểm. Trong văn kinh viết từ bộ sơn 山 viết thành chữ kiểm này là chẳng đúng.

Tiềm phục (潛伏). Chữ 潛 hãy xem trong bài tựa đã giải thích rồi. Ngược lại âm dưới là phụ phúc 輔腹. Giả Quỳ chú giải sách Quốc ngữ rằng: Phục 伏 là ẩn bên trong. Quảng Nhã cho là giấu kín. Thuyết Văn cho là Hầu hạ là con chó hầu của người chủ Chữ viết từ bộ nhân 人 đến khuyển 犬 là chữ hội ý.

Kinh hoàng (驚惶). Ngược lại âm trên cảnh anh 景英. Nhĩ Nhã cho rằng kinh là sợ hãi. Quảng Nhã cho rằng: Kinh là nhảy chồm lên. Thuyết Văn cho là con ngựa sợ hãi. Chữ viết từ bộ mã 馬 thanh kính 敬. Âm dưới là hoàng 黃. Theo Tập Huấn Truyện cho lo sợ. Thuyết Văn cho là hoảng sợ. Chữ viết từ bộ tâm 心 thanh hoàng 皇.

Oan gia (怨家). Ngược lại âm trên là uyển viên 菀袁. Khảo Thanh cho là ghét, hiềm khích. Tự Thư cho rằng: Cừu thù với nhau.

Thuyết Văn cho: Chữ viết từ bộ miên 冖 thanh oán 怨, hoặc viết là oán冤. Trong kinh viết chữ oán 怨này là chẳng đúng.

Kiến sí (堅翅). Ngược lại âm thí chí 施至. Khảo Thanh cho là cánh của con chim. Cũng viết là thị sí (是翅).

Cao tường (翱翔). Ngược lại âm trên là nga cao 俄高. Âm dưới là tương dương 象羊. Trịnh Tiễn chú thích là tường do. Trịnh Tiễn chú

giải Mao Thi Truyện cho rằng: Cao cũng giống như tiêu diêu, bay lượn, liệng. Theo Hàn Thi Truyện cho là du ngoạn. Nhĩ Nhã cho là Chim bay cao. Thuyết Văn cho là Bay đảo vòng. Đều là chữ tượng hình.

Câu ngại (拘礙). Âm trên là câu 俱. Vận Anh Tập cho rằng: Nắm giữ chặt. Khảo Thanh cho là hạn cục vo cục lại. Thuyết Văn cho là Dừng lại. Chữ viết từ bộ thủ 手 thanh cú 句.

Xạ thuật (射術). Ngược lại âm trên là thời dạ 時夜. Thuyết Văn cho là Ở trong thật xa. Chữ viết từ bộ thân 身 đến bộ thỉ 矢. Theo Tiểu Triệu viết từ bộ thốn 寸 viết thành xạ 射. Thuyết Văn cho rằng: Vượt qua được một tấc pháp. Thốn (寸) cũng là tay.

Tiễn hoạt (箭活). Ngược lại âm tiên duyên 煎緣. Văn thường hay dùng, chữ chánh thể viết tiễn từ bộ trúc 竹 đến bộ chỉ 止 đến bộ chu 舟. Tế Ung viết cộng thêm bộ đạo 刂. Ngược lại âm cổ ngoại 古外. Nghĩa là cây đao dưới nước có thể đi thuyền mà lấy. Về sau vì viết bộ thảo 草biến thành bộ chỉ 止, bộ chỉ 止 biến thành bộ chu 舟, bộ chu 舟 lại thành bộ nguyệt 月, từ bộ nguyệt 月 biến thành bộ đao刂là bộ đao 刀 này, dần dần là sai lầm. Khảo Thanh cho là Chữ tiễn vốn từ bộ trúc 竹. Theo chữ trúc này là lá của nó giống như lá thông mọc cao, năm sáu thước, thân nhỏ có sức rất mạnh, vả lại thật sự có thể làm mũi tên. Âm khả 可. Ngược lại âm thiên thả千且. Bởi tên là thỉ 矢 tức là mũi tên. Cho nên Thuyết Văn cho rằng: Tiễn là mũi tên. Chữ viết từ bộ trúc 竹 thanh tiền 前. Ngược lại âm dưới là khang hoạt 康活. Khảo Thanh cho là mũi tên. Theo chữ tiễn hoạt 箭活đó, nghĩa là nhận từ cái miệng của dây căng cây cung. Theo văn kinh chữ viết từ bộ thủy đến bộ hoạt cũng thông dụng. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ trúc 竹 đến chữ hoạt thanh tỉnh 省. Âm hoạt đồng âm khang hoạt 糠活. Âm kình 剄 là âm kính 逕.

Ngưỡng thĩ (仰矢). Ngược lại âm 食亦 thực diệc. Tự Thư cho rằng: Phát mũi tên ra trước, là bắn mũi tên ra phía trước. Âm thĩ là âm thỉ 矢, văn thường hay dùng viết thỉ 矢 nầy.

Hy hữu (希有). Ngược lại âm hư y 虛依. Nhĩ Nhã cho rằng: Hy là ít, hiếm có. Dương Tử Pháp cho rằng: Gần sát, nghiên cứu. Trong văn kinh viết rằng: Thường làm lau chìu sạch sẽ. Hy 希 là chữ cổ Tứ đảo (四倒). Âm đáo 到. Vận Thuyên Tập cho rằng: Điên đảo. Tứ đảo (四倒) Kinh Niết-bàn chép: Vô thường chấp là thường, vô lạc chấp là lạc, vô ngã chấp là ngã, vô tịnh chấp là tịnh, tên là bốn đảo.

Cuồng tặc (狂賊). Ngược lại âm cù Vương劬王. Ngọc Thiên cho rằng: Cuồng (狂) là ngu xuẫn. Theo Hiếu Thanh cho là Vội vàng, nôn nóng, rồ dại, không có luân lý. Thuyết Văn cho là Chữ viết cuồng 狂, hoặc viết từ bộ tâm 心 viết cuồng tích 狂惜, từ bộ 犬khuyển thanh cuồng 狂. Ngược lại âm dưới là tàng tắc 藏則. Theo Hàn Thi Truyện cho rằng: Nghĩa là tàn hại, giết hại, làm hại gọi là tặc (賊). Thuyết Văn cho là kẻ trộm, phá hoại, làm hỏng nát, tan nát. Chữ viết từ bộ qua 戈, đến bộ đao 刀, đến bộ bối 貝. Nay văn thông dụng viết chữ nhung 戎 tặc này là sai, chẳng phải chánh của thể chữ Nhất hạng (一巷). Ngược lại âm hành giáng 行降. Theo Mao Thi Truyện cho là Ở giữa con đường. Sách Sử Ký cho rằng: Con đường lâu dài đó ở trong thôn ấp, và ở trong nội cung, là đường nhỏ. Thuyết cho rằng: Chữ viết từ hai bộ đến bộ ấp (邑) cộng 共 viết thành chữ 衖 hạng.

Theo Lệ sách viết lược bớt đi. Dư ương (餘殃). Ngược lại âm ư cương 於薑. Trịnh Huyền chú giải sách Lễ Ký rằng: Ương (殃) là tai họa. Quảng Nhã cho là tội lỗi. Thuyết Văn cho là Hung tợn. Chữ viết từ bộ ngạt 歹, thanh ương 央. Âm ngạt 歹 là âm tàn 殘.

Mị trước (魅著). Ngược lại âm mi bí 眉秘. Hiếu Thanh cho là quỷ thần, là yêu quái. Thuyết Văn cho là Vật tinh quái lão luyện, hoặc viết là mị 魅. Theo Thanh loại viết mị 魅, văn thường viết mị 魅. Ngược lại âm dưới là trì lược 持略. Chữ viết từ bộ thảo 草đến bộ giả 者.

Độ lượng (度量). Ngược lại âm đường lạc 唐洛. Ngược lại âm dưới là lược khương 略薑. Theo Hiếu Thanh cho rằng: Chữ lượng 量 cũng giống như chữ độ 度, nghĩa là cân lường. Chữ chánh xưa nay viết từ bộ tâm 心, viết thành chữ độ 度, từ bộ viết 曰 viết thành chữ lượng 量. Trong văn kinh viết chữ lượng 量 này, cũng là văn thường dùng. Theo sách Quế Uyển Châu Tòng cho rằng: phân ra xem bao nhiêu, dài, ngắn, gọi là lượng 量.

Cuống hoặc (誑惑). Ngược lại âm trên là câu huống 俱況.

Xem quyển ba mươi chín trước đã giải thích.

Hủy tử. Ngược lại âm trên là 暉鬼 huy quỷ. Âm dưới là 茲此 tư thử. Xem quyển bốn hai trước đã giải thích đầy đủ.

Khinh miệt 輕襪. Ngược lại âm 眠鱉 miên miết. Xem quyển một trăm bảy mươi hai trước đã giải thích đầy đủ.

Trì độn 遲鈍. Ngược lại âm 長尼trường ni. Theo Mao Thi Truyện cho rằng: Trì 遲 là hoãn lại, thong thả chậm rãi, lâu xa. Theo Hiếu Thanh cho rằng: Từ từ Chữ viết từ bộ 辵xước thanh trì. Âm 辵 xước. Ngược lại âm 丑略 sửu lược. Âm trì là âm 西 tây, từ bộ 尾 vĩ đến bộ 牛 ngưu. Trong văn kinh viết từ bộ 尸 thi đến bộ 羊 dương, viết thành chữ 遲 trì, là văn thường hay dùng. Trụ văn viết từ bộ 辛 tân viết thành 遲 trì, hoặc là viết trì là chữ cổ. Ngược lại âm dưới là 豚頓 đồn đốn. Thiên Thương Hiệt cho rằng: Độn 鈍 là ngu. Vận Anh Tập cho rằng: Loại binh đao không bén, là loại đao binh khí để đánh trận nó lụt, không bén. Thuyết Văn nói chữ từ thanh độn. Âm đồn. Ngược lại âm 徒論 đồ luận. Liêm kiệm 廉儉. Ngược lại âm trên là 力兼 lực kiêm. Quảng Nhã cho rằng: Liêm là trong sạch không ham của cải. Theo Hiếu Thanh cho rằng: Không tham lam. Tập Huấn Truyện cho rằng: Liêm là gốc nhà, là gốc vuông. Chữ viết từ bộ 广 nghiễm thanh 兼kiêm. Ngược lại âm dưới là cự nghiêm. Cố Dã Vương cho rằng: Kiệm là tiết kiệm, đơn giản. Quảng Nhã cho rằng: thiếu thốn. Chữ viết từ bộ 人 nhân thanh kiệm.

Lăng miệt. Ngược lại âm trên là 力矜 lực căng. Trong văn kinh viết 陵 lăng này là chẳng phải bổn chữ. Quyển chín trước đã giải thích rồi. Ngược lại âm dưới là 眠鱉 miên miết. Trong văn kinh viết 蔑 miệt này là sai viết lược. Chữ viết từ bộ 心 tâm.

Hoặc kiều 或橋. Ngược lại âm 夭 cương yêu. Quyển hai mươi sáu trước đã nói rồi và quyển này ban đầu lại nói. Trong kinh viết từ bộ 矢 thỉ chẳng phải bổn chữ Sư phạm 師範. Ngược lại âm trên là 史緇 sử truy. Khổng An Quốc chú giải sách Thượng Thư rằng: Dựng nên vị thầy là để giáo huấn, dạy bảo người khác. Trịnh Huyền chú giải sách Chu Lễ rằng: Dạy bảo người là lấy đạo đức để dạy, thế mới gọi là thầy. Mà vị thầy phải chứng được cái pháp gọi là tôn nghiêm, kiêng sợ mới có thể gọi là thầy. Vị thầy là phải ôn hòa biết những điều mới lại gọi là thầy. Theo Hiếu Thanh cho rằng: Thầy truyền Pháp, lấy Pháp để giáo huấn người khác. Thuyết Văn nói chữ viết từ bộ 阜 phụ đến bộ 巿 thị bốn bộ 巿 là chúng đồng ý của sư là. Ngược lại âm dưới là 凡黯 phàm ám. Trong quyển bốn mươi ba trước đã giải thích đầy đủ rồi.