SỐ 2128 — NHẤT THIẾT KINH ÂM NGHĨA

PHẨM TỨ THÁNH ĐẾ

Tháo động: Trịnh chú Luận Ngữ nói: Tháo là không an tịnh.

Cừu đối: Nhĩ Nhã nói cừu là thù, Khổng An chú Thư nói: Cừu là oán, ý nói gặp nhau ở ngoài đường như thù oán, vì xa lìa chướng.

Tư đãi: Khảo Công Ký nói: Tư là lấy, Vương Dật chú Sở Từ nói đãi là nên, ý nói khổ đế là thứ lộn theo lúc nóng lạnh đói khát nên phải tìm lấy.

Bỉ tiện: như Thuần Chú Hán Thư nói bỉ là quê hèn.

Phá noãn: nghĩa là khổ báo sạch hết mới hiển diệt đế, cho nên gọi diệt đế là phá noãn, trong kinh có từ phá noãn, tức là phá vỏ trứng sanh tử mới hiển hiện diệt đế.

Năng quặc thế: Thương Hiệt Thiên nói: quặc là vồ lấy. Thuyết Văn nói quặc là chộp lấy. Quảng Nhã nói thế là cắn, ý nói do tạo tập tổn hại căn lành xuất ly chân thật, ở đây giống như sư tử vồ cắn, chữ quặc, văn kinh viết bộ khuyển một bên là rất lầm lẫn. Hoa Nghiêm Xà-lê Cộng Tam Tạng Phúc Khám. Bản Phạm này nói: Tợ đa. Hán nói: Sư tử vẫn kêu theo nghiệp dụng, nên phiên là quặc thế.

Hỗn trọc: Thiết Vận nói hờn là dục, trọng ngôn huấn nghĩa còn nói: thanh tịnh.

Phôi: bình gốm chưa nung.

Phẫn độc: Giả chú Quốc Ngữ phẫn là đầy. Trịnh chú Lễ Ký nói phẫn là tức giận sục sôi.

Kinh hãi: Quảng Nhã nói hãi là khởi, hễ người giật mình thì tâm họ khởi dậy.

Nặc-tỳ: Quảng Nhã nói: nặc là ẩn. Đỗ chú Tả Truyện nói nặc là ẩn, tỳ là bịnh. Nghĩa là bịnh hoạn phiền não được ẩn tàng trong khổ đế.

Ngạo mạn: Đỗ chú Tả Truyện nói: ngạo là bất kính, chữ ngạo này trong văn kinh viết bộ tâm đứng một bên là sai.

Sử lưu: Thương Hiệt Thiên nói: Sử là nhanh chóng chữ này trong văn kinh viết chính là tên ngựa, chẳng phải ý kinh.

QUYỂN 13: PHẨM QUANG MINH GIÁC

Diêm-phù-đề: chính gọi là Thiêm-bộ-đề. Thiệm-bộ là tên cây, đề gọi là châu. Nghĩa là trên Thiên Sơn có ao A-nậu, phía Nam có cội cây lớn gọi là Thiệm-bộ lá nó trên rộng dưới hẹp, châu Nam này giống như nó, nên lấy đó đặt tên.

Phất-bà-đề: Nói cho đủ là Bố-lỗ-bà Tỳ-đề-ha. Bố-lỗ-bà Hán dịch là sơ, nghĩa là chỗ mặt trời mới mọc, nghĩa là phương Đông, tỳ là thắng, đề-ha là thân.

Cù-đà-ni: Nói cho đủ A-bát-lợi Cù-đà-ni. A-bát-lợi, Hán gọi là hướng Tây, hoặc nói bát chấp mãng, Hán dịch là hậu nghĩa là chỗ lúc mặt trời sắp lặn. Cù là trâu, Đà-ni là chất. Nghĩa là lấy trâu để đổi đồ dùng, như phương này dùng tiền.

Uất-đơn-việt: nói cho đủ là Uẩn-thát-la Cú-lư-uẩn-thát-la là thượng, thắng. Câu-lô là sở tác, nghĩa là người ở châu kia đối với việc họ đã làm đều không tốt bằng ta.

Văn-thù-sư-lợi: nói đúng là Mạn-thù-thất-lợi. Thù, Hán dịch là diệu. Thất-lợi là đức.

Trượng phu: Đại Tái Lễ nói: trượng là trưởng tạo, phu là phù. Ý nói trưởng dưỡng vạn vật. Bạch Hổ Thông nói: phu là đỡ, chống đỡ bằng đạo. Trượng phu là dáng người. Tả Truyện nói tấn hiền đạt năng gọi là trượng phu. Quảng Nhã nói nam tử gọi là trượng phu là hành giả nổi tiếng.

Cám thanh: Châu Lâm nói: sắc xanh thẫm má đỏ phân nửa gọi là cám.

Hý tiếu:

Ngộ thế gian: ngộ là tỉnh, nghĩa là làm cho thế gian đều tỉnh giấc ngủ sanh tử.

Trần lụy: Trịnh Huyền chú nói lụy là ràng buộc. Nghĩa là lục trần làm nhiễm ô tâm như bụi dính vào người liền bám không thể rớt ra được cho nên gọi chung là trần lụy. Chữ trần từ chữ thứ và thổ. Thể thứ là nhiều, nghĩa là nhiều bụi thành trần, chữ hội ý, người nay đa số viết bộ lộc và trần, cúng dường hiểu được nghĩa của nó.

PHẨM BỒ-TÁT VẤN MINH

Hiểu ngộ quần mông: Quảng Nhã nói: hiểu là nói, Trịnh chú Lễ Ký nói quần là đông. Hàn Khang Bá chú Dịch nói: mông muội là nhỏ bé, Thuyết Văn nói mông là đồng mông, ý nói phàm phu đối với đạo chưa có sự hiểu biết như trẻ đồng mông Bồ-tát giáo hóa làm cho khai ngộ.

Duy nhân: Quách Phác chú Nhĩ Nhã nói: duy là tiếng nói phát loạn. Chu Lễ nói đức trời gọi là nhân, nghĩa là như người có đức dưỡng dục như trời. Thì gọi người đó là nhân.

Thoan lưu cạnh bôn: Thuyết Văn nói: nước cạn chảy trên cát gọi là thoan. Lại nói thoan là nước chảy xiết. Nhĩ Nhã nói: qua đi.

Trường phong: Tứ đôi. Tự Uyển nói: Gió cuồn cuộn nổi dậy, gọi là trường phong.

Cổ phiến: Trịnh chú Nghi Lễ nói: Cổ là vỗ, phiến là lay đọng, chữ cổ trong kinh viết bộ một bên, chính là chuông trống.

Cỏ quan mộc nhân: Hàn Khang chú Dịch: Khu cơ là then chốt của bộ máy. Theo chữ cơ tức là khu cơ, vật dùng chuyển động bộ máy, nghĩa sâu kín, ý nói người gỗ vô tâm nhưng dùng then chốt kín mật mà khéo vận dụng, khiến cho người dù nghiệp thể đều vô dụng mà có thể sanh vô số quả báo.

Tùng hạt: Trịnh chú Nhĩ Nhã nói: Hạt là chim con cần mẹ. Đào ba:

A-yết-đà dược: A Hán dịch là phổ, Yết-đà gọi là khứ, ý nói người uống thuốc này thì có thể loại trừ hết các bịnh trong thân. Lại nói A là vô, Yết-đà là bịnh vì uống thuốc này rồi không còn bịnh gì nữa.

Tỳ-lam phong: chính là nói Phệ-lam-bà. Phệ là tán, lam-bà là sở chí, ý nói nơi nào có gió này thổi thì đều tan hoại. Lại nói Tỳ là không, Lam-bà là tù, nghĩa là ngọn gió này thổi rất nhanh. Cựu dịch là gió lốc, phong luân dưới thủy luân ấy cũng cùng tên với gió này.

Tiêu thấp: Thuyết Văn nói tiêu là củi chữ thấp văn kinh viết không có bộ thổ chính là tên sông ở quận Bình Nguyên.

Như toan quý: Toan là lấy lửa từ cây gỗ, túy là lấy lửa từ trong gương. Hoài Nam Tử nói ánh sáng chiếu thấy mặt trời thì nóng mà thành lửa.

Thấy mặt trăng thì lạnh mà thành nước.

Hách nhật

Hài trừu: Phương Ngôn nói trừu là tuổi nhỏ.

Mang thảo tiễn: mang thảo là tên loại cỏ. Đỗ Sắc Tây Vực đã có nói, Giang Đông cũng có nhiều loại này, hình nó như da cỏ lau, thể chất mềm mại.

Niếp: là giẫm đạp.

Thọ nỗi: Thuyết Văn nói nỗi là đói rét, bộ thực và chữ văn kinh viết một bên: chữ ủy là chăn nuôi.

Cơ đổ: Giả Quỳ nói: Cơ là nền tảng. Công Dương Truyện nói năm tấm ván là một đổ. Hà Hưu nói tám thước là bản, một đổ gồm bốn mươi thước. Nay bắt đây xây dựng tường. Cơ là móng của cung thất.

Suất thổ hành đái ngưỡng: Nhĩ Nhã nói: Suất là theo, Ngọc Thiên nói đái là vui thích phụng thờ người trên. Nghĩa là dân chúng được giáo hóa ai cũng ưa thích phụng sự.

QUYỂN 14: PHẨM TỊNH HẠNH

Xa-ma-tha: Hán dịch là ngưng lại, cũng gọi là tịch tịnh, nghĩa là chánh định lìa hôn trầm.

Tỳ-bát-xá-na: Hán dịch là chủng chủng quán sát nghĩa là chánh tuệ quyết trạch.

Ỷ giác: Yêm Sư Văn Tuyển Âm Nghĩa nói ỷ là đẹp. Ngọc Thiên Cố Dã Vương nói: Ỷ là khen đẹp lại viết là (huy), Quách Phác chú Nhĩ Nhã nói huy là diễm lệ mà xem thường mỹ. Nay giác chi nhờ định gia hạnh hàng phục hôn trầm trạo cử. Nên dần định thân tâm khinh mỹ được an hòa tức là nghĩa khinh mỹ nên đắc định. Chẳng những tâm an điều hòa mà thân cũng tươi tắn.

Đàn Ba-la-mật. Nói cho đủ là Đàn-na Ba-la-mật-đa. Đàn-na Hán dịch: thí. Ba-la-mật là bỉ ngạn. Đa là đáo, nghĩa là có thể đến bờ kia, năm độ Ba-la-mật đồng chuẩn theo đây mà giải thích.

Thi Ba-la-mật. Thi-la Hán gọi là Thanh Lương. Sằn-đề: Hán dịch là an nhẫn.

Tỳ-lê-da: gọi là tinh tấn.

Thiền-na: Hán gọi là Tịnh Lự nghĩa là tịnh tâm tư lự, cựu dịch là tư duy tu.

Bát-nhã: Hán dịch là tuệ. Tây Vực nói tuệ có hai tên, một là Bát-nhã, hai là Mạt-để-trí, chỉ có tên thứ nhất gọi là Nặc-na là tên Trí Độ thứ 10.

Tăng-già-lam: nói cho đủ là Tăng-già-la-ma. Tăng là tăng chúng, Già-la-ma là viên hoặc nói chốn lạc trú của chúng tăng.

Xả chư tội ách: Châu Lâm nói ách là tay đòn xe. Nay các tội đặt trên thân ví như con trâu kéo cày nặng, ở nhà nhiều hệ lụy như con trâu bị cái ách. Thoát tục vào đạo như tháo ách.

Ca sa: Nói cho đủ là ca sa sa duệ. Hán gọi là nhiễm sắc y. Tây Vực người đời ai cũng mặc áo màu trắng.

Thiệu long: Thiết Vận nói Thiệu là kế thừa. Trịnh chú Lễ Ký nói long là thạnh, nghĩa là kế thừa sự nghiệp tổ tông và làm cho hưng thạnh.

Thống lý: Hán Thư Thần Toản chú: thống là tổng. Ngọc Thiên nói: lý là trị, ý nói nhiếp trị chung hết.

Xà-lê: nói cho đủ là A-xà-lê: Hán dịch là quỷ phạm sư, nghĩa là làm khuôn thước phép tắc cho đệ tử. Nhưng có năm loại xà-lê: 1 Yết-ma; 2 Oai nghi; 3 Y chỉ; 4 Thọ kinh; 5 Thập giới. Tây Vực lại có quân trí xà-lê.

Kiểm thúc: Nhan Chú Hán Thư: kiểm là cục nghĩa là thâu gom lại không để phân tán, văn xưa theo luận kiểm nghiệm nay theo nghĩa kiềm chế.

Tăng-già-lê: chính là Tăng-yết-để, đây gọi là hòa hợp y nghĩa là phải hai lớp hợp thành.

Phệ chư phiền não: Tam Thương nói phệ là cắn. Can chưởng: Thuyết Văn nói can là chậu rửa tay. Phát chỉ: Tự Lâm nói chỉ là chân.

Bí trạch: Thuyết Văn nói: đào đất thông nước gọi là ao, chứa nước là cái vũng.

Tú chiêu: Thuyết Văn nói chiêu là cái ao.

Cấp tỉnh: Quảng Nhã nói cấp là lấy, lấy nước để vào hồ.

Viên phố: Thương Hiệt Thiên nói: trồng cây gọi là viên, trồng rau gọi là phố.

Vân trừ: Vận phố nói canh là cây. Mao Thi Truyện nói canh là dọn cỏ.

Đầu-đà: nói cho đủ là Đổ-đa. Hán dịch là đẩu tẩu nghĩa là lìa bỏ chuyên vụ thiểu dục tri túc. Mười hai hạnh đều có thể trừ bỏ phiền não.

Xú lậu: Ngọc Thiên nói xú là xấu tệ, nghĩa là thấy dung nhan xấu xí.

Sa-môn: Sa-ca-mãn-nang. Hán gọi là chỉ tức. Dừng mọi pháp bất thiện. Còn gọi là cù lao: nghĩa là làm tất cả việc vất vả khổ cực. Còn gọi là nghe nhiều huân tập làm sự nghiệp. Còn nói ca sa nghĩa chỉ tức, ý nói ca sa có sức ẩn, dừng mọi điều bất an.

Bà-la-môn: Hán gọi là xả ác pháp. Còn gọi là tịnh hạnh .

Tháo hạnh: Vương Dật chú Sở Từ nói tháo là chí, Ngọc Thiên nói giữ chí trong sạch gọi là tháo.

Giáp vị: Quảng Nhã nói vị là chỗ đựng và tiêu hóa thức ăn.

Khải trượng: Thuyết Văn nói: Khải là áo giáp. Phong Thổ Ký nói trượng là tên chung của mâu giáp. Nhan Chú Hán Thư nói trượng là binh khí cầm trong tay, chữ này phải viết bộ, văn kinh viết bộ chữ trượng này là gậy, hoặc bộ là nhầm.

Bất kiêu oai nghi: Giả chú Quốc Ngữ nói: làm việc không đúng pháp của Tiên vương, gọi là kiêu. Ngọc Thiên nói kiêu là giả, dối trá. Nay nói oai nghi chân thật không có tướng dối trá. Chữ này phải viết bộ, văn kinh viết bộ chữ này theo Vương Dật chú Sở Từ gọi là trực. Nhĩ Nhã nói là dũng. Thương Hiệt Thiên gọi là chánh. Những nghĩa này đều trái ý kinh.

Lâm tẩu: Trịnh Huyền chú Chu Lễ: đầm không có nước gọi là tẩu. Lại nói tẩu là đầm lớn. Lại nói đầm ít nước. Hàn Thi Truyện nói trong đầm có chim thú ở gọi là tẩu.

Thô trách.

Phúng tụng: Trịnh Huyền chú Chu Lễ nói: phúng là thuộc làu, có âm tiết là tụng.

Phật tháp: tháp là tiếng Phạm, hoặc nói là Thâu-bà, gọi là Tốt-đổ-ba, Hán dịch là lăng mộ.

Nhược phạn thực thời. Thuyết Văn nói phạn là ăn, nghĩa là ăn bánh, tên khác của nhai cắn.

PHẨM HIỀN THỦ BỒ-TÁT (Thượng)

Ma-ha-diễn: nói cho đủ là Ma-ha-diễn-na. Ma-ha Hán dịch là đại.

Diễn-na là thừa.

Kiêm lợi: văn Tự Tập Lược nói: kiêm là cùng với nghĩa là Bồ-tát tự lợi rồi còn lợi tha, cho nên nói kiêm lợi.

Hoàng diệu: Thuyết Văn nói hoàng là sáng. Quảng Nhã nói hoàng la huy hoàng, có khi viết Huyến hoán: Trịnh chú Nghi Lễ nói: Huyến là văn sức. Hà Yến Chú Luận Ngữ nói hoán là sáng.

Kiếp trung cơ cẩn: Nhĩ Nhã nói lúa không chín gọi là cơ, ngũ cốc không chín là cẩn. Cốc Lương Truyện nói: một cốc không thăng gọi là khiểm, nhị cốc không thăng gọi là cơ. Tam cốc không thăng gọi là cẩn. Tứ cốc không thăng gọi là khang, ngũ cốc không thăng gọi là đại tẩm. Thăng là lên, thành. Mặc Tử nói nhất cốc không thu gọi là cẩn. Nhị cốc không thâu gọi là hạn. Tam cốc không thâu gọi là hang. Tứ cốc không thâu gọi là ngạ. Ngũ cốc không thâu gọi là cơ cẩn. Ngũ cốc: Lễ Ký Nguyệt Lịnh nói: Lúa, đậu, nếp, mè, bắp.

Khiếp:

Tỳ-lạc-sắc: Khổng An chú Thư: Tỳ là khiến cho.

Sở hào thượng: hào là ưa thích, Nhan chú Hán Thư nói thượng là chuộng.

Ly huyên hội: Quảng Nhã nói hội là loạn.

Nhã tư uyên tài: Mao Thi Truyện nói uyên là sâu.

Thị yết thiên miếu: Thương Hiệt Thiên nói: Thị là hiện, Nhĩ Nhã nói: Yết là thỉnh mời nghĩa là thị hiện cầu thỉnh linh miếu của thiên thần.

Tôn cừ.

Bẩm tà: Khổng chú Thư nói: Bẩm là thọ.

QUYỂN 15: PHẨM HIỀN THỦ BỐ TÁT (Hạ)

Bộc lưu: Thuyết Văn nói: bộc là mưa lớn, nghĩa là trời đổ mưa ùn ùn, lũ lụt từ các dòng sông, vách núi đổ về.

Thuyền phiệt: Phương Ngôn nói phiệt là bè nổi. Tấn Tần đều nói giống nhau.

Hủy ti: Thuyết Văn nói tỷ là.

Đãi thành: Trịnh chú Lễ Ký nói đãi là kịp nghĩa là dự bị việc kịp.

Chẩn: Đỗ chú Tả Truyện nói: Chẩn là cứu giúp. Tuệ thí: Quảng Nhã nói tuệ là ban cho.

Trân soạn: Nhĩ Nhã nói soạn là ngon.

Qua kiếm kích: Nhĩ Nhã nói qua là kích móc câu. Thuyết Văn nói: qua là cái kích đầu bằng. Thanh Loại nói đỉnh là con thoi. Hứa Thúc Trong chú Hoài Nam Tử nói tùng là cái mâu nhỏ, vùng Ngô Dương Giang Hoài Nam Sở nói mâu là cái đỉnh. Theo Luận Ngữ bình cái qua là đầu một bên nhọn, kích là hai bên nhọn.

Hồ thỉ: Thuyết Văn nói hồ là cung gỗ, Khảo Công Ký nói chuốt gỗ gọi là thỉm tức là cái tên, chữ hồ trong văn kinh viết bộ một bên.

Xa dư: Ngọc Thiên nói Dư là tên chung của xe.

Hà huống: Huống phải viết hai chấm một bên. Văn kinh viết ba chấm. Thuyết Văn nói chữ huống này là nước lạnh lẽo, hoàn toàn trái với nghĩa kinh.

Tu-du: (đã giải) ở trước.

Bại nhục: Ngọc Thiên nói nhục là trắc trở. Tả Tư Ngô Đô Phú nói: Nhục là chặt đứt.

Đồ lữ: Khổng An chú Thư nói đồ là đông, lữ giống như. Quảng Nhã nói lữ là bạn.

Thoán nặc: Ngọc Thiên nói thoán là chạy trốn. Quảng Nhã nói nặc là ẩn.

Thích-đề-hoàn: Phạm âm này giống như quyển I ở trước, người xưa nhầm viết chữ thật lầm lỗi quá sâu.

Cẩn: Thuyết Văn nói cẩn là mới có thể.

Ưu túy: Phương Ngôn nói túy là thương, nghĩa là dung mạo tổn thương.

Bị giáp: Quảng Nhã nói bị là thêm. Nghĩa là thêm vào thân. Quyên vông: Châu Lâm nói, quyên nghĩa là lấy lưới lưới chim. Đao-lợi thiên: Đao-lợi là tiếng Phạm, chính gọi là Đát-lị-da-đát-lị-xa. Đát-lị-da, Hán dịch là Tam, Đát-lị-xa là tạp (30) nghĩa là bốn phương trên đỉnh núi Tu-di đều có tám thành lớn. Trong đó có một thành lớn là cung của Đế Thích ở. Tổng số có ba mươi ba nơi. Cho nên theo chỗ đó mà đặt tên.

Ma-hê-thủ-la: Ma-hê-thấp-phiệt-la. Ma-hê là đại. Thấp-phiệt-la là tự tại. Nghĩa là ông vua này ở cõi đại thiên được tự tại.

Vô sở cự: Khổng An chú Thư cự là đến. Ngọc Thiên nói cự là suy cách, Phương Ngôn nói cách là dừng. Nay văn kinh viết bộ Kha tuyết sắc: Ngọc Thiên nói: Kha là loại được chiết xuất từ ngọc trai ở dưới biển nó trắng như tuyết, cho nên lấy đó đặt tên cho ngựa.

Mã não: theo mã não tiếng Phạm gọi là A-thấp-ma-yết-ba. A-thấp-ma Hán dịch là mã, pha, yết-ba là não, tạng. Nếu nói A-thấp-ma-yết-ba Hán gọi là Thạch tạng. Vì loại bảo bối này xuất phát từ loại đá, lấy tên đó mà gọi âm mã đọc lộn qua thạch, âm tạng lạm thành não. Nên đọc nhầm là mã não.

Đa-la hoa: có dịch ở quyển 33.

Mạn-đà-la: Hán dịch là duyệt ý hoa, còn gọi là hoa nhiều màu, cũng gọi là nhu nhuyễn thanh còn gọi là hoa thiên diệu.

Kê-la-đa-la: Kê-la nói cho đủ là Kê-tát-la, Hán gọi là nhụy hoa. Đa-ma nói cho đủ Đa-ma-la. Hán gọi là thiên hoa, nghĩa là mùi thơm ấy xuất phát từ nhụy hoa trên trời.

Bà-lợi-sư-ca: Hán gọi là loại hoa nở lúc trời mưa, lấy hoa hòa với nước mưa làm hương. Theo tiếng Phạm: Bà-lợi-sư Hán gọi là mưa, ca là thời, loại hoa này phải đến lúc mưa mới sanh nên gọi như vậy.

Mạt-lợi hương: Mạt-lợi là tên loài hoa, hoa ấy màu vàng ròng, chẳng phải nói Mạt-lợi là màu vàng.

QUYỂN 16: PHẨM THĂNG TU-DI ĐỈNH

Trí phổ quang minh tạng: Quảng Nhã nói trí là đặt nghĩa là an trí vào trong tạng ấy.

Thập thiên tầng cấp: theo tiếng Phạm nghĩa là siêu xuất vượt bậc.

Thập thiên tăng ỷ: Thuyết Văn nói tăng là tên chung của lụa, lụa có hình vẽ, thêu gọi là ỷ Thích Danh gọi là ỷ là xiên vẹo, đường hoa văn không thuận, dọc ngang ngoằn ngoèo.

Ca-diếp: nói cho đủ là Ca-diếp-ba. Hán dịch là Ẩm Quang, là tên của một dòng họ. Vì Phật giáng sanh trong họ này nên lấy đó đặt tên.

Câu-na Mâu-ni: gọi cho đúng Ca-na-ca-mâu-ni. Ca-na, Hán gọi là sắc vàng. Mâu-ni là tiên, vì Phật là đại tiên, thân màu vàng ròng nên gọi Phật là Tiên sắc vàng.

Ca-la-cưu-đà: nói cho đủ là Ca-la-cưu-thôn-đà, Hán gọi là việc đáng đoạn đã đoạn.

Tỳ-xá-phù: nói cho đúng là Ty-thấp-bà-bộ. Tỳ-bà Hán gọi là biến nhất thiết. Bộ là tự tại, nghĩa là biến khắp tất cả đều tự tại hoặc dịch là Nhất thiết hữu.

Thi khí: gọi cho đúng là thức khí na, Hán gọi là trì kế hoặc hữu kế.

Tỳ-bà-thi: Hán gọi là tịnh quán hoặc gọi là thắng quán cũng gọi là thắng kiến hoặc gọi là chủng chủng quán.

Phất-sa: gọi đúng là Bột-sa, Hán gọi là tăng oai.

Đề-xá: gọi cho đúng là Để-sa. Theo Huấn Tự ở Tây Vực nói: Để là Để-la-na, Hán gọi độ. Sa là diêu sa, Hán gọi là thuyết, nghĩa là thuyết pháp độ người.

Ba-đầu-ma: gọi đúng là Bát-đặc-man, Hán gọi là Hoa sen đỏ.

PHẨM KỆ TÁN TRÊN ĐỈNH TU-DI

A-lô-na hoa: Hán gọi là lúc mặt trời sắp mọc tướng màu hồng, sắc hoa ấy giống như vậy nên lấy đó đặt tên là hoa sen đỏ.

Na-la-đà hoa: Na gọi đúng là Nại-la, Hán gọi là người. Đà là Đà-la, Hán gọi là trì, hương của loài hoa ấy rất thơm, mọi người ai cũng thích, cho nên họ ưa cầm hoa này.

Tánh nhĩ: nhĩ cũng như thử. Như thử là lời ấn khả, cho nên Châu Lâm nói là nhĩ.

Ninh thọ: Ngọc Thiên nói ninh là lời nguyện.

Vĩ tai: Thuyết Văn nói vĩ là kỳ lạ. Thiết Vận nói Vĩ là lớn. Ngọc Thiên nói tai là trợ từ cuối câu.

PHẨM BỒ-TÁT THẬP TRỤ

Hư nhàn: Vô vi là hư, vô sự là nhàn.

Yến tẩm: Nhan Chú Hán Thư nói yến là an tức.

Giáo chiêu: Nhĩ Nhã nói chiêu là chỉ đạo Quách Phác nói giáo là dẫn dắt.

NHẤT THIẾT KINH ÂM NGHĨA

QUYỂN 22

TÂN DỊCH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH ÂM NGHĨA

QUYỂN TRUNG

(Từ quyển 17 đến hết quyển 50).

Đãi ư vô thượng: Nhĩ Nhã nói: đãi là và dữ tức là chữ dự cổ. Nay ý văn kinh nói được dự quả Vô thượng Bồ-đề.

Hầu vẫn: Thương Hiệt Thiên nói vẫn là hai bờ môi.

Dự lưu: Châu Lâm nói làm việc gì mà đến nơi là dự. Trong đây nghĩa là kiến đạo thứ mười sáu tâm đắc quả vì xả bỏ hướng vào hạnh lưu vào Thánh chúng nên nói là Dự lưu.

A-la-hán: theo tiếng Phạm thì bao hàm nhiều nghĩa. Theo Bà-sa Luận quyển 94, giải thích bốn nghĩa, ứng cúng, sát tặc, bất sanh, viễn ác. Theo Duy Thức Luận có ba nghĩa:

1. Đã xa lìa giặc phiền não.

2. Xứng đáng nhận phẩm vật tốt của thế gian.

3. Vĩnh viễn không còn thọ phần đoạn sanh tử.

Theo Thành Thật Luận có một. Vì đoạn sạch lậu hoặc nên gọi là A-la-hán Cựu dịch là vô sanh, nghĩa là sạch các hoặc ở Tam giới không còn sanh lại nữa.

Yết-ma: Hán gọi là biện sự, nghĩa là các phép sự do đây được hoàn thành.

Hòa thượng: Theo lời nói nhã nhặn của ngũ thiên. Hòa thượng là Ô-ba-địa nhưng theo phong tục nước ấy nói Hòa thượng ôn xã Vu Điền Sớ Lặc nói là thể xã. Nay ở phương này đọc nhầm Hòa thượng, tuy âm vận mỗi nơi khác nhau. Nay y theo chánh thích Ô-ba, Hán gọi là Cận Địa Da là đọc, nghĩa là người gần gũi học tập vị tôn sư này. Cựu dịch là thân giáo sư.

A-xà-lê: Hán dịch là quỷ phạm, phạm tức là sư, nghĩa là làm phép tắc cho đệ tử.

QUYỂN 17. PHẨM CÔNG ĐỨC SƠ PHÁT TÂM

Ninh-vi-đa phủ: Ngọc Thiên nói ninh là án. Hán Thư Tập Chú nói án là yên, an yên đều là trời lời trách nhỏ nhẹ.

Ca-la-phần: nói đúng là la: nghĩa là chẻ cọng lông thành 1% hoặc nói một phần trong mười sáu phần.

Ưu-ba-ni-sa-đà phần: nói cho đúng là Ô-ba-ni-sát-đàm. Ô-ba là cận. Ni-sát-đàm là thiểu, là phần so sánh gần bằng. Hoặc nói là cực là số tận cùng, ý kinh nói là vô hạn thiện căn ít nhiều đều không sánh được.

Thả trí: Quảng Nhã nói trí là xả bỏ.

Tu-đà-hoàn: gọi cho đúng là Tốt-lộ-đa A-bát-nẳng: Tốt-lô-đà là nhập. A-bát-nẳng là lưu, nghĩa là đoạn hết kiến hoặc xả dị sanh tánh mới được thánh phẩm, bước vào dòng Thánh, nên gọi là nhập lưu.

Tư-đà-hàm: Hán dịch là Nhất lai, nghĩa là vị Thánh giả này đoạn Dục giới tu sáu phẩm hoặc nhưng còn ba phẩm chưa đoạn được khiến cho vị Thánh giả này còn một phen sanh lại cõi dục nên gọi là Nhất lai.

A-na-hàm: Hán dịch là Bất hoàn, đoạn dục tu chín phẩm hoặc tận. Từ đây sanh lên Sắc giới, không có thọ sanh lại trong Dục giới nữa nên gọi là Bất hoàn.

Tài: Quảng Nhã nói tài là tạm.

Nan chế tự: Lý Kỳ chú Hán Thư nói chế đoạn là cấm. Mao Thi Truyện nói tự là dừng.

Bất cáo lao: Mạnh Khang chú Hàn Thi nói: thời xưa nói quan lại nghĩ hưu là cáo. Theo chữ cáo có nghĩa là tố cáo, nên thi nói việc vua sai bảo không dám bao mệt.

Cận yết: Châu Lâm nói: Cận là thân gần thăm uống bậc tôn túc.

Đỗ chú Tả Truyện nói yết là thưa.

Tán ngưỡng: Luận Ngữ nói: Khổng Tử thấy Tề, người mặc xiêm y cho kẻ mù. Việc tuy nhỏ nhưng làm hết. Nhan Yên ngậm ngùi than: Ngưỡng mộ cao thay. Tán càng chắc. Hà Yến chú: lời ấy không thể cùng tận nghĩa là đạo cao còn chắc không hạn lượng, càng ngưỡng trông càng cao, càng tán càng chắc.

Đem vị: Ngọc Thiên Tự Lâm nói ham thích sắc gọi là kham, ham rượu gọi là đam. Tai rủ xuống là đam. Thanh Loại nói là. Nay văn kinh viết chữ.

Trân tòa: Giả chú Quốc Ngữ nói trân là quý báu.

QUYỂN 18: PHẨM MINH PHÁP

Siêu chư đẳng liệt: Vận phổ nói đồng đẳng. Đỗ chú Tả Truyện nói liệt là vi. Quách Chú Lễ Ký nói liệt đẳng là so sánh. Trương Thậm Chú Liệt Tử nói: Trí của cầm thú có loài giống người mà đi thành bầy nên gọi là liệt.

Văn tương liên thuộc: thành văn tương liên đối văn tương thuộc. Suyển mậu: Châu Lâm nói suyển là trái ngược nhau. Trịnh chú Lễ

Ký nói mậu là sai lầm.

Tam-ma-bát-để: Hán dịch là đẳng chí, nghĩa là từ gia hạnh hàng phục hôn trầm trạo cử, gắng đến địa vị định thì thân tâm an lạc.

Giai vô hà điềm: Quảng Nhã nói há là tỳ vết. Mao Thi Truyện nói điềm là khuyết, phàm người nào có lỗi giống như ngọc có vết. Xưa nay đều cho đó là lời thông thường.

Thực: Thương Hiệt Thiên nói thực là trồng văn kinh có viết chữ là sai.

QUYỂN 19: PHẬT LÊN CUNG TRỜI DẠ-MA

Mạc bất tự vị: Châu Lâm nói: mạc là vô. Ngọc Thiên nói vị giống như ngôn (nói) đạo (cho rằng).

PHẨM KỆ TÁN TRONG CUNG DẠ MA

Mỹ bất sung: Châu Lâm nói mỹ là vô, Tiểu Nhã nói sung là đầy đủ.

Tư thượng thiên: Nhĩ Nhã nói tư là này.

PHẨM THẬP HẠNH

Võ quật nhiêu hạnh: Đỗ chú Tả Truyện nói nhiêu là khúc khuỷu. Hán Thư Tập Chú nói nhiêu là yếu. Ý văn trong đây nói tinh tấn Ba-la-mật, dũng mãnh siêng năng không thối lui khiếp nhược. Chữ nhiêu phải viết bộ mộc. Văn kinh viết bộ thủ. Chữ nhiêu là quấy nhiễu, chẳng phải dùng trong ý này.

Mỹ sở tư thiêm: Khảo Công Ký nói: tư là lấy, Tiểu Nhã nói thiêm là đầy đủ, ý nói khi xúc sự thiếu thốn không cho là đủ. Quách Tượng chú Trang Tử nói tư là cấp cho. Thanh Loại nói thiêm là trợ giúp. Ý nói người neo đơn không gì cứu giúp.

Bổ-già-la: hoặc nói Ma-na-bà, Hán gọi là sổ thủ thú, ý nói tạo nghiệp không dừng luôn chuốc quả khổ.

Ma-nạp-bà: hoặc nói Ma-na-bà, Hán gọi là niên thiếu, hoặc nói là Nho đồng.

Châu lệ: Thuyết Văn nói châu là sắc đẹp. Tiểu Nhã nói lệ là rực rỡ, nghĩa là nhan sắc tươi tắn.

Trân ngoan: Quảng Nhã nói: trân là trọng. Giả chú Quốc Ngữ nói trân là đẹp. Thư nói: ngoan nhân táng đức, ngoan vật táng chí, Khổng An chú nói lấy người làm trò đùa thì mất đức, đùa với vật thì mất chí, nay vật mà yêu thích chơi đùa.

Nhược hoặc tùng sự: Nhĩ Nhã nói: hoặc là có. Hà Thượng Công Chú Lão Tử nói tùng là làm.

Phả năng: Quảng Nhã nói phả là thiếu. A-tỳ địa ngục: A-tỳ, Hán gọi là vô gián.

Khánh hạnh: Lưu Triệu chú Công Dương Truyện hạnh là gặp.

Vận Phổ gọi là hạnh là nhờ.

QUYỂN 20: PHẨM THẬP HẠNH NGHIỆP

Vô sở cố luyến: Quảng Nhã nói phả là quyến thuộc.

Tỳ-ni: nói cho đúng là Tỳ-nại-da, Hán gọi là điều phục, tức là điều phục bảy loại lỗi lầm của thân khẩu hoặc nói điều phục ba nghiệp để không gây tội ác.

Vô thông mẫn: thông cũng như nhanh chóng.

Đỗ chú Tả Truyện nói mẫn là đạt.

Ngoan ngạc: Quảng Nhã nói ngoan là đần độn.

Thương Hiệt Thiên nói ngạc là xấn.

Phỉ giải: Hiếu Kinh nói: qua đêm chẳng lười để phụng sự một người. Trịnh chú nói phỉ là phị giải là sa đọa.

Chí pháp điều để.

Vô sở thích mạc: Thục Thí Chủ Cát Lượng nói:

Ký vọng: Châu Lâm nói: Ký nghĩa là tam có sự mong cầu.

Bất diên thân: Trịnh Huyền chú Lễ Ký nói diên là thay đổi.

Ký vu pháp giới: Châu Lâm nói ký là hợp là dự.

Cai: Quảng Nhã nói cai là bao quát.

Vị thường: Ngọc Thiên nói thường là xưa làm nay nói chưa từng.

Thông triết: thư nói biết người gọi là triết Nhĩ Nhã nói triết là trí.

Phỉ sở trù: Ngọc Thiên nói: trù là loại.

QUYỂN 21: PHẨM THẬP VÔ TẬN TẠNG

Phân giảm thí:

Bất phi tiên chế: Thuyết Văn nói: phi là trái.

Hạng cao: Quảng Nhã nói hạng là thượng nghĩa là nhận được nước thượng hạng tự thị là tôn quý, xem thường những nước tầm thường ở lân bang. Nay có người tự cao lăng vật cũng gọi là hạng cao.

Lăng đoạt: Thương Hiệt Thiên nói: lăng là xâm phạm. Khải đạo: Thuyết Văn nói khải là mở ra, chỉ dạy dẫn dắt. Xuyết kỷ: Châu Lâm nói: xuyết là dừng.

Yểu mệnh: Khổng An chú Thư nói: chết non gọi là yểu.

Thân anh trọng bịnh: Hán Thư Tập Chú nói anh là ràng buộc, nghĩa là mang bịnh nặng giống như vật trói buộc người.

Niên phương: Ngọc Thiên nói phương là bắt đầu.

Canh độc luy đốn: Khổng An chú Thư nói: canh là đơn. Ngọc Thiên nói không có anh em gọi là canh, không có con gọi là độc. Văn Tự Tập lược nói đốn là tổn.

Nghi thời tật xả: thời là nhanh chóng.

Vương tứ thiên hạ: Hân Khang Chú Dịch rằng: Vương là thịnh, đầy đủ đức một cách cùng tột nên gọi vua thiên hạ.

Ngã kim bần lũ: Thương Hiệt Thiên nói không có tài sản gọi là bần, không có của cải để hoàn bị lễ nghĩa gọi là lũ.

Đặc thùy căng niệm: Hán Thư Tập Chú nói đặc là một mình. Mao Thi Truyện nói căng là thương xót, nghĩa là yêu thương lo lắng riêng.

Dĩ thiêm ư ngã: Tiểu Nhã nói thiêm là đầy đủ.

Thanh Loại nói thiêm là.

Ngã đẳng khâm phục: Khổng An Quốc chú Thư nói khâm là kính, phong là giác. Trịnh Huyền chú Chu Lễ nói phong là di hóa của Thánh hiền trị đạo, nay đứng đó để dạy bảo người.

Đô bất khả đắc: Hàn Thư Thập Di nói đô là bao gồm.

Ngã thân bạt hổ: Trịnh Tiễn thi nói: hổ là phước, chữ này lẽ ra phải viết một bên bộ thị và chữ cổ. Văn kinh viết bộ thị và chữ hữu. Khổng Tử Thuật dịch: hổ là trợ. Theo ý văn kinh nói thêm không trọn vẹn cho phước mỏng mà ra, chẳng phải do trời người không giúp nên không viết.

Chư căn tàn khuyết: Thương Hiệt Thiên nói tàn là tổn thương. Bất tịnh vi hình: Mao Thi Truyện nói: vi là bịnh dịch. Quách chú Nhĩ Nhã nói dịch là lở lói, ý nói than dơ dáy như bịnh lở lói. Vương chú Thư: Vi là tiện, ý nói thân bất tịnh này chẳng gì quý trọng.

Bào đoạn: phần đoạn của bào thai. Kỳ-dạ: Hán dịch là ứng tụng.

Dà-đà: Hán dịch là phúng tụng.

Ni-đà-na: Hán dịch là nhân duyên nhưng có ba loại.

1- Nhân thỉnh mà thuyết

2- Nhân phạm mà chế giới

3- Nhân sự việc nào đó mà thuyết pháp.

Ưu-đà-na: Hán gọi là vô vấn tự u.

Nhiễu loạn: Tam Thương nói nhiêu là loạn.

Khổng An chú Thư: nhiễu não.

Quá cửu: Ngọc Thiên nói cửu là tội.

Khổng An chú Thư nói cửu là ác.

QUYỂN 22: PHẨM LÊN CUNG TRỜI ĐÂU-SUẤT

Ỷ hoán: Trương Tải chú Linh Quang Điện phú rằng: ỷ là văn.

Hà Yến chú Luận Ngữ nói hoán là sáng, ý nói đường hoa văn rõ ràng.

Tần-bà trướng: Tần-bà, Hán gọi là ảnh chất của thân.

Nghĩa là trên trướng sự vật trang nghiêm hiện tất cả bóng ngoại vật.

Hoặc nói Tần-bà tiên xích lõa, bức trướng này tợ như vậy.

Chương thí: Khổng An chú Thư nói: chương là rõ ràng.

Tần-bà-la hương: hoặc màu đỏ tươi, hoặc hiện ro cảnh vật.

Hương khí phát việt: Hán Thư Tập Chú nói phát việt nghĩa là múi thơm tỏa ra, ý nói mùi hương vừa tỏa ra xung quanh giống như người bắn tên trúng nhanh chóng.

A-lầu-na hương: sắc màu hồng đỏ, sắc ấy giống như tướng đỏ hồng của mặt trời sắp mọc. Trong tiếng Phạm gọi tướng sắc đỏ ấy là A-lầu-na.

Câu-tô-ma hoa: tên loài hoa này có chung có riêng, ý nói là tên chung của các loài hoa cỏ. Có loài hoa chỉ gọi Câu-tô, kích cỡ như đồng tiền, màu trắng tươi, nhiều lá nhỏ hợp thành tợ như hoa cúc ở phương Đông.

Lâu các diên mâu: Nhĩ Nhã nói: diên là dài. Thiết Vận nói là rộng. Sử Ký nói: Mông Điềm kiến thiết trường thành dài rộng hơn vạn dặm.

Tiên bạch y: Ngọc Thiên nói: Tiên là đẹp là sáng.

Thiên Mâu-đà-la: Mâu-đà-la là ba mặt trống.

Nhân ư phủ kích: chữ đáng lý phải viết.

Quảng Nhã nói phụ là vương.

Thích Danh nói phụ là bày ra, phủ là lấy ngón tay vạch ra.

Kinh viết chữ phủ chính là nghĩa vỗ về an ủi.

Khắc hài chúng lạc: Nhĩ Nhã nói: khắc là có thể.

Khổng An chú Thư nói hài là hòa.

Có thể dùng nhiều âm nhạc hòa lại thành ca khúc Khể thủ tác lễ: Chu Lễ Thái chúc biện nghi cửu bái, một là cúi đầu bái lạy sát đất; hai là thẳng đầu vái xuống đất; ba là vái đầu hướng đến ta; bốn là chấn thủ chiến động bái; năm là kiết tường bái ngang khung không bái xuống, hung bái cúi cổ về sau, nghĩa là ba năm phục; bảy là kỷ bái nghĩa là một bái; tám là y bái nghĩa là lạy đáp; chín là túc bái nghĩa là chỉ khuynh xuống tay.

Bất thuấn: Thuyết Văn nói: mắt nhắm mở thường nháy.

A-ca-ni-trát thiên: nói cho đủ là A-ca-ni-cầm-trát. A-ca là sắc, Ni-cầm-trát là cứu cánh. Mười tám cõi trời Sắc giới, nó là cõi cuối cùng. Lại nói A là vô, Ca-ni-cầm-trát là tiểu, nghĩa là trong mười tám cõi sắc giới, cõi thấp nhất tuy nhỏ không lớn hơn mười sáu cõi còn lại. Trên dưới nhìn nhau cũng lớn cũng nhỏ, nhưng cõi này không lớn không nhỏ.

Như thị nghi tắc: Nhĩ Nhã nói nghi là pháp.

Duyệt dự: Châu Lâm nói: tâm an lạc vui vẻ gọi là dự.

QUYỂN 23: PHẨM KỆ TÁN Ở CUNG TRỜI ĐÂU-SUẤT

Lương ô điền: Hán Thư Tập Chú nói: ô là tưới, rót, ý nói đất đai ấy có lợi của việc tưới tẩm.

Nay nói ruộng được sự tưới tiêu càng thêm xốp tốt.

PHẨM THẬP HỒI HƯỚNG - 1

Sân hận: Đỗ chú Tả Truyện nói: hận là lệ. Thuyết Văn nói hận là không cho phép theo. Theo Ngọc Thiên chữ hận là bộ xích.

Nay phần nhiều viết bộ nhân. Vì lúc ấy chữ này thường xử dụng.

Sùng nghiễm thúy cốc: Trịnh chú Khảo Công Ký nói sùng là cao.

Thuyết Văn nói thúy là sâu.

Bát khổ lung hạm: chữ lung phải viết bộ mộc. Tam Thương nói lung là cái lồng nhốt cầm thú. Thuyết Văn nói lung là lao. Quách Phác chú Sơn hải Kinh nói hạm là lan can. Nghĩa là đào đất làm cái hầm ở trên đặt cái củi để nhốt cầm thú. Nay ý kinh nói nỗi khổ ba cõi như lao ngục nhốt chúng sanh hoặc nói nỗi khổ kịch liệt của Tam đồ gọi là khổ lung lạm.

Chúng khổ đại hác: Khiêm danh uyển nói: Đông Hải có Đại Tiêu Thạch, gọi là ốc tiêu vĩ lữ sâu không lường được bờ mé. Nước biển thường cuồn cuộn không biết được chỗ ấy. Nay ý kinh cho rằng ba khổ tám khổ trong biển sanh tử không có ngằn mé như hang rộng kia, cho nên mượn hình tượng ấy để thí dụ thôi.

Ngũ dục sở chí: Nhan Chú Hán Thư nói: chí là dẫn, đến.

Chí độc vô lữ: Trịnh chú Lễ Ký nói: Chí là ý, lữ là bạn. Ý nói tâm rộng lớn tự cứu không nhờ bạn.

Cố phục nhất thiết chúng sanh: Thi nói phụ hề sanh ta, mầu hề cho ta bú, ẵm ta, nuôi ta, chăm sóc ta, vỗ về ta, lo lắng ta, ra vào ẵm bồng ta. Trịnh Huyền Tiên nói: cố là nhìn, quay lại. Ý nói cách con tuy gần nhưng từng bước ngoái nhìn. Tiên Thi nói: cố là trở lại, nghĩ lại mà trở về. Nay ý kinh nói Bồ-tát ở trong chúng cũng như vậy.

QUYỂN 24: PHẨM HỒI HƯỚNG - 2

Cúng dường thiêm đãi: Mao Thi Truyện nói thiêm là nhìn.

Trịnh chú Chu Lễ nói: đãi là cho nghĩa là nhìn xem rồi giúp cho.

Bảo đang thọ: Thích Danh nói ngọc châu đeo tai gọi là đang.

Theo nghĩa chữ đang này là xâu các hạt châu để treo lên.

Tát-bà-nhã: nói cho đủ là Tát-bà-nhã-nẳng-tát-bà là nhất thiết, nhã-nẳng là trí.

Can hạm: Hán Thư Âm Nghĩa nói: can là then chính của hạm.

Châu Lâm nói hạm là lan can của điện.

Hán Thư Tập Chú nói hạm là tấm chắn trước lan can.

Táo sấu: Thương Hiệt Thiên nói: táo là cái bồn.

Châu Lâm nói cản là chậu rửa tay. Thuyết Văn gọi là chậu súc miệng.

Quần manh: Hán Thư Tập Chú nói: manh là cỏ cây mới mọc.

Mao Thi Truyện nói: quần là nhiều. Ý nói hàng phàm phu mê muội giống như đám cỏ mới mọc kia, chữ phải viết là.

Mao Thi Truyện nói là dân, hai chữ này như nhau.

Vô táo cánh tâm: Giả Quỳ chú Quốc Ngữ nói: táo là náo loạn.

Trịnh chú Luận Ngữ: táo là không an tịnh.

Có cái thấy hai, hai thì cạnh tranh, cạnh tranh là động không yên tịnh.

QUYỂN 25: PHẨM HỒI HƯỚNG - 3

Sám trừ: sám là tiếng Phạm nói cho đủ là sám ma, Hán dịch là thỉnh nhẫn, nghĩa là thỉnh Hiền thánh hoặc thanh tịnh tăng để chứng minh sự sám hối của mình.

Điềm nhiên yên tịnh: Phương Ngôn nói điềm nhiên là tịnh.

Hán Thư Âm Nghĩa nói yên là cứ lặng lẽ.

Siêu nhiên xuất hiện: Trịnh chú Thư nói siêu là vượt lên trước.

Phương Ngôn nói siêu là xa. Nghĩa là vượt trội hơn hẳn.

Kỳ tâm di quảng: Quách chú Nhĩ Nhã nói: di là cực ý nói tâm thật rộng lớn.

Lâm ngự đại quốc: Giả chú Quốc Ngữ: lâm là trị.

Trịnh chú Lễ Ký nói ngự là chủ, nghĩa là thủ lĩnh cai trị.

Danh chấn thiên hạ: Thuyết Văn nói chấn là giơ lên.

Đỗ chú Tả Truyện nói chấn là phát, là danh tốt đồn khắp.

Phát hiệu thí mệnh: Quảng Nhã nói: hiệu là bảo, trình bày.

Lệnh là giáo, nghĩa là kêu bảo chỉ dạy sai làm.

Phổ tát vạn phương: Châu Lâm nói: phổ là khắp nay viết chữ Cảm đức tùng hóa: Nhĩ Nhã nói: cảm là động. Mao Thi Truyện nói: tùng là theo. Thuyết Văn nói y theo lời dạy mà làm gọi là hóa, ý nói đức có thể cảm hóa được khiến người nghe theo.

Nhất thiết chu cấp: nghĩa là giúp cho tất cả. Bị lục: Giả Quỳ chú Quốc Ngữ nói lục là giết.

Tăng phòng: Vận lâm nói phòng là khu vực nghĩa là khu tăng viện.

Đoàn thực:

Yết tự: Quảng Nhã nói tự là nghẹn.

Bất khái: Ngọc Thiên nói khái là hen suyển.

Phần phức: Trịnh chú Nhĩ Nhã: Phần là hương thơm dễ chịu.

Tự Lâm nói phức là mùi thơm ngào ngạt.

Phú dục: Giả chú Quốc Ngữ nói: dục là sanh, như trời che như đất chở.

Xa cừ: Phạm âm chính là Mâu-bà-la-yết-bà. Mâu-bà-la Hán dịch là thắng. Yết-bà là tạng. Cựu gọi là xa cừ.

San hô: Phạm âm chính là Bát-la-sa-yết-la, nghĩa là tên của loại bảo thọ. Thân cây thẳng cành nhánh lá đều màu đỏ. Theo Thuyết Văn nói: san hô màu đỏ sanh ở biển hoặc xuất hiện ở núi.

QUYỂN 26: PHẨM HỒI HƯỚNG - 4

Bần cùng cô lô: cô canh lõa lồ, cho nên gọi là cô lô.

Giá dĩ tuấn mã: Thuyết Văn nói tuấn là sự hiền tài của con ngựa.

Mao Thi Truyện nói tuấn là tốt đẹp, hai nghĩa đều thông.

Khiên ngự: Quảng Nhã nói ngự là đãi, tiến.

Giá ngự: Ngọc Thiên nói chữ ngự này là chữ ngự trên, theo các sách đồ trang bị để thúc ngựa là ngự.

Trang nghiêm cừ lệ: chữ này xưa viết. Châu Lâm nói cự là đến. Vương Dật chú Sở Từ nói lệ là xinh đẹp, nghĩa là đạt đến chỗ cực kỳ xinh đẹp.

Dực tùng: Khổng chú Thượng Thư nói: dực là thêm vào.

Mao Thi nói dực là cung kính.

Bì đốn: Văn Tự Tập Lược nói đốn là tổn, ý nói người lao nhọc mệt mỏi ắt tổn lực.

Nhu minh: Khổng An Quốc chú Thư nói nhu là hòa nhu, ý nói hành vi hòa nhã thì ý thức lanh lợi.

Huyền phục trang nghiêm: Thiết Vận nói áo đẹp gọi là huyền phục. Kiền chú Hán Thư nói: Huyền là y phục vàng đen rộng lớn.

Niên xỉ: Đỗ chú Tả Truyện nói: xỉ là hàng, nghĩa là đồng hành với mình. Tư Mã Bưu chú Trang Tử nói xỉ là số, nghĩa là số tuổi thọ.

Phụng dưỡng: Thuyết Văn nói phụng là thừa hành, nghĩa là phụng sự cúng dường.

Ký tâm khoang niên: Hà Thượng Công chú Lão Tử Kinh nói khoáng là rộng lớn. Thuyết Văn nói khoáng là sáng tỏ.

Trân kỳ vạn kế: Thuyết Văn nói kế là tính toán, nghĩa là tính kể cả vạn.

Chu tạp điền sức: Giả chú Quốc Ngữ nói điền là thêm, ý nói trang sức thêm vào.

Vạn bang tuân phụng: Trịnh Huyền chú Chu Lễ nói: lớn là bang, nhỏ là nước, khu vực của bang cũng gọi là nước. Tam Thương nói tuân là học theo. Nhĩ Nhã nói tuân là theo. Thuyết Văn nói phụng là thừa hành, đều là nghĩa thừa hành phụng mệnh.

Hưởng quyền đỉnh khấp: Ngọc Thiên nói hưởng là đáng.

Đỗ chú Tả Truyện nói hưởng là thọ.

Tì âm: Trịnh chú Lễ Ký nói tỳ là che.

Quang du kiểu nhựt: Tỷ Thương nói kiểu là sáng.

Thanh Loại viết Thủ quán thập lực trang nghiêm chi quan.

Trịnh chú Lễ Ký nói đội mũ gọi là quan.

Kiểm hệ kỳ thân: Hán Thư Âm Nghĩa nói kiểm hệ là cục.

Tương chi tử địa: Mao Thi Truyện nói: chi là đến.

Nhĩ Nhã nói chi là qua.

Vĩnh quyết: Thiết Vận nói quyết là biệt ly.

Đồ cái: Ngọc Thiên nói đồ là phân ra, cát gây hại.

Mộc thương: Ngọc Thiên nói cái cây có hai đầu nhọn.

A-dật-đa: Hán gọi là vô năng thắng.

Ngữ chủ giả ngôn: Quảng Nhã nói chủ là thủ.

Ký biệt:

QUYỂN 27: PHẨM HỒI HƯỚNG - 5

Mật trí: văn kinh có viết chữ, chữ này là ấu trỉ, hết sức sai lầm.

Quang minh giám triệt, Quảng Nhã nói giám là chiếu soi.

Lung hội.

Mông muội: Trịnh Huyền chú Chu Lễ nói mông là mạo muội.

Thương Hiệt Thiên nói muội là tối, ý nói mê muội tối tăm.

Xuyết thêm yếu dụng: Châu Lâm nói xuyết là dừng, nghĩa là chấm dứt mọi điều cần thiết.

Tiêm bạch nha xỉ: Hán Thư Âm Nghĩa nói tiêm là bén.

Ca-thi quốc: Ca-thi là tên loại trúc ở Tây Vực, loại trúc này có thể làm tên, nước này mọc nhiều loại trúc ấy cho nên lấy đó đặt tên cho nước. Nước này ở Trung Thiên Trúc, một trong mười sáu nước lớn ở phía Bắc nước Kiều-tát-la.

Tầm tức bại hoại: Đỗ chú Tả Truyện nói tầm là tiếp tục, ý nói mới thành đã tiếp tục tức bại hoại.

Phùng nghinh dẫn nạp: Phương Ngôn nói: phùng là đón ngược, nạp là vào. Tức là đón ngược đầu dẫn vào chỗ ở.

Bất thượng: Đỗ chú Tả Truyện nói: thượng là tiên, nghĩa là không cho là bậc trên.

Dung:

Thất nhận: Hà Thừa Toán Yếu nói: bảy thước là một nhẫn.

Tiểu Nhã nói bốn thước là một phần.

Bi nhân lị vật: Mao Thi Truyện nói: lị là đến tâm hoài tàn nhẫn.

Hán Thư Tập Chú nói: tàn là sát hại nhiều.

Nay ý nói nhẫn nơi sự tàn sát nên nói tàn nhẫn.

Chúng tội do sanh: Nhĩ Nhã nói. Do là từ.

Nhất thiết tôn tín: Bạch Hổ Thông nói: tông là tôn kính, ý nói tôn trọng kính thọ.

QUYỂN 28: PHẨM HỒI HƯỚNG - 6

Tạo lập tinh xá: Nghệ văn loại tụ nói.

Tinh xá chẳng phải lấy tên tinh diệu của xá là xá.

Do có hành giả tinh luyện ở nên gọi là tinh xá.

Tư sanh thập vật: Hán Thư Tập Chú nói: Thập vật là loại đã sanh ra. Tam Thương nói: Thập là tụ, tạp, vùng Ngô Sở nói tư sanh tạp cụ là vật gì.

Cung khác: Khổng An Quốc chú Thư nói khác là kính.

Bất quỷ: Hán Thư Âm Nghĩa nói quỷ là trống. Quảng Nhã gọi là thiếu thốn.

Vương kinh đô: Công Dương Truyện nói: Kinh đô là nơi Thiên tử ở. Kinh là lớn, sư là đông. Nơi Thiên tử ở là chốn đông đúc to lớn. Tả Thị Truyện nói Ấp có chủ của tông miếu tiên quân gọi là đô, không có gọi là ấp. Quảng Nhã nói: Đô là nước, phong tục thông nói thành mà Thiên tử cai trị gọi là đô.

Quan phòng:

Kỷ thị chúng nữ: Tỳ Thương nói: kỷ là mỹ nữ lấy gái đẹp làm người hầu gọi là kỷ thị.

Khánh xả sở trân: Mao Thi Truyện nói khánh là hết.

Đỗ chú Tả Truyện nói trân là quý.

Trung hối

Di tuyên chánh pháp: Lưu Hiến Chú dịch di là rộng.

Quách Phác chú Nhĩ Nhã nói di là cực ý, Nhĩ Nhã nói tuyên là trình bày.

Vô độc cự: Khổng An chú Thư nói: cự là bạo không có tánh độc ác hung bạo.

Suất thổ: Ngọc Thiên nói suất là tuân dụng, ý nói tuân thủ theo chỗ dạy bảo.

Sàng nhục: Thanh Loại nói nhục là nệm cỏ. Quách Phác chú Nhĩ Nhã nói nhục là chiếu. Theo từ cổ bằng tịch gọi chung là nhục, nhưng nay có sự khác biệt, tấm áo lông dày để mặc, ngoán cũng gọi là nhục.

QUYỂN 29: PHẨM HỒI HƯỚNG - 7

Dĩ đầu sung mãn: Đồng phác tác sử:

Phát ngôn thành đế: Hà Thượng Công chú Lão Tử nói: thành là thật. Phương Ngôn nói đế là thẩm, nghĩa là những ngôn giáo được nói ra thật chính xác.

Thứ phẩm: thứ là đông, phẩm là loại chúng đa lưu loại gọi là chúng loại.

QUYỂN 30: PHẨM HỒI HƯỚNG - 8

Nhược chuyên lệ: Đỗ chú Tả Truyện nói: lệ là khuyến khích.

Ngọc Thiên nói lệ là miễn, nghĩa là tự cố gắng sách phát.

Nhược khởi hành.

QUYỂN 31: PHẨM HỒI HƯỚNG - 9

Chu văn:

Nhất mao đoan lượng xứ: đoan là đầu, lượng là chia đều.

Đản sinh: Châu Lâm nói: đản là mang thai.

Giả chú Quốc Ngữ nói dục là sanh.

Vô hà di: Nhĩ Nhã nói hà là xa.

Khổng An Quốc chú Thư nói di là gần.

QUYỂN 32: PHẨM HỒI HƯỚNG - 10

Ly cấu tăng: Thuyết Văn nói: tăng là tên chung của lụa, hễ lụa thêu đều gọi như vậy.

QUYỂN 33: PHẨM HỒI HƯỚNG - 11

Bảo Đa-la hình: Đa-la tên loại cây ở Tây Vực, thân cây ấy tợ như cây cọ, thân thẳng đứng như sắt, lá dài sít, dầu vừa lớn thì dưới bóng râm của táng lá cũng như ở trong nhà. Nay cho nó là báu. Nên nói là bảo đa la.

Quýnh nhiên cao xuất. Nhĩ Nhã nói: Quýnh là xa, ý nói vượt lên cao xa.

Liệu dĩ thằng bảo: Thuyết Văn nói liệu là trói buộc.

Tương thúy.

Chu mật.

Bảo Bạt-đà-thọ: Bạt-đà nói cho đủ là Bạt-đà-la, Hán gọi là hiền.

Bảo xúy.

Kỳ âm thanh lượng. Quảng Nhã nói lượng là sáng.

QUYỂN 34: PHẨM THẬP ĐỊA - 1

Tô-lợi-da tạng Bồ-tát: Tô-lợi-da Hán dịch là nhật.

Câu-tô-ma Đức Tạng Bồ-tát: Câu-tô-ma là tên loài hoa nói cho đủ là Câu-tô-ma-na. Câu-tô Hán dịch là duyệt, ma-na là ý màu hoa đẹp thơm, dáng ngay thẳng người nhìn ai cũng thích. Nay Bồ-tát này lấy đó đặt tên.

Cử yếu ngôn chi: Hán Thư Tập Chú nói: Cử là chung, Quảng Nhã nói yếu là ước.

Kha bối bích ngọc: Ngọc Thiên nói: kha là thuộc loại sò. Xuất phát từ biên trắng như tuyết. Thuyết Văn nói bối loài trùng biển. Bích là ngọc đẹp. Nhĩ Nhã nói: Ngọc đẹp gấp sáu lần gọi bích, bích hình tròn có lỗ, khi vua tế thiên thần thì xử dụng nó.

Luyện kim: Ngọc Thiên viết chữ luyện bộ hỏa, sách viết bộ kim, nay kinh viết bộ thủ.

Vi tường vị sư:

Hà điềm: (đã giải) thích Đạo nghiệm dịch.

QUYỂN 35: PHẨM THẬP ĐỊA - 2

Nhân thứ: Thích Danh nói: nhân là nhẫn nghĩa là hiếu sanh ghét sát, thiện ác đều nhẫn, Thanh Loại gọi là nhân, tâm thương vật gọi là thứ.

Hà huống tùng sự.

Phong nhã điển tắc ngữ. Mao Thi Tựa nói: phong là giáo bằng hành động, hóa được nhã. Hán Thư Chú nhã là nhàn lệ. Nhĩ Nhã nói điển là kinh. Mao Thi Truyện nói: tắc là phương pháp hay khéo, gọi là lôi tắc nhã.

Thoan trì bôn kích: Thuyết Văn nói chảy mạnh gọi là thoan, nước chảy chỗ cạn có cát trồi lên gọi là thoan, trì là chạy nhanh.

Ngã mạn nguyên phụ: Nhĩ Nhã nói: cao dày rộng bằng gọi là lục, đại lục là phụ.

Trùng giới.

Tam giới phần như khổ vô lượng: Chu Dịch Quái Cửu Từ Chú nói: than vừa đốt gọi là phần. Như nay nói các hoặc của ba cõi như lửa hừng

hực. Ví có thể chiêu cảm quả khổ.

Sanh nan tào tưởng: Hàn Thi Ngoại Truyện nói tào là gặp.

Môn mạc: Mao Thi Truyện nói môn là nắm giữ, Phương Ngôn nói mạc là sờ. Quách Phác chú nói ngón tay sờ mó.

Văn nạp. Xưng lưỡng:

Vô gián nhiên: Ngọc Thiên nói gián là ngăn cách, ý nói tình không cách trở.

Quốc thành tài bối: Thuyết Văn nói bối là loài côn trùng dưới biển.

Thục năng: Nhĩ Nhã nói: thục là ai.

QUYỂN 36: PHẨM THẬP ĐỊA - 3

Tuần thân quán: Châu Lâm nói tuần là tuần hành, nghĩa là trong tứ niệm xứ quán thân bất tịnh thứ nhất từ đầu đến chân lần lượt trải qua ba mươi sáu vật đều bất tịnh.

Dị hối.

Vô uẩn bạo: Thương Hiệt Thiên nói: uẩn là hận.

Ngọc Thiên nói: bạo là lang phạm, nghĩa là lừa dối xúc phạm người.

Cổ độc: Tả Truyện nói:

Đỗ Dự chú: bình sanh, lấy bình đựng trùng hại người.

Thanh Loại nói cổ vật độc làm hại người.

Thân tướng hưu cửu: Đỗ chú Tả Truyện nói hưu là phúc lộc.

Quảng Nhã nói hưu là thiện. Khổng An chú Thư: cửu là xấu.

Thuyết Văn nói cửu là tai.

Lưu chuyển trì hối khổ thú trung. Hai chữ trì hối phải viết.

Sở từ nói muốn quẩn quanh từ ngàn dặm.

Khổ hải luân tư: Quảng Nhã nói luân là chìm.

Mao Thi Truyện nói tư là tắm gội.

QUYỂN 37: PHẨM THẬP ĐỊA - 4

Thế tứ tư ta: Mao Thi Truyện nói: từ mắt rơi lệ gọi là thế, từ mũi rơi gọi là tứ. Ngọc Thiên nói tư ta là than van.

Bỉ kỷ: bỉ là tha, kỷ là mình.

Vương hậu sở sanh: Lễ Ký nói: vợ của Thiên Tử gọi là hậu.

Nê lạo: Thuyết Văn nói lạo là trời mưa do trời mưa chứa nước lại.

QUYỂN 38: PHẨM THẬP ĐỊA - 5

Niệm vụ giai tức: vụ là việc, phan duyên sự dứt, cảnh giới tâm tuyệt.

Tức tiện ngụ ngộ.

Nhất nhất hành tướng hạnh.

Nhữ kim thích đắc: Tam Thương nói: Thích là bắt đầu là thân cận.

Các nhược can vi trần: Hán Thư Hồ Quảng nói nhược là thuận, can là cầu, phải thuận với sở cầu mà ban cho.

Tỳ-xá chúng: nghĩa là chủng tộc buôn bán.

Thủ-đà: nói cho đủ là Du-thấp-la: Hán gọi là chủng tộc nông nghiệp.

Tà ma chi đạo: Đỗ chú Tả Truyện nói đạo còn gọi là pháp thuật.

Trịnh chú Lễ Ký nói đạo là con đường đi.

Nhân phong tế: Mao Thi Truyện nói tế là độ.

Kỵ hệ: Vương Dật chú Sở Từ rằng: kỵ là cái dàm đầu ngựa.

Ý nói chúng sanh vì tham ái bị trói buộc cũng giống như vậy.

Thiền định cảnh bài.

QUYỂN 39: PHẨM THẬP ĐỊA - 6

Kiền thành: Giả chú Quốc Ngữ nói kiền là thành kính.

Nhĩ Nhã nói thành là tín.

Vạn chủng tần phân hạ: Hán Thư Tập Chú nói Tần phân là nhiều bịnh.

Sát-lợi vương: nói cho đủ là Sát-đát-lợi-da đây gọi là chủ ruộng đất.

Dư bất trùng thọ.

Trần tướng như cố: Đỗ chú Tả Truyện nói: cố cũng như cửu.

Hoa liêm hương tráp: Châu Lâm nói: phàm vật gì đựng đồ trang sức gọi là liêm tráp là thùng bằng tre để đựng áo quần.

Hứ: là ho.

Đường xí chi gian: Văn Tự Tập Lược nói: điền là hoa bằng vàng. Quảng Nhã nói xí là gian. Châu Lâm nói đồ trang sức trên đầu của phụ nữ.

Tỳ-đà-lê sơn: Tỳ, Hán dịch là chủng chủng. Đà-lê cũng gọi là đà-la, Hán dịch là có nghĩa là trong núi này có thể tìm được vô số của báu cũng như hoa quả.

Càn-đà sơn: nói cho đủ là Du-càn-đà-la.

Du-càn Hán dịch là song, đà-la là trì.

Ni-dân-đà sơn: Ni-đà-đà-la Hán gọi là núi trì biên.

Chiết-ca-la sơn: Kế-đô-mạt-để sơn: Kế-đô Hán dịch là đồng.

Mạt-để là tuệ. Ngưng nhiên trụ: Hàng Thập Địa y theo trí Phật như mười ngọn núi nương vào thập nhất địa, tuy ngọn khác nhau mà chỗ nương là một.

Tỳ-đà phát diệu quang: Tỳ-đà nghĩa là Tiền Ty Đà Lê Sơn phát diệu quang tức dụ cho phát quang địa.

Hào mạt độ không khả tri lường:

QUYỂN 40: PHẨM THẬP ĐỊNH - 1

Na-dà tuệ. Na-dà là rồng.

Nhi cánh bất đổ. Trịnh Tiên Thi nói cánh là chung, cuối cùng.

Quảng Nhã nói đổ là thấy.

Nam vô gọi đúng là nam mang. Hán gọi là kính lễ.

Ma-nạp-bà, Hán dịch là Nho đồng.

QUYỂN 41: PHẨM THẬP ĐỊNH - 2

Bất xứ ư lục: Mao Thi Truyện nói: cao nguyên rộng lớn gọi là lạc.

Chư tâm nhạo thứ đệ, nghĩa là dục lạc.

Ca-la-la: Hán gọi là bạc lạc, nghĩa là mới vào thai như ván sữa.

Bạch phân nghĩa.

Viên quang nhất tầm: Hà Thừa Toán Yếu nói tám tấc là một chỉ ba thước là một rũ, năm thước là mặt, sáu thước là một bộ, bảy thước là khẩu nhẫn, bội nhẫn là một tầm, bội tầm là một thường.

Kỳ lượng thất trửu: Phật Bản Hạnh Tập nói một trửu là hai thước.

Nhất-câu-lô-xá: Theo Tỳ-đàm, một mét rưỡi (1,5m) là một trửu, bốn trửu là một cung, ba trăm cung là một dặm, bốn dặm là một Câu-lô-xá. Tính chung một dặm ba trăm sáu mươi bước là một Câu-lô-xá, có một ngàn bốn trăm bốn mươi bốn (1440) bước. Theo quyển 20 Câu-xá Luận nói: phân tích các sắc đến một cực vi, một cực vi là bờ mé của sắc, bảy cực vi là một vi lượng, chứa vi trần đến bảy làm một kim trần, chứa bảy kim trần làm thủy trần, lường thủy trần thành bảy làm một thế mao trần, chứa bảy thế mao trần làm dương mao trần, chứa bảy dương mao trần làm một ngựa mao trần.... chứa năm trăm cung làm một Câu-lô-xá.

Bán do-tuần lượng: do-tuần là tiếng Phạm nói cho đủ là du-thiện-na, Hán gọi là hòa hợp, nghĩa là hòa hợp nhiều Câu-lô-xá mà thành. Theo Phật Bản Hạnh Tập nói bảy vi trần thành một sông dung trần, bảy song thành một đầu lông rùa, bảy lông rùa thành một lông dê, bảy lông dê thành một lông trâu, bảy lông trâu thành một con trùng, bảy con trùng bằng một con rận, bảy con rận bằng một hạt cải, bảy hạt cải thành một hạt lúa lớn, bảy hạt lúa lớn bằng một đốt móng tay, bảy đốt móng tay bằng một thước, hai thước thành thốn, bốn thốn thành một cung, năm cung thành một trượng, mười hai trượng bằng một tức, tám mươi tức bằng một Câu-lô-xá, tám Câu-lô-xá thành một do-tuần. Theo thước tấc của phương này hơn hai dặm tám mươi bước tương đương một Câu-lô-xá. Tính ra một do-tuần có mười bảy dặm hai trăm lẻ tám bước.

QUYỂN 42: PHẨM THẬP ĐỊA ĐỊNH - 3

Bắc-câu-lô: nói cho đủ Phân-đát-la-tuần-lô: dịch là cao thượng. Đông Ty-đề-ha: Tỳ là thắng, Đề-ha là thân. Tỳ là chủng chủng, đề-ha là dữ.

Chủng chủng giá sắc: Mã Dung Chú Luận Ngữ: trồng ngũ cốc gọi là giá. Mao Thi Truyện nói: gieo trồng gọi là giá, thu hoạch gọi là sắc. Theo Trịnh Huyền chú Chu Lễ nói hạt giống sanh ra mà người tham lợi thu hoạch.

Tu-la-đề-mục: Ngọc Thiên nói mục là trắc trở. Nhập ngẫu ty khổng.

Càn-thát-bà thành: Hán gọi là thành Tầm Hương, nghĩa là trên Thập Bảo Sơn có nhạc thần Càn-thát-bà, chư thiên ở Đao-lợi cần âm nhạc thì thân của thần này có tướng lạ liền biết ý trời nên sang đó giúp vui. Vì lấy việc này mà Tây Vức gọi các nhạc nhi. Cũng gọi là Càn-thát-bà nhạc nhi của Tây Vức phần nhiều là huyễn kỷ. Làm thành quách ảo trong chốc lát. Cho nên nhân đó nói là Càn-thát-bà.

Hằng-già-hà: Y theo kinh, trên đỉnh Hương Sơn có ao A-mậu-đạt bốn phía ao đều có dòng chảy, sông Tự-đà ở phía Đông từ miệng sư tử kim cang chảy ra cát màu vàng. Ở phương Đông chảy vào chấn đám chảy vào Đông Hải. Phía nam là sông hằng già từ cửa ngân phượng (với trắng chảy ra cát nó trắng như bạc. Chảy vào Nam Ấn Độ liền vào Nam Hải. Phía Tây có sông Tín Độ từ miệng kim ngưu chảy ra cát nó vàng óng, chảy vào nước Tín Độ rồi chảy qua Tây Hải. Phía Bắc có sông phược sô, từ miệng ngựa lưu ly chảy ra cát nó bằng lưu ly, chảy vào Ba-tư-phất-lâm rồi vào biển Bắc, sông ấy rộng dài năm mười do-tuần bốn mặt đều có một do-tuần.

Quang minh giám triệt: Giám là chiếu, triệt là thông ý nói ánh sáng chiếu soi khắp trong ngoài.

Hồng dũng bôn trì: Sở Từ chú rằng: Hồng là nước cuộn lên, Hán Thư Cao Kỷ Truyện chú rằng: Hồng là nước thủy triều.

Úy hương phát việt: Hán Thư Tập Chú nói: phát việt là mùi thơm xông khắp. Ý nói hương thơm nhanh chóng lan tỏa xông khắp mọi người.

Giai đắc nhuận hợp: Quảng Nhã nói là trong xanh.

A-na-bà-đạt-đa Long vương: A là vô, A-bà-đạt-đa là nhiệt não các rồng đều bị cái khổ nóng bỏng. Chỉ loài rồng nay không bị nên đặt tên này cho nó.

QUYỂN 43: PHẨM THẬP ĐỊNH - 4

Vô thế: Quảng Nhĩ Nhã nói: thế là phế bỏ. Tùng chư thiện hữu nhi đắc xuất sanh: chữ mà văn kinh viết chữ là hết sức sai lầm.

Chung bất quỹ chỉ: Quảng Nhã nói quỹ là thiếu.

Hán thư âm nghĩa nói quỹ là không.

Ma-na-tư Long vương: ma-na là ý, tư là từ lưu xuất, ý nói vị Long vương này hể nổi mây đều xuất phát từ lòng thương.

Y-na-bát-na tương vương trụ kim tiếp sơn: Y-na-bát-na.

Hán dịch là Hương diệp. Con voi ấy thân dài chín mươi do-tuần.

Ca-ba do-tuần thường ở bên hông kim sơn thứ nhất.

QUYỂN 44: PHẨM THẬP THÔNG

Diêm Ma Vương: Gọi đúng là Viêm La Diêm. Tây gọi là ngăn lại, ý nói răn đe tội nhân.