SỐ 2128 — NHẤT THIẾT KINH ÂM NGHĨA

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM

QUYỂN 1

Huyền Ứng soạn âm.

(Trước đã dịch sáu mươi quyển)

Ma-kiệt-đề: hoặc là gọi ma-kiệt-đà, cũng nói là mặc-kệ-đà. Lại cũng viết là ma-già-đà, đều là Phạn âm chuyển đọc sai. Nói cho đúng là ma-yết-đà. Đây dịch là nước Thiện Thắng, hoặc gọi là nước không não hại, hoặc nói là tên ma-già-tinh. Đây nói là không có xấu ác, trụ mười hai ngày. Đà đó là chỗ nơi ở. Tên là nước, chỗ ở không có việc xấu ác. Cũng tên là "Tinh xứ quốc" âm yết ngược lại âm cự yết.

Hoa mạn: tiếng Phạn nói ma-la. Đây dịch là mạn âm. theo nước Tây Thiên Trúc kết hoa làm mạn sư, phần nhiều dùng hoa tô mạn na, kết làm tràng hoa làm trang sức, không cần phải nói dù cho nam nữ sang hèn đều lấy hoa này dùng làm trang nghiêm đội trên đầu, hoặc mang trên người, cho rằng làm trang sức đẹp. Trong các kinh có nói đến hoa mạn xứ thiên, hoa báu mạn v.v... cũng đồng như đây đã nói. Thể chữ từ âm tiêu, ngược lại là âm sở vi, âm biên, là âm biên ngược lại âm di nhiên. Trong kinh văn viết biên là chẳng phải thế chữ.

Du-ma: Tự Thư cho rằng: viết chữ du này cũng đồng:. Ngược lại âm du-câu. Lâm Tự cho rằng: du là vượt qua. Quảng Nhã cho rằng: đo lường. Nói rằng: ma-ni đó là sai. Nói cho đúng là mạc-ni. Gọi là tên chung của hạt châu báu vậy.

Quái ngại: sách Văn Tự Tập Lược viết: chữ quái cũng đồng, ngược lại âm hồ quái. Gọi là lưới võng làm trở ngại. Dưới văn cổ viết chu ngại này cũng đồng, ngược lại âm ngữ đại. Sách Thuyết Văn cho rằng: ngại là dừng lại. Lại cũng viết chữ ngại này. Quách Phác cho rằng: chữ ngại này là văn cổ. Sách Thuyết Văn cho rằng: ngại này là bên ngoài đóng cửa. Trong kinh văn ngại ngược lại âm đô lặc. Theo sách Vệ Hoằng, Định Chiểu là văn cổ. Tự Thư cho rằng: chữ ngại được hai thể chữ đồng thể. Sách Thuyết Văn cho rằng: lấy được cả hai thể chữ. Sách Thượng Thư ghi rằng: Ngài Cao Tông nằm mộng nó là chẳng phải nghĩa này.

Lô-xá-na: hoặc gọi là lô-giá-na, hoặc gọi là lô chiết. Đây dịch là chiếu sáng, cũng gọi là biến chiếu, chiếu khắp nơi. Lấy Phật Báo Thân tịnh sắc mà biến khắp pháp giới, cho nên gọi là đèn nhật nguyệt chiếu sáng khắp tất cả chỗ nên gọi là lô-xá-na là nghĩa này vậy.

Hồi phục: Lại cũng viết hồi phục nay hai chữ tượng hình cũng đồng. Ngược lại âm hồ hoài phò phúc, hai âm. Thiên Thương Hiệt cho rằng: hồi là nước chảy xiết, phúc là nơi nước sâu.

Si cổ:. Ngược lại âm công hộ. Tam Thương cho rằng: không có con mắt gọi là cổ. Giải thích tên gọi là cổ đó con mắt nhắm lại như ngủ. Nhưng mà con mắt bằng phẳng như da trống nên gọi người mù.

Đao sát: Lại viết chữ sát này cũng đồng âm sát. Tiếng Phạn nói là thiện-đa-la. Đây dịch là điền thổ. Trong kinh hoặc nói là quốc, hoặc gọi là thổ đó đều đồng một nghĩa hoặc viết là sát độ đó còn giữ lại hai âm. Tức là Sát-đế-lợi, lợi tên người chủ giữ điền ruộng, cũng vậy. Theo chữ sát trong sách không có chữ này. Tức là chữ lợi viết lược âm lợi ngược lại âm nhất tên là phù đồ. Sát đó là sai, nên nói lặc sắc để âm lặc ngược lại âm lực hạt. Đây dịch là can nhơn. Lấy tên là chư đại là sát chữ. Lấy nghĩa là an Phật tháp đồng nghĩa thổ điền, cho nên gọi sát. Lấy theo tên nước Tây Trúc kia tháp can đầu an xá lợi vậy.

Thư hoại:. Ngược lại âm tài dữ. Tam Thương cho rằng: thư là từ hư hoại. Trong kinh văn viết trở ngược lại âm trắc lữ. Gọi là dụng cụ đồ chứa đựng. Một gọi là sắp bày nhục cơ, chữ trở chẳng phải nghĩa đây dùng.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 2

An trĩ: Chữ cổ. Văn cổ viết trĩ, nay viết chữ trĩ cũng đồng. Ngược lại âm trực nhĩ. Quảng Nhã cho rằng: trĩ là dừng lại. Cũng gọi là bình, đình tức nhiên là riêng đứng sừng sững, cao sừng sững.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 3

Lan thuẫn: Lại cũng viết chữ lan này cũng đồng ngược lại âm lực hàn. Ngược lại âm dưới là thực duẫn. Sách Thuyết Văn cho rằng: lan can song cửa. Văn thông dụng gọi là chuồng nuôi thú, gọi là thuẫn đó. Vương Dật chú giải sách Sở Từ rằng: thanh gác dọc gọi là hạm. Thanh gác ngang gọi là thuẫn. Sách Gian Tử cho rằng: thành lan can an trí trên cung điện dùng để trang sức cũng gọi là ngăn ngừa trên cao rơi xuống. Nay nói là câu lan, móc lan can nối nhau vậy.

Quần nhau: Văn cổ viết chữ manh này cũng đồng. Ngược lại âm mạch canh, gọi là manh nha, nảy mầm. Quảng Nhã cho rằng: bắt đầu nảy mầm. Theo chữ manh đó có nghĩa là mờ tối, nói rộng ra là người không biết gì.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 4

Hoán Minh: Tự Thư cho rằng: cũng viết chữ hoán này cũng đồng. Ngược lại âm hô hoán. Chữ hoán gọi là sáng suốt cũng gọi là quang minh.

Kỳ phan:. Ngược lại âm cực kỳ. Giải thích tên gọi là: hùng hổ kéo đến gọi là kỳ, là quân tướng kéo cờ rầm rộ đến. Giống như là con mãnh hổ. Cùng với các chữ kỳ kỳ văn sau giải thích.

Hài nhã:. Ngược lại âm hồ giai. Gọi là hài hòa, cũng gọi là nhàn nhã, chứa âm thanh hòa nhã.

Liêu quán:. Ngược lại âm lực nhiêu. Lại viết chữ hai thể chữ cũng đồng. Thiên Thương Hiệt cho rằng: liêu là cửa sổ nhỏ để nhìn ra. Trong kinh văn viết từ bộ thủ viết thành chữ liêu, hoặc viết từ bộ mộc viết thành chữ liêu hai thể chữ tượng hình này chẳng phải nghĩa đây dùng vậy.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 5

Chúng hữu:. Ngược lại âm vu cứu. Trong kinh xưa phần nhiều nói là chúng hữu đó nghĩa là có nhiều phúc. Nay phần nhiều nói là Thế Tôn, đó là chỗ tôn kính của đời. Đây phải tùy theo nghĩa mà gọi vậy.

Cừu đối:. Ngược lại âm cự ngưu, cừu là oán. Sách Tam Thương cho rằng: oán cừu gặp nhau gọi là cừu, cũng gọi là vợ chồng. Quảng Nhã cho rằng: cừu là ác.

Phẫn độc:. Ngược lại âm phò phân. Sách Phương Ngôn cho rằng:

phẫn giận tràn ngập, cũng gọi là khí giận bốc lên tràn ngập, cũng gọi là tình cảm dâng cao.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 6

Kinh hãi:. Ngược lại âm hồ giới. Thiên Thương Hiệt cho rằng: hãi cũng giống như chữ kinh. Quảng Nhã cho rằng: là sợ hãi nhảy chồm lên.

Danh át: Văn cổ viết chữ át này cũng đồng. Ngược lại âm an khác. Thiên Thương Hiệt giải thích rằng: át là che lấp, dừng lại, lấn át.

Ế mục: Sách Vận Anh tập viết chữ ế này cũng đồng. Ngược lại âm ư kế. Gọi là con mắt bị bệnh. Sách Thuyết Văn cho rằng: con mắt bị bệnh nên sanh ra che mờ. Trong kinh văn viết có viết chữ này nghĩa là bóng râm, mà có gió gọi là ế chưng, chẳng phải nghĩa đây dùng vậy.

Cô quỳnh: văn cổ viết chữ quỳnh lão, hai thể hình đều đồng. Ngược lại âm cự doanh. Không cha gọi là cô, không con gọi là độc, không anh em gọi là quỳnh. Quỳnh là đơn độc, quỳnh quỳnh là có chỗ nương nhờ, chữ viết từ bộ tấn đến quỳnh. Thanh tĩnh âm tấn ngược lại âm tuy nhuận.

Tỳ-lam:. Ngược lại âm lực hàm, hoặc là viết tỳ-lam, hoặc gọi là phệ-lam, hoặc viết là tùy-lam, hoặc nói là toàn lam, đều là tiếng Phạn, chuyển đọc. Đây dịch là gió dữ dội, cuồng phong nổi dậy.

Lung hội: Văn cổ viết chữ hai chữ hội tượng hình cũng đồng. Nay lại viết chữ hội này lại cũng viết chữ hội cũng đồng. Ngược lại âm ngưu khoái. Sách Quốc ngữ cho rằng: hội là không có thể nghe được tiếng. Giả Quỳ cho rằng: khi sinh ra đã là không nghe được gọi là hội tức là điếc. Cũng gọi là người ngu muội không biết gì gọi là hội. Trong kinh văn viết từ bộ nhục viết thành chữ hội, ngược lại âm hồ đối, chữ hội nghĩa là mập béo phì, chẳng phải nghĩa của kinh vậy.

Phệ chư:. Ngược lại âm thời chế. Tam Thương cho rằng: phệ là cắn. Tự Lâm cho rằng: phệ là ăn, âm đạm ngược lại là âm đồ cảm.

Địch uế:. Ngược lại âm đồ đích. Sách Thuyết Văn cho rằng: địch là rượu, cũng gọi là trừ bỏ, gọi là dùng rượu tẩy trừ đi cấu uế.

Quán chưởng:. Ngược lại âm công viện. Sách Thuyết Văn cho rằng: quán là rửa tay. Cũng gọi là tắm rửa, giặt gủi đồ vật đều gọi là quán. Thể chữ từ bộ thủ, bộ cửu, bộ thủy đến bộ mãnh. Âm cửu ngược lại âm cư lục. Trong kinh văn lại viết từ bộ thủy viết thành chữ quán này là chẳng phải.

Phát chỉ: Âm chỉ. Tự Lâm cho rằng: chỉ là ngón chân. Giải thích tên gọi là: bước tới một bước dừng một bước. Vậy nên gọi là tên vậy.

Viên phố:. Ngược lại âm bổ bố hai âm. Thiên Thương Hiệt giải thích văn cổ cho rằng: vườn trồng cây gọi là viên, vườn trồng rau quả gọi là phố.

Ai mạo: Thể chữ viết ai này cũng đồng. Ngược lại âm sở quy. Sách Thuyết Văn cho rằng: suy giảm, cũng gọi là hao tổn. Sách Lễ Ký cho rằng: bắt đầu năm mươi tuổi là suy giảm, giải đãi, trì trệ. Dưới là văn cổ, chữ hào mạo hai chữ tượng hình. Nay viết chữ hao cũng đồng, ngược lại âm mạc báo. Tám mươi tuổi gọi là hào mạo, là mê muội lẩm cẩm hay quên, cũng gọi là loạn.

Giáp trụ: Văn cổ viết chữ trụ cũng đồng. Ngược lại âm trừ cứu. Quảng Nhã cho rằng: là mũ trụ dùng khi ra trận đánh giặc. Trung Quốc gọi đây là đê mâu, người Giang nam dùng. Đây là âm đê, đê mâu, ngược lại âm mạc hậu.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 7

Bát phạm: Tám loại Phạn âm. Trong kinh An Thập Trụ đoạn kết nói rằng: một là âm bất nam, hai là âm bất nữ, ba là âm bất cường, bốn là âm bất huyển, năm là âm bất thanh, sáu là âm bất trọc, bảy là âm bất hùng, tám là âm bất thư.

Bác tổng:. Ngược lại âm tử tinh. Tổng là thói quen. Tam Thương giải thích rằng: tổng là sửa chữa lỗi sai, sợi chỉ ngang cũng gọi là sợi chỉ viền mối, đầu mối của sợi chỉ.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 8

Cẩn bán: Văn cổ viết hai chữ cẩn tượng hình cũng đồng. Ngược lại âm cự ẩn. Cẩn là liệt kém, cẩn cũng giống chữ tiện là thấp hèn.

Đỉnh quang:. Ngược lại âm đình kính. Lại cũng là âm điện, tức đốt đèn cho Phật.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 9

Hổn trọc:. Ngược lại âm hậu côn, hậu cổn, hỗn nghĩa là loạn. Một gọi là ao nước bẩn, âm ô ngược lại âm nhất hồ.

Cố miến:. Ngược lại âm miên kiến. Sách Thuyết Văn cho rằng: liếc nhìn nghiêng. Sách Phương Ngôn cho rằng: giữa Tần và Tấn ngó liếc với nhau gọi là miến.

- Quyển 10, 11, hai quyển trên đều không có âm để giải thích.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 12

Huệ thí:. Ngược lại âm hồ giai. Sách Chu Lễ cho rằng: thí là người chịu ơn. Trịnh Huyền cho rằng: được ban cho y thực vật báu gọi là chịu ơn huệ. Sách Mạnh Tử cho rằng: phân chia cho người tài vật gọi là ơn huệ.

Bần lũ:. Ngược lại âm huyên cú. Thiên Thương Hiệt cho rằng: không có tài vật gọi là bần, không có tài vật không có dự bị lễ nghi gọi là lũ. Theo Mao Thi Truyện cho rằng: lũ là không có lễ nghi. Tự Thư cho rằng: lũ là không tất cả, nghèo nàn, lam lũ.

Phước già: Trong kinh luận hoặc viết là phu-già-la, hoặc viết phú-trì-già-da. Xưa nên dịch là bổ-trì-già-la. Đây dịch là số thủ thú.

Thị hộ: Văn cổ viết là hy cũng đồng. Ngược lại âm thời chỉ. Ngược lại âm dưới là hồ cỗ. Gọi là cậy thế mạnh. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: là chỗ nương nhờ.

Yêu diễm: lại viết chữ yêu này cũng đồng. Ngược lại âm ư kiêu. Tam Thương cho rằng: là yêu tinh. Dưới lại viết chữ diễm này cũng đồng nghĩa. Ngược lại âm dư thiềm, diễm là đẹp. Sách Phương Ngôn cho rằng: giữa Tần và Tấn gọi là đẹp, sắc đẹp là diễm. (T432).

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 13

Ma-thố:. Ngược lại âm nô hầu. Đúng Phạn âm gọi là ma-nô-mạt-da. Đây dịch là ý sanh thân. Nói rằng các chư thiên từ ma hóa sanh ra.

Bất tuẫn:. Ngược lại âm tuần tuấn. Sách Thượng Thư cho rằng: tuẩn là mưu đồ tài sắc chẳng kể mạng sống. Lại chú giải rằng: tuẫn là mong cầu, cũng gọi là ham danh, không kể đến mạng sống.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 14

Lục thân: Sách Hán Thư cho rằng: tôn thờ lục thân. Ứng Triệu cho rằng: lục thân đó là cha mẹ, anh em, vợ con, Thiên Thương Hiệt cho rằng: thân là chỗ nương nhờ, tương thân, tương ái cùng nhau.

Vũ mạn:. Ngược lại âm vong bổ: Quảng Nhã cho rằng: vũ là khinh thường. Sách Thuyết Văn cho rằng: vũ là làm cho thương tổn.

Đệ tương:. Ngược lại âm đồ lễ. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: đệ là thay phiên nhau cũng gọi là trao đổi qua lại với nhau, âm điệt, ngược lại âm đồ kiết.

Chân soạn: lại viết soạn này cũng đồng. Ngược lại âm sĩ truyền.

Sách Thuyết Văn cho rằng: soạn là thức ăn uống đầy đủ.

Lão mại:. Ngược lại âm mạc giới. Sách Thuyết Văn cho rằng: mại là đi xa. Quảng Nhã cho rằng: mại là đi xa trở về.

- Quyển 15 không có chữ cần phải giải thích.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 16

Ốc tiều:. Ngược lại âm ô mộc. Ca Diên cho rằng: ốc tiều đó là sự sống chết không có giới hạn. Theo Quách Phác chú giải sách Giang Phú rằng: ngoài biển Đông lớn có nguồn nước là chỗ phún nước trào dâng lên không ngừng nghỉ.

- Quyển 17 không có âm chữ giải thích.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 18

Tương thấu:. Ngược lại âm khóc hậu. Sách Luận Ngữ cho rằng: dùng gậy mà đánh trên cẳng của người. Lại chú giải rằng: khấu là đánh gõ.

Lục lưu:. Ngược lại âm lực chu. Văn thông dụng cho rằng: có một khối u gọi là lưu. Tam Thương cho rằng: lưu là mạt sưng nhỏ, cái đuôi tức là không có khối u. Trong kinh văn viết chữ lưu là chẳng phải, âm điệt ngược lại âm đồ kiết.

Hoặc di:. Ngược lại âm dư quý. Quảng Nhã cho rằng: di là giao cho, cũng gọi là dâng thức ăn, tặng cho của cải. Trong kinh văn viết từ bộ bối, viết thành chữ di.

Quan văn:. Ngược lại âm mi biện. Thế Bổn cho rằng: Hoàng đế viết chữ vãn này gọi là đại phu, dùng đội trên mũ.

Tiêu nha:. Ngược lại âm tiều ế. Thiên Thương Hiệt cho rằng: tiêu là nhai trong miệng. Sách Thuyết Văn cho rằng: tiêu là nhai, chữ viết từ bộ khẩu thanh tiêu.

- Quyển thứ mười chín, không có âm để giải thích.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 20

Thất nhẫn:. Ngược lại âm như chấn. Sách Thuyết Văn cho rằng: nhẫn gọi là cánh tay duỗi ra là một thước. Sách Luận ngữ cho rằng: trên vách tường của Phu tử có khắc nhiều chữ nhẫn. Bao hàm chú giải rằng: bảy thước gọi là một nhẫn. Nay đều viết chữ nhẫn này.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 21

Thiền đầu:. Ngược lại âm thị chiến. Âm Phạn gọi là thiền đâu, hoặc gọi là thiện đô. Đây dịch là chúng sanh.

- Quyển 22, 23, 24, 25 bốn quyển trước đều không có chữ khó nên không dùng âm giải thích.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 26

Lung hạm:. Ngược lại âm lực đông. Ngược lại âm dưới hồ cảm.

Tam Thương cho rằng: lang là cái chuồng nuôi gia súc.

Môn mạc:. Ngược lại âm mạc bôn, mạc bổn. Chữ môn cũng giống như chữ mạc, gọi là cầm lấy nắm giữ.

Thiêm giai:. Ngược lại âm thả liêm. Thiêm là bao hàm. Sách Tiểu Nhĩ Thất cho rằng: thiêm là đồng đều, đồng ý.

Thuẫn thân: Văn cổ viết chữ thuẫn này cũng đồng. Ngược lại âm tợ tuân. Tam Thương cho rằng: thuẩn là biến khắp, thuẫn cũng gọi là tuần, trải qua tuần tra.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 27

Cổ độc:. Ngược lại âm công hộ. Sách Thuyết Văn cho rằng: cổ là trong bụng có chất độc, gọi là loài côn trùng có chất độc. Trong kinh văn viết từ bộ trùng viết chữ cổ này, âm cổ. Ngược lại âm hồ cổ gọi là lâu cổ con dế mèn. Huệ cổ một loại côn trùng có hại, giống như con ve. Chữ cổ này chẳng phải nghĩa trong kinh vậy.

Ký quán: Âm trên là ký, âm dưới là quán. Sách Thuyết Văn cho rằng: ký quán là tưới nước.

Nê lạo: Âm lão. Sách Thuyết Văn cho rằng: nước mưa, gọi là nước mưa đọng lại làm cho tràn ngập dơ uế.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 28

Mật tích: Nên biết ba đời chư Phật đều chứa công đức sâu dày. Theo bổn tiếng Phạn thì không có nghĩa chữ tích này, nên dùng chữ thị tích nghĩa là thần thông. Người dịch nghĩa kinh đều gọi là tên vậy.

Nhuyễn trung:. Ngược lại âm nhi sung, tiếng Phạn gọi là vượt sự chìm đắm. Đây gọi là nhuyễn. Tam Thương cho rằng: nhuyễn là mềm mại dịu dàng, mềm yếu.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 29

Bào thai:. Ngược lại âm bổ giao. Sách Thuyết Văn cho rằng: bào là đứa con ở trong bào thai. Sách Nhĩ Nhã cho rằng: đang nuôi dưỡng bào thai.

Khả lê:. Ngược lại âm thi tả. Ứng Triệu cho rằng: khả địa la. Đây dịch là khả là chỗ đất trống. Địa là phá thai, gọi là phá núi hư không.

Do càn:. Ngược lại âm cự yên. Kinh Hỏa Luận viết kiền đà la sơn.

Đây dịch là do kiền, đó là song đà la ni, gọi là núi Song trì.

- Quyển 30, 31, 32 ba quyển trước đều không có chữ khó và âm tương đối có thể giải thích.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 33

Huyễn hoặc: văn cổ viết hai chữ huyễn tượng hình đều đồng nghĩa. Ngược lại âm hậu biến. Tư Lâm cho rằng: huyễn là loạn. Sách Hán Thư cho rằng: chỉ thấy một màu đen, âm lê ngược lại âm điều chi. Sách Thiện Quốc cho rằng: huyễn là theo, cũng gọi là huyễn hóa âm can, ngược lại âm cư ngôn.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 34

Ngân ngược:. Ngược lại âm ngưu cân. Sách Thuyết Văn cho rằng: cái lợi răng. Chữ ngược lại cũng viết nghịch hai chữ tượng hình cũng đồng. Ngược lại âm ngũ các, gọi là nướu răng, lợi răng, trên dưới đều thịt. Tóm lại hai chữ ngân ngược là tranh cãi nhau nên để lộ lợi răng ra ngoài.

Y-ni-diên: Hoặc gọi là yên-ni-diên đều sai. Nói cho đúng là lệ-ni-diện. Đây tên là lộc vương, âm yên, ngược lại âm ô hiền, âm lệ ngược lại âm ô hề.

- Quyển 35, 36 hai quyển trên đều không có chữ khó và không có âm có thể giải thích.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 37

Lưỡng tịch:. Ngược lại âm bể diệc. Sách Thuyết Văn cho rằng: tịch mở cánh cửa. Trong kinh văn có viết chữ tích. Ngược lại âm thất xích. Chữ tích này nghĩa trốn tránh nơi hẻo lánh. Lại cũng viết chữ tích này, ngược lại âm tỳ diệc. Chữ tích này là phương pháp, sửa chữa. Chữ tích này chẳng phải nghĩa của kinh.

- Quyển 38, 39 hai quyển đều không có âm khó, có thể giải thích.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 40

Tịch thảo: ngược lai âm thứ dạ. Theo chữ tịch cũng giống như chữ tiến. Giải thích tên gọi là tiến tịch đó là loại cỏ cho thú vật ăn, cũng gọi là ruộng tự thân cày cấy.

Hoặc cấp:. Ngược lại âm ký cấp. Sách Lễ Ký cho rằng: cấp là thứ bậc, thềm sách Tả Truyện cho rằng: chém đầu hai mươi hai cấp bậc quan. Theo sách Sư đoàn cho rằng: chém đầu một người để ban tặng chức tước thăng lên một cấp bậc. Bởi vậy cho rằng: chém đầu một tên cướp để được thăng lên một cấp vậy.

- Quyển 41, 42 hai quyển đều không có âm khó, có thể giải thích.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 43

Tội hấn:. Ngược lại âm hy chấn. Gọi là hấn tức gây tội, cũng là hiềm khích tranh chấp, cũng gọi là viên ngọc có tỳ vết. Chữ viết từ bộ dậu thanh phân.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 44

Chú pháp:. Ngược lại âm chu thú. Lại cũng là âm chỉ cú, gọi là mưa thuận mùa, đúng thời tiết, nên trăm loại ngũ cốc đều đượm nhuần, sanh trưởng tươi tốt.

Bái thự:. Ngược lại âm thời dự. Gọi là chức vị, cũng gọi là sắp bày cung kính ngôi vị.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 45

Đạt sấn:. Ngược lại âm sai cẩn. Theo luận Tôn Bà Tu Mật cũng viết chữ thiện sấn. Đây dịch là tài thí. Lại giải thích rằng pháp bố thí, tên gọi là đạt sấn, là con đường dẫn đến phúc đức, cũng gọi là đạt. Lại nước Tây Vức ghi rằng: nói cho đúng là đạt sấn nã. Hoặc nói là "Đà khí ni" nghĩa dùng tay mặt để thọ nhận vật thí của người khác là ý nói sanh ra phước đức cho nên theo đây mà gọi tên vậy.

- Quyển 46, 47 hai quyển trên đều không có âm để giải thích.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 48

Trì chiểu:. Ngược lại âm chi nhiễu. Sách Thuyết Văn cho rằng: chiểu là cái ao. Tiếng Phạn gọi là hạ-la-đà-niếp, nói là cái ao nước.

- Quyển 49 không có âm để giải thích.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 50

Thuyền bạch: Âm bạch. Bì Thương cho rằng: bạch là chiếc thuyền lớn, dài hai mươi trượng có thể chở sáu-bảy trăm người vậy.

Môn khổn: Lại viết khổn này cũng đồng. Ngược lại âm bổn. Tam Thương cho rằng: khổ là cái cửa có giới hạn.

Tây-a:. Ngược lại âm ư-hà. Theo Hàn Thi Truyện cho rằng: khúc kinh gọi là A, gọi là khe núi, chỗ ranh giới, giới hạn, chỗ hẹp.

Chu-la: tiếng Phạn. Đây dịch là vật báu nhỏ, gọi là kiết-do-la. Ứng Triệu gọi là: chi do hoàn bảo. Đây dịch là anh-lạc-di-kha-la. Ứng Triệu gọi là di-kha-la. Đây gọi là sợi dây thắt lưng bằng vàng.

Chu tiếp: Dịch nói: Cây có đầu nhọn của Hoàng đế gọi là tiếp, chữ thông tục. Văn nói mái chèo. Thích Danh nói tiếp là tiệp, rẽ nước để tàu chạy nhanh.

Nghi tự: Nhĩ Nhã nói nghỉ là biến khắp. Thuyết Văn nói tự là thứ lớp.

- Quyển 51-52, 53 ba quyển trên không có chữ khó.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 54

Bang hạ: Sách cổ hoặc viết là, Nhĩ Nhã nói bang là biến phú.

Nham ngạc: Thuyết Văn nói nham là ngọn núi, cũng gọi là hiểm yếu. Ngạc nghĩa là núi trùng trùng điệp điệp, hình núi xếp như mái ngói.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 55

Linh ngữ: là tên nhà tù, Chu Lễ Tam Vương mới có nhà ngục. Quảng Nhã, Hạ nói là Hạ Đài Ân là Dạng. Chu nói Linh Ngữ đều là tên khác của tù ngục.

Bảng si: Tự Thư nói bảng là chèo thuyền. Si là đánh bằng roi.

Lưu di: Cũng gọi là các linh phong Tỳ-ni, hoặc gọi là lam. Ở đây gọi là giải thoát xứ, cũng gọi là đoạn, diệt, chánh gọi là lanh phản vị. Hán gọi lam tức là tên Thủ Tỵ thời Thượng cổ nhân đó gọi là Viên-phạn-na, đây gọi là rừng.

Cù-di: hoặc gọi là Kiều-đàm-di chính gọi là Kiều-đạp-di, Hán gọi là Minh nữ.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 56

Vẫn diệt: Thanh Loại nói: vẫn là chìm hết, tiêu sạch. Tăng khoáng: Thuyết Văn gọi hội là lụa thêu.

Uyên đính: Nước lặng đứng gọi là đính.

- Quyển 57 Không có từ khó.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM QUYỂN 58

Tuyên sanh: Tuyên là bô bày, văn kinh viết âm hoàn là dây thao đỏ, chẳng phải ý kinh.

Ma-già-la-ngư: Cũng gọi là ma-kiệt-ngư, chính là nói Ma-già-la-ngư. Hán gọi là cá kình.

Vô ách:

- Quyển 59 - 60 Không có âm khó.

NHẤT THIẾT KINH ÂM NGHĨA

QUYỂN 21

Sa-môn Tuệ Uyển đời Đường soạn, Âm Nghĩa Kinh Hoa Nghiêm và lời tựa. Từ quyển một đến hết quyển 60.

Đệ nhất nghĩa đế, quả thật là lời dạy chân thành của pháp tánh, ly ngôn. Vì có biển mới có thuyền. Nên lấy danh cú tự thanh làm bản chất của từng tướng. Sắc, hương, vị, xúc là tự thể trụ trì. Ô hô! Vượt thoát dòng ngôn lự, hội ngộ cảnh thấy nghe. Thảy nhờ công sức quyền xảo phương tiện của đấng pháp vương. Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh quả thật có thể bao quát hết các giáo điển trong pháp giới và trùm suốt hết các thuyết của Phật cảnh. Còn như văn từ sai sót chánh nghĩa khó tỏ, chân kiến không sanh, tìm nguồn mất lối, cho nên đến chỗ gần để vươn tới xa. Từ nơi cạn mà đến chỗ sâu, xưa nay đâu chẳng do đại đạo này, lại còn áp dụng theo âm nghĩa. Soi trong đục phải nhờ gương sáng, giải thích ngôn từ để biết chỉ quy. Sửa sai lầm để bước vào thềm bậc, mở chốt nghi. Còn như chần chừ nhầm ở ngã ba ba đường bèn trở thành như trẻ con.

Thiên sách: Thuyết Văn nói sách là phù mệnh nghĩa là bậc thượng thánh tín nhiệm trao tước vị cho là chữ tượng hình.

Tạo hóa quyền dư: tạo là tạo tác, hóa là biến hóa. Nhĩ Nhã nói quyền dư là bắt đầu nghĩa là buổi sơ khai trời đất biến hóa ra vạn vật.

Thiên đạo: Nhật, nguyệt, tinh, thần, âm, dương biến hóa gọi đó là Thiên đạo. Dịch nói: Càn đạo biến đổi vậy.

Quy long hệ tượng: Đời vua Nghiêu có thần kim quy đội địa đồ nổi lên. Đời vua Thuấn cảm rồng vàng mang địa đồ đến. Hệ là hệ từ là hai thứ trọng thập dực mà Khổng Tử trình bày về dịch.

Nhân văn: Dịch nói: Xem thiên văn để biết thời tiết thay đổi. Xem nhân văn để hóa thành nam nữ, quân thần, cha con, tôn ti trên dưới trong thiên hạ, gọi đó là nhân văn.

Vạn bát thiên tuế: Căn cứ theo tuổi Giáp tý của Đế vương: Thiên hoàng thị trị vì vạn tám ngàn năm, địa hoàng thị trị chín ngàn năm. Nhân hoàng trị bốn ngàn năm trăm năm. Có bổn ghi: Tam hoàng đều trị vì một vạn tám ngàn năm.

Đồng lâm hữu tiệt chi khu: Mao Thi Truyện nói hữu tiệt là chỉnh tề. Nghĩa là người trong thiên hạ đều ăn mặc chỉnh tề, khu là khu vực. Thất thập nhị quân. Đồng Mã Tương Như Phong Thiền Thư rằng:

Kế thiều hạ sùng hiệu mật lược khả đạo là bảy mươi hai vua. Quản Tử nói người xưa Phong Thái Sơn Thiện Lương Phủ có bảy mươi hai nhà, Lương Phụ Thái Sơn xuống Tiểu Sơn. (Thiền âm thiện phụ âm phủ).

Nhân mê tứ thần: Nhân mê nghĩa là người mê tứ nhãn, Tư Ích Kinh nói.

1- Vô sanh nhẫn, vì các pháp không đến

2- Vô diệt nhẫn, vì các pháp không đi.

3- Nhân duyên nhẫn, vì các pháp do nhân duyên sanh.

4- Vô trụ nhẫn, vì tâm vô dị tương tục.

Gia triền ngũ cái: Gia triền nghĩa là nhà nhà vây quanh, ngũ cái là tham, nhuế, hôn trầm, thùy miên, trạo cử, ác tác.

Thứu Nghiễm Tây Phong: Thứu nghiễm là núi Linh Thứu, Tây Phong theo Quảng Nhã phong là dựng đứng, nghĩa là ngọn Linh Thứu kia sừng sững nằm ở Tây Vực.

Siêu Từ Đại Nhi Cao Thị: Lão Tử nói: Trong địa vực có từ đại, nghĩa là Thiên địa vương đạo, nay nói Phật xuất hiện trong địa vực nên nói siêu từ đại.

Hỗn thái không: Thuyết Văn nói hỗn là hỗn độn âm dương chưa phân rõ cùng chung một khí. Nay nói pháp môn Hoa Nghiêm lượng đồng Thái Hư, chữ hỗn có khi viết

Thao thừa: Vận Thuyên nói thao là kính cẩn, ở đây ý nói tự nhún mình để tiếp nhận lời thọ ký.

Ngọc ỷ: Trịnh Huyền chú Lễ Ký nói: ỷ là cái chắn gió, đem ngọc trang trí vào đó nên gọi là ngọc ỷ. Châu Lâm nói: Thiên tử treo tấm ỷ lên cửa phòng để che chướng.

Hải yến: Thuyết Văn nói yến là an, ý là nói xa gần đều tin cậy.

Nên nói là hà thanh hải yến.

Thù trinh: Thuyết Văn trinh là may mắn, Thương Hiệt Thiên gọi là tốt lành.

Bối diệp: Bối nghĩa là lấy lá cây bối đa viết kinh. Diệp là giản diệp tức là tên chung của kinh sách.

Thời trăn tuế hợp: thời nghĩa là từ thời, tuế là một năm, trăn nghĩa là đến. Thuyết Văn nói hợp là lộ ra ngoài.

Việt mạc: mạc là sa mạc, ý nói các nước từ xa xôi băng qua sa mạc đến đây dâng hiến.

Hiến sâm: Ngọc Thiên nói: Sâm là của báu.

Giá hiểm hàng thâm: giá là treo đồ trên cao, Thuyết Văn nói hàng là thuyền vuông, ý nói các nước phương xa đến đều băng ngàn vượt hiểm.

Khánh: Mao Thi Truyện nói: khánh là hết sạch. Hãn trắc: hãn hiếm, trắc là lường.

Khuy du: Tả Truyện Phục Kiền nói: Khuy là nhón chân mà nhìn. Châu Lâm nói dòm dỏ có ý mong đợi. Nay nói Nhị thừa ở trong pháp này tuyệt hy vọng.

Long: Trịnh Huyền chú Lễ Ký nói: Long là hưng thạnh, là nhiều. Ải: biên ải.

Triệu: bắt đầu.

Viện: là làm, phàm làm việc gì cũng gọi là viện. Miến duy: Giả Quỳ chú Quốc Ngữ nói miến là nhớ. Việt dĩ: lời mở đầu.

Bút tước: Hán Thư Vệ Thanh Hoắc Quang Truyện nói: Tước là tước, bút là bút, âm nghĩa nói tức là gọt bỏ đi, bút là thêm vào. Có sách nói rằng chữa lại văn tự gọi là bút tước.

Đàm: Nhĩ Nhã nói đàm là kéo dài, Quách Phác gọi là nhánh nhóc bò tràn lan.

Thức: Đỗ chú Tả Truyện nói: Thức là dùng.

Thiện: Thuyết Văn nói thiện là sửa chữa lại. Châu Lâm nói hễ sửa lại cái gì cho mới đều gọi là thiện.

Khuếch pháp giới chi cương vực:

Phương ngôn nói: mở rộng ra, Trịnh Huyền chú Chu Lễ nói cương cũng như giới. Mao Thi Truyện nói cảnh là cương, vực và quản vực. Thuyết Văn nói vực là phong lại.

Châu hàm chi bí: Châu là châu như ý, ở đây dụ cho Bát-nhã. Hàm là cái rương, ở đây dụ cho thân Phật. Nghĩa là Bát-nhã ở trong thân

Phật giống như châu như ý ở trong rương. Bí là sâu kém tức chỉ Bát-nhã, cho nên quyển 64 Đại Trí Độ Luận nói Bát-nhã là châu như ý, xá-lợi của Phật là rương tráp, trong xá-lợi tuy không có Bát-nhã nhưng được Bát-nhã huân thành, cho nên được sự cung kính cúng dường, chữ bí, có người viết bộ hòa, âm mật nghĩa là cỏ thơm.

Di thập phương: Hán Thư Thập Chú nói di là tràn đầy.

Tam phục: Trịnh Huyền Tiền Mao Thi Truyện nói phục là trở lại.

QUYỂN 1: THẾ CHỦ DIỆU NGHIÊM PHẨM

Ma-kiệt-đề quốc: Còn gọi là Ma-già-đà hoặc Ma-kiệt-đà, hoặc gọi Mặc-kiệt-đề, từ này có nhiều cách gọi, do y theo tám chuyển thanh mà gọi hơi khác. Nhưng ý nghĩa đại khái không khác nhau. Có người dịch ma là bất, kiệt-đề là chí, ý nói nước kia cử binh hùng tướng mạnh mà không xâm phạm đến được. Lại có người nói ma là biến, kiệt-đề là thông tuệ, ý nói người thông tuệ đi khắp cả nước. Lại có người nói ma là lớn, kiệt-đề là thể, ý nói trong năm nước Ấn Độ, nước này lớn nhất, thống nhiếp các nước còn lại, cho nên gọi là đại thể. Lại có người giải thích ma là vô, kiệt-đề là hại, ý nói nước này không có phép hành trình. Có người phạm tội đáng xử tử thì chỉ đặt vào rừng lạnh thôi.

A-lan-nhã pháp: Còn gọi là A-lan-na, chính gọi là A-lạn-nhượng. Hán phiên dịch thành vô tránh thanh, nhưng có ba loại, một là Đạt-ma A-lan-nhã, tức là sở tướng này vậy, nghĩa là các pháp xưa nay vắng lặng vô tác, do đó mà gọi pháp này là A-lan-nhã xứ. Xứ đây là trong tràng Bồ-đề.

2. Ma-đăng-già A-lan-nhã nghĩa là trong nghĩa địa, cách thôn xóm một Câu-lô-xá, tiếng của trâu rống không nghe được.

3. Đàn-đà-già-lan-nhã tức là bãi sa mạc.

Bồ-đề tràng trung: Bồ-đề, Hán dịch là giác. Tràng, Hán Thư âm nghĩa nói gò đất cao ban cho đất bằng phẳng gọi là tràng. Nơi đây để cho bậc thần kỳ dạo chơi.

Chánh giác: Theo các sách, chữ giác là từ chữ học, chữ học là từ chữ giác, chữ giác là từ chữ hiếu.

Ma-ni: chính gọi là Mạc-ni. Mạc là mạc-la, đây gọi là cấu bẩn, bùn, ly, ý nói vật báu này trong sáng không bị cấu bẩn làm dơ. Lại nói

Ma-ni, Hán gọi là tăng trưởng, nghĩa là chỗ có châu báu này ắt tăng thêm oai đức, cựu dịch là như ý, tùy ý, dịch theo nghĩa.

Vũ vô tận bảo.

Quang Mậu: Nhĩ Nhã nói: Cây như tùng bá gọi là mậu. Quách Phác chú nói nhánh lá sum suê. Hán Thư Âm nghĩa mậu là xanh tốt.

Nhất thiết: Thuyết Văn nói, Nhất thiết là cùng khắp là đầy đủ, nên chữ thiết phải viết bộ thập. Thuyết Văn nói thập là con số cuối cùng có người viết chữ, là chữ thông tục.

Lưu ly vi cán: Lưu ly (tiếng Phạm) nói cho đủ là Phệ-lưu-da. Hán gọi là bất viễn sơn nghĩa là Tây Vực có núi cách thành Ba-la-nại không xa món báu này xuất phát từ xứ ấy cho nên lấy đó đặt tên. Cán, Tự Thư cán là cái chui. Theo Khổng An Quốc chú Thư Đỗ chú Tả Truyện và Khám Ngọc Thiên đều từ chữ là cây can lộc.

Bảo điệp phô sơ: Hán thư âm nghĩa nói phô sơ là phân bố. Thuyết Văn nói phô sơ là lan xung quanh, chữ Ngọc Thiên viết bộ kinh viết bộ là nhầm.

Nghiêm lệ: Vương Dật chú Sở Từ nói nghiêm là trang nghiêm.

Mao Thi Truyện nói lệ là.

Túy ảnh: Dịch nói túy là hội tụ. Mao Thi Truyện nói túy là tập. Anh lạc () kinh có viết hai chữ đều nhầm là một loại ngọc thạch, âm giống nhưng không phải dùng chữ này.

Đường tạ: Nhĩ Nhã nói xà là dài, có gỗ gọi là thọ. Quách Phác chú nói trên đài xây phòng. Đỗ Dự chú Tả Truyện nói tạ là sàn nhà.

Giai thiết hộ dũ: Ngọc Thiên nói thềm bước lên giảng đường gọi là bậc cấp. Quảng Nhã gọi là thềm, hai bên đường xếp lại.

Bị thể: Lưu Triệu chú Nghĩa Lễ nói: bị là xong đầy đủ, nghĩa là trọn thể nghiêm trang.

Oánh chúc: Quảng Nhã oánh là mài, nghĩa là gọt giũa châu ngọc làm cho nó sáng bóng. Thương Hiệt Thiên nói chúc là chiếu nghĩa là chiếu rọi sáng rực.

Diệu âm hà sướng vô xứ bất cập: Nhĩ Nhã nói hà là xa xôi. Quảng Nhã nói sướng thông thông đạt kịp đến.

Oai quang hách dịch: Quảng Nhã nói hách là rực rỡ dịch nghĩa là thạnh.

Mỹ bất hàm đổ: Châu Lâm nói mỹ là vô, đổ là thấy.

Bất tư nghì kiếp: kiếp (tiếng Phạm) nói cho đủ là Yết-lạp-ba. Hán dịch là thời gian dài.

Kim cang tề: Theo Phạm bản tề là thịt, chữ tề phải viết bộ nhục.

Văn kinh viết chữ tề là bằng nhau, chẳng phải chữ tề này.

Tỳ-lô-giá-na: Theo tiếng Phạm chữ tỳ phải đọc là vế. Hán dịch là chủng chủng. Tỳ-lô-giá-na là quang minh chiếu. Phật bằng thân trí dùng vô số ánh sáng chiếu soi chúng sanh, hoặc nói là tỳ biến, Lô-giá-na là ánh sáng chiếu khắp, nghĩa là Phật dùng thân tử vô ngại quang minh chiếu khắp sự lý vô ngại pháp giới.

Tôn nghiêm: Châu Lâm nói: Tôn có thể kính Trịnh Huyền chú Lễ Ký nói nghiêm đáng sợ. Mao Thi Truyện nói nghiêm là uy nghiêm.

Na-la-diên: Hán dịch là kiên cố.

Tu-di Quang Phạm: Tu-di nói cho đủ là Tô-mê-lô. Hán dịch là Diệu Cao. Tiếng Phạm nói cho đủ là Phạm ma, Hán phiên dịch là thanh tịnh.

Chiên-đàn: Hán gọi là ban vui, nghĩa là chiên-đàn trắng có thể trị bịnh nóng sốt, chiên-đàn đỏ có thể trừ bịnh phong thủng đều là loại thuốc trừ bịnh an thân cho nên gọi là ban vui.

Thái Vân: Thượng Thư nói: Dùng năm sắc hiển bày năm màu. Cố Dã Vương nói thái là sắc, màu sắc mây nên gọi là Thái vân.

Trạc cán: Hứa Thúc Trọng Chú Hoài Nam Tử nói trạc là dẫn, nghĩa là dẫn ra, Tự Lâm nói cán là tay cầm.

Quýnh diệu: Nhĩ Nhã nói huýnh là xa xôi.

Nhân từ hựu vật: Khổng Tử viết trong Dịch: Hựu là giúp đỡ. Vật là sinh mạng hữu tình, nghĩa là làm việc lợi lạc cứu giúp hữu tình hàm thức.

Chủ giá thần: Quảng Nhã nói: Chủ là thủ. Mã Dung Chú Luân Ngữ nói, trồng ngũ cốc ở ruộng rẫy có thần giữ gìn không bị hao tổn.

Hoàn kế.

Triền phục: Tam Thương nói: phục là sâu, nghĩa là chỗ nước xoáy của sông biển vậy.

Thọ Diêu: Phương Ngôn nói: Diệu là không tinh tế. Quách Phác nói di ê u là A-tu-la: hoặc nói A-tố-la. A Hán dịch là vô, diệu, la là hý, loài này tuy giống chư thiên mà không đẹp bằng chư thiên. Theo Bà-sa luận dịch là phi thiên. Vì loài này thuộc Thiên Thú nhưng nhiều siểm trá không có thật đức như trời, cho nên nói là phi thiên, như người làm ác gọi là phi nhân. Cựu dịch là người không uống rượu đó là người dịch nhầm. Nghĩa là trong tiếng Phạm Tốt-lợi gọi là tửu mà âm Tố-la gần với từ A, không nên nói là bất tửu, đây là sai lầm lớn. Theo Phạm bổn A-tu-la: đa thanh gọi là A-tố-lạc, ít thanh gọi là nhiên, đều đồng một tên gọi.

La-hầu: La, Hán dịch là nhiếp, hầu là não. Tu-la có thể ẩn nhiếp ánh sáng mặt trăng, mặt trời, khiến cho các thiên khổ não. Hoặc nói La-hổ-na. Hán dịch phổ văn, nghĩa là mặt trăng, trời chiếu khắp đến cõi này cho nên thiên hạ nghe danh nó.

Tỳ-ma Chất-đa-la: Tỳ-ma, Hán dịch tơ, Chất-đa-la là chủng chủng, nghĩa là loài Tu-la này rất giỏi huyễn thuật có thể dùng một sợi tơ giả làm tất cả mọi chuyện. Lại nói Tỳ-ma, Hán gọi là biến không, Chất-đa-la là chủng chủng nghiêm nghi, nghĩa là loài Tu-la này lúc đấu với Đế Thích chuẩn bị nghiêm chỉnh binh khí quân trượng, đầy khắp hư không.

Ca-lầu-la: Hoặc gọi là Yết-lộ-trà. Hán dịch là lúc bị ăn thịt kêu lên tiếng bi thương. Loài chim này khi bắt được rồng, trước tiên khoét bụng ăn thịt, rồng vẫn còn sống nên kêu tiếng bi thảm, hoặc nói đại tố hạng điểu, nghĩa là loài chim này thường chứa rồng đầy bụng. Cựu gọi là kim xí, diệu xí là nói về tên còn hình chẳng dịch ngược lại, nhưng cánh nó có nhiều sắc báu, chẳng phải chỉ có màu vàng.

Khẩn-na-la: Khẩn, Hán dịch là nghi, Na-la dịch là người. Nghĩa là hình dáng vị thần này giống như người nhưng trên đầu có một sừng. Nay người thấy sinh nghi nên nói có phải người không? Hoặc nói Na-la, Hán dịch là trượng phu, khẩn là giống như hoàn. Vì hình dáng nó như người mà miệng giống như trâu, khiến người thấy sinh nghi nên gọi là nghi nhân. Cựu gọi là ca nhạc thần.

Ma-hầu-la-già: Ma-hầu, Hán dịch là lớn, La-già là đi bằng bụng ngực. Loại này thuộc về loài rồng. Cựu gọi là thần mãng xà.

Dạ-xoa: Hán gọi là khổ hoạt, hoặc gọi là tự tế lại nói là nhanh chóng.

Tỳ-sa-môn: Nói cho đủ là Tỳ-thất-la. Hán dịch là Đa văn, nghĩa là vị vua này phước đức nhiều, ở trong chỗ tri thức, hoặc nói Tỳ biến, Sa-môn văn, nghĩa là các nơi đều nghe tiếng, nghĩa giống cách dịch trước. Hoặc nói Tỳ là y. Tên của vị vua này nói cho đủ là Khất-la, trong lúc Phật đang thuyết pháp cho chúng, vị vua này đắp ca sa vào trong chúng, chúng đều ngạc nhiên bảo nhau rằng y là Sa-môn, y là Sa-môn. Từ đây đặt tên là Sa-môn vậy.

Khí tượng: Phong tục ký nói trượng là tên chung của binh gậy.

Tỳ-lâu-bác-xoa: Nói cho đủ là Tỳ-lộ-ba-ha-ngật-xoa. Tỳ là chủng chủng, Lộ-ba là sắc, Ba-ha-ngật-xoa là căn, nghĩa là lấy vô số các sắc để trang nghiêm các căn. Lại nói tỳ là chủng chủng, lộ là sắc. Ba-ha-ngật-xoa là mục, nghĩa là mắt ấy có nhiều sắc trang nghiêm.

Ta-kiệt-la: Hán gọi là biển.

Đức-xoa-ca: Hán gọi là năng hại nơi sở hại. Đực-xoa là sở hại, ca là âm năng hại. Loài rồng này lúc giận lên thì se sẻ nhìn người vật đều đuổi cho đến chết. Cựu gọi là rồng nhiều lưỡi, do nó nói nhiều nên gọi là đa thiệt, chẳng phải trong miệng nó có nhiều lưỡi.

Cưu-bàn-trà:

Càn-thát-bà: Hán dịch là thực hương hoặc nói tầm hương, nghĩa là loài này tìm mùi thơm để ăn qua chỗ hội vui chơi ấy để tìm thức ăn. Cựu gọi là nhạc thần, chẳng phải dịch đúng.

Thích-ca Nhân-đà-la: Thích-ca chính là Nhạc-yết-la. Hán dịch đế, Nhân-đà-la là chủ, xưa nay dịch đồng với họ Phật, vọng xưng là hết sức sai lầm.

Tu-dạ-xoa: Tu là thiện, Dạ-xoa là thời, ý nói ánh sáng của chư thiên kia chói rực, khó phân biệt đêm ngày, nhưng nhìn thấy hoa nở, khép lại để phân biệt giờ giấc.

Đâu-suất-đà: Nói cho đủ là San-đâu-suất-đà. Đây gọi là Hỷ lạc tập, y theo Câu-xá có ba nghĩa một là hỷ sự, hai là tụ tập, ba là du lạc. Cựu gọi là hỷ cụ, hoặc nói tri túc.

Hoa nhị: Ngọc Thiên nói: Nhị là đầu đen của đài hoa. Viết ba bộ tâm, có người viết ba bộ chỉ là sai.

Thi khí: Nói cho đủ là thi khí na. Hán gọi là hữu kế hay đỉnh kế.

QUYỂN 2: PHẨM DIỆU NGHIÊM

Vi khải nan tư: Thuyết Văn nói khải là khai. Đà-la-ni: Hán dịch là tổng trì.

Bất đường quyên: Đường là hư luống, quyên là bỏ. Vô luân thất: Ngọc Thiên nói luân là loại.

Ngô tư đạo: Nhĩ Nhã nói tư là này.

Thập lực tối điển: Nhĩ Nhã nói điển là diệt.

Nang thế: Nhĩ Nhã nói nang là lâu, nghĩa là lâu xa.

Tâm trì đãng: Quảng Nhã nói trí là chạy. Thuyết Văn nói đãng là phóng túng, chữ đãng đúng đúng ra phải viết văn kinh viết thì thông với chữ cổ

Bất-tùy-ma: ma là tiếng Phạm, nói cho đủ là ma-la. Hán dịch là chướng ngại thiện, hoặc nói là phá hoại thiện.

Dụ hối: Thuyết Văn nói dụ là giáo. Lưu Hiến Chú dịch nói hối là dạy bảo.

Tỷ vô si hoặc: Khổng An Quốc chú Thư nói: Tỷ là khiến.

Ích kỳ tinh sảng: Lưu Hiến chú Dịch nói: Tinh là linh hồn. Thuyết Văn nói sảng là sáng suốt, nghĩa là mở mang tâm linh cho sáng suốt linh lợi.

QUYỂN 3: PHẨM DIỆU NGHIÊM

Ấm trạch

Tư Vinh Vận Phố nói Tư là nhuận. Thích Danh nói vinh là ánh sáng rực rỡ, nghĩa Tư Vinh là quang nhuận.

Địch trừ: Thuyết Văn nói địch là rửa sạch.

Ủi an: Hán Thư Ứng Thiệu Chú nói: Từ bộc trên vỗ về kẻ dưới là ủi, dưới được bề trên an ủi gọi là an.

Nhất-sát-na trung: Sát-na là từ nhanh nhất trong sát-na. Nhân Vương Kinh nói: Chín mươi sát-na trong một niệm, một sát-na có chín trăm lần sanh diệt. Lại nữa, Câu-xá Luận nói một trăm hai mươi sát-na là một sát-na, sáu mươi sát-na là một lạp-phược, ba mươi lạp-phược là một tu-du, ba mươi tu-du là một ngày đêm, ba mươi ngày đêm là một tháng, mười hai tháng là một năm.

Si ế thường mông hoặc: Phương Ngôn nói: ế là ái: Châu Lâm nói ái là tế. Văn Tự Tập Lược nói ế là màng mắt. Công Dương Truyện nói mắt có đồng tử mà không thấy được. Si nghĩa là tuệ nhãn bị chướng ngại không thấy được chân lý, thường sinh nghi hoặc.

Phiêu luân: Ngọc Thiên nói luân là chìm.

Úy đồ: đồ là con đường, nghĩa là ba đường ác đáng sợ hãi nên gọi là úy đồ.

Đại danh văn: Châu Lâm nói văn là tiếng tăm đồn đi. Nghĩa là danh tiếng.

Ký văn sở ký: Đỗ Dự chú Tả Truyện nói ký là kịp.

Vô ương số: Vương Dật chú Sở Từ nói ương là sạch hết.

Quyết định, chữ quyết là bộ băng không phải bộ thủy, chữ quyết có bộ thủy một bên là chỉ cho dòng nước chảy.

Phả tư nghì: Tự Thư nói phả là không thể. Thế gian kỳ độ.

Võng bất quân, Nhĩ Nhã nói: Võng là vô.

Nhất thiết trí đạo mỹ bất tuyên: Châu Lâm nói: Mỹ là vô, Nhĩ Nhã nói tuyên là hiển thị, còn gọi là phân minh, còn gọi là biến thông, hành thí.

Bà điều: Chánh viết là Mạt-lê, Hán dịch là có sức Thiêm-mạt-la là tên loại cây ở bờ biển gần Tây Vực, Hán dịch là Hoàng Tạp Sắc, chim cánh vàng nếu bay đến thì đậu trên đó.

Khoáng kiếp: Quảng Nhã nói: Khoáng là lâu, nghĩa là lâu xa.

Luân vĩnh tịch: Quảng Nhã nói luân là. Nhĩ Nhã nói Vĩnh là lâu dài, tịch là đêm, nghĩa là do ở trong cõi sanh tử thường ngu si tối tăm nên nói là đêm dài.

Thi-lợi-dạ-thần: Hán dịch là phổ hiện kiết tường.

Pháp cự: Thuyết Văn nói: Cự là bó củi lại rồi đốt gọi là đại chúc (bó đuốc lớn), Châu Lâm nói cột cỏ, bện cỏ rơm lại đốt để chiếu sáng.

Khắc điển: Nhĩ Nhã nói khắc là có thể, điển là diệt.

QUYỂN 4: PHẨM DIỆU NGHIÊM

Mâu-ni: Hán dịch là Tịch Mặc.

Phật-sát: Nói cho chính xác là Hột-sai-đát-la, Hán dịch là ruộng đất.

Vô yểm túc.

Lăng nhiên: Thuyết Văn nói lãng là sáng. Quái ngại: Tự lược nói quái là chướng ngại.

Tam-muội: nói cho đủ là Tam-ma-địa, Hán dịch là đẳng trì, nghĩa là xa lìa hôn trầm, trạo cử nên gọi là đẳng làm cho tâm duyên vào một cảnh nên gọi là trì.

Tuyền Giang.

Phái trạch thanh viêm thử: Văn Tự Tập Lược nói phái là mưa lớn. Lưu Hi Chú Mạnh Tử nói: mưa xuống sầm sầm (phái nhiên chú vũ). Quách Phác chú Nhĩ Nhã nói: Viêm là khí vậy khô nóng. Thuyết Văn nói là nóng bức.

Điềm di tối thắng đạo: Khổng An Quốc chú Thượng Thư nói: Điềm là an, Nhĩ Nhã nói di là vui.

Quyên trừ: Nhĩ Nhã nói quyên là sạch sẽ, nghĩa là tinh khiết. Giai tùng hóa: Trịnh Tiễn Thi nói: Tùng là theo. Châu Lâm nói:

Giáo dục cho thành người ở trên mà thay đổi tập tục ở dưới gọi là hóa.

Hiểm bì bất tu đức: Mao Thi Tự nói: Bên trong có chí hướng đến bậc hiền mà không có tâm gian hiểm. Thương Hiệt Thiên nói bí là xiểm khúc.

Vô giãi đãi.

Du-tu-di: Tự Lâm nói, du là vượt qua.

Như thế sanh manh tốt vô đổ: Tốt là cuối cùng là chết.

Như manh cổ: Tam Thương nói mù mắt nên gọi là cổ. Thích Danh nói cổ nghĩa là lúc ngủ mắt nhắm lại như da trống, chữ này mà viết bộ bì là sai.

Di luân: Hán Thư nói: Thu lượm gọi là Di luân, giống như cái bọc, giống như ba lô.

Danh dự: Mao Thi Truyện nói là tiếng xưng hô tốt đẹp do người ban cho.

Minh chúc: Chúc là nhìn.

QUYỂN 5: PHẨM DIỆU NGHIÊM

Như xuyên vụ: Hán Thư Âm Nghĩa nói: Vụ là dạy loạn xạ. Ở đây ý nói nhờ thực hành Phật sự ở vô biên Phật hải. Nay ngồi nơi đạo tràng, Bồ-tát tranh nhau phụng cúng như trăm sông chảy về biển.

Kim Cang Tề.

Vô di ẩn: di là dư, ẩn là chứa.

Ỷ lệ song: Trương Thích Chú rằng: Câu văn trên linh quang bảo điện. Tiểu Nhã nói lệ là sáng rực, ý nói song cửa có sắc màu chiếu sáng rỡ.

Đặc minh: Nhan Chú Hán Thư: Đặc là chỉ.

Điền sức diệu hoa: Điền là thềm bậc, Hán Thư Huân Vương nói, nghĩa là châu ngọc lót dưới tòa để trang sức. Chu Lễ có ngọc chấn dài một tấc do các loại ngọc lẫn lộn. Nay kinh viết từ bộ thành, chữ điền là bít lấp.

Di thản: Mao Thi Truyện nói di là dễ, nghĩa là giản dị. Quảng Nhã nói thản là bằng phẳng.

Quang oánh: Trịnh Tiên Thi nói: Quang là Vinh Thiết Vận nói oánh là sức, nghĩa là lấy hoa quý để trang sức tòa Phật. Thuyết Văn Tự Thống oanh lại viết là

Thế Tôn ngưng quý: Dịch nói: quân tử lấy chánh vị để giữ mặn. Vương Dật chú rằng: ngưng là vô nghiêm chỉnh. Túy là nhìn, nghĩa là nghiêm cẩn mà nhìn. Mạnh Tử nói úy là sắc mặt tươi tắn. Ngọc Thiên nói: Nhìn một cách đứng đắn sáng suốt.

Bỉnh nhiên: Thương Hiệt Thiên nói bỉnh là sáng rỡ. Môn thát: Hán Thư Tập Chú nói thát là cửa nhỏ.

Đổng khải: Ngọc Thiên nói: đổng là thông đạt.

Đống trử: Quách Phác chú Nhĩ Nhã nói: Đống là rui nhà.

Diệu hương phần uân: Vương Dật chú Sở Từ nói: Phần uân là hưng thạnh, đầy mùi thơm.

Thọ ký: Ký là đường rẽ. Tự Thư viết nhánh cây mọc bủa ngang đầu ra. Nay văn kinh viết có bộ là sai.

Tranh tủng trạc: Thiết Vận nói tủng là cao. Thương Hiệt Thiên nói trạc là rút, nghĩa là kéo nhánh cây trên cao.

Nư trùng vân: mật ám.

Di phúc: Hán Thư Âm Nghĩa, nói di là đầy nghĩa là che trùm khắp.

Tương tỳ ánh: Trịnh Huyền chú Lễ Ký nói Tỳ là che ngăn, Nhĩ

Nhã nói Tỳ là bóng râm, Tự Thư nói: chiếu một bên nghĩa là cùng ngăn, cùng chiếu nhau, như sự lẫn lộn của năm sắc.

QUYỂN 6: PHẨM NHƯ LAI HIỆN TƯỚNG

Diêm-phù-đàn kim: nói cho đủ: Nhiễm bộ Nại-đà, đây là tên con sông ở Tây Vực, con sông ấy gần cây Diêm-nại-đà vàng xuất phát từ con sông ấy, ở đây con sông nhờ cội cây mà được gọi tên. Vàng do con sông mà được tên. Hoặc nói Diêm-phù quả diệp điểm vật thành vàng nhờ dòng chảy vào sông nhiễm đá thành vàng Diêm-phù-đàn này, sắc lá đỏ, vàng xen lẫn tía.

Ưu-bát-la hoa: Nói cho đủ là Ni-la-ổ-bát-la-ni. La Hán gọi là màu xanh, Ô-bát-la là tên loài hoa, lá nó hẹp dài gần dưới thì nhỏ tròn, hướng lên lá hơi nhọn. Mắt Phật hơi giống, trong kinh phần nhiều lấy hoa này, làm thí dụ.

Pha lê sắc: chính là nói: Thúy phi chí ca, hình nó nhỏ giống như thủy tinh ở xứ này, nhưng có loại đỏ loại trắng.

Phổ chấn: chính phải viết nghĩa là chấn động kinh viết chữ là dơ lên.

Bích-chi Phật Địa: Bích-chi, tiếng Phạm nói cho đủ là Ty-cần-chi-để-ca, Hán gọi là mỗi mỗi Phật độc hành là giác, cựu gọi là Độc giác, chính vì ý nghĩa này nên gọi là Duyên giác người dịch lầm lấy Phạm ngữ đặt là Bát-la-để-ca, Hán phiên dịch là duyên, cho nên Trí Độ Luận quyển 18 chung với hai loại trên.

Thiêm nhiên tọa: Nhĩ Nhã nói thiêm là đều. Tiểu Nhã nói thiêm là đồng. Như nói không cái nào không như vậy.

Khắc chừng: Nhĩ Nhã nói khắc là có thể.

Pháp giới chu lưu vô bất biến: lưu biến khắp nên gọi là chu lưu. Hoặc phúc hoặc bàng trụ.

Chu văn thập phương: Trịnh chú Lễ Ký nói: Chu là biến, Châu Lâm nói, văn là đã nghe được.

QUYỂN 7: PHẨM PHỔ HIỀN TAM-MUỘI

Bao nạp: Chữ còn viết là

Bát Niết-bàn: Nói cho đủ là Bát-lợi Niết-bàn-na nghĩa là Bát-lợi là phổ, cứu cánh Niết là xuất Bàn-na là phiền não kết, ý nói các phiền não kết rốt cuộc được thoát ly.

Ngã rào: Thuần chú Hán Thư nói tào là bối.

PHẨM THẾ GIỚI THÀNH TỰU

Chí dục quảng đại, Luận Ngữ chú: Chí là mộ, mộ là mong muốn vui sướng.

Phiền não nhiễu trực: Khổng An Quốc chú Thư nói nhiễu là loạn, kinh văn viết không có bộ là sai.

Hoặc tu hoặc đoản: Quảng Nhã nói: Tu là dài. Văn kinh viết chữ nghĩa là thịt thối ướp thính cho khô rồi làm nem, đó là dùng sai chữ.

Huyền phúc trụ: nghĩa là cái trang thái đổ xuống.

Tuân phục: Trịnh Phác nói tuân là tuần hành. Trịnh Tiên Thi nói phục là trở lại, nghĩa là qua lại nhiều lần.

Vô tạm dĩ: Quảng Nhã nói dĩ là dừng.

Tam duy cập bát ngung: Quảng Nhã nói duy là góc. Trịnh Huyền chú Công Ký nói ngung là góc.

Cộng mỹ: Chữ cộng là bộ không phải bộ chữ mỹ bộ chứ không phải bộ hỏa.

Nhất nhất khu phần: Mã Dung Chú Luận Ngữ nói khu là phân biệt.

Bách ải: Bách là gồm sát, ải là giáp.

QUYỂN 8: PHẨM HOA TẠNG THẾ GIỚI - I

Trân thảo la sanh tất phân phức: Nhĩ Nhã nói trân là đẹp, Giả Quỳ chú Quốc Ngữ nói trân là quý báu, nghĩa là cho quý báu là cỏ rác. Sở Từ nói la sanh ở đường. Vương Dật chú rằng la là liệt mã sanh.

Bất khả tự hoại: Hán Thư Âm Nghĩa nói tự là hủy hoại.

Điến tố kỳ hạ: Nhĩ Nhã nói điến là cặn. Quách Phác chú: điến.

Lan thuẫn: Thuyết Văn nói lan là lan can. Vương Dật chú Sở Từ nói: dọc là lan can, ngang là chấn song che mái.

Phân-đà-lợi: Hán gọi là hoa sen, cũng gọi là hoa bách diệp.

Thi-la-tràng: (Theo Phạm ngữ): Thi-la. Hán gọi là thanh lương. Nếu nói Thức-la, Hán dịch là ngọc, nghĩa là lấy ngọc làm tràng phướn, gọi là Thi-la-tràng.

Cạnh tấu: Nhĩ Nhã nói tấu là tiến, làm.

Hương thủy trừng đình: Tỳ Thương nói: nước lặng gọi là đình đình giống như trạm. Văn kinh viết bộ là sai.

Viên tường liễu nhiễu: Mao Thi Truyện nói: viên là tường. Thuyết Văn nói liễu là quấn quanh, nghĩa là bao bọc xung quanh.

Hồi phục: Hồi là xoay lại, phục là sâu nghĩa là chỗ sâu thẳm của sông biển. Tức chỗ nước xoáy.

Đàm thiện hình: Thượng Thư nói: làm ba cái đàn bằng cá thiện. Khổng chú nói: quét dọn đất để tế lễ gọi là thiện, chọn đất bằng để tế gọi là đàn. Hàn Thi Truyện nói thiện giống như thản là đất bằng.

Khiếp-lặc-ca-hình:

Nhân-đà-la: Hán dịch là lưới trời. Ta-bà: Hán dịch là kham nhẫn.

Hình chữ vạn: nay theo chữ tiếng Phạm chính là tướng của người có đức vốn chẳng đúng. Nhưng trong kinh trên dưới căn cứ bản Hán gồm mười bảy chữ đều gọi là chữ vạn. Theo văn Phạm có hai mươi tám tướng tức bốn trong tám tướng. Nghĩa là ba tướng, Thất-lợi-mạt-sai Nan-đề-ca-vật-đa-tắc chuyển Tất-để-ca. Bổn nhượng Ca-tra lại có Bát-đặc mang Chiết-ngật-la bạn Chiết-la v.v... Tuy trong Hoa tạng hai phẩm Hồi Hướng có xử dụng nó để biết không nhầm. Ở đây không liệt vào con số. Lại nữa chẳng phải tướng của một sắc, nay nói rõ sự dị đồng, nghĩa là quyển thứ 8 có một tướng Thất-lợi-mạt-sai, quyển 9 có ba tướng, Nan-đề-ca-vật-đa, Thất-lợi-mạt-sai và Thất-lợi-mạt-sai quyển 22 có một tướng là Tắc-phược Tất-để-ca. Thứ 27 có năm tướng: Thất-lợi-mạt-sai, Tắc-phược Tất-để-ca, Nan-đề-ca-vật-đa, Thất-lợi-mạt-sai, Nan-đề-ca-vật-đa. Quyển 48 có ba tướng: Tắc-phược Tất-để-ca, Thất-lợi-mạt-sai, Thất-lợi-mạt-sai. Quyển 57, 58, 63, 65 v.v... đều có một tướng Thất-lợi-mạt-sai. Nếu cẩn thận y theo Phạm bản gồm có hai mươi tám tướng, có đủ như trong San Định Ký đã nói.

QUYỂN 9: PHẨM HOA TẠNG THẾ GIỚI - II

Thế giới danh Thi-lợi: Hán dịch là thù thắng, cũng gọi là kiết tường.

Thành quách: Phong tục thông nói: Thành gọi là thạnh, quách gọi là. Nghĩa là chứa đựng rộng rãi.

Trạng như tứ châu: Nhĩ Nhã nói: Vùng đất có thể ở trong nước gọi là châu. Nay tứ thiên hạ đều ở trong tứ đại hải, nên nói cho đủ là châu. Nói hạng như tứ châu Đông châu hình tròn như mặt trời. Tây châu hình bán nguyệt. Nam châu Bắc rộng Nam hẹp. Bắc châu hình vuông vức.

Sư tử tần thân: Mao Thi Truyện nói: tần là mau chóng. Thân là chuỗi, nghĩa là người có sự mệt mỏi. Từ chân tay, lưng ngực, trái phải, trên dưới, hoặc gắng sức hoặc thư giản để tự giải mệt mỏi, những từ này đều từ tiếng Phạm, như trong San Định Ký đã nói.

Long uyên: Khổng An chú Luận Ngữ nói uyên là đầm.

Quán tập: Trịnh Tiên Thi nói: Quán là thói quen. Thiên Thành Bảo đáp: Đỗ Dự chú Tả Truyện nói đáp là tường phòng của người nữ.

QUYỂN 10: PHẨM HOA TẠNG THẾ GIỚI - III

Quỷ độ: Giả Quỳ chú Quốc Ngữ nói: Quỷ là pháp độ. Trịnh Huyền chú Chu Lễ nói độ là số thước tấc, quỷ nghi có nấc nên gọi quỷ độ.

Phật hiệu Bà-la Vương: Bà-la, Hán gọi là kiên cố cũng gọi là tối thắng.

Tuyệt luân: Trinh Chú Nghi Lễ nói luân là so sánh kiết tường ác: Thượng Thư Truyện nói: kiết là thiện. Đỗ chú Tả Truyện nói tường là điềm tốt xấu. Giả chú Quốc Ngữ nói tướng giống như tượng. Hà Thừa Vựng Yếu nói ở trên gọi là tướng, ở một bên là duy, bốn bên hợp lại như cung điện gọi là ác.

Sùng sức bảo phê nghê: Trịnh chú Khảo Công Ký nói: sùng là cao. Quảng Nhã nói phê nghê là tướng nữ. Thương Hiệt Thiên nói nghê là trên thành nhỏ mà bằng. Theo Giả chú Quốc Ngữ chữ viết. Đỗ chú Tả Truyện viết, Quảng Nhã viết. Nay văn kinh viết chữ nghê theo Thanh Loại nói ở trong mui xe mà còn cầm dù. Lại còn viết chữ là xung quanh năm chú nghé trông, hoặc nói trong xe nhìn chăm chú ra ngoài.

Tú xuất: Quốc Ngữ nói tú là xuất chúng, có thì tốt. Cố Dã Vương nói tú là đẹp.

Như chúng hội: Trịnh chú Luận Ngữ nói: hội là thêu thùa. Kiếp thiêu:

Kiên ngạnh.

Diêm-la giới: Diêm-la nói cho đủ là Diệm-ma-la-thát: Hán gọi là ngăn lại, nghĩa là ngăn người tội đứng để họ làm nữa.

Kim cang chữ. Hải bạn:

Toan sơ: Thuyết Văn nói toan là chua, sở giống như đoạn, nghĩa là thân chịu đau đớn kịch liệt không thể sờ chạm được như răng nếm vị chua quyết không thể gồm vật được, hoặc nói toàn là đau ê sở là hình phạt bằng gậy. Bị gậy đánh đau đớn. Lại nói toan là nhức xương. Sở là răng gãy, ý nói chịu những nỗi đau khổ xương tỷ không thể xúc chạm.

QUYỂN 11: PHẨM TỲ-LÔ-GIÁ-NA

Nãi văng: Thuyết Văn nói nãi là lời nói nối câu. Quảng Nhã nói nãi là qua. Trùng Ngôn Huấn Nghĩa nói giống như thanh tịnh.

Bất khả kỷ cực: Quảng Nhã nói kỷ là ghi nhớ. Trịnh chú Lễ Ký nói cực là tận, nghĩa là ghi nhớ không thể cùng tận.

Na-do-tha: theo phương này Hoàng đế số pháp có ba bậc. Nếu theo bậc dưới phải là triệu này, bậc trung là nhị, bậc thượng là cấu như phẩm A-tăng-kỳ có giải thích.

Tùng quảng: Mạnh Khang chú Sử Ký nói Nam Bắc là dọc, Đông Tây là ngang, ngang là rộng.

Lâu Lỗ khiếp địch giai tất sùng lệ. Thiết Vận nói phòng ngự ở trên thành gọi là Lỗ vây quanh thành xây một đài cao để chống được đã cao lại đẹp nên gọi là sùng lệ.

Tiệm: Thuyết Văn nói tiệm là cái hầm. Văn kinh viết có bộ thủy là nhầm.

Ba-đầu-ma-hoa: chính gọi là Bát-đặc-mang, Hán gọi là hoa sen đỏ. Túy chỉ: Mao Thi Truyện nói túy là tập hợp.

Thành ấp tể quan: Tả Thi Truyện nói: ấp là đô, có tông miếu của các tiên, quân gọi là kinh đô, không có gọi là ấp, Khổng An chú Luận Ngữ nói tể là nhà quan. Vận Bổ nói Tể là chủ. Tức là quan lại làm chủ trong thành ấp.

Tứ cù đạo: Nhĩ Nhã nói: Thông một mặt là đạo lộ, hai mặt gọi là đường rẽ, ba phía gọi là kịch bàng, bốn phía gọi là cù năm gọi là khang, sáu mặt gọi là trong, bảy mặt gọi là kịch, tam mặt gọi là sùng kỳ, chín mặt gọi là quỳ nhiên. Vì đường có nhiều lối nên gọi là tứ đạt.

Kỹ nhạc: Thiết Vận nói kỹ là nữ ca kỹ. Tỳ Thượng nói: Kỹ là cô gái đẹp. Vì cho cô gái đẹp làm thú vui nên gọi là kỹ nhạc. Văn kinh viết bộ thủ một bên, chữ kỹ của kỹ nghệ. Có người viết bộ chẳng phải nghĩa kinh.

Cân ngự nhữ Bảo thừa: Tấn Thư Dư Phục Chí nói khăn xe của Chu Lễ lớn đỏ để chầu triều, lớn trắng là đồ binh. Trịnh Huyền chú Chu Lễ nói khăn như áo. Ý nghĩa là tấm vải thêu đậy lên xe, Quảng Nhã nói ngự là ngự giá. Phu nhân thải nữ: Các cô gái được tuyển chọn phong tục thông nói: nơi lục cung các cô tỳ nữ có đến hàng ngàn. Thiên tử cùng vui chơi với các cô, Thừa tướng chọn các cô thiếu nữ ở các làng quê chừng mười ba trở lên hai mươi trở xuống, mảnh mai trinh trắng để chở vào tấn cung nên gọi là Thái nữ, phu nhân là người trưởng thành nên nói là phu nhân.

Tầm diệc khứ thế: Đỗ chú Tả Truyện nói: Tầm là nối tiếp là nối tiếp sau đó.

Tụ lạc: Vệ Thiệu Hán Thư nói: Làng nhỏ cho các dân cư ở gọi là tụ lạc.

Y hổ: Nhĩ Nhã nói hổ là nương tựa. Hàn Thi Truyện nói hổ là nương cậy.

QUYỂN 12: PHẨM DANH HIỆU NHƯ LAI

Chiêm-bặc hoa: Hán gọi là hoa màu vàng, hoa nó rất thơm nhưng nhỏ như hột dành dành.

A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề: chữ miệu viết theo âm Phạm phải viết là được. Âm Hán gọi là vô, Nậu-đa-la là thượng. Tam-miệu là chánh, tam là biến, đẳng. Bồ-đề là giác. Nói tóm lại là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, chữ nậu, xưa nay trong kinh luận phần nhiều viết âm nậu. Theo tiếng Phạm giống với nhập thanh ở phương này, chứ không phải khứ thanh, cho nên chữ này phải viết bộ thị chứ không viết bộ lời.

Thích-ca Mâu-ni: Thích-ca dịch là Năng. Mâu-ni là Tịch Mặc, ý nói ba nghiệp xa lìa nơi tranh luận.

Cù-đàm thị: Nói cho đủ là Cù-đáp-ma. Cù, Hán dịch là địa. Đáp-ma là tối thắng, nghĩa là ngoài cõi trời ra, trong thế gian này họ này là cao quý nhất, nên nói địa tối thắng. Hoặc nói Cù-đàm-di hoặc nói Kiều-đàm-di hoặc nói Cù-di, đều là tiếng kêu của người nữ.

Giác-la-bạt-na: Giác nói cho đủ là giác Thấp-phất-la: Hán dịch là tự tại. Bạt-na là tiếng lớn. Nghĩa là Phật gọi đại tự tại.

Tu tý: (đã giải) ở trước.

Phong ích: Thuyết Văn nói ích là đựng đầy bình.

Hoặc danh tánh siêu mại. Theo Phạm bản nói: Yết-đế-ngật-lan-đà-tắc chuyển Phạc-bà nói Yết-đế-ngật-lan-đà là vượt qua. Tắc chuyển là tự, Phạc-bà là tánh, nghĩa là thể tánh mình vượt qua. Thuyết Văn nói mại là đi xa, viễn là quá xa.

Hoặc danh giản ngôn từ: Thượng Thư nói Từ còn gọi giản yếu, Khổng An chú nói: giản là lược.

Tiễn thiểu: Giả chú Quốc Ngữ nói: Tiễn là ít, (quả) quả còn gọi là bạt.

Thược: