SỐ 2128 — NHẤT THIẾT KINH ÂM NGHĨA

QUYỂN 24

Kinh âm tín lực nhập pháp môn, năm quyển: Tuệ Lâm.

Kinh đô chư Phật cảnh giới Tù Quang Nghiêm quyển 1

Kinh Phật Hoa Nghiêm Nhập Như Lai Đức Trí Bất Tư Nghì Cảnh Giới, quyển 2. Tuệ Lâm

Kinh Đại phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Tu Từ Phần, một quyển - Tuệ Lâm (thiếu)

Kinh Đại Phương Quảng Như Lai Bất Tư Nghì Cảnh Giới một quyển - Tuệ Lâm

Kinh Đại Phương Quảng Nhập Như Lai Trí Đức Bất Tư Nghì Kinh một quyển - Tuệ Lâm

Kinh Đại Phương Quảng Phổ Hiền, một quyển... Tuệ Lâm

Kinh Đại-thừa Kim Cang Kế Châu Bồ-tát Tu Hành Phần, một quyển... Tuệ Lâm

Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Bất Tư Nghì Phật Cảnh Giới Phần, một quyển... Tuệ Lâm

Kinh Trang nghiêm Bồ-đề tâm, một quyển... Tuệ Lâm

Kinh Đại Phương Quảng Bồ-tát Thập Địa, một quyển... Tuệ Lâm

Kinh Chư Bồ-tát cầu Phật bản kinh, một quyển... Tuệ Lâm

Kinh Bồ-tát Bổn Nghiệp một quyển... Huyền Ứng

Kinh Đâu Sa Kinh, một quyển... Huyền Ứng

Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm kinh

Kinh Nhập Pháp Giới Phẩm Tứ Thập Nhị Tự Quán Môn, một quyển - Tuệ Lâm

Kinh Bồ-tát Thập Trụ Hành Đạo, một quyển - Tuệ Lâm Kinh Bồ-tát Thập Trụ Hành Đạo, một quyển - Huyền Ứng Kinh Hiển Vô Biên Phật Độ Công Đức, một quyển - Vô Tự Kinh Tiệm Bị, năm quyển - Huyền Ứng

Kinh Thập Trụ, năm quyển - Huyền Ứng Phẩm.

Kinh Đẳng Mục Bồ-tát Sở Vấn, hai quyển - Huyền Ứng Kinh Như Lai Hưng Hiển, bốn quyển - Huyền Ứng Kinh Độ Thế, sáu quyển - Kinh La-ma-già, ba quyển -

Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Tục Nhập Pháp Giới

(Nếu y theo bản nói vào tìm mục trong tạng, thì trong đây, bản Nam, ba mươi sáu quyển. Phần trù tỳ trong Niết-bàn hai quyển. Đại bát Nê-bàn kinh sáu quyển. Phương Đẳng Bát Nê Hoàn kinh hai quyển. Năm loại trên có tám mười sáu quyển gồm hai quyển Âm Nghĩa, thứ tự đặt theo thứ hai mươi lăm, hai mươi sáu

Kinh Từ Đồng Tử, ba quyển - Tuệ Lâm Kinh Đại Bi, năm quyển - Tuệ Lâm

Kinh Phương Quảng Đại Trang Nghiêm kinh, mười hai quyển, Tuệ Lâm.

Hai mươi tám kinh trên gồm sáu mươi chín quyển cùng âm quyển này.

KINH ÂM TÍN LỰC NHẬP PHÁP MÔN

QUYỂN 1

Sa-môn Tuệ Lâm soạn

Lan Thuẫn: Trong đại Bát-nhã (đã giải) kinh viết chữ lan bộ mộc là tên một loại cây, chẳng phải ý kinh.

Thủ Lăng Nghiêm: Là loại tam muội trong tiếng phạm. Thủ Lăng nghiêm cựu dịch là thậm thâm nghĩa cũng chưa rõ.

KINH ÂM TÍN LỰC NHẬP PHÁP MÔN QUYỂN 2

Bạt tế: Cố Dã Vương nói: bạt là rút ra, Khảo Thanh nói: Bạt là nhổ lên, cứu vớt.

Ỷ giác phần: Tự Thư nói: Ỷ là đẹp, Tả Truyện nói đó là lời than. Sàn đề: (tiếng Phạm) Nghĩa là nhân nhục.

KINH ÂM TÍN LỰC NHẬP PHÁP MÔN QUYỂN 3

Châm khổng: Quảng Nhã nói châm là chích Thuyết Văn nói đó là cây kim để may áo. Nó là bộ kim âm hàm. Nay viết bộ kim và thập.

QUYỂN IV: Không có tự huấn.

KINH ÂM TÍN LỰC NHẬP PHÁP MÔN QUYỂN 5

Kiếu hoán: Cố Dã Vương nói: Kiếu là gọi, Thuyết Văn gọi là hống, Khảo Thanh nói hoán là gọi.

Kinh độ chư Phật cảnh giới trí quang...

Đạp lạp phiêu (tiếng Phạm) danh hiệu của vị La-hán.

Bất thối: Văn kinh từ bộ viết chữ là chữ thông tục. Bất thối nghĩa là quyết định dõng mãnh. Từ bát địa trở lên gọi chung là bất thối.

Du thành: Khổng chú Thượng Thư nói du là vượt qua. Quảng Nhã nói là băng qua hoặc viết chữ du bộ xước cũng được.

Liệp Mao: Cố Dã Vương nói: Liệp là lông dài trên đầu ngực (lông bờm) loại thứ nào có lông dài đều gọi là liệp. Chữ liệp viết từ bộ tiêu, bộ mao hoặc bộ khuyển đều như nhau.

PHẬT HOA NGHIÊM KINH NHẬP NHƯ LAI ĐỨC TRÍ BẤT TƯ NGHÌ CẢNH GIỚI

QUYỂN 1

Ca-diếp-ba: (tiếng Phạm) Là tên của ngài Đại-ca-diếp. Chữ diệp âm âm nhiếp ba.

Văn kinh viết khứ thanh đối với tiếng phạm là không thuận. Nay phải đổi là ba.

Mâu-hầu-lợi: (Phạm ngữ) không đúng.

Chính phạm âm là Mô-họ-luật-đa. Là tên thời phần xưa gọi là Tu-du.

Ba-la-ma-ha: Phạm ngữ là tên của Phạm Thiên.

Già-lưu-trà: (tiếng Phạm) Gọi là Ca-dâu-la tức là chim cánh vàng.

Xá-ca-la: (Phạm ngữ) Cổ gọi là tên của trời Đế Thích.

Tu-mê-lưu: Tiếng phạm tên ngọn núi tiên mê-lô hoặc gọi là tu-di.

Hán dịch là núi Diệu Cao.

PHẬT HOA NGHIÊM KINH NHẬP NHƯ LAI ĐỨC TRÍ

BẤT TƯ NGHÌ CẢNH GIỚI QUYỂN 2

Bể lưu ly: (tiếng Phạm) tên loại bảo bối cựu gọi là Tỳ-lưu-ly. Chạ-la-ca-ba-lợi: Tên của ngoại đạo.

A-ca-mi-sa-tra: (tiếng Phạm) tên của trời ở thượng giới. Hán dịch là Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Đả cổ thời: Một ngày một đêm ở Tây phương chia làm tám giờ, hoặc 15 thời, đều đánh trống để làm hiệu cũng như đồng hồ cát ở phương này.

Xà-ca-dạ-mâu-ni: Tức Đức Thích Ca-Mâu-Ni.

Xoa-noa-xoa-noa gian: Nghĩa là giữa Sát-na-sát-na. Bảo bảng: Thuyết Văn viết bộ văn kinh viết bộ

Sa-thâu-ba: đọc nhầm tiếng Phạm, chính là Tốt-đốt-ba, tức là tháp Phật.

Nhất đoàn: Người ăn cơm không dùng muỗng đĩa mà bốc bằng tay. Theo tập quán xưa không lịch sự. Đâu giống như thời cận đại của nước này, dùng đũa muỗng lịch sự mà sạch sẽ.

KINH ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM TU TỪ PHẦN

Tuệ Lâm

- Trì vụ: Chữ sau âm là: Vô phó phản. Quách phát chú ( Mục Khiêm Tử truyện): Vụ là ngựa chạy nhanh.( Sách Quảng Nhã): Vụ là bôn tẩu. Thuyết Văn: Vụ là ngựa chạy loạn.

- Phân phúc: Chữ trước âm là: Phương Văn phản. Chữ sau phùng phúc phản. Hàn phi: Phân phúc là mùi hương thơm. Cổ kim chánh tự: Viết từ chữ hương thanh phức.

- Hạm đam: Chữ trước âm hàm cam phản. Chữ sau hàm đạm phản. Nhĩ nhã: Hạm đam là hoa phù cứ nở. Thuyết văn nói: " Hoa chưa nở gọi là phù dung". Hoa đã nở gọi là hạm đam. Cả hai chữ đều viết từ bộ thảo. Chữ hạm và chữ duyên đều là thanh. Kinh văn đa phần viết là hàm đạm là sai, nghĩa rất khác xa vậy.

- Hoảng diệu: Chữ trước hoàng quang phản. Quảng nhã nói: " Hoãng là huy, là chói sáng" Thuyết văn nói: " Hoãng là sáng sủa". Viết từ bộ nhật, thanh chữ quang. Chữ sau âm lại diêu chiếu phản. Quảng nhã nói: " Diệu là soi chiếu. Thuyết văn viết chữ diệu bộ hỏa, cũng nghĩa là sáng. Viết từ bộ hỏa, chữ hoắt, tịnh thanh. Tinh viết từ bộ nhật, viết là diệu cũng thông.

- Phân uân: Chữ trước âm là uân văn phản. Chữ sau âm là uy vân phản. Cuốn văn tự tập lược nói: " phân uân là hương khí, mùi thơm( tự thống) nói: " phân uân là âm dương hòa khí, chữ ở trên là tượng hình, chữ ở dưới là tượng thanh.

- Huyền ế: Chữ trước âm là huyền quyên phản. Thương hiệt thiên nói: " huyền là thấy không rõ". Thuyết văn nói: " Huyền là mắt không có thường chủ. Viết từ bộ mục, thanh chữ huyền. Chữ sau âm là y kế phản. Khảo thanh nói; Ế là bị mắt, bị màng mắt. Vận anh nói: " Ế là mắt bị che mờ. Quảng nhã nói: " Ế là mắt bị che chướng" . Chữ viết từ bộ mục, chữ hình thanh. Kinh viết từ bộ vũ, viết chữ ế là sai với nghĩa ở đây.

ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG NHẬP NHƯ LAI TRÍ ĐỨC BẤT TƯ NGHÌ KINH

Thủ Lăng Nghiêm: Tiếng Phạm đọc lược Hán dịch là thậm thâm, chính phạm âm là nghiêm Tỳ-lý-dã kinh cổ dịch là tam muội.

Trêu hạc: Dã Quỳ chú quốc ngữ nói hạc là cạn, là sạch. Thuyết Văn và quốc ngữ giải thích giống nhau.

Ô trì: Quảng Nhã nói ô là đục, sâu. Thuyết Văn nói nước đục không chảy.

Trì vệ chiên đàn: Chiên đàn tiếng Phạm đọc lược chính Phạm âm là chiến na nẵng. Tên loại gỗ thơm ở Tây phương. Nước này vốn không khó, nhưng đối nghịch xưa nay chỉ để lại Phạm ngữ, vương truyền nó là loại nước hoa bạch đàn. Ngoại quốc nói loại hương này xuất phát từ các hải đảo, cũng có loại đỏ trắng. Loại đỏ thì có tánh mát lạnh, có thể trừ được bịnh nóng, nhiệt, ung nhọt. Trong núi chỗ có cây này, có nhiều con đại độc xà. Lúc thời tiết nóng bức, rắn ấy ở trên cây này lánh nóng. Nhưng rắn huân nhiều mùi thơm kỳ lạ. Người đi bắn tên vào cây ấy, nhớ chỗ đến khi rắn thò ra thì bắt.

ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHỔ HIỀN

Trạc bổn: Khảo Thanh nói trạc là nhỗ cả gốc rễ. Khảo Thanh nói từ quan trung trở về hướng tây gọi là hoặc trạc Thương Hiệt Thiên nói rút lên, Thuyết Văn gọi là dẫn.

Bố hộ: Khảo Thanh nói: Bố hộ là nhiều dáng vẻ.

Sâm uất: Thuyết Văn nói dáng vẻ cây nhiều mà cao. Ba bộ mộc, chữ hội ý. Thương Hiện Thiên nói cây cỏ vùng đất bằng trên cao.

Duyệt mậu: Quách Phác chú Phương Ngôn nói: Duyệt là mầm mới sanh. Khảo Thanh gọi là cỏ dưới nước rậm rạp.

Tụy mỹ: Chánh Dật chú Sở Từ nói: Tụy mỹ là cỏ mềm mại rủ theo gió. Thuyết Văn nói bộ vũ âm thù, văn kinh viết bộ thảo, âm tiêu là sai.

Mạt Hương.

ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH BẤT TƯ NGHÌ PHẬT CẢNH GIỚI PHẦN

Ty nhuyễn: Khổng chú Thượng Thư nói ti là nhỏ, Thuyết Văn nói là vi. Trịnh Huyền chú Khảo Công Ký nói: nhuyễn là mềm mại. Xưa nay viết bộ nhi bộ khuyển, văn kinh viết bộ xa là sai.

Hiệt-lệ-bạc-đa: Tiếng phạm là thanh văn, cựu gọi là Ly-bà-đa. Ô-ba-đà-la: Âm đà là. Hán dịch là thân sư nghĩa là hòa thượng.

Tiếng Hồ giải thích không rõ ràng.

KIM CƯƠNG KẾ CHÂU BỒ-TÁT TU HÀNH PHẦN

Tôn cứ: Khảo Thanh nói ngồi hai đầu gối thẳng là tôn, người mà chân thẳng chuỗi gọi là cứ. Thuyết Văn nói cùng răn lẫn nhau gọi là tôn cứ.

Ngoan ngạc: (đã giải thích). Ni-kiền-tử là tên ngoại đạo.

Phẩm uế: Cố Dã Vương nói: phàm vật gì không sạch sẽ gọi là phẩm uế.

Bại tử: Đỗ chú Tả Truyện nói: cỏ giống như lúa. Thuyết Văn gọi là tên khác của lúa.

Hoạch cước: Tự Thư nói, đồ nấu thịt. Thuyết Văn gọi là cái chảo.

Niêm chỉ ngư.

Miêu lý: Cố Dã Vương nói giống như hổ mà nhỏ hơn, vật nuôi trong nhà để bắt chuột, hoặc viết bộ khuyển, khử lý là loài vật giống hổ mà nhỏ hơn loài dã thú loại mèo hoang thường bắt trộm gà nhà người

Bi diện: Nhĩ Nhã nói bi giống như con beo mà da vàng trắng.

Quách Phác chú nói chân cao mạnh mẽ có sức nhổ cây lớn.

Ly diện: Quảng Nhã nói: rồng không có sừng gọi là ly. Thuyết Văn nói như rồng mà vàng, phương bắc gọi là địa lâu.

Thảm độc khổ: Phương Ngôn nói thảm là giết. Khảo Thanh gọi là thậm, Thuyết Văn gọi là độc. Khổng chú Thượng Thư nói độc là hại. Khảo Thanh gọi là đau, hận, ác. Thuyết Văn gọi là loại cỏ hại người.

Biền bác: Khảo Thanh nói biền là văn tạp. Trịnh chú Lễ Ký nói tạp sắc là biền. Hán Thư nói đen trắng lẫn lộn gọi là bác. Thuyết Văn nói sắc lông ngựa đủ màu. Từ bộ mã và chữ hào. Văn kinh viết chữ giao là tên loài thú chẳng phải nghĩa cần dùng.

Yên khiển: Đỗ chú Tả Truyện nói yên khiển là kiêu ngạo. Cù dục: tên loài chim hai cánh trắng.

Liến tích: Cố Dã Vương nói: liến là nhịn. Thân thể tay chân co dúm lại. Túc là chân liệt một bên không đi được.

Cứ tiệt: Giả Quỳ nói: lấy dao cắt đồ gọi là cứ. Hoài nam nói không phải thợ giỏi thì không đốn được cây.

Tha vụ: Quách Phác chú mục thiên tử truyện vụ là ngựa đi nhanh.

Quảng Nhã nói vụ là chạy. Thuyết Văn nói chân ngựa bước loạn.

Phấn phức (đã giải). Hàm đạm (đã giải).

Hoàng diệu: Quảng Nhã nói hoàng là huy quang bộ nhựt âm quang, Quảng Nhã nói diệu là chiếu, Thuyết Văn viết bộ hỏa cũng có nghĩa là sáng.

Phần uẩn: Văn tự tập lược gọi là dáng mùi thơm. Tự thống nói khí âm dương hòa hợp. Trên hình dưới thanh.

Huyền ế: Thương Hiệt Thiên gọi là nhìn không rõ, Thuyết Văn nói là mắt không làm chủ mãi được. Khảo Thanh nói mắt nhậm bị che gọi là ế.

TRANG NGHIÊM BỒ-ĐỀ TÂM

Vĩ điệp: Mao Thi Truyện vĩ là đỏ lựng. Thuyết Văn nói vĩ là rất đỏ.

Hi hiếu (đã giải ở trước) Nọa đọa (đã giải)

Phấn tấn: Quảng Nhã nói phấn là phấn chấn Trịnh chú Lễ Ký nói phấn là động. Thuyết Văn nói chữ này viết bộ điền. Văn kinh viết bộ cựu là sai. Quảng Nhã nói phấn tấn là xóc cánh. Nhĩ Nhã nói tấn là nhanh.

ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG BỒ-TÁT THẬP ĐỊA

Tát-đỏa: Tiếng Phạm đời Đường dịch là hữu tình.

Bạt-đà-bà-la: (tiếng Phạm) Đời Đường dịch là hiền hộ. Là một trong ngàn Phật ở hiền kiếp.

Thiêm-bặc: (tiếng Phạm) Loài hoa này ở Tây Vực rất tinh khiết. Gia thụy: Cố Dã Vương nói: Vương có oai đức cảm đến càn khôn.

Trời đất ứng đáp bằng điềm lành. Thuyết Văn lấy ngọc làm tin.

Tuấn hiểm: Khổng chú Thượng Thư nói tuấn là cao lớn, Thuyết Văn nói hiểm là nguy hiểm. Phương ngôn gọi là cao. Thuyết Văn gọi là hiểm nạn.

CHƯ BỒ-TÁT CẦU PHẬT BẢN KINH

Tận tư: Phương ngôn nói tư cũng như tân, văn kinh viết chữ nghĩa là vật không tận.

Quý di: Trịnh chú Lễ Ký nói: quý là quy, nghĩa là dâng phẩm vật lên bậc tôn túc. Thuyết Văn gọi là hưởng. Cố Dã Vương nói di là tặng, Quảng Nhã nói là cho.

Nhân để: Tên trời Đế Thích. Hoặc gọi là Nhân đề, cùng nghĩa.

BỒ-TÁT BỔN NGHIỆP

Bất kiêu: Trong kinh viết

Kiếm để: Thuyết Văn nói thuộc quốc xá. Thương Hiệt Thiên nói để là xá.

ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH 42 TỰ QUÁN MÔN

A la ba tả nãng la na ma noa sạ phược đu dã sắt tra ca bà mãng nga tha nặc sa phược đà xá khư khất lệ sa đa nhượng la tha bà tha sa ma giá phược tra ra già minh phả tắt ca dã sa thất giả thá trá.

Bốn mươi hai chữ ở trên chỉ mang âm hưởng tiếng Phạm không hợp huấn thích giống với đại ý bốn mươi hai chữ trong đại Bát-nhã.

BỒ-TÁT THẬP TRỤ HÀNH ĐẠO

Trường đoản: Thương Hiệt Thiên nói: đoản là ngắn. Thuyết Văn nói là có ngắn dài, lấy tên làm chuẩn, bộ thỉ âm đậu, văn tự tập lược nói...

Nhu nhuyễn: (đã giải) ở kinh bất tư nghì cảnh giới. Trong Đại Phương Quảng.

Hạn thương: Bích Tông nói Hạm cũng như cách. Thuyết Văn nói hiết bộ môn âm can. Văn kinh nói có ích cho người đau thương mười phương.

Sách liễu vô sở hữu: Khổng chú Thượng Thư nói sách là tận. Cố Dã Vương gọi là sạch hết Trịnh chú Lễ Ký nói sách cũng như tán. Kinh nói pháp chư Phật quá khứ nghĩ đến việc từ đâu sanh tìm rốt cuộc không thể được, không có không không, tất cả đều không có chỗ có.

BỒ-TÁT THẬP TRỤ

- Huyền ứng

Biên phước: Kinh nói biên phước là trung biên. Hiển vô biên Phật độ công đức không có từ để giải.

KINH ĐÂU SA

Đâu-sa là tiếng Phạm. Cổ dịch là nghiệp hạnh hoặc gọi là hạnh nghiệp.

Tiêu tiêu, Vận Thuyên nói tiêu tiêu cũng như thiểu thiểu, cũng như tạm tạm. Tự thư nói cũng như số số.

Nhã-na: Phạm ngữ. Chính phạm âm là chỉ nhượng năng. Chất-đề-xá-hoàn-na: Trên cõi Phật ở phương trên.

Câu-đàm-cốt-đề: Là danh hiệu Phật văn kinh viết chữ là nhầm.

Hô thiên: Hán dịch là Hữu Quang Thọ Thiên là cõi trời đầu tiên trong nhị thiền.

Tư-đế-thiên: Trong kinh là âm vũ là sai, phạt đà Hán dịch là hiền hoặc gọi là thiện là một Bồ-tát tại gia ở Vương Xá thành.

TIỆM BỊ KINH

QUYỂN 1

Huyền Ứng soạn (5 quyển - chỉ có âm nghĩa 3 quyển)

Lâu lâu: Tự Thư nói đó là vẻ kính cẩn

Ốc vũ: Thích Danh nói vũ là cánh, như cánh chim xóc sa che lại

Miệu miệu là vẻ xa xăm, cũng gọi là mênh mông văn kinh viết là sàn ý kinh.

Soán nghịch: Thuyết Văn nói trái lý mà đoạt lấy gọi là soán,

- Không có quyển 2 & 3

TIỆM BỊ KINH QUYỂN 4

Hoàng mang: Người mù đêm ngày làm việc không có mặt trời thì dùng mặt trăng. Không có mặt trời thì dùng lửa thường nghĩ là trời sáng

Uyển luyến: Mao Thi Truyện nói: Uyển luyến là dáng đẹp đẽ cũng là dáng nhỏ.

- QUYỂN 5 Cần ý.

KINH THẬP TRỤ

Lung hạm: Quảng Nhã nói lung là lao hạm.

ĐẲNG MỤC BỒ-TÁT SỞ VẤN KINH

QUYỂN THƯỢNG

Binh triệt: Binh là sáng triệt là thông tam thương nói binh là sáng rỡ.

Đào hiện: Thi nói đào truyện của thượng đế nói đào là biến đổi. Khứ tạng: Trịnh chú Lễ Ký nói tạng là tích chứa, như kho chứa. Đốc trụ: Nhĩ Nhã nói đốc là giám sát quản lý.

Hội nhiên.

Chuyển hoách: Vẻ nhanh chóng hoách nhiên cũng như bỗng nhiên, văn kinh viết bộ hỏa.

Nhi ương: Chữ này sai đã lâu, chẳng ai biện rõ. Nay xét lý nghĩa phải viết hai chữ cọng tướng mới thuận ý kinh.

Khinh khiêu: Tự thư nói khiêu là nhẹ. Quảng Nhã nói khiêu lặng lẽ, Nhĩ Nhã nói khiêu là lén trộn, Chú nói khiêu là cẩu thả văn kinh viết bộ là sai.

ĐẲNG MỤC BỒ-TÁT SỞ VẤN KINH QUYỂN HẠ

Tình ấm: Tình là không mưa. Thanh Loại nói mưa dừng gọi là tình.

Tứ hà: Một là hòa, hai là Bạt-xoa, ba là tha-chu, bốn là hằng kỳ hòa, dòng bạt-xoa chảy về Nam, tha chú chảy về Đông. Dòng sông hồng chảy về Tây.

Hỗn hoàng: Phương Ngôn nói hỗn hoàng là vẻ hưng thịnh. Thương Hiệt Thiên nói hoàng là sáng chói.

Thanh hồng: Là màu xanh ở phương đông mộc xanh hỏa, sắc hỏa màu đỏ.

KINH NHƯ LAI HƯNG HIỂN

QUYỂN 2

- (4 quyển).

- Quyển 1 và quyển 4 không có từ để âm nghĩa.

Khâu chí: Phương ngôn của nước sở, theo âm của Trịnh là dỉ, tỉnh, phản.

Minh ấu: Ư châu phản, kinh thi nói: " Ấu ấu lộc minh" nói như tiếng kêu của con nai âu âu. Kinh văn viết chữ hổ là sai.

NHƯ LAI HƯNG HIỂN QUYỂN 3

Mãng hãng: Văn Thông thường nói sông rộng mênh mông gọi là mãng hãng.

Hối lộ: Hối là tặng, ý nói đem vật để nhờ vả. Khôn chữ: Là cất cánh.

Đào xuất:

ĐỘ THẾ KINH - (6 quyển)

- Quyển 1 và quyển 2. Không có từ âm nghĩa

Tông diệt: Nắm chỗ trọng yếu là tông, dẹp trừ là diệt, văn kinh viết chữ tổng là sai.

Thóa tiện: Thuyết Văn nói nước dơ chảy ra gọi là tiện.

ĐỘ THẾ KINH QUYỂN 4

Sâm giá: Thuyết Văn nói giá là cổ xe hai ngựa. Ngựa một bên là sâm. Ở bên phải là sâm, người ngồi an toàn vô cùng văn kinh viết là sai.

Tường tường: Bay mà không động gọi là tường. Văn kinh viết bộ cánh là sai.

ĐỘ THẾ KINH QUYỂN 5

Cang cân: Cang là roi cứng, cân là gân mềm. Mộ sách là tìm cầu rộng rãi.

ĐỘ THẾ KINH QUYỂN 6

Biển.

Đô giảo: Giảo là thô sơ. Quảng Nhã nói. Cũng như tỉ giảo. Lụy bạn: Lụy là cái dàm đầu ngựa.

KINH LA-MA-GIÀ QUYỂN THƯỢNG

Huyền Ứng

Ba dục: Trong kinh phần nhiều viết chữ.

Tây A: Mao Thi Truyện nói: A là eo núi chỗ hiểm trở.

- Quyển Trung và quyển Hạ không có từ âm nghĩa.

ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH TỤC NHẬP PHÁP GIỚI PHẨM

Tuệ Lâm soạn

Hôn mị: Khổng chú Thượng Thư nói hôn là loạn. Quảng Nhã gọi là si. Thuyết Văn gọi là không sáng suốt. Mị là nằm ngủ.

Lưu phái: Thuyết Văn nói dòng nước chảy riêng. Bài nhiên là mưa như trút nước.

Thoan kích là dòng nước chảy cuồn cuộn.

Tễ tự: Cố Dã Vương nói chần chừ không tiến về phía trước. Nhưỡng-trá là Phạm ngữ.

Hàm tông quỷ mị: Quách chú Chu Lễ nói: mị là xuất phát từ người và vật. Bởi vì tế trời đất gọi là vật. Tế thần là mị. Sơn hải kinh nói mị là người vật đầu đen mắt dài.

Châu trớ Cai luyện Ba đào Ốc điền.

Theo thứ tự tạng mục trong đây có bốn mươi quyển Đại Bát Niết-bàn, Bản Nam Niết-bàn ba mươi sáu quyển, xà duy phân làm hai quyển, Bát Nê Hoàn kinh hai bộ gồm tám quyển tính chung ở trên là tám mươi sáu quyển. Và kinh pháp hoa, gồm ba quyển âm nghĩa, và lần lượt quyển hai mươi lăm, hai mươi sáu, hai mươi bảy là vì quyển này không đủ lấy âm nghĩa ba kinh sau mà thêm vào được.

TỨ ĐỒNG TỬ KINH

QUYỂN THƯỢNG

Tuệ Lâm

Uyển thán; là kinh hãi.

Ức y: Nghĩa là nỗi buồn trong lòng.

Thùy đạn: Khảo Thanh nói đạn cũng là thùy, văn kinh viết bộ túc.

Tỳ phù: Quảng Nhã nói tỳ phù là lớn là con ruồi.

TỨ ĐỒNG TỬ KINH QUYỂN TRUNG

Thế tru: Khảo Thanh nói thế là cạo tóc, Thuyết Văn nói thế là tóc.

Chủ thân: Cố Dã Vương nói cong mình dụ vẽ cung kính.

Đồi phụ: Vương Dật chú Sở Từ nói: đồi là đống đất cao.

Xưa nay chính chữ viết là Quảng Nhã nói núi không có đá là phụ.

- Quyển Hạ không có từ để âm nghĩa

PHẨM PHẠM THIÊN KINH ĐẠI BI

QUYỂN 1

Tuệ Lâm

Ủ lũ: là cong lưng ngắn lại.

Hình tỷ: Khổng chú Thượng Thư nói tỷ là cắt, tức là xẻo mũi.

Thuyết Văn viết bộ đao bộ tỷ.

Yên cổ: Vương Dật chú Sở Từ nói yểm là trước. Thương Hiệt Thiên nói thâu phục lòng người. Đỗ chú Tả Truyện nói cổ là mê hoặc. Thuyết Văn viết bộ tùng bộ mãnh.

Bạt tộc: Khảo Thanh nói: Bạt là rút, Cố Dã Vương nói bạt là dẫn ra. Thuyết Văn viết bộ thủ âm bạt. Khảo Thanh nói tộc là cái chân mũi tên, Cố Dã Vương nói mũi tên là tộc. Thuyết Văn nói mũi tên là phong.

Trì tiêu vĩ: Văn Tự Lập Lược nói: Đầu thuyền gọi là tiêu, Khảo Thanh gọi là đuôi thuyền. Thuyết Văn viết bộ mộc âm tiêu.

PHẨM PHẠM THIÊN KINH ĐẠI BI QUYỂN 2

Ưu-ba-cúc-đa: Tiếng Phạm: danh hiệu của vị Tỳ-kheo

Kế tân: Hán Thư nói: Kế tân là Cổ dịch nhầm, chính phạm âm là Yết Thấp Nhị La, ở phía Bắc Thiên Trúc.

Cam giá: Bản Thảo nói loại thảo dược này có công năng trị bịnh hạ khí lợi đại trông giảm khát. Loại trừ nóng nhiệt. Giải rượu, độc.

PHẨM PHẠM THIÊN KINH ĐẠI BI QUYỂN 3

Thôn thế: Thuyết Văn nói thôn là nghẹn,bộ khẩn chữ. Vương Dật chú Chu Dịch nói thế là cắn.

Giai đột: Quảng Nhã nói giai là xoa. Đột là xung vào, xưa nay chính là viết bộ thủ âm giai đột. Chữ đột từ bộ huyệt bộ khuyển, văn kinh viết là sui.

Ngõa lịch: Thuyết Văn nói lịch là đá nhỏ

Trù trị: Cố Dã Vương nói trù cái cây. Thuyết Văn viết bộ kim và chữ trợ.

PHẨM PHẠM THIÊN KINH ĐẠI BI QUYỂN 4

Mạn hãn: Khổng chú Thượng Thư nói: Xem thường giáo điển là mạn. Đỗ chú Tả Truyện gọi là dễ. Cố Dã Vương nói mạn là nhẹ cũng như khinh. Thuyết Văn viết bộ tâm âm mạn. Kinh viết bộ thủy âm bạn là sai nghĩa kinh, Khảo Thanh nói hãn là chế. Thuyết Văn gọi là chỉ.

Sưu tai: Thương Hiệt Thiên nói sưu là nhanh là vội.

PHẨM PHẠM THIÊN KINH ĐẠI BI QUYỂN 5

Bình xí: Tự Lâm và Tự Thống đều nói bình cũng như tý.

Chu ngột: Khảo Thanh nói chu là chặt bỏ cây dư. Thuyết Văn gọi là gốc cây. Thuyết Văn nói ngột là đoạn.

Câu Diệm di quốc: Tiếng Phạm (tên nước).

Chung trùng: Đỗ chú Tả Truyện nói: chung là con dế, châu chấu. Thuộc loại trùng có hại, Nhĩ Nhã nói có chân là trùng không chân gọi là bọ.

ĐẠI ĐƯỜNG TÂN DỊCH PHƯƠNG QUẢNG ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH TÁM TẠNG THÁNH GIÁO TỰ

Tuệ Lâm soạn - Hoàng Thái hậu ngự chế

Duệ đường: Tự Thư nói: duệ là thánh, Giả chú Quốc Ngữ nói duệ là sáng.

Ngự vũ: Nhĩ Nhã nói vũ là lớn. Doãn Văn nói bốn phương trên dưới gọi là vũ. Văn Dĩnh Chú Hán Thư nói giữa trời đất gọi là vũ nội. Thương Hiệt Thiên nói vũ là bên

Lương chức: Nhĩ Nhã nói lương cũng như Đạo quách chú rằng: đều gọi là chỉ dẫn, Cố Dã Vương nói vương đạo cũng như giáo đạo.

Ấu linh: Quách chú Lễ Ký nói: linh là số tuổi thọ của con người theo linh khí của trời. Quảng Nhã nói linh là tuổi.

Cự vĩ: Cố Dã Vương nói cự cũng như cấp. Giả chú Quốc Ngữ nói cự là nhanh chóng.

Chu tiếp: Mao Thi Truyện nói tiếp là mái chèo.

Đại lương: Nhĩ Nhã nói đại lương là mão theo năm sao đến chỗ Mão chính là năm Ất Dậu.

Di tắc là tên tháng bảy. Pháp lụy.

PHƯƠNG QUẢNG ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH PHẨM

TỰA THỨ I - QUYỂN 1

Sinh vũ: Hàm Thi Truyện nói: sinh là thí, Đỗ chú Tả Truyện nói sinh là chạy.

Vi trảo: Thuyết Văn nói trảo là móng tay, chân chữ tượng hình.

Văn kinh viết bộ gia là chưa (sai).

Can hạm (giải thích rồi).

Ghiêm Ba-ca-hoa: Tiếng phạm tên loài hoa.

Câu cụ-la-hoa: Tiếng phạm tên loài hoa văn kinh viết chữ

San lận: Khổng chú Thượng Thư nói san lận là tiếc rẻ, Quách chú Phương Ngôn nói san là vướng mắc tiếc nối.

Hồng nghê: Nhĩ Nhã âm nghĩa: hồng là ? Tự hoại: Tự là hủy hoại.

Phiên ổi: Khảo Thanh nói ổi là đoạn sắc tư thành hai khúc. Đông Cung Cựu Sự nói ổi là năm sắc tơ trang sức.

PHƯƠNG QUẢNG ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH QUYỂN 2

Linh ngữ: (đã giải).

Uyển chân ((đã giải) đầy đủ trong kinh Pháp hoa).

Huyền báo: Văn Tự Tập Lược nói huyền là thịnh phục, theo Khảo Thanh gọi là mặc đẹp. Tự Thư nói người mặc đồ mới đẹp.

Ích tỵ: Cốc Lương Truyện nói: cơm không vào yết hầu nổi. Thuyết Văn nói là nghẹn, tỵ là bịnh nặng.

Xỉ khu: Khảo Thanh nói khu là răng mẻ. Thuyết Văn gọi là sâu ăn.

Anh tiết: Thuyết Văn nói anh là bứu, Tý Sương nói tiết là ung nhọt.

PHƯƠNG QUẢNG ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH QUYỂN 3

Nhiễu hại: Thuyết Văn nói nhiễu là hà ý nói quấy nhiễu. Giả Quỳ chú Quốc Ngữ nói hà cũng như phiền.

Hoàn giáp (đã giải ở trước).

Khiển nạp: Phương Ngân nói khiển là ngật, xưa nay viết bộ ngôn dưới chữ Hán. Văn kinh viết bộ tức là trái ý kinh. Bào chú Luận Ngữ nói nạp là chập chạp. Thuyết Văn gọi là khó.

Khư hi: Vương Dật chú Sở Từ nói khư hi là tiếng khóc than. Hà Chú Công Dương Truyện nói khư hi là buồn, Thương Hiệt Thiên nói khóc ra tiếng.

Môn lệ: Thanh Loại nói môn là sờ. Thuyết Văn gọi là vuốt ve, bộ thủ âm môn.

PHƯƠNG QUẢNG ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH QUYỂN 4

Môn khổ na: Quách chú Lễ Ký nói khổn là chốt cửa. Thuyết Văn viết bộ mộc nghĩa như nhau, xưa nay chữ phải viết là bộ môn.

Tế thư: Quảng Nhã nói tế là tiễn. Thuyết Văn gọi là lấy vật cho người.

Nhi tệ: Thuyết Văn nói tệ là phó, độn đoạn.

Ngạc-thuận-na: Tiếng Phạm, tên của một vị đại thần ở Tây quốc.

Mẫn tiệp: Khổng chú Thượng Thư nói mẫn là nhanh. Khảo Thanh nói mẫn là thông ngộ. Cũng gọi là đạt. Thuyết Văn nói bộ chi âm mỗi hoặc chữ dân. Văn kinh viết bộ tâm là nhầm. Tiệp là huệ nhanh.

Nhứt trách thủ: Quảng Nhã nói trách cũng như khai ra, mở ra. Nhất trách thủ là xóc bàn tay ra chủ vào ngón lớn để làm lượng. Xưa nay chính là viết bộ thạch văn kinh viết bộ thủ là sai.

Điều lâu: Cố Dã Vương nói điêu chạm khắc. Quảng Nhã nói điêu cũng như lâu. Giả chú Quốc Ngữ nói lâu là khắc. Thuyết Văn nói điêu là gọt giũa thành văn.

PHƯƠNG QUẢNG ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH QUYỂN 5

Bôi khí: Thuyết Văn nói ngói chưa nung gọi là bôi.

Ma tư: Khảo Thanh nói tư là Mao Thi Truyện. Cố Dã Vương nói gai được gọi là ma. Quách chú Nhĩ Nhã nói tư ma là hai tên khác nhau. Thuyết Văn nói nghĩa giống.

Phân tích: Khổng chú Thượng Thư nói tích là chia ra. Thuyết Văn gọi là chẻ cây. Từ bị mộc bộ cân. Văn kinh viết là sai.

Bột giải: Thần Tán chú Hán Thư nói: là tên riêng của biển Bột giải. Thuyết Văn cũng nói nghĩa giống Hán Thư.

Kỳ diệu: Phương Ngôn nói diệu là cành nhánh cây. Khổng chú Thượng Thư nói diệu là bé nhỏ.

PHƯƠNG QUẢNG ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH QUYỂN 6

Giác ngộ: Quảng Nhã nói ngộ là biết, Cố Dã Vương nói giác là hiểu biết. Thương Hiệt Thiên nói ngủ mà mớ gọi là ngộ. Mao Thi Truyện nói ngộ cũng như giác. Thuyết Văn nói giác cũng như ngộ. Chữ này viết bộ môn, văn kinh viết bộ huyệt là sai.

Qua khôi: Thuyết Văn nói qua là nước dịch.

Giác lai: Quảng Nhã nói lai là dòm lén. Thuyết Văn nói là đồng tử con mắt không đứng đắn.

Loát xỉ: Thanh Loại nói loát là tiếng ghiền xương.

Siểm ngữ: Trang Tử nói: Lời nói từ trong ý nghĩ là siểm. Hà Hưu chú Công Dương Truyện nói nịnh hót. Trịnh huyền nói quay thân làm phản.

Sang nhiên: Thương Hiệt Thiên nói sang là nhìn. Thuyết Văn gọi là nhìn không gọi túc.

Lung dung: Khảo Thanh nói lung là trên dưới đều nhau. Quách Chú Nhĩ Nhã nói dung là bằng nhau. Chữ dung viết bộ nhân, kinh viết bộ nhục là sai.

Thảm hạc: Thi nói thảm là áo như bông. Khảo Thanh nói thảm là mền lông. Quảng Nhã nói hạc là vải bố.

Biên triện: Lưu Triệu nói biên là nối kết Thương Hiệt Thiên nói biên là dệt. Khảo Thanh nói triện là trục.

Bái bang: Thương Hiệt Thiên nói bái là da. Cố Dã Vương nói đốt là nung cho chín.

Cung trúc: Khảo Thanh nói nó là tên loại tre nhân đó đặt tên núi ở Thục.

Trữu nan: Da nhăn gọi là trữu. Phương Ngôn nói nan là xấu hổ. Thảo đình: đình là cỏ rác.

Nhất cúc: Cúc là xoa cùng nghĩa là co tay lại cầm đồ.

Câu kỳ nhũ: Khảo Thanh nói câu là vắt sữa bò dê. Xưa nay chữ chính là viết giống nghĩa với Khảo Thanh.

PHƯƠNG QUẢNG ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH QUYỂN 7

Võng mản: Theo chữ này giữa ngón tay chân của Như Lai, chỉ nối lại giống như chân chim thứu.

Đồi phụ (giải xong).

Lan Thuấn: Giải ở trước.

Sa-lỗ: Phương Tây gọi lỗ là đất.

Ngươn đá: Thuyết Văn nói ngươn là con ba-ba, loài thủy tộc. Giới phức: (đã giải) ở Phương Quảng Hoa Nghiêm.

Khiển thanh: (đã giải) ở quyển 3.

PHƯƠNG QUẢNG ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH QUYỂN 8

Phách đầu: Quảng Nhã nói phách là vỗ Thích Danh nói phách là phủi.

Vi ngỗ: Quách chú Phương Ngôn nói: xúc phạm nhau gọi là ngỗ.

Khảo Thanh và Thuyết Văn đều gọi là nghịch. Bộ tâm chữ ngọ.

Kích thỉ: Khảo Thanh nói thỉ là tên. Thuyết Văn nói cung nỏ là tên.

Anh manh: Khảo Thanh nói anh manh là vẻ yêu kiều của phụ nữ.

Manh manh cũng chỉ người tiểu nhân.

Thuyết Văn nói anh là vẻ tiểu tâm.

Niêm thao: Thích Danh nói niêm là hai ngón tay ấn lại:

Quảng Nhã nói niêm là cần, thao là móng tay.

Tiệp diệp: Khảo Thanh nói tiệp dịp là bước đi lững thững.

Hứa Thúc Trụ Hoài Nam nói diệp là đạp.

Cố Dã Vương nói bước đi chậm rãi.

Thân nê: Quách Chú Nhĩ Nhã nói nê là gần gũi, xưa nay chính phải viết bộ chữ ni.

Mâu thuẫn: Khảo Thanh nói loại ngắn là mâu. Ẩm duyện:

Thuyết Văn nói duyện là bú.

Giác lại:

Sức tắc: Mao Thi Truyện nói sức sức cũng như trắc trắc. Theo chữ sức tắc nghĩa là người đông. Chữ xưa nay viết bộ điền và nhân.

Hội loạn: Khảo Thanh nói hội là tan vỡ. Thương Hiệt Thiên nói hội là phiền loạn. Thuyết Văn viết bộ thủy âm quý. Văn kinh viết chữ hội là gặp gỡ. Trái ý kinh.

Tọa nọa: Quách chú Khảo Công Ký nói tọa là trắc trở. Thuyết Văn nói tọa là sụp đổ. Phương Ngôn nói nục là xấu hổ. Trịnh chú Nhĩ Nhã nói tâm xấu hổ gọi là nọa. Văn tự điển thuyết viết bộ tâm chữ nhi.

PHƯƠNG QUẢNG ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH QUYỂN 9

Ứ-nê: Cố Dã Vương nói: Ứ là bùn ở trong nước. Thuyết Văn gọi là đục, bộ thủy bộ ư.

Thương lữ: Khảo Công Ký nói: Của quý lạ thông bốn phương dùng để trao đổi. Gọi là thương lũ. Trịnh Huyền nói khách buôn bán, văn tự điển thuyết nói bộ, bối là chữ thương. Quảng Nhã nói lữ là bạn.

Danh thung: ?

PHƯƠNG QUẢNG ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH QUYỂN 10

Cung mễ: Thuyết Văn nói cung là gạo không dính.

Cai tông: Giả chú Quốc Ngữ nói cai là trọn đủ. Tống Trung chú Thái Huyền kinh nói tông là kỷ, Thuyết Văn nói máy dệt.

Úc liệt: Khảo Thanh nói úc là hương thơm môn khổn (đã giải). Túc giả: (đã giải).

Tất cả âm nghĩa kinh quyển hai mươi bốn hết.

NHẤT THIẾT KINH ÂM NGHĨA

QUYỂN 25

Mùa đông năm Nhâm Thân khai nguyên thứ 21 soạn tại chùa Trí Cự núi Nam Thái Nhất.

Thích Vân Công soạn dịch, Sa-môn Tuệ Lâm san bổ lại.

ÂM NGHĨA QUYỂN THƯỢNG VÀ LỜI TỰA KINH ĐẠI BÁT NIẾT-BÀN

Kinh Niết-bàn là do Tây chủ Tự Cừ Mông Tốn đời Bắc Lương vào năm ba Huyền Thỉ Thỉnh sa-môn Thiên Trúc là pháp sư Đàm-vô-la-sấm và Sa-môn Đạo Cao Tuệ Lăng v.v... đồng dịch. Pháp sư lúc mới đến chưa rành tiếng Hán, ba năm sau học làu tiếng địa phương. Văn chương lưu loát, giàu sức sáng tạo. Nên văn kinh này người sau chẳng ai kế tục sự nghiệp pháp sư phiên dịch. Chỉ có bộ kinh trên là chưa đủ, lại qua Vu Điền tìm bảo quốc gốc ba lần dịch nói xong. Công phu ấy đến năm mười Huyền Thỉ mới được hoàn tất. Chính là chỗ cùng tột của nguồn cội, lời lẽ mầu nhiệm rốt cùng. Là minh châu, kim cương, bảo tạng vậy. Trộm nghĩ kinh là mẹ Phật, Phật là thầy của trời người. Pháp nhờ người hoằng, người là pháp khí. Tức là ba loại Bát-nhã, văn tự đứng đầu, mười hai chân thuyên, Tu-đa-la xếp trước. Thí như mười ao xuân người ta tranh nhau tìm châu báu, ắt nhờ vào âm từ. Y văn học nghĩa hội ý, phải nhờ định giáo tìm điều để cậy bổn, nương sáng tìm về nguồn. So sánh văn kinh mà không có định bản. Lại xem âm nghĩa của các nhà phiên dịch. Truyền trao nhau đại khái Phạm ngữ chưa dịch, đối với tự thể của tiếng địa phương vẫn còn chứa nhiều lẽ đúng sai, bèn khiến gạt ra nơi thủ mộc, buồn bã loạn tâm. Khăn cỏ quấn nơi quả viên quan trọng sữa chữa, chỉnh lý lại văn viết. Dùng để tu bổ vào chỗ trái ngộ ngụ đồng viết và hiểu là thức. Lật tung mọi lớp mây thủ mê muội, cung kính với ý kinh này dùng ba điểm, không hết, bát hằng, không đến. Lấy da làm giấy xương làm bút dám trọn hết lòng thành khẩn. Mong nắm được con dao của tiên nương tìm giọt sữa của tân y. Rồi xem Thuyết Văn để định chữ tra vận tập để tìm âm huấn. Phần nhiều căn cứ vào Ngọc Thiên phạm trước tiên nhờ kim giảm làm âm nghĩa hai quyển dùng làm tư ký. Bấy giờ chưa dám lưu hành. Mong người đồng lòng xem rõ chỉ bảo cho.

ĐẠI BÁT NIẾT-BÀN KINH QUYỂN 1: THỌ MẠNG

Tuệ Lâm nói Vân Công soạn, lời tuy rườm rà nhưng có chương cú nay lấy đó làm chuẩn không mất ý kinh cho phiên âm ấy hơn các nhà phiên âm khác. Cho nên ba mươi sáu quyển Nam Niết-bàn từ nay trở đi cùng xử dụng âm nghĩa này. Y theo lời soạn của Ngài Vân Công chỉ có Đà-la-ni và luận chữ Phạm sơ sài không thích hợp. Tuệ Lâm nay y cứ vào bản Phạm dịch là chánh giác.

Đại giả: Thương Hiệt Thiên nói đại là tổng tụ biến, Chu Dịch nói: Lớn thay sự khởi đầu của càn khôn vạn vật: Trong kinh tự thích rằng lớn gọi là tánh ấy thường rộng lớn.

Bát giả: Từ này là tiếng Phạm trong kinh dịch là nhập, chứng y theo sách thì chỉ có hai âm ban và bàn. Nay theo Phạm âm mượn làm âm bát.

Niết-bàn: Hán dịch là viên tịch. Nghĩa là ba điểm viên y tứ đức viên quả. Kim cang bảo tạng trọn vẹn không thiếu đây là nghĩa viên trừ khử hẳn nhị chướng hằng thanh tịnh làm nhiễm chánh thể duyên chân đây là nghĩa viên tịch.

Kinh giả: Phạm gọi là Tu-đa-la Hán dịch đủ năm nghĩa, luận kệ nói kinh y dữ dùng tuyền thằng mặc tuyến diệp xuyên nghĩa là Tu-đa-la thậm thâm vi diệu nghĩa nay chỉ lấy một phần nghĩa đầu.

Thọ mạng: Thuyết Văn nói thọ là lâu mệnh. Nội thích nói thọ tức là phần hạn. Mạng là liên trì Như Lai thọ mạng y vào chứng thức vô cấu mà thành lập thọ tức mạng.

Phẩm giả: Phẩm là loại, chính là loại của thiên chương.

Câu-thi-na-thành: Tiếng Phạm tên của một thành ở Tây vực. Đường gọi là Thành Nhuyễn Chương ở vùng Trung Thiên Trúc, chu vi hơn mười dặm.

A-lợi-la-bạt-đề-hà: Tiếng Phạm chính phạm âm: A-nhi-đa nhược để, tên của con sông ở Tây Vực. Đường gọi: Vô Thắng Văn Ngôn Bố-la-phược-để. Đường nói, song hữu kim, đây là mỹ xưng.

Sa-la-song thọ: Nước kia cũng gọi là Cao Viễn Lâm, Tây Vực Ký nói: bốn cây thật cao ở bên bờ Tây con sông. Cây ấy giống như cây sồi mà da xanh lá trắng mướt, ánh sáng phát ra đọng lại thành hương như chỗ Như Lai nhập Niết-bàn.

Tương dục Niết-bàn: Ngọc Thiên nói tương là tiến đến. Đẳng thị chúng sanh: Ngọc Thiên nói thị là nhìn chiêm.

Như-La-hầu-la: Hán dịch là phú chướng nghĩa là lúc tu-la che mặt trăng thì sanh ra Ngài, lại thuở xưa vì lấp hang chuột nên ở trong thai sáu năm mới sinh.

Vi tác quy y:

Ốc xá thất trạch: Thuyết Văn nói ốc là củ. Hà Hưu chú Công Dương nói: xá là chỉ Bạch Hổ Thông nói thất là thật.

Thần triêu: Nhĩ Nhã nói thần là sáng sớm Thích Danh nói thần là thân. Vận Anh nói lúc sáng sớm.

Phủ lê: phả chỉ ca. Hán dịch ngọc nước dạng như thủy tinh màu đỏ pha trắng. Đại luận nói qua một ngàn năm thủy hóa thành pha lê châu.

Mã não: Tự Thư nói loại ngọc trong đá.

Tam thiên đại thiên: Một thứ thiên hạ là một mặt trời mặt trăng chiếu đến gọi là một thế giới. Thiên thế giới này gọi là một tiểu thiên. Một tiểu thiên là một trung thiên... một thiên trung. Thiên là một đại thiên, cho nên tam thiên đại thiên, con số ấy cả trăm ức ức.

Hào khốc: Hào là gào, kêu.

Thế khấp: Thế là khóc ra nước mắt. Khấp là khóc không ra tiếng mà nước mắt rơi.

Ngạnh ế (đã giải).

Chấn động: Song lâm chiêu tập đều có dị tướng ban đầu là thanh tướng theo âm loại của nó, kế đến có tướng ánh sáng xuất hiện ở trước cửa. Đây là tướng đất chấn động thứ ba. Nếu chỉ có âm thanh không có ánh sáng thì người điếc không nghe, chỉ có ánh sáng không có âm thanh thì người mà không thấy cho nên phải chấn động khắp chiêu cảm kẻ hữu chuyên là mật ý của Như Lai.

Nhất kiếp: Phạm gọi là kiếp ba, Hán dịch là phân biệt. Kiếp có ba loại khác nhau có nói trong chương khác.

Ca-chiên-diên: Thuộc chủng tộc hớt tóc.

Bạt-câu-la: Hán dịch là Thiện Dung. Nghĩa là dung nghi của Tôn giả này rất tuấn tú.

Ưu-ba-nan-đà: Hoặc gọi là bạt-nan-đà.

Chiến điệu: Điệu là đông.

A-la-hán: Hán dịch là vô sanh, sát tặc, nghiệp kết, đã hết vượt khỏi ba cõi

Đèn đắc:

Sấu khẩu tháo thủ: Ngọc Thiên nói súc miệng gọi là sấu, rửa tay gọi là táo. Ở đầu gọi là mộc (gội) ở mặt gọi là ở thân gọi là dục (tắm) ở chân gọi là tẩy.

Ba-la-xà-hoa: Hoa màu đỏ.

Câu-đà-la-nữ: Hán dịch là hảo phúc. Vi bất đoạn tuyệt:

Giải vị giải giả: Giải là tán, ngộ.

Ưu-bà-tắc: Hán dịch là cận sự nam thọ trì tam quy ngũ giới.

Hằng-đa-sa: Ao vô nhiệt não, phía nam chảy ra sông Hằng giá chảy vào Trung Ấn rồi vào Nam Hải.

Thân nhạo đối trị.

Thiệu tam bảo chủng: Kế thừa đãi. Ký tự sung túc:

Phục năng sung túc: túc là thành đầy. Nghĩa là tự mãn mình thành ích cho người. Tả Truyện nói để túc Chí Văn để túc ngôn.

Xà-tỳ: Xà-duy hoặc trà-tỳ, cổ gọi là da tuần Hán dịch là phần thiểu.

Giáo hương: Nương vào cây mà sống loại huân lục bạch giác. Ưu-bát-la-hoa: Hán dịch là hoa sen xanh.

Câu vật đầu hoa: Hoa sen vàng.

Ba-đầu-ma-hoa: Hoa sen đỏ, cọng hoa có lông nhọn. Phân-đà-lợi-hoa: Hoa sen trắng.

Kiều-xà-da: Ngũ Phần Luật nói. Nó được lấy từ loại dã trùng kết sợi làm áo.

Sô-ma: Hoa cỏ nhuyễn.

Viên phúc: Ách treo trên đầu trâu.

Thất bảo: Vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xa cừ, trân châu đỏ, mã não. Xí điền: Châu ngọc nhiều sắc, xen lẫn pha lộn trong đó.

Tuấn tật: Nhanh, vội. Tiêu sắc:....

Bát công đức thủy: Câu-xá luận nói: Một là ngọt, hai là lạnh, ba là mềm, bốn là nhẹ, năm là thanh tịnh, sáu là không hôi, bảy là khi uống không hại cổ, tám là uống rồi không hại ruột.

Ca-lăng-già-y: Ca-lăng-già là tên nước, Ba-hòa-la là tên y.

Trướng hận: Ngọc Thiên nói: Trướng là vọng hận, Quảng Nhã nói hận là buồn.

Khâm-bà-la-y: Loại áo dệt bằng tơ lụa đủ loại, thuộc y phục của ngoại đạo.

Ưu-bà-di: Hán dịch là cận sự nữ, người thọ trì tam quy ngũ giới.

Tỳ-xá-khư-ưu-bà-di: Tỳ-xá-khư tên của một ngôi sao, cô này nhận đó đặt tên, ngũ phần luật gọi là lộc tử mẫu.

Đáp thực: Chữ thông tục, Vận Anh nói nấm thức ăn.

Khước địch: Ngọc Thiên nói địch là đối. Gắn cột trụ đá lên thành để chống địch.

Lâu lỗ: Lâu Thuyết Văn nói nhà lầu có mái che, Thích danh nói lỗ là lộ. Trên không có mái che.

Sở ố: Ngọc Thiên nói ố là chán ghét.

Khiếu khổng: Thuyết Văn nói khiếu là lỗ trống, Thương Hiệt Thiên nói khổng là lỗ nhỏ.

La-sát: Hán dịch là ác quỷ, loài ăn thịt uống máu người đi trên hư không hoặc dưới đất rất nhanh

Y-lan: nói cho đủ là Y-na-hạt-la. Hán dịch là cây rất hôi.

Họa thủy: Ngọc Thiên nói họa là phần giới. Nếu nói theo âm hoạch nghĩa là hình tượng chẳng phải ý kinh, nay lấy nghĩa trước.

Xí hiêu: Ngọc Thiên nói là hữu lưu, tức loài cú tai mèo. Nếu nó kêu lên thì dân chúng biết có họa sắp đến. Hiêu Thuyết Văn gọi là loài chim bất hiếu. Chim non lớn lên ăn thịt mẹ rồi mới bay đi.

Điêu thứu: Thương Hiệt Thiên nói chim mỏ vàng, thứu âm tựu, loài chim màu đen đẻ nhiều con, ngày xưa ở phương nam có loài chim này gọi là thứu, đầu vàng, mắt đỏ đầy đủ năm sắc.

Hoại tử: Thuyết Văn nói tử là quở trách Trịnh Huyền nói miệng hủy báng là tử. Phá hoại sanh tử: Hoại là cố sức phá khiến cho nó rách nát. Nếu âm hoại thì mặc tình phá. Nay lấy nghĩa trước.

Tỳ-xá-ly: Tên thành ở Trung Ấn, gọi đúng là Phệ-xá-lê, chu vi năm mươi dặm, cung thành 4,5 dặm. Ly-xa-tử chính là mễ chiêm bà vương chủng.

Diêm-phù-đề: cũng gọi là Viêm Phù cũng gọi là Thiêm Bộ Viêm Phù. Tên cây là tên của cây. Cây này ở bờ Bắc câu

Đương đoạn kỳ thiệt: Đoạn là cắt đứt.

Tứ mã tư: Thuyết Văn nói: một xa giá dùng bốn con ngựa. Luận Ngữ nói Tề Cảnh Công có ngựa Thiên tứ Mã bốn chục ngàn xe.

Túng quảng: Nghĩa là nam bắc là túng đông tây là quảng.

Đa-la-thọ: Theo Tây Vực ký nói, thân cây như cây cọ. Cao 6,70 thước, quả chín thì đỏ giống như quả lựu ở nước ta miền đông Ấn nhiều người hái để ăn.

A-xà-thế: Hán dịch là vinh sanh oán, cũng gọi là Bà-la-lưu-chi, Hán dịch là chiết chỉ cũng gọi là thiện kiến.

Tuấn tật như: tuấn là nhanh vội.

Huân tu: Thiết Vận gọi là hơi lửa, có khi viết chữ huân bộ thảo, đồng âm nhưng nó là hương cỏ, chẳng phải nghĩa này. Ngọc Thiên nói Trịnh chú Chu Lễ là sửa đổi trang sức. Văn kinh viết chữ đồng âm nhưng chữ đó là nam.

Như báo: Ngọc Thiên nói khí âm dương chuyên kết đọng lại thành bào.

Cam thiện: Thiện là thức ăn ngon, người gặp thức ăn ngon đều gọi là trân thiện.

Lưu ky: Là tên gọi ở Thiên Trúc, Phạm gọi là Phê-lưu-ly-da. Hán dịch là Cạn Sơn Bảo. Nghĩa là gần thành Ca-tù-la. Tịnh Tam Tạng nói: báu sắc xanh, Hán Thư nói xuất phát từ Kế Tân. Kinh nói không cho lưu ly giống như thủy tinh.

Ỷ sáng: (đã giải)

Nan-đà-bạt-đà-la: Hán dịch là hoan hỷ hiền hoan hỷ, hai con rồng này là anh em.

Tỳ-sa-môn-vương: Hán dịch là đa văn, tức Thiên Vương ở phương Bắc.

Càn Thát Bà: Tân dịch là kiện thát phược. Hán dịch là tầm hương tức thần âm nhạc.

Ca-lâu-la: Tân kinh nói Yết lộ trà. Hán dịch là diệu xí điểu.

Khẩn na-la: Hoặc nói. Châm-đà-la. Hán dịch là Ca Thần, âm thanh ấy rất hay. Pháp chánh hoa nói: Thiên tử hòa âm cũng là nghi thần. Vì đầu nó có sừng cũng gọi là nhân phi nhân.

Ma-hầu-la-già: Tân dịch: Mạc-hô-lạc-ca. Hán dịch là hung hành thần, tức là đại mãng xà.

A-tu-la: Hoặc gọi là A-tu-luân. Tân gọi là A-tố-lạc, Hán dịch là vô tửu thần. Cũng gọi là phi thiên. Hải Long Vương kinh nói vô tửu thần thường ôm lòng ác độc, thường đấu tranh với Đế Thích.

Diêm-bà-lợi: Hán dịch là đại ty thần. Bà-na-bà-thần:

Bạt-đề-đạt-đa: Bạt-đề là hiền đạt, đa là thọ, tức hiền thọ vương. La-sát-khả-úy: La-sát âm phạm là khả úy, đường phạm cũng rõ.

Loài quỷ này phi rất nhanh răng bén có thể ăn thịt người.

Nhạo hương vương: Nhạo là yêu thích.

Tham sắc quỷ mị: Tên của những La-sát nữ. Nó cướp tinh khí của người. Đã phát tâm trong hội Pháp Hoa, nay đến song lâm khởi lòng buồn thương.

Thiên chư dâm nữ: Ngọc Thiên nói dâm là du ký, thiết vận gọi là xinh đẹp.

Lam-bà-nữ: theo kinh Pháp Hoa. Mười la-sát nữ có tên lam bà, Hán dịch là thừa.

Uất-bà-thi-nữ: Hán dịch là tự tại. Đế lộ chiêm: Hán dịch là ma thắng.

Phồn thân: Phồn là thiêu, hai bộ mộc để làm củi, chất ở trên, bộ hỏa đặt ở dưới để đốt, chữ hội ý.

Phù nhạn là loài chim nước. Tiệp thát bà điểu:....

Ca-lan đà điểu: Từ âm thanh mà đặt tên. Bà-ý-ca: Hán dịch là lạc kiến.

Ca-lăng-tần-già: Âm thanh rất hay khi nó hót chấn động cả núi rừng. Giọng hót hòa nhã êm dịu người nghe không biết chán,

Già-bà-già-bà điểu: Hán dịch là mênh mệnh điểu.

A-tăng-kỳ: Hán dịch là vô ương số, theo kinh Hoa Nghiêm phẩm Tăng-kỳ, đại số gồm có một trăm hai mươi, từ trăm ngàn trăm ngàn gọi là một câu chi, như vậy bội bội kế nhau đến trăm lần mới là A-tăng- kỳ.

Ông uất: Ý nói cây cỏ mọc um tùm.

Ấm tế nhựt quang: Nghĩa là không sáng. Chiêm bà hoa: Hoa màu vàng thật thơm.

Táo xướng kỹ nhạc: Ngọc Thiên nói xướng là diễn tuồng hát xướng. Kỹ là nhạc nữ, Tỳ Thương nói kỹ là mỹ nữ. Kinh viết chữ là tài nghệ có người viết chữ sai ý kinh.

Bạch hộc bạch hạc: Ngọc Thiên nói, nó tợ như ngỗng mà màu vàng trắng. Lại như hoàng bộc hình giống con hạc.

Điêu văn khắc lữ: Thuyết Văn nói điêu là gọt giũa, Ngọc Thiên gọi là trang sức.

Lan thuấn: (đã giải)

Uất đơn việt quốc: Cũng gọi là Bắc Câu Lê Châu Hán dịch là cao thượng địa. Bốn mặt vuông như mặt người thọ mười ngàn tuổi. Nhiều thú vui như ở trời, nhưng không nghe được Phật pháp, nên nó thuộc nạn xứ.

Đao lợi thiên: Hán dịch là Tam Thập Tam Thiên ở trên đỉnh Tu Di, bốn bên đều có các cõi trời. Thiên Vương Đế Thích ở chính giữa, hợp thành ba mươi ba cõi.

Thích Đế Hoàn Nhân: Nói cho đủ là Thích-Ca-đề-bà-nhân-đà-la.

Thích-ca là năng nhân, Đề-bà là thiên, Nhân-đà-la là chủ.

Đàn-ba-la-mật: Nói cho đủ là Đàn-na-ba-la-mật-da. Đàn-na là bố thí, Ba-la-mật là bỉ ngạn. Đa là giáo, nghĩa là ly tướng hành đàn được đến bờ Niết-bàn bên kia.

Mạn-đà-la-hoa: Hán dịch là viên hoa. Ma-ha-mạn-đà là đại viên hoa cũng gọi là thích ý đại thích ý.

Mạn-thù-sa-đẳng: Hán dịch là nhu nhuyễn đại nhu nhuyễn. Tán-đa-ni-ca: Hán dịch là tịch tịnh hoa.

Ba-lợi-chất-đa-thọ-hoa: Hán dịch là hương biến thọ nghĩa là cây cành rễ nhánh hoa quả đều có thể xông khắp trời Đao lợi.

Chí đẳng lục thiên: Trên đỉnh Dục giới là cõi Tha hóa tự tại thiên.

Tỳ-ma-chất-đa-la: Cựu gọi là tịnh tâm hoa khuy cỏ pháp sư gọi là kỹ họa bảo bức.

Câu-tỳ-đà-la-thọ-hoa: Hán dịch là phá tha.

Thượng chí hữu đỉnh: Phạm chúng thiên trên đỉnh Dục giới.

Ma-ba-tuần: Tiếng Phạm nói cho đủ là phược Ma-la-ba-tỳ-tuần. Phược là thiên, Ma-la là chướng ngại, Ba-tỳ-tuần là tội ác. Nghĩa là loại này sanh thiên cung, chỉ khích lệ người làm ác. Khiến họ thối thiện căn không lìa khỏi Dục giới.

Cung nỏ khởi trượng: Thuyết Văn nói cung là lấy gần dòm xa. Nỏ là phẫn nộ còn gọi là then chốt xuất phát. Khởi là giáp. Trượng là kích.

Mâu-sát-mâu: Thuyết Văn nói mâu dài hai trượng đặt trong binh xa. Sác dài trượng tám.

Kim chùy Việt phủ: Chùy là dùi sắt. Thuyết Văn gọi là sắt là kim loại đen. việt Thuyết Văn gọi là cái búa lớn.

Quyên sách: Quyên là nắm dây để kéo lấy.

MA VƯƠNG BA TUẦN HIẾN PHẬT ĐÀ LÀM

Tuệ Lâm

Hằng nhĩ dã tha sai kế trá trá la sá kế lao lỗ lệ ma giá lao lệ ha la ma la đa nha sa phược giá.

Như quy tạng lục: Quy có đầu đuôi bốn chân gọi là lục xứ. Nếu ai xâm phạm thì nó chui đầu vào trong võ. Sáu căn chúng sanh chạy nhảy bên ngoài, giặc xâm phạm thì tự thủ can môn như rùa chui vào vỏ.

Du siểm: Dua nịnh gọi là du siểm.

Sa-bà thế giới: Cũng gọi là Tố-ha, Hán dịch là kham nhẫn, do nhiều oán tật nhưng các khán giả ở trong kham nhẫn vất vả, năm khởi, sáu giác.

Ma-hê-thủ-la: Nói cho đủ là Ma-hê-thập-Phật-la, Hán dịch là đại tự tại ở cõi Sắc cứu cánh.

Chiến lật: Lật là sợ hãi. Sấn diệt: Nghĩa là chết.

Văn Thù Sư Lợi: Hán dịch là Diệu Kiết Tường

Vô biên thân: Ngoại quán thân phần kiến có khứ lai nội thấy đồng hư không chẳng lường bờ mé.

Hương khí phần phức: Mùi thơm phưng phức chân kim vi song.

Mai quỷ vi địa: Thuyết Văn gọi là Hỏa Tề Châu. Theo vật dị chí hỏa bốc tới châu, dạng như Vân Mẫu, sắc như ngọc ích. Sáng như đuốc, tản ra như cánh ve, xếp lại như băng trong gian vô khống khuyết.

Khương lang: Quách Chú Nhĩ Nhã nói năm mất mùa thì bọ hung xuất hiện.

Phúc khác: Tam thiên nói phúc là con rắn màu như lụa có rắn rất độc. Khác là con rệp, văn kinh nhầm là con mọt trong gỗ.

Thập lục chủng hạnh ác nghiệp giả: Nghĩa là nuôi heo, dê, gà, chó v.v.. cho mập rồi bán.

Cập-nhất-xiển-đề: Người Đoạn Thiện Căn Kinh nói vì không đủ niềm tin nên gọi là Nhất-xiển-đề. Vì chướng đời vị lai nên gọi là vô tánh, vì rốt cuộc cũng đắc nên gọi hữu tánh.

Kinh cức: Cức là cây gai.

Diện môn sở xuất: Diện môn của Như Lai phóng quang triệu tập người hữu duyên trở về từ mộng nghĩa là trở về từ sự hiểu biết là mộng.

ĐẠI BÁT NIẾT-BÀN KINH

QUYỂN 1

Thuận đà: Hoặc gọi là chuẩn đa. Hán dịch là giải diệu nghĩa.

Quyển 2 kinh Nê Hoàn nói: Hoa Thị Tử, thuần là họ, hoa là con.

Sát lợi: Hoặc gọi Sát Đế Lợi.

Bà-la-môn: Thiện kiến luật nói: Thường tu tịnh hạnh bác học đa văn cao hiền.

Tỳ-xá: Người mua bán kiếm lời. Thủ đà: Chủng tộc hạ tiện, rõ dịch.

Trừ khử: Ngọc Thiên nói trừ là loại bỏ.

Châu ngột: Chu là rễ cây, cây không có nhánh là ngột. Sa-lỗ:

Thừa cấp là cứu giúp ủng hộ.

Dực đắc: Ngọc Thiên gọi la hi vọng may mắn.

Vô thương pháp vũ:

Vũ nhữ thân điền. Tiên dĩ thông đạt.

Sơ thành đạo dĩ phá từ mà. Vô thường khổ vô ngã, bất tịnh.

Nhị mục ngưu nữ.

Nan-đà.

Nan-đà-ba-la: Hán dịch là ý lực. Danh bất hư xưng.

Tùng nghĩa lập danh.

Ưu đàm hoa: Hán dịch là hy hữu đó cũng gọi là ứng hiện điềm lành.

Nam Mô Thuần Đà: Nam mô là quy mạng, Thuần Đà là thỉnh chủ, chúng bèn quay về.

Quyên trừ: Quách Phác nói quyên là trừ. Ách có bốn loại. Dục, hữu, kiến, vô minh.

Phược: Có bốn: Tham, sân, giới thủ, thân thủ, như thị quán hạnh. Khinh miệt: Là xem thường người khác nhược thị hạnh giữ.

Tước lộc: Ngọc Thiên nói vua chế tước lộc có năm cấp. Công, hầu, bá, tử, nam. Lại gọi lộc là vật ban thưởng.

Thiệu tục: Nối tiếp không ngừng. Sô thảo: Để nuôi súc vật.

Khất cái: Hành khất.

Phong thích: Âm thích là tây quan, âm hác là Sơn Đông, còn âm triệt.

Kỳ thủy phiêu tật: Nước chảy nhanh.

Tu du: Là chốc lát, theo câu xá luận, bản hạnh tập. v.v… nói thời gian nhỏ nhất là một Sát-na, một trăm hai mươi Sát-na là một hằng Sát-na, sáu mươi hằng Sát-na là một La-bà. Ba mươi La-bà một Mâu-hô-lật-đa, ba mươi mâu Hô-là một ngày đêm. Theo Đại Tập Kinh một ngày một đêm có ba mươi Tu-du là Mâu-hô-lật-đa. Kinh nói từ lúc mặt trời mọc.

Thấy bóng người dài chín mươi sáu thước là Tu-du thứ nhất.

Sa-la-sa-điểu: Hán dịch là cùng hành, cũng gọi là Bạch Hạc.

A-mâu-đạt-trì: Hán dịch là vô nhiệt não. Bồ-tát ở trong núi tuyết làm thân sống để lợi vật.

Tiên giác kỹ nghệ, nghệ có sáu loại: Lễ, nhạc, bắn, cỡi ngựa, thư số.

Chu quýnh toản chuyển: Khôi hội: Tức là đồ tể. Kinh ngữ (đã giải)

Diêm phù đề: Diêm phù là tên cây, đề là tên châu. Tân dịch là thiệm bộ châu.

Ly ư bát nạn:

Đắc nhâm thân nan.

Phê nghề: Tỳ Thương, Quảng Nhã đều nói tường thành nhỏ.

Kỵ tỏa: Kỵ là cái dòm đầu ngựa, còn gọi là kiểm chế, tỏa là khóa.

Ngũ nhập thất phiền não hệ phược: Theo minh tịnh tướng kinh: ngũ trụ phiền não nặng nhẹ khác nhau. Một tụ mười phẩm thì thành năm mươi sáu. Lại theo thất phược, một là sắc, tâm, tam tam muội phược. Sáu nhân duyên phược, bảy chuyển pháp luân phược.

Tỉnh ngộ chi tâm: Nghĩa là trừ sạch cơn mê

Miễn huyền: Ngọc Thiên gọi là loạn. Không sáng.

Kiêu mạn cống cao: Ngọc Thiên nói tự buông lung là kiêu, lăng mạ người gọi là mạn, tước khi mạn là cống. Khởi tâm là cao.

Ngươn ngạc: Thương Hiệt Thiên nói ngươn là đần độn. Tả Truyện nói tâm không nói tâm không theo phép tắc là ngoan, miệng không nói lời hung ác là ngạc.

Phụng bổng lộc: Ngọc Thiên nói phụng là cho.

Sư phạm: Mật Pháp nói: Tôn nghiêm đang sợ làm sư.

Khuôn phép mẫu mực là phạm.

Tứ thập bát niên: Bồ-tát Thích Ca lúc mới xuất gia theo Uất-đầu- lam-phất học từ thiền bát định, tức lấy từ thiền làm bốn mươi tám định. Bát định làm tám năm.

Bát chủng thuật:

Trị thân, trị mắt, trị ung nhọt, trị trẻ nhỏ, trị quỷ ma, trị độc, trị thai, chiêm tinh xem kinh Niết-bàn

Giáo nhữ y pháp:

Si ngãi: Ngọc Thiên gọi là vô tri ngẫu thành ư tự: Nhĩ Nhã gọi là gặp mạch thức: Các sách đều không có chữ thức này.

Theo viện hiếu tự phổ thư bộ qua âm thức. Là chữ khang, lúa mạch.

Ẩm uỷ đều thích:

Trừ dũ: Dũ là bớt bịnh.

ĐẠI BÁT NIẾT-BÀN KINH QUYỂN 3

Thân anh trường bịnh: Anh là triền nhiễu.

Nghĩa là bị bịnh bức não thân.

Tẩm ngọa: Ngủ

Tật đốc: Đốc là dày, nặng.

Trách sách vô sở: Thuyết Văn nói sách là tìm.

Ngọc Thiên gọi là trưng bày tìm lỗi cũ.

Ni-ha-ca-diếp: Hán dịch là Đại Ẩm Quang, dòng họ Bà-la-môn.

Ma-ha là đại.

Dĩ thử nhị duyên: Một là Thuyết Văn không kham nhận sự phó chúc. Hai là Bồ-tát kham nổi nên giữ.

Đa-la-tự-lạc: Đa-la là Lê-vi. Truyện nói phía Đông thành Câu-thi là thôn Lê-vi.

Ấu trĩ: Trĩ là nhỏ.

Ca-lân-đề: Hán dịch là bảo khả ái. Loài chim nước tức ngỗng vịt.

Bát-đại-hà: Hằng hà Chiêm-phù-la. Tát-la, Bạt-đề, Ma-ha, Tân-đầu. Bác-xoa. Tất-đà.

Thái bạch: Là kim tinh, Tây phương.

Tuế tinh: Là mộc tinh ở phương Đông. Thuyết Lãn nói trên tinh vạn vật xếp vào số tuổi tinh ấy trải qua hai mươi tám đêm, diễn khắp âm dương. Mười hai tháng một lần. Ngọc Thiên nói theo lịch gọi là ngũ tinh là năm bước cho nên chữ tuế từ chữ bộ.

Thiên ý thọ: Chư thiên có cây tùy ý trời chuyển theo sở cầu đều toại nguyện.

Diêm phù kim: (đã giải) Bất năng phí quá:

Tại tình ổi xứ: Nghĩa là nơi ẩn náu. Giáo chiếu: Nghĩa là dạy dỗ.

Đề hồ: Chất dịch trong ở trong tô. Kinh viết chẳng phải chánh thể.

Sao lược: Nghĩa là cưỡng đoạt của người nếu cướp lấy thì dùng chữ

Câu dịch: Nghĩa là lấy sữa.

Tán diêu: Nghĩa là cách lấy tô Thử thường pháp xứng.

Vân hà hành tưởng:

Tu-đa-la: Hán dịch là khế kinh... Ban tuyên: Ban bố khắp

Quả lõa: Trái cây là quả, trái cỏ gọi là lõa, lại nói mọc ở đất liền gọi là quả, quả mọc dưới nước gọi là lõa.

Đăng mân: Mất ngủ. Thường hữu hy vọng. Chúng vọng đô tức

Cam tô bát vị: Ngọt, đắng, chua, cay, mặn, nhạt. Hai loại, một là không đắng nên ngọt, hai là không chua nên ngọt, hợp lại thành tám.

Trữ hoại: Ngọc Thiên nói là thớt thịt, chẳng phải ý kinh, phải viết

Tam muội: Nói cho đủ là tam ma địa. Hán dịch là đẳng trì, nghĩa là lìa hôn trầm trạo cử để tâm tục vào một cảnh.

ĐẠI BÁT NIẾT-BÀN KINH QUYỂN 4

Thâm thúy: Thuyết Văn nói thúy là xa sâu xa.

Nhũ dưỡng: Ngọc Thiên nói nhũ là sanh chim nuôi con gọi là phu, thú nuôi con gọi là nhũ.

Anh nhi: Tam Thương nói: Nữ gọi là anh, nam gọi là nhi. Thích Danh nói mới sanh lại nữa người nữ mang thai gọi là anh, sanh ra nuôi dưỡng nên gọi là anh nhi.

Đa-hàm: Trang tử nói: Ăn vào vỗ bụng mẹ mớm cho con ăn sợ không tiêu nên lo sợ. Niệm Phật biết được ý. Không phù hợp với ý kinh. Nay không lấy

Yểu thọ: Thuyết Văn gọi là khúc, chiết nghĩa là không hết thiên môn.

Hào lư: Theo tôn tử nên của kinh mười hốt là một ty, mười ty là một hào, mười hào là một lư, mười lư làm một phân, mười phân là một tấc, mười tấc là một thước, mười thước là một trượng, mười trượng là một dẫn.

Tam chủng tịnh nhục: một là không thấy giết, hai không nghe sát, ba là không nghi sát.

Thập chủng bất định: y theo thập tạng luận tính, mà người hai là rồng, ba là sư tử, bốn là voi, năm là ngựa, sáu là trâu, bảy là lừa, tám là khỉ, chín là rắn, mười là chó.

Cửu chủng thanh tịnh: Chính là thấy nghe, nghi đều có tiền phương hậu khởi và chánh thể hợp thành chín loại.

Kiều-đạt-da: Ngũ phần luật nói: làm bằng tơ tằm, nghĩa là tằm nuôi hay tằm rừng đều được.

Yếu thị ngoại sắc: Nghĩa là lấy màu xanh đen mộc lan nhuộm làm đổi sắc.

Kha bối: (đã giải) ở trước Bỉ cách: (đã giải)

Trữ tụ: (đã giải)

Bị thuyền: Bị là mang, văn kinh viết chữ mở ra, chẳng phải nghĩa này.

Ni kiềm tử: Hán dịch là vô phược, ngoại đạo lõa thể không bị vướng bận ăn mặc, là người thiểu dục tri túc Như nhiểu tứ khử: Tự Lâm gọi là rình. Kính thiết: Nghĩa là sao hỏa tan.

Chiêm tướng tinh túc: Chiêm là quán sát, tinh có năm, tinh túc hai mươi sáu, túc như trong đại tập có nói.

San hô: Hán thư nói san hô xuất phát từ Kế Tân. Thuyết Văn nói san hô là báu sắc đỏ sanh ở đáy biển hoặc trên núi đá.

Học chư kỹ nghệ: Nghệ là tài năng. Tây phương có lục nghệ đó là kế nhạc xạ thủ thư số. Tây phương là học ngũ minh. Đó là nhân minh, thanh minh, y phương minh, công xảo minh, nội minh.

Chủng thực: Trồng các cây.

Cổ đạo: Nghĩa là trùng độc hại người. Chú huyễn: Tụng chú mê hoặc người

Tư mạn: Tư là thêm mạn là dài, văn kinh viết chữ là bại, chẳng phải nghĩa này.

Du đầu đàn vương: Tịnh Phạm Vương.

Ma-da-phu nhân: Hán dịch là đại thuật. Ngọc Thiên nói phu là tiếng mỹ xưng của người nam. Vợ nhờ đức chồng mà thành nhân nên gọi là phu nhân.

Tiệm tiệm nhi đoạn: Đoạn chư ác dĩ.

Đa-thâu-đà-la: Hưởng lịch tử khôi.

Tố tại hậu cung: Tố là gốc

Giác lực: Giác là lượng, thử. Văn kinh viết là chữ tổ, thô sơ, chẳng phải ý kinh.

Đào gia thâu: Thương Hiệt Thiên nói nhà thợ gốm, nắn đúc rồi mới nung.

Đoạn thủ nhất thiết: Ngọc Thiên gọi là cắt.

Bách bức diêm phù: Trong thế giới tam thiên đại thiên này gồm cả trăm ức. Theo kinh nói ức có ba loại, cách tính khác nhau. Nếu y theo số thấp, thì mười vạn là một ức, tính cả vạn ức. Nếu y theo số lớn thì vạn vạn là một ức, chỉ có mười ức số không đủ. Nay theo kinh Hoa Nghiêm một trăm lạc xoa là một ức nên có một trăm ức.

Lâm vi ni viên: Hán dịch là nhạc thắng lan quang. Là tên thiên nữ.

Ngày xưa du hóa (dạo chơi) ở vườn này nên nhân đó đặt tên.

Nhập thiên tự: Tự là nơi tế lễ.

Ma-hê-thủ-la: Đại tự tại thiên ở sắc cứu cánh. Sư tử đang: Ngọc Thiên nói trang sức đeo tai.

Tấn đạt thái tử: Phạm gọi tất đa. Hán dịch là nhất thiết nghĩa thành.

Hàng phục ma quan: Quan là vương là chủ. Ma là thiên chủ cõi tha hóa .

Mộc thương: Hai chốt gỗ là thương. Văn kinh viết chữ vương, chữ tương là tiếng kinh, chẳng phải nghĩa kinh.

Bác dị:

Như diêm phù đề: (đã giải).

Đông phất vu đãi: Hán dịch là thắng thân châu.

Tây cù-đà-ni: Hán dịch Ngưu hóa châu, xứ ấy không có tiền, chỉ lấy trâu hóa giá.

Bắc uất đơn việt: Hán dịch là thắng sở tác nghĩa là người kia làm gì đều vô ngã vượt trội hơn ba châu lúa.

Đăng lô: Lô là lò lửa.

ĐẠI BÁT NIẾT-BÀN KINH QUYỂN 5

Hữu bí mật tạng:

Hà dĩ cố như mãn nguyệt: Từ đây trở xuống có mười bảy chữ tàng (bình thanh) bốn chữ kế bình thanh.

Tỳ-già-la-luận: Đại luận của ngoại đạo, Hán dịch là vô dụng.

Thương vưu: Là bị thủng ngoài da.

Thiệt tắc quyện túc: Nay theo Ngọc Thiên chữ quyện có ba âm, quyện là thâu lại. Quyển là quyển sách, còn âm kiên là co lại. Nay văn kinh lấy âm này.

Bát đại nhân giác: Thiểu dục, tri túc, tịch tịnh, tinh tấn, chánh ý, chánh định, chánh huệ, không lý luận.

D âm nộ si là t am độc.

Phụ dĩ diệu lược: Phụ, cân, thuốc bôi, văn kinh viết nhiều chữ trái ý kinh.

Tứ bách tứ bịnh: Đại thủy hỏa phong là tứ đại, gió nhẹ đất nặng, hỏa rỗi thủy, lặng trái nhau, gọi là bốn con rắn độc. Một đại không điều hòa một trăm lẻ một bịnh sinh, bốn đại không điều hòa thì sanh bốn trăm lẻ bốn bịnh,

Thanh đi chi xứ. Tốn đắc hung vấn.

Phá nhi thanh tê: Tê là tiếng ngói.

Như tỳ ma tử: Quách Phác nói hạt đậu, văn kinh viết là tên loài trùng, không phải loại cỏ.

Nhựt hộc: Sáng Chấm bạo:

Khư-đà-la: Hán dịch là khánh thọ, ý nói giống cây sầu đông, thuyết này sai.

Nhị thập ngủ hữu: Từ châu tứ ác thú và lục dục thiên, vô tưởng phạm, tịnh, cư từ không và tứ thiền.

Bà sư hoa: Cựu gọi là Đằng Hoa. Phạm gọi là Bà-lợi-sư-ca, Hán dịch là hạ chí hoa.

A-ma-lặc: Hán dịch là vô cấu, bản nam viết là ha-lê-lặc là nhầm. Tam Tạng Thức Tịnh nói: A-ma-lặc-ca thuốc sáp đắng. Hình như quả táo nhỏ, nếu nói A-ma-la-am một la hình như cây dưa, lớn như con chim, vị ngọt, hoặc sống như chín, chín như sống nên kinh nói sống chín khó phân.

Ung thư:

Phiếm trường: Thuyết Văn nói phiếm là nỗi, trời nhanh. Hình cán:

Trá hợp:

Môn khổn (đã giải)

Tứ chủng độc xà: Xúc độc, răng độc, khí độc, kiến độc. Tam thiêu:

Ma-ha-ba-xà-ba-đề: Hán dịch là Đại Ái Đạo di mẫu của Phật cũng gọi là đại thắng sanh chủ.

Kiều đàm di: Bà-sa-luận nói vương chủng này dịch là diệt ác trừ họa cho dân. Di-là gọi cho người nữ, là chị em của mẹ.

Cốc tích hạ: Tức chứa lúa.

Cù-sư-la: Hán dịch là diệu âm thanh. Hình dài ba thước, chứng Sơ quả.

Đản dĩ ngũ phược: Đầu, hai tay, hai chân trói một chỗ.

ĐẠI BÁT NIẾT-BÀN KINH QUYỂN 6

A-kiệt-đà-dược: A là phổ, kiệt đà là khử, ý nói mài thuốc này trừ khỏi các bịnh. Lại nói A là vô kiệt đà là giá. Ý nói thuốc này công hiệu cao, giá đáng vô lượng.

Xâm nhiễu:

Nộ thiệt: Phương Ngôn nói thiệt là xấu. Quách Phác gọi là tánh nóng nảy.

Hổ báo: Thuyết Văn nói báo tựa hổ mà có vằn tròn.

Hùng: Ngọc Thiên nói loài thú giống như heo mà ở trên núi, tay nó giống tay người.

Bi: Nhĩ Nhã nói giống con heo mà lông vàng trắng, Quách Phác gọi là con thú đầu dài chân cao mạnh mẽ, có thể quật ngã cây cối.

Sài lang: Ngọc Thiên nói nó thuộc loài chó thú rừng, chân giống chân chó.

Thô sáp: Tắng ố

Canh lượng: Trong kinh phần nhiều viết hai chữ.

Chánh pháp dư bát thập niên: Y theo Đại tập kinh. Sau khi Như Lai diệt độ chánh pháp trụ thế một ngàn năm, kể cũng chín trăm hai mươi năm rồi thì còn tám mươi năm.

Tiền tứ thập niên: Kể từ chín trăm hai mươi mốt đến chín trăm sáu mươi khoảng giữa là bốn mươi năm.

Oan oán gia: Vận tập gọi là oan khuất, oán là hận,

Thù khích: Thù là đối đầu, báo thù, khích là chia rẽ, văn kinh phần nhiều viết chữ thù bộ dậu.

Cầu thỉnh chúng tăng: Chữ thỉnh chung cả ba âm nếu dùng bình thanh thì có nghĩa là nhận vật ban thưởng, nếu dùng từ thượng thanh thì có nghĩa là thăm hỏi. Nếu dùng chữ khứ thanh thì có nghĩa là mời gọi, nay chữ thỉnh tăng trong đây phải dùng chữ mời gọi. Chữ chánh thể là đều y theo Ngọc Thiện.

Đê bài:

Trữ quân: Trữ là đủ, đi khảo sát các ấp khuyên học gọi là nho phó quân.

Chiên-đà-la: Hán dịch là người hiểm ác, tức là kẻ đồ tể. Soán cư: Ngọc Thiên nói soán là đoạt cưỡng đoạt ngôi báu. Thủ la: Dấy binh để phòng thủ giặc cướp.

Nhược quan: Lễ nói người con trai đến tuổi hai mươi thì đội mũ. Tỉnh ngộ: Thoát khỏi cơn say.

Tịch địa: Ngọc Thiên gọi là té ngã.

Thập vật: Tam Thượng nói: thập là tụ tập. Tạp dụng cụ để nuôi sống.

Đê đường: Ngọc Thiên nói đê là cầu, là phóng hộ chướng.

Xuyên huyệt: Xuyên là phá.

Lâm lậu: Tam Thương gọi là nước nhỏ xuống nam kinh có viết chữ xâm để thay chữ dưới là sai.

Bát bất tịnh vật:

1- Nô tỳ, hầu tớ

2- Voi. Ngựa, trâu, dê

3- Ruộng, quán, xá.

4- Kho chứa,

5- Vàng bạc, châu báu

6- Xe cộ, xa giá

7- Buôn bán, đổi chác

8- Nuôi chứa các loại.

Tám loại này có một nhà giải thích khác.

Ca-la-ca-thọ: Hán dịch quả màu đen hình như châm đầu.

Chân đầu ca quả: Cổ dịch hình như quả thị ở xứ này.

Vân trừ: Trừ cỏ, chữ này xuất phát từ chữ lỗi. Ngọc Thiên nói dụng cụ làm ruộng có thể phát cỏ. Nguyệt Linh nói giữa xuân cỏ vân bắt đầu mọc, hoàn toàn trái ý kinh,

Tài hữu: Tài là chỉ, yếu, không thiếu. Quảng Nhã viết chữ tài là tạm, Tam Thương nói tài là vừa thấy.

Huyền mãi: Đi buôn bán.

Tịnh bất cúng dường: Tịnh là và, đồng thời văn kinh viết là sai. Cơ cẩn: Nhĩ Nhã nói theo Cốc Lương Truyện. (đã giải) ở trước

ĐẠI BÁT NIẾT-BÀN KINH QUYỂN 7

Hữu tứ ma cố: Ma là có sư nói bậy tà kiến kinh luật, nghĩa là ma-sư, đệ tử, tà luật, tà luật kinh.

Du như lạp sủ: Dụ các thú đến gần để bẩy lưới. Mã não:

Sính thê: Cưới hỏi, Nhĩ Nhã nói sinh là hỏi. Phủ phục: Cái chảo lớn.

Trị áp: Quảng Nhã nói áp là đè xuống, văn kinh viết là sai

Cổ tửu: Quảng Nhã nói cổ là bán rượu cũng có khi viết là tên loại nước chẳng phải nghĩa này.

Hạn tề: Tam thương gọi là chia đều. Cổ để: Tam thương gọi là dê đực.

Khôi náo: Khôi là loạn, niệu là tạp nhạp. Chữ này bộ thị chữ nhân, chữ bội ý. Văn kinh phần nhiều viết chữ, trong cửa có chợ, không phải chữ bội ý.

Tương kháp: Giỏ tre đựng quần áo. Cách si:

Đại trì: Trì là đến, Thuyết Văn gọi là đưa đến, Tam Thương gọi là đào, dữ.

Vi đà thiên: Âm phạm: Tư-kiếm-đà-đề-bà. Tư-kiến-đà Hán dịch là âm. Đồ-bà là thiên, vi và kiến lộn nhau nên viết thư vậy.

Ca-chiên-diên-thiên: Là dòng họ Bà-la-môn.

Đa-la-thọ: Hán dịch là trùng nghĩa là lá lá xếp lên nhau, hoặc gọi là cây tâm lung giống như cây cọ.

Thường kiều: Quảng Nhã gọi là giơ lên. Quách nói kiều là khiểng chân lên.

Vi kịch: Thuộc loại giày dép, Thuyết Văn nói kịch có loại bằng cỏ, bằng bông.

Liệu trị: Dứt bịnh liệu là trị.

Ma-ha-lăng-già: Hán dịch là đại giá y, lạc vị.

Hửu hương: Thuyết Văn gọi là ngửi bằng mũi, văn kinh phần nhiều viết là tục truyền chẳng phải chữ chính.

Anh hài: Ngọc Thiên gọi là bé nhỏ, nuôi dưỡng trẻ nhỏ có khi viết Ngọc Thiên gọi là trẻ nhỏ cười, chẳng phải nghĩa này.

Câu tịch: Thanh văn gọi không đi được. Lung bì:

Tương phác: Tranh nhau.

Mộc thung: Quách Phác nói thung là ống tre. Thuyết Văn gọi là chặt tre. Ngọc Thiên nói là Hán Nguyên Đế thổi ống tiêu.

Lợi cù: Thuyết Văn gọi là cái bừa. Thanh tịnh hành xứ:

Bá vượng: Trịnh Huyền nói không. Có bổng lộc mà làm vua gọi là bá.

Bộ khuất: Người Ngô cho bộ khuất là loài tằm, phương ngôn gọi là bộ. Lại gọi là bộ khuất. Nay rõ ràng loài trùng này là loại sâu đo. Bò bò co chân mà chân trước bám vật mới di chuyển chân sau. Kinh dụ cho ngoại đạo chán dưới ưu trên, lấy một bỏ một, không lìa đoạn thường kiến, như sâu đo.

ĐẠI BÁT NIẾT-BÀN KINH QUYỂN 8

Tháo nghệ. Kim bề:

Nga nhạn: Ngọc Thiên nga là con ngỗng mà nhỏ hơn. Nghi lễ nói bay như nhạn.

Phảng phất: Nghĩa là tương tợ, thấy mơ hồ, hoặc viết Thuyết Văn.

Đại bác: tùy thương gọi là thuyền lớn dài hai mươi tượng, chở sáu ngàn bảy trăm người.

Noãn nhược: Tam Thương nói noãn là yếu.

Nghệ ngôn đao đao: Văn Thông thường gọi là mờ, Thuyết Văn gọi là nói lúc ngủ. Thanh Loại gọi là bất giác nói bậy.

Tranh xúc: Thuyết Văn gọi là cây trụ. Hà Thừa Thiên Soán Văn nói: tranh là xúc văn kinh viết là sai.

THỨ BIỆN VĂN TỰ CÔNG ĐỨC CẬP XUẤT SANH THỨ ĐỆ

- Tuệ Lâm soạn

Phạm kinh nói A-sát-la, Đường phiên là văn tự. Nghĩa thích rằng: Vô dị lưu chuyển hoặc nói vô tân. Bằng danh cú văn thân có thể diễn giải vạn pháp bí mật của chư Phật sai khác. Nghĩa lý vô cùng, nên nói là vô tân. Hoặc nói Thường Trụ. Thường trụ chữ Phạm chỉ được gọi văn tự các nước khác nhau, ý này nói gì. Như Đông Di, Nam Man Tây Nhung, Bắc Địch và Văn Trí các nước Hồ đều là tiểu thánh kém tài. Theo ngôn ngữ địa phương diễn Thuyết Văn tự. Sau đó khi gặp tam tai kiếp tận thì mai một hết không còn gì chỉ có văn phạm này theo phạm thiên trên dưới kiếp trước kiếp sau đều dùng một chữ phạm có mười hai chữ là chữ phiên ra dần mở rộng ra ba mươi bốn chữ gọi là tự mẫu chỉ có bốn chữ gọi là trợ thanh. Gọi là chữ phạm cũng có năm âm như giọng cổ, răng, môi, lưỡi v.v... chính là năm thanh ca, tả... lại có năm âm tức ca, khư, nga, già. Nghinh cho đến phá, phả... đều từ sâu cho đến cạn, cũng giống như ngũ âm cung, thương, giác... ở nước này. Trong năm âm lại có năm hành tướng tham cứu có thể rõ trong đục, xem xét để tỏ nặng nhẹ, hai khí âm dương để rõ sự khác nhau của vạn loại. Cho nên dịch nói xem thiên văn để xét thời biến, xem thiên văn để hóa thành thiên hạ chánh nghĩa này. Kinh nói mười bốn âm là chủ dịch kinh Đàm Vô Sấm y theo văn tự nước Quy Tư lấy bỏ khác nhau. Dùng chữ khác nhau nếu theo âm các nước trong Thiên Trúc thật ra không phải như thế. Nay trình bày như bên phải, người trí cần xét rõ.

A Á Y

Y ích Ô

Ô: răng ngậm không mở. Ế

Ái Áo

Áo Ám Ác

Mười hai chữ trên là cách phiên từ chữ Phạm. Ngoài mười hai âm này thêm bốn chữ để phụ thêm xảo thanh thêm văn, chỗ xử dụng văn phiên âm mà không biết dùng. Dùng cũng không được. Như A là thượng thanh hơi cong lưỡi A khó dùng lại lấy khứ thanh dẫn sức ngắn, thanh lực khứ thanh không chuyển lưỡi. Bốn chữ này tức trong kinh cổ dịch lỗ, lưu lô, số. Sau đó ba mươi bốn chữ gọi là tự mẫu.

Ca Na

Khư Đà

Nga Nẵng

Giá Ba

Nghinh Phả

Tả Ma

Tha Bà

Ta Má

Tá Đã

Nưỡng La

Trá La-Sa

Sá Va

Ca Xá

Trà Sạ

Noa Ta

Đa Ha

Tha

Khất sạ:

Ba mươi bốn chữ trên gọi là tự mẫu. Chữ đã chữ la trở xuống chín chữ là thanh quy về gốc. Từ ngoài hướng vào trong chữ Phạm đã âm ở trên đều y vào âm trung thiên mà phiên ra. Chỉ vì cổ dịch không rõ ràng càng thêm lầm lẫn nghi nan cho hàng hậu học. Kinh này vào thời Bắc Lương ở một nước nhỏ năm bốn thuyền thỉ, năm kế là Ất Mão nhằm năm mười một Nghĩa Hy nhà Đông Tấn. Pháp sư Đàm Vô Sấm ở Cô Tàng y theo văn tự bản Hồ nước Quy Tư dịch kinh này, bàn lấy bỏ những âm chỉ bất đồng với Trung Thiên, khác nhau mười bốn âm. Bỏ nhầm hai âm ám, ố. Lấy nhầm lễ, lưu, lo, lâu là số, cho nên mười bốn chữ ấy chưa rõ dùng như thế nào. Chữ phiên ra này của Trung Thiên và Quy Tư khác nhau khá xa. Lại không theo sự chỉ dạy của thầy, chưa rõ dùng văn tự Trung Thiên vì trái xa nên có sự nhầm lẫn này. Than ôi! Đã hơn ba trăm tám mươi năm rồi mà không ai có khả năng cải chánh lại lỗi lầm này. Ngày xưa pháp sư Thích Đạo An làm đế sư thời Đông Tấn có nói rằng: dịch kinh có ngũ thất tam bất dị. Lời ấy quả thật như đà, luận người thì thấy xa biết rộng. Từ đó có thể thấy thất cũng như lỗi. Với cách nói này. Tuệ Lâm thuở nhỏ cũng từng thọ theo tây học sĩ, xưng tụng là có học. Luận về văn tự nước Quy Tư thật sự cũng không hiểu, dùng chữ phiên Lễ, lưu, lô lâu cũng không trừ hai thanh ám, ố. Tức ngày nay thấy có tự mẫu Quy Tư Hiệp với Phạm Vẫn chỉ dùng mười hai âm, lấy ám, ố làm thanh phiên tất cả chữ không biết ai nói bậy như vậy. Sửa đổi lệ thường nói nhầm mười bốn âm, thật không có nghĩa lý. Thật ra chỉ có bốn chữ.

Ất, át

Lực lực, khứ thanh, chưa biết lúc thường dùng phải một phen dùng phụ thanh dẫn thanh bậc tài cao học rộng thông thạo có thể dùng được bốn chữ này. Những kẻ sơ học mơ hồ và những bọn tầm thường thật không biết cách dùng. Ba mươi bốn tự mẫu ấy người dịch kinh gọi là bán tự. Đủ biết thông hiểu thầy trao ngang hông nói bậy. Phàm trong văn cú có âm thanh không thoát ra miệng, gọi là bán tự. Nay lược nêu ra ba chữ để chứng minh nghĩa ấy: Tát, va, tức gồm chữ la. Giữa hai chữ Bà-va âm la gọi là bán tự. Nếu sách phạm để chữ la, một nữa trên đầu chữ va như nói một ta tức cuối mẫu tự, bao gồm chữ Na Na là bán tự tiếng Phạm để chữ Na trên chữ ta. Cho nên Na là bán tự. Như nói giữa hai chữ Đạt-ma gồm có âm la. Chữ la trong Phạm văn, một nữa đặt trên chữ ma. Thì la gọi là bán tự. Lấy ba câu này làm thí dụ thì các câu khác cũng tương tự như thế. Cớ sao nguồn gốc tất cả văn tự trong tự mẫu căn bản có thể tự trong tự mẫu căn bản có thể chứa đựng cái đẹp của các đức, Nghĩa Mẫu nói không xiết mà lại phỏng theo bán tự, đủ biết là không hiểu. Nếu nói giống như người này, tự thân đã là bán tự, nghĩa không trọn vẹn đâu thể biến ra tất cả các chữ. Từ đó suy ra văn dịch không rõ ràng lần lượt truyền nhau lầm lẫn không thể y cứ, người viết Phạm văn thỉnh cầu phạm bổn và đến tham vấn Phạm tăng mới biết đã luận đều đúng như vậy. Phạm thiên đã diễn tự mẫu rõ ràng mạch lạc. Nay lại nói sơ về sự phát sanh lần lượt dùng mười hai chữ trước làm thanh thế, đem mỗi chữ mỗi chữ của tự mẫu dịch làm một chữ. Lại sanh mười một chữ gồm chữ gốc nữa thành mười hai chữ. Như vậy lần lượt phiên ba mươi bốn chữ gọi là một lần, đem chữ đã thêm ba mươi bốn chữ, y theo từng cách phiên ở trước lại thành một phen bỏ chữ đã, đem chữ la thêm ba mười bốn chữ, y theo mười hai chữ trước phiên thành một chữ sanh ra mười hai chữ, ba mươi bốn chữ phiên thành bốn trăm tám mươi chữ làm một lần, kế đến đem chữ la chữ phược, giá, nghinh, nương, noa, nẵng, man chuyển đổi thành thêm mười hai phen dùng thì đủ thôi. Cũng phải nhờ thầy trao mới biết thứ lớp câu cú, văn phong, tóm lại trong mười hai lần đều trọn đủ, nếu lần lượt thêm vào tuy vô cùng vô tận, nghĩa lý khớp nhau, thanh tự trái ngược, ở đời ít dùng, chỉ dùng mười hai từ trước Lại dùng tám chuyển thanh, luận cú thì trọn đủ, tất cả thanh vận ở đời có vô số sai biệt gọi là lời y vào từ mà biện, thanh y vào thanh lập nghĩa tự, tức là hỗ trợ thanh nghĩa lẫn nhau có muôn thứ sai biệt như thế, có tựa rườm rà mà không lẫn tạp, rộng mà dễ hiểu. Đây chính là Phạm Thiên Thánh Vương đã tuyền Ngũ Thông Thần Tiên. Thuật sĩ cao tài hiểu rõ hiểu sơ gồm cả trăm nhà, mỗi mỗi diễn trí lực tạo mọi thanh luận, danh luận, số luận. v.v... không bao giờ nói hết được sự mầu nhiệm ấy thế nên chư Phật trong tiền kiếp hậu kiếp xuất hiện ở đời chuyển diệu pháp luân đều y vào phạm văn này diễn bày mới hết nét đẹp của nó. Cho nên trong kinh Đại-tỳ-lô-giá-na có tự luân mạn Đà-la phẩm, đọc tụng hơn năm mươi chữ này, công đức vô lượng vô biên, có thể khiến cho ba nghiệp của chúng sanh thanh tịnh nhất định thành vô lượng Bồ-đề.

ĐẠI BÁT NIẾT-BÀN KINH QUYỂN 9

Ca-lân-đề-điểu: Tiếng phạm, Hán dịch chim thật dễ thương.

Uyên ương: Loài chim ở dưới nước. Sắc vàng đỏ, loài chim này có đôi có cặp. Không có đôi thì không bay, cho nên lấy loài chim này dùng cùng đi có đôi.

Kim khoáng: Thuyết Văn nói đồng thiết phác thạch. Trịnh Huyền nói phác thạch ý nói vàng ngọc ở trong đá chưa được tôi luyện.

Thạnh hạ thủy tương.

Khuyết doanh: Thuyết là tổn, giảm.

Nguyệt thực: Mặt trời lên đúng quỹ đạo thì mặt trăng ăn, tựu ai thích danh: Mặt trời trăng khuyết, mặt trời ăn xâm phạm vào lần như sâu ăn cỏ cây.

Tuệ tinh: Nhĩ Nhã nói tuệ tinh là cán súng. Thích Danh nói ánh sáng của sao mờ mờ như chổi. Cho nên nhân gian gọi là sao chổi. Tư hạ: Quảng Nhã gọi là sai khiến. Tự Thư nói tư là sai dịch.

Bố cự: Quảng Nhã gọi bố là sợ hãi, cự là mau chóng, văn kinh viết chữ cự bộ tâm cũng được.

Đồi phụ: Đều là gè đối.

Bà-la trường thọ: Hán dịch là Bạch Thứu. Ni-ca-la-thọ: Hán dịch là Bất hắc, bất thời. Khư-đà-la: Khanh thọ cây ấy cứng chắc.

Mật trí:

Ba mươi hai tướng: Quyển ba của thập trụ Bà-sa. Quyển mười chín Du-già, hội thắng thiên vương của đại Bát-nhã, kinh Bảo-nữ, Bồ- tát Địa tạng kinh và kinh này, nói đủ ba mươi hai tướng, văn nhiều không tiện ghi rõ.

Tám mươi vẻ đẹp: Quyển bảy thập trụ Bà-sa, quyển bốn mươi tám Du-già, hội thắng thiên vương. Kinh Vô Thượng Y quyển hai nói đủ tám mươi vẻ đẹp này.

Khinh đạo: Ngọc Thiên đạo là giẫm lên. Bất nặc: Ngọc Thiên nói nặc là ẩn.

Uất chửng: Lý Tuấn Chú Nhĩ Nhã nói uất là khí đầy, khí lửa bốc lên.

Giải bát chủng nhạc: Trị thân, trị mắt, trị vết thương, trị trẻ nhỏ, trị tà ma, trị độc, trị thai bịnh, chiêm tinh, ở dưới như Kỳ-bà đã nói.

Nhũ bộ: Mớm cho ăn, ý nói từ miệng nhai cơm đút cho ăn, kinh viết chữ bộ có bộ nhựt là ăn nhiều.

Sang báo: Sang là bị thương, văn kinh viết bộ tật là chữ thông tục.

Chữ báo là mặt thủng.

Đái hạ: Tự Lâm nó người nữ mắc bịnh xích bạch. Quang trung phần nhiều dùng âm. Tam thương gọi là bịnh lậu. Thích Danh nói biết bị là đãi.

Sao tiền trứ hậu: Trứ là xứ cũng gọi là lập.

Am-la-quả: Đây không có ai dịch chính xác, hình như quả dưa. Vị thơm ngọt, sống chín khó phân.

Tiên-đà-bà: Trịnh Tam Tạng nói: Đó là thuốc muối. Xuất phát từ bờ sông Tín Độ, lấy con sông đặt tên. Nay kinh nói là tứ thật. Đây là dụ cho tướng thần có trí, dùng cùng thời.

Bà-la-xà-thọ: Cây hoa đỏ.

Ca-ni-ca-thọ: Nói đủ là Ni-ca-hoạch-la-ni-ca. Hán dịch là nguyệt.

Hoạch la là tác.

A-thúc-ca-thọ: Hán dịch là vô ưu. Ba-trá-la: Trùng diệp thọ.

ĐẠI BÁT NIẾT-BÀN KINH QUYỂN 10

Từ tế: Nhĩ Nhã nói: Tế lễ, Lễ ký vương giả là quần tánh lập mười lễ. Nghĩa là chư hầu có năm lễ, thái phu ba lễ. Sĩ có hai, thứ dân có một lễ.

Khinh táo: (đã giải)

Khẩu sưởng: Sưởng là bại, người sở gọi chữ bại một lời hay là sưởng.

Hào soạn: Bữa ăn ngon.

Trướng ương: Thuyết Văn nói ương ương bất phục. Thương Hiệt Thiên nói ương là oán hận.

Đường quyên: Đường là luống, quyên là bỏ.

Ma-già-đà-quốc: Phạm ngữ, nghĩa dịch Ma là vô, già đà là hại. Y nói pháp luật nước này không hành phạt người phạm tội bằng án tử hình. Đưa đến rừng lạnh mặc tình họ sống chết.

Lại giải thích ma là lớn, già đà là thể trong năm nước Ấn Độ, nước này lớn nhất thống nhiếp các nước nên gọi là đại thể.

Mãn túc bát đẩu: Nước Ma-già-đà này ở giữa trong các bộ dùng luật trời để trị. Các phương khác không nhất định, mà y vào đây làm chuẩn tắc...

Ô-giác-chí: Giác chí loài chim này lông trên đầu dựng đứng giống như sừng thuộc loại gà rừng, loài chim này ăn chim ắt không ở chung.

Thất diệp hoa: Hoa có bảy ngấn giống như tay người hoa ấy hôi hám.

Bà sư hương: Hoa ấy thơm phức, Hán dịch là đằng hoa. Xâm hoại:

Thuyết thập tam kệ giả: Phàm nêu sáu điều thệ có sáu dòng kệ, một kệ kết thành mười ba.

Di duyệt: Nhĩ Nhã nói di là vui.

Xu đại: Thuyết Văn nói xu là đẹp, sắc đẹp Thích Danh nói vào triều đại Triệu, Ngụy yến gọi bảo là xu.

Hoàn dị: Kỳ, vĩ, đẹp, lạ.

Tệ ác: Tánh xấu, nóng nảy. Thổ hài tại địa: Hạt trong quả.

Chữ danh Câu-da-ni: Tây Ngưu Hóa châu.

Chẩn chi: Thuyết Văn nói chẩn là chìm. Tam Thương gọi là hầu, Thanh Loại gọi là nghiệm.